Zigmund Freyd psixoanalizni oʻtkazish boʻyicha maʼruzalar asari 26 - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	7.7MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Zigmund Freyd psixoanalizni oʻtkazish boʻyicha maʼruzalar asari 26

Sotib olish

Zigmund Freyd psixoanalizni o tkazish bo yicha ma ruzalar asariʻ ʻ ʼ
1

MAVZU: ZIGMUND FREYD PSIXOANALIZNI O TKAZISH BO YICHAʻ ʻ
MA RUZALAR ASARI
ʼ
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. ZIGMUND FREYDNING «PSIXOANALIZNI O TKAZISH
ʻ
BO YICHA MA RUZALAR» ASARIDA PSIXOANALIZNING ASOSIY
ʻ ʼ
TUSHUNCHALARI VA NAZARIY ASOSLARI ................................................................... 5
1.1. Ongsizlik tushunchasi va uning psixik hayotdagi o rni
ʻ ................................................... 5
1.2. Tushlar tahlili va ularning psixoanalitik ahamiyati ............................................................. 9
II BOB. NEVROZLARNING KELIB CHIQISHI VA SIMPTOMLARNING
SHAKLLANISH MEXANIZMLARI: FREYD NAZARIYASI ASOSIDA . 13
2.1. Nevrotik simptomlarning psixogen tabiati .............................................................................. 13
2.2. Bolalik tajribalari va ularning nevrozlarga ta siri
ʼ .............................................................. 17
III BOB. PSIXOANALITIK TERAPIYA TAMOYILLARI VA FREYD
NAZARIYASINING ZAMONAVIY TALQINLARI ....................................................... 22
3.1. Psixoanalitik davolash usullari va maqsadlari ...................................................................... 22
3.2. Freyd nazariyasiga tanqidiy yondashuvlar va uning rivojlanishi .......................... 26
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 31
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Sigmund Freydning «Psixoanalizni o tkazishʻ
bo yicha ma ruzalar» asari XX asr psixologik tafakkurining shakllanishida
ʻ ʼ
fundamental rol o ynagan klassik asarlardan biridir. Ushbu ma ruzalar to plami
ʻ ʼ ʻ
nafaqat psixoanaliz nazariyasining asosiy tamoyillarini keng jamoatchilikka
tushunarli tarzda yetkazishga qaratilgan, balki inson ruhiyatining murakkab
qatlamlarini o rganishga yangicha yondashuvni taklif etgan. Asar o z davrida ilm-
ʻ ʻ
fan olamida inqilobiy o zgarishlarga sabab bo lib, ong osti, tushlar tahlili,
ʻ ʻ
nevrozlarning kelib chiqishi kabi tushunchalarni psixologiya va psixiatriya
fanlariga olib kirdi. Bugungi kunda ham Freydning g oyalari zamonaviy
ʻ
psixoterapiya, madaniyatshunoslik, adabiyotshunoslik va falsafa kabi ko plab
ʻ
sohalarda muhokama qilinishda davom etmoqda. Uning asarlari inson xulq-atvori,
motivatsiyasi va ichki ziddiyatlarini tushunish uchun asosiy manba bo lib xizmat
ʻ
qiladi. Ayniqsa, shaxsiyatning shakllanishi, himoya mexanizmlari va bolalik davri
tajribalarining kattalar hayotiga ta siri haqidagi Freyd qarashlari zamonaviy
ʼ
psixologiyada ham o z dolzarbligini yo qotmagan. Ushbu ma ruzalar
ʻ ʻ ʼ
psixoanalizning murakkab g oyalarini oddiy va tizimli tarzda bayon etgani sababli,
ʻ
nafaqat mutaxassislar, balki keng kitobxonlar uchun ham ushbu soha bilan
tanishishning eng yaxshi yo llaridan biri hisoblanadi. Freydning ushbu asari orqali
ʻ
ong osti jarayonlarining inson hayotidagi hal qiluvchi roli, uning xulq-atvori va
hissiy holatiga ta siri chuqur tahlil qilinadi. Bu esa zamonaviy jamiyatda tobora
ʼ
ortib borayotgan ruhiy salomatlik muammolarini tushunish va ularga yechim
topishda Freydning g oyalariga murojaat qilish zarurligini ko rsatadi. Shuningdek,
ʻ ʻ
asar shaxsiy rivojlanish, o z-o zini anglash va ichki ziddiyatlarni hal qilish
ʻ ʻ
yo llarini izlayotgan har bir inson uchun qimmatli manba bo lib qolmoqda.
ʻ ʻ
Freydning bu asari nafaqat nazariy asoslarni beradi, balki amaliy psixoanalitik
ishning mohiyatini ham ochib beradi, bu esa uning dolzarbligini yanada oshiradi.
Psixoanalizning madaniy va ijtimoiy hodisalarni tushuntirishdagi ahamiyati ham
beqiyosdir; u san at, din, siyosat va kundalik hayotdagi ko plab ko rinishlarning
ʼ ʻ ʻ
chuqur psixologik ildizlarini ochib berishga yordam beradi. Shu bois, Freydning
3

ushbu ma ruzalari nafaqat psixologiya talabalari, balki insoniyatning murakkabʼ
ichki dunyosini anglashga intilayotgan har qanday soha vakillari uchun ham
fundamental ahamiyatga ega bo lib qolmoqda. Uning g oyalari zamonaviy davrda
ʻ ʻ
ham insoniy tajribaning ko p qirraliligini tushunishda muhim vosita bo lib xizmat
ʻ ʻ
qiladi.
Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining maqsadi Sigmund Freydning
«Psixoanalizni o tkazish bo yicha ma ruzalar» asarini chuqur tahlil qilish orqali
ʻ ʻ ʼ
psixoanaliz nazariyasining asosiy tamoyillarini, uning shakllanishi va rivojlanish
bosqichlarini ilmiy jihatdan o rganishdan iborat.
ʻ
Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Zigmund Freydning psixoanaliz
nazariyasi va uning asarlari, jumladan, «Psixoanalizni o tkazish bo yicha
ʻ ʻ
ma ruzalar» asari jahon psixologiya fanida eng ko p o rganilgan va muhokama
ʼ ʻ ʻ
qilingan mavzulardan biridir. Ushbu asar bo yicha ko plab xorijiy olimlar,
ʻ ʻ
jumladan, Anna Freyd, Karl Yung, Jak Lakan, Erik Erikson, hamda zamonaviy
tadqiqotchilar tomonidan chuqur tahlillar olib borilgan. Ular Freydning g oyalarini
ʻ
turli nuqtai nazardan baholaganlar, ularni rivojlantirganlar yoki tanqid qilganlar.
Masalan, Yung Freydning ong osti tushunchasini kengaytirib, kollektiv ong osti
g oyasini kiritgan bo lsa, Lakan Freydning til va simvolizmga oid qarashlarini
ʻ ʻ
qayta talqin qilgan. O zbekiston ilm-fanida ham psixoanaliz g oyalari, garchi
ʻ ʻ
G arbga nisbatan kechroq bo lsa-da, o rganila boshlangan. Mahalliy olimlar
ʻ ʻ ʻ
tomonidan shaxsiyat psixologiyasi, ruhiy jarayonlar va psixoterapiya
yo nalishlarida Freydning ta siri o rganilgan. Biroq, «Psixoanalizni o tkazish
ʻ ʼ ʻ ʻ
bo yicha ma ruzalar» asarining o ziga xos tahlili va uning zamonaviy kontekstdagi
ʻ ʼ ʻ
ahamiyatini chuqur yoritish bo yicha tadqiqotlar hali ham dolzarbligini saqlab
ʻ
qolmoqda. Ushbu kurs ishi mavjud adabiyotlarni umumlashtirib, Freydning ushbu
fundamental asariga yangicha nazar tashlashga intiladi. 1
Kurs ishining vazifalari:
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B. 120-
ʻ ʻ
125
4

1. Zigmund Freydning «Psixoanalizni o tkazish bo yicha ma ruzalar» asarining ʻ ʻ ʼ
yaratilish tarixi va uning asosiy g oyalarini aniqlash.
ʻ
2. Psixoanalizning asosiy tushunchalari, jumladan, ong osti, id, ego, superego,
himoya mexanizmlari va tushlar tahlilini atroflicha o rganish.
ʻ
3. Freydning nevrozlarning kelib chiqishi va ularni davolash usullari haqidagi
qarashlarini tahlil qilish.
4. Psixoanaliz nazariyasining zamonaviy psixologiya va psixoterapiyadagi o rni va
ʻ
ta sirini baholash.
ʼ
5. Freydning g oyalariga bildirilgan tanqidiy fikrlarni ko rib chiqish va ularga
ʻ ʻ
ilmiy asoslangan munosabat bildirish.
6. Asarning bugungi kunda ham saqlanib qolgan dolzarbligi va amaliy ahamiyatini
asoslash.
Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti psixoanaliz nazariyasi, uning
rivojlanish tarixi, asosiy maktablari va zamonaviy psixologiyadagi o rni
ʻ
hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti Zigmund Freydning
«Psixoanalizni o tkazish bo yicha ma ruzalar» asarining mazmuni, unda bayon
ʻ ʻ ʼ
etilgan psixoanalitik tushunchalar, metodologiya va ushbu asarning ilmiy-nazariy
hamda amaliy ahamiyatidir.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi ilmiy rahbar bilan kelishilgan holda
tayyorlangan bo lib, uning tuzilishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan
ʻ
adabiyotlar ro yxatidan iborat. Asosiy boblarda Freydning «Psixoanalizni o tkazish
ʻ ʻ
bo yicha ma ruzalar» asarining har bir jihati chuqur tahlil qilinadi. Psixoanaliz
ʻ ʼ
nazariyasining o rganilganlik darajasi bo yicha G arbda Anna Freyd, Karl Yung,
ʻ ʻ ʻ
Jak Lakan kabi olimlar fundamental tadqiqotlar olib borganlar. O zbekistonda esa
ʻ
M.G. Davletshin, E.G. G oziyev, B.R. Qodirov kabi psixolog olimlar shaxsiyat
ʻ
psixologiyasi va psixoterapiya yo nalishlarida Freyd g oyalarining ayrim
ʻ ʻ
5

jihatlariga to xtalib o tganlar. Ushbu kurs ishi ana shu tadqiqotlarga tayanib,ʻ ʻ
mavzuni yanada kengroq va tizimli yoritishga qaratilgan. 2
2 Axmedov B. Psixoanaliz asoslari: Freyd nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 34-58
6

I BOB. ZIGMUND FREYDNING «PSIXOANALIZNI O TKAZISHʻ
BO YICHA MA RUZALAR» ASARIDA PSIXOANALIZNING ASOSIY
ʻ ʼ
TUSHUNCHALARI VA NAZARIY ASOSLARI
1.1. Ongsizlik tushunchasi va uning psixik hayotdagi o rni
ʻ
Ongsizlik tushunchasi Zigmund Freydning psixoanalitik nazariyasining
markaziy o qini tashkil etadi va inson psixik hayotini tushunishda tub burilish
ʻ
yasagan. Freydgacha bo lgan psixologik yondashuvlar asosan ongni, ya ni
ʻ ʼ
insonning bevosita idrok etadigan va nazorat qila oladigan qismini o rganishga
ʻ
qaratilgan edi. Freyd esa inson xulq-atvori, his-tuyg ulari va motivatsiyalarining
ʻ
katta qismi ong osti darajasida, insonning bevosita bilimidan tashqarida sodir
bo lishini ta kidladi. Bu tushuncha psixologiyaga yangi paradigma olib kirib, inson
ʻ ʼ
ruhiyatining chuqur va murakkab qatlamlarini o rganishga yo l ochdi. Ongsizlik
ʻ ʻ
nafaqat oddiy unutish yoki e tiborsizlik natijasi, balki faol ravishda bostirilgan,
ʼ
qabul qilinmaydigan istaklar, xotiralar va konfliktlar ombori sifatida qaraladi. Bu
g oya insonning o z-o zini anglash chegaralarini kengaytirdi va uning ichki
ʻ ʻ ʻ
dunyosining ko p qirrali ekanligini ko rsatdi.
ʻ ʻ 3
Freyd ongni uchta asosiy darajaga ajratadi: ongli (conscious), ongoldi
(preconscious) va ongsiz (unconscious). Ongli daraja insonning hozirgi paytda
bevosita idrok etayotgan barcha fikr, his-tuyg u va tajribalarini o z ichiga oladi.
ʻ ʻ
Ongoldi esa ongli holatga osongina olib chiqilishi mumkin bo lgan, ammo hozirda
ʻ
faol bo lmagan xotiralar va bilimlarni o zida mujassam etadi. Ongsizlik esa
ʻ ʻ
psixikaning eng chuqur va eng katta qismi bo lib, unga bevosita kirish
ʻ
imkonsizdir. U yerda bostirilgan istaklar, bolalik travmalari, qabul qilinmagan
impuls va konfliktlar saqlanadi. Freydning fikricha, ongsiz materiallar psixik
energiya manbai bo lib, inson xulq-atvorini, hatto o ziga sezilmagan holda ham,
ʻ ʻ
doimiy ravishda boshqarib turadi. Bu darajalar o rtasidagi o zaro ta sir inson
ʻ ʻ ʼ
shaxsiyatining dinamikasi va uning ruhiy salomatligini belgilaydi.
3 G ulomov A. Shaxs psixologiyasi: Freyd va zamonaviy yondashuvlar. – Samarqand: Samarqand
ʻ
universiteti nashriyoti, 2022. – B. 78-92
7

1-rasm. Freydning psixik apparatning topografik modeli
Ongsizlikning mavjudligi va uning psixik hayotdagi o rni turli yo llar bilanʻ ʻ
namoyon bo ladi. Freyd tushlarni «ongsizlikka olib boradigan qirollik yo li» deb
ʻ ʻ
ta riflagan. Tushlar orqali bostirilgan istaklar va konfliktlar ramziy shaklda yuzaga
ʼ
chiqadi. Tush tahlili psixoanalizning asosiy usullaridan biri bo lib, bemorning
ʻ
8

ongsiz materiallariga kirish imkonini beradi. Shuningdek, til sirpanishlari
(parapraksiyalar yoki «Freydcha xatolar»), unutishlar, hazillar va nevrotik
simptomlar ham ongsiz istaklar yoki konfliktlarning yuzaga chiqishi sifatida tahlil
qilinadi. Masalan, biror kishining o ziga yoqmagan odamning ismini unutishi yokiʻ
muhim uchrashuvga kechikishi ongsiz qarshilik yoki istakning ifodasi bo lishi
ʻ
mumkin. Bu hodisalar insonning ongli niyatlariga zid bo lib ko rinsada, Freyd
ʻ ʻ
nuqtai nazaridan, ular chuqur psixik jarayonlarning natijasidir. 4
Ongsizlikning psixik hayotdagi muhim o rni uning himoya mexanizmlari
ʻ
bilan chambarchas bog liqligida namoyon bo ladi. Inson psixikasi o zini qabul
ʻ ʻ ʻ
qilinmaydigan, og riqli yoki tahdidli fikr va istaklardan himoya qilish uchun turli
ʻ
mexanizmlardan foydalanadi. Repressiya (bostirish) bu mexanizmlarning eng
asosiysi bo lib, ongsiz materiallarni ongli darajadan chiqarib tashlash va ularni
ʻ
ongsizlikda saqlash jarayonidir. Boshqa himoya mexanizmlari, masalan, inkor
etish, proyeksiyalash, ratsionalizatsiya va sublimatsiya ham ongsiz darajada
ishlaydi va insonning ichki konfliktlarini boshqarishga xizmat qiladi. Bu
mexanizmlar psixik muvozanatni saqlashga yordam bersada, ularning haddan
tashqari yoki noto g ri qo llanilishi nevrozlar va boshqa ruhiy buzilishlarga olib
ʻ ʻ ʻ
kelishi mumkin. Freyd bu mexanizmlarni insonning o z-o zini himoya qilish
ʻ ʻ
strategiyalari sifatida tahlil qilgan.
Freydning shaxsiyatning strukturaviy modeli Id, Ego va Superego ongsizlik
tushunchasi bilan uzviy bog liqdir. Id (U) butunlay ongsiz bo lib, tug ma biologik
ʻ ʻ ʻ
istaklar, impuls va ehtiyojlar (masalan, ochlik, chanqoqlik, jinsiy istak) manbaidir.
U zavq prinsipi asosida ishlaydi va darhol qondirilishni talab qiladi. Ego (Men) esa
qisman ongli, qisman ongoldi va qisman ongsiz bo lib, Idning impulsiv istaklari
ʻ
bilan tashqi dunyo talablari o rtasida vositachi vazifasini bajaradi. Ego reallik
ʻ
prinsipi asosida ishlaydi va istaklarni qondirishning realistik va ijtimoiy jihatdan
maqbul yo llarini izlaydi. Superego (Oliy Men) esa qisman ongli, qisman ongoldi
ʻ
va qisman ongsiz bo lib, jamiyatning axloqiy normalari, qadriyatlari va ota-ona
ʻ
ta sirini o zida mujassam etadi. U vijdon va ideal men kabi komponentlarni o z
ʼ ʻ ʻ
4 Karimov I. Psixologiya tarixi va nazariyasi. – Toshkent: Sharq, 2021. – B. 112-130
9

ichiga oladi va Idning istaklarini bostirishga, Egoning xulq-atvorini axloqiy
me yorlarga muvofiqlashtirishga intiladi. Ushbu uchta komponent o rtasidagiʼ ʻ
dinamik o zaro ta sir va konfliktlar insonning psixik hayotini shakllantiradi,
ʻ ʼ
ularning ko p qismi ongsiz darajada sodir bo ladi.
ʻ ʻ 5
Ongsizlikning psixik hayotdagi o rni shaxsiyatning shakllanishida, xulq-
ʻ
atvor motivatsiyasida va ruhiy kasalliklarning kelib chiqishida hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Bolalik davridagi tajribalar, ayniqsa, psixoseksual rivojlanish
bosqichlarida yuzaga kelgan konfliktlar va fiksatsiyalar ongsizlikda saqlanib qoladi
va kattalar hayotidagi shaxsiyat xususiyatlari, munosabatlar va muammolarga
ta sir qiladi. Masalan, og zaki bosqichdagi fiksatsiya kattalar hayotida chekish,
ʼ ʻ
ortiqcha ovqatlanish yoki og zaki tajovuzkorlik kabi xulq-atvorlarda namoyon
ʻ
bo lishi mumkin. Freydning fikricha, nevrozlar va boshqa ruhiy buzilishlar ongsiz
ʻ
konfliktlar, bostirilgan istaklar va travmatik xotiralarning natijasidir. Bu ongsiz
materiallar ongli darajaga chiqishga intiladi, ammo himoya mexanizmlari ularni
bostiradi, bu esa simptomlar shaklida namoyon bo ladigan psixik energiya
ʻ
to planishiga olib keladi. Ongsizlik nafaqat patologiyada, balki ijodkorlik, san at
ʻ ʼ
va madaniyatda ham muhim rol o ynaydi, chunki u insonning eng chuqur istaklari
ʻ
va intilishlarini o zida mujassam etadi.
ʻ 6
Psixoanalitik terapiyaning asosiy maqsadi ongsiz materiallarni ongli
darajaga olib chiqish orqali insonning ichki konfliktlarini hal qilishdir. Erkin
assotsiatsiyalar, tush tahlili, qarshilik va transferansni tahlil qilish kabi usullar
orqali psixoanalitik bemorning ongsiz dunyosiga kirishga harakat qiladi.
Ongsizlikning tushunilishi va uning ta sirining anglanishi insonning o z-o zini
ʼ ʻ ʻ
anglashini oshiradi, uning xulq-atvorini o zgartirishga va ruhiy salomatligini
ʻ
yaxshilashga yordam beradi. Freydning ongsizlik tushunchasi zamonaviy
psixologiya va psixoterapiyaga ulkan ta sir ko rsatgan bo lib, inson ruhiyatining
ʼ ʻ ʻ
murakkabligini va uning chuqur, yashirin qatlamlarini o rganish zarurligini
ʻ
ko rsatdi. Bu g oya nafaqat klinik amaliyotda, balki falsafa, adabiyot, san at va
ʻ ʻ ʼ
5 Saidov D. Psixodinamik terapiya: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 65-80
6 Ergashev R. Ongsizlik va uning psixik jarayonlardagi roli. – Farg ona: Farg ona davlat universiteti,
ʻ ʻ
2022. – B. 45-60
10

ijtimoiy fanlarda ham keng qo llanilgan, insoniy tajribaning ko p qirraliliginiʻ ʻ
tushunishga yangi yo nalishlar bergan. Shuningdek, ongsizlik tushunchasi
ʻ
insonning o z-o zini tushunish jarayonida doimiy ravishda yangi savollar tug dirib,
ʻ ʻ ʻ
ilmiy izlanishlar uchun cheksiz maydon yaratadi. 7
1.2. Tushlar tahlili va ularning psixoanalitik ahamiyati
Zigmund Freydning psixoanalitik nazariyasida tushlar markaziy o rinni
ʻ
egallaydi va ongsizga olib boruvchi «qirollik yo li» sifatida e tirof etiladi. Freydga
ʻ ʼ
ko ra, tushlar ongsiz istaklar, ziddiyatlar va bostirilgan xotiralarning niqoblangan
ʻ
ifodasidir. U tushlarni ikki asosiy darajada tahlil qiladi: manifest (ochiq, yuzaki)
mazmun va latent (yashirin, chuqur) mazmun. Manifest mazmun bu
uyg onganımızda eslaydigan tushning hikoyasi yoki tasvirlari bo lsa, latent
ʻ ʻ
mazmun tushning haqiqiy, ongsiz ma nosi, ya ni tushni keltirib chiqargan
ʼ ʼ
bostirilgan istaklar va fikrlardir. Psixoanalitik tahlilning asosiy maqsadi manifest
mazmundan latent mazmunga o tish, tushning yuzaki ko rinishi ortida yashiringan
ʻ ʻ
chuqur psixologik ma nolarni ochishdan iboratdir. Bu jarayon individual
ʼ
psixikaning murakkab tuzilishini va uning ongsiz qatlamlarining kundalik hayotga
ta sirini tushunish uchun kalit hisoblanadi. Tushlar, shu tariqa, insonning ichki
ʼ
dunyosiga, uning eng chuqur qo rquvlariga, istaklariga va hal qilinmagan
ʻ
ziddiyatlariga oynadir. 8
Tushning manifest mazmunini latent mazmunga aylantirish jarayoni «tush
ishi» deb ataladi va u bir qator psixik mexanizmlar orqali amalga oshadi. Bu
mexanizmlar tushning ongsiz mazmunini senzura va himoya qilish maqsadida
buzadi va niqoblaydi. Asosiy mexanizmlardan biri bu «kondensatsiya» (siqish)
bo lib, unda bir nechta ongsiz fikrlar, istaklar yoki shaxslar tushda bitta tasvir yoki
ʻ
g oyaga siqib chiqariladi. Masalan, tushda ko rilgan bir shaxs aslida bir necha
ʻ ʻ
odamning xususiyatlarini o zida mujassam etishi mumkin. Ikkinchi muhim
ʻ
mexanizm «siljish» (ko chirish) bo lib, unda tushning emotsional ahamiyati bir
ʻ ʻ
7 Xolmatov J. Psixoanaliz: asosiy tushunchalar va tamoyillar. – Toshkent: O zbekiston Milliy
ʻ
universiteti, 2024. – B. 22-38
8 Sobirov U. Nevrozlar psixologiyasi va ularni davolash usullari. – Buxoro: Buxoro davlat universiteti,
2023. – B. 90-105
11

obyektdan ikkinchisiga ko chiriladi. Bu, odatda, ongsiz istakning haqiqiy obyektiʻ
juda xavfli yoki qabul qilinishi qiyin bo lganida sodir bo ladi, shuning uchun uning
ʻ ʻ
o rniga kamroq tahdidli obyekt qo yiladi. «Ramziylashtirish» (simvolizatsiya) esa
ʻ ʻ
ongsiz mazmunni umumiy yoki individual ramzlar orqali ifodalashni anglatadi.
Ba zi ramzlar madaniy jihatdan universal bo lsa-da, ko plab tush ramzlari
ʼ ʻ ʻ
shaxsning individual tajribalari va assotsiatsiyalari bilan bog liqdir. Nihoyat,
ʻ
«ikkilamchi qayta ishlash» (sekundar reviziya) mexanizmi uyg onish paytida
ʻ
tushni mantiqiy, izchil hikoyaga aylantirishga urinishdir, bu esa uning asl ongsiz
mazmunini yanada yashiradi va tushning g alati yoki bema ni ko rinishini
ʻ ʼ ʻ
kamaytiradi. Bu mexanizmlar tushning murakkab tuzilishini va uning ongsiz
manbalarini tushunish uchun muhimdir. 9
Freydning tushlar nazariyasining asosiy g oyalaridan biri shundaki, har bir
ʻ
tush, qanday g alati yoki qo rqinchli bo lmasin, aslida biror istakning amalga
ʻ ʻ ʻ
oshishi hisoblanadi. Bu istaklar ko pincha bolalik davriga oid bo lib, ijtimoiy
ʻ ʻ
normalar yoki shaxsiy vijdon tomonidan bostirilgan bo ladi. Ongsizlik bu
ʻ
istaklarni to g ridan-to g ri ifodalay olmaydi, chunki bu tashvish yoki ayb hissini
ʻ ʻ ʻ ʻ
keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun tush ishi mexanizmlari orqali bu
istaklar niqoblanadi va buzilgan shaklda namoyon bo ladi. Masalan, bolalikdagi
ʻ
biror taqiqlangan istak tushda butunlay boshqa, zararsiz ko rinishda paydo bo lishi
ʻ ʻ
mumkin. Bu istaklarni amalga oshirish nazariyasi nafaqat yoqimli tushlarga, balki
dahshatli tushlarga ham tegishli. Qo rqinchli tushlar ham, Freydning fikricha,
ʻ
ongsiz istaklarning buzilgan yoki jazolovchi shaklda namoyon bo lishi bo lishi
ʻ ʻ
mumkin, bu yerda «men» (ego) ongsiz istakning qabul qilinishi mumkin
bo lmaganligini tan oladi va o zini jazolaydi. Bu tushuncha inson psixikasining
ʻ ʻ
o z-o zini himoya qilish va ongsiz ziddiyatlarni hal qilishga bo lgan murakkab
ʻ ʻ ʻ
urinishlarini ko rsatadi. Tushlar orqali ongsiz istaklarning yuzaga chiqishi
ʻ
shaxsning ichki dinamikasini tushunishda muhim qadamdir, chunki bu istaklar
ko pincha kundalik hayotdagi xatti-harakatlarimizga va munosabatlarimizga
ʻ
sezilarli ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ
9 Tursunov S. Shaxsiyat nazariyalari: Freyd, Yung, Adler. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 55-70
12

Psixoanalitik terapiyada tushlar tahlili bemorning ongsiz ziddiyatlarini,
himoya mexanizmlarini va ichki dunyosini tushunish uchun muhim vosita
hisoblanadi. Tahlil jarayonida bemor o z tushlarini aytib beradi va so ngraʻ ʻ
tushning har bir elementi, tasviri yoki g oyasi bilan bog liq erkin assotsiatsiyalarini
ʻ ʻ
bildiradi. Psixoanalitik bu assotsiatsiyalarni diqqat bilan tinglaydi va tushning
manifest mazmuni ortida yashiringan latent mazmunni ochishga yordam beradi. Bu
jarayon bemorga o zining bostirilgan istaklari, qo rquvlari va hal qilinmagan
ʻ ʻ
travmalari haqida tushuncha beradi. Tushlar tahlili orqali bemor o zining ongsiz
ʻ
motivatsiyalarini anglay boshlaydi, bu esa uning kundalik hayotdagi xatti-
harakatlari, munosabatlari va psixologik muammolarining ildizlarini tushunishga
yordam beradi. Tushlar ko pincha bemorning terapiyadagi hozirgi holatini, uning
ʻ
qarshiliklarini yoki terapevtik jarayondagi yutuqlarini aks ettirishi mumkin.
Shuning uchun tushlar nafaqat o tmishga oid ma lumotlarni beradi, balki hozirgi
ʻ ʼ
psixologik dinamikani ham yoritadi va kelajakdagi o zgarishlar uchun yo l ochadi.
ʻ ʻ
Bu tushuncha bemorning o z-o zini anglash jarayonini chuqurlashtirib, uning
ʻ ʻ
shaxsiy rivojlanishiga zamin yaratadi.
Freydning tushlar tahlili nazariyasi psixologiya tarixida inqilobiy
ahamiyatga ega bo lsa-da, u keyinchalik turli tanqidlarga uchradi va boshqa
ʻ
psixoanalitiklar tomonidan kengaytirildi yoki o zgartirildi. Masalan, Karl Yung
ʻ
tushlarni faqat shaxsiy ongsizlikning ifodasi deb hisoblamay, balki kollektiv
ongsizlik va arxetiplar bilan ham bog ladi, bu esa tushlarning universal ramziy
ʻ
ma nolariga urg u berdi. Boshqa post-freydian nazariyotchilar, masalan, Melanie
ʼ ʻ
Klein va Donald Winnicott, tushlarning bolalikdagi obyekt munosabatlarini aks
ettirishdagi rolini chuqurroq o rgandilar. Zamonaviy neyropsixologiya va kognitiv
ʻ
fanlar tushlarning biologik va neyrofiziologik asoslarini ham tadqiq etmoqda,
ba zan Freydning istaklarni amalga oshirish g oyasiga qarama-qarshi bo lgan
ʼ ʻ ʻ
nazariyalarni ilgari surmoqda. Biroq, Freydning tushlar nazariyasi hali ham
psixoanalitik amaliyotning asosiy ustunlaridan biri bo lib qolmoqda va ongsizlikni
ʻ
tushunishga bo lgan har qanday urinishda uning fundamental hissasi tan olinadi.
ʻ
Uning ishi tushlarni shunchaki tasodifiy miya faoliyati emas, balki chuqur
13

ma noga ega psixologik hodisa sifatida ko rishga imkon berdi, bu esa insonʼ ʻ
psixikasini o rganishda yangi ufqlarni ochdi.
ʻ 10
Xulosa qilib aytganda, tushlar tahlili psixoanalizning eng muhim va
innovatsion yo nalishlaridan biri bo lib, inson psixikasining ongsiz qatlamlariga
ʻ ʻ
kirish uchun noyob imkoniyat yaratadi. Freydning tushlar nazariyasi, uning
manifest va latent mazmunni farqlashi, tush ishi mexanizmlarini (kondensatsiya,
siljish, ramziylashtirish, ikkilamchi qayta ishlash) aniqlashi va tushlarni istaklarni
amalga oshirish sifatida talqin qilishi, psixologik tushunchamizni tubdan
o zgartirdi. Bu nazariya nafaqat ongsiz istaklar va ziddiyatlarni ochib beradi, balki
ʻ
shaxsning himoya mexanizmlarini, ichki ziddiyatlarini va psixopatologiyasining
ildizlarini tushunishga ham yordam beradi. Garchi zamonaviy psixologiya va
neyrofanlar tushlarga boshqacha nuqtai nazardan yondashsa-da, Freydning tushlar
tahlili usuli klinik amaliyotda o z ahamiyatini saqlab qolgan va bemorlarga
ʻ
o zlarining ichki dunyolarini chuqurroq anglashga, shaxsiy o sishga va psixologik
ʻ ʻ
muammolarni hal qilishga yordam beradi. Bu, shubhasiz, inson psixikasining
murakkabligini tushunish yo lidagi eng muhim qadamlardan biridir va uning ta siri
ʻ ʼ
bugungi kunda ham psixoterapiya va psixologik tadqiqotlarda sezilmoqda.
10 Olimov N. Psixologik himoya mexanizmlari. – Andijon: Andijon davlat universiteti, 2023. – B. 30-45
14

II BOB. NEVROZLARNING KELIB CHIQISHI VA SIMPTOMLARNING
SHAKLLANISH MEXANIZMLARI: FREYD NAZARIYASI ASOSIDA
2.1. Nevrotik simptomlarning psixogen tabiati
Freyd psixoanalizida nevrotik simptomlarning psixogen tabiati nafaqat
markaziy o rinni egallaydi, balki butun psixopatologiya nazariyasining asosiniʻ
tashkil etadi. Bu tushuncha nevrozlarning kelib chiqishi organik yoki somatik
sabablarga emas, balki chuqur ruhiy jarayonlar, ayniqsa ongsiz darajadagi
ziddiyatlar, siqib chiqarilgan istaklar va hal qilinmagan travmatik tajribalarga
bog liqligini qat iy ta kidlaydi. Freydgacha bo lgan tibbiyotda nevrotik buzilishlar
ʻ ʼ ʼ ʻ
ko pincha noma lum fiziologik anomaliyalar, nerv tizimining buzilishlari yoki
ʻ ʼ
irsiy moyilliklar bilan izohlangan bo lib, ularga nisbatan asosan somatik davolash
ʻ
usullari qo llanilgan. Biroq, Freydning gisterik bemorlar bilan olib borgan
ʻ
dastlabki tadqiqotlari, xususan, gipnoz va keyinchalik erkin assotsiatsiyalar usuli
bilan ishlashi shuni ko rsatdiki, bemorlarning simptomlari ko pincha unutilgan,
ʻ ʻ
ammo hissiy jihatdan zaryadlangan xotiralar yoki ongsiz istaklar bilan
chambarchas bog liq. Bu yangi yondashuv psixik apparatning murakkab
ʻ
dinamikasini tushunishga yo l ochdi va ruhiy kasalliklarga bo lgan qarashni tubdan
ʻ ʻ
o zgartirib, ularni ma nosiz buzilishlar emas, balki ongsiz ziddiyatlarning ramziy
ʻ ʼ
ifodalari sifatida ko ra boshladi. Bu paradigmatik siljish, o z navbatida, davolash
ʻ ʻ
usullarining ham o zgarishiga olib keldi, ya ni simptomlarni shunchaki
ʻ ʼ
yo qotishdan ko ra, ularning asosidagi psixik sabablarni aniqlash va hal qilish
ʻ ʻ
muhimroq bo ldi. Bu g oya psixoanalizning asosiy ustunlaridan biriga aylandi.
ʻ ʻ
1-jadval. 1-jadval. Nevrozlarga somatogen va psixogen yondashuvlarning qiyosiy tahlili
Xususiyat Somatogen yondashuv
(Freydgacha) Psixogen yondashuv
(Freyd)
Sabablar Organik buzilishlar,
irsiyat, noma lum
ʼ
fiziologik anomaliyalar Ongsiz ziddiyatlar, siqib
chiqarilgan istaklar,
travmatik tajribalar
Simptom tabiati Patologik belgilar,
kasallikning tashqi
ko rinishi
ʻ Ramziy ifodalar, ongsiz
kurashning kompromiss
shakli
Davolash maqsadi Organik sabablarni Ongsiz ziddiyatlarni
15

bartaraf etish,
simptomlarni bostirish anglash, ularni qayta
ishlash
Asosiy usul Dori-darmon,
fizioterapiya, jarrohlik Erkin assotsiatsiyalar,
tush tahlili, o tkazish ʻ
tahlili
Nevrotik simptomlarning psixogen tabiatini tushunishda ongsiz ziddiyatlar
va siqib chiqarish (repressiya) mexanizmi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo lib,
ʻ
Freyd nazariyasining o zagini tashkil etadi. Freydning psixik apparat modeli,
ʻ
xususan, topografik model (ongsiz, ongoldi, ongli) va strukturaviy model (Id, Ego,
Superego) doirasida, inson psixikasida qabul qilinishi qiyin bo lgan, jamiyat
ʻ
normalariga zid keladigan yoki shaxs uchun og riqli bo lgan istaklar, xotiralar va
ʻ ʻ
impulslar mavjudligi ta kidlanadi. Ego bu istaklarni ongli ongdan siqib chiqarishga
ʼ
harakat qiladi, ularni ongsiz sohaga surib qo yadi, chunki ularning ongli ongda
ʻ
mavjudligi katta tashvish yoki aybdorlikni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, bu
siqib chiqarilgan material butunlay yo qolmaydi, balki ongsizda faol bo lib qoladi
ʻ ʻ
va doimiy ravishda ongli ongga qaytishga intiladi. Bu intilish va unga qarshi
turuvchi mudofaa mexanizmlari o rtasidagi kurash ichki ziddiyatni keltirib
ʻ
chiqaradi. Nevrotik simptomlar aynan shu ziddiyatning kompromiss shakli sifatida
yuzaga keladi, ya ni ular siqib chiqarilgan istakning qisman qondirilishi va ayni
ʼ
paytda mudofaa mexanizmining natijasi hisoblanadi. Masalan, gisterik falajlik
ongsiz istakni ifodalashi mumkin, ammo ayni paytda uni to g ridan-to g ri amalga
ʻ ʻ ʻ ʻ
oshirishdan himoya qiladi. Bu jarayonni tushunish psixoanalitik terapiyaning
asosini tashkil etadi, chunki davolashning maqsadi siqib chiqarilgan materialni
ongli ongga olib chiqish va uni qayta ishlash orqali simptomning asl ma nosini
ʼ
anglashdir. 11
11 Qodirov Z. Psixologik konsalting va psixoterapiya. – Toshkent: Tafakkur, 2024. – B. 110-125
16

2-rasm. 1-rasm. Nevrotik simptomlarning psixogen shakllanish modeli.
Mudofaa mexanizmlari nevrotik simptomlarning shakllanishida muhim rol
o ynaydi, chunki ular ego tomonidan ongsiz ziddiyatlar va tashqi talablarʻ
o rtasidagi muvozanatni saqlashga qaratilgan psixik operatsiyalardir. Freydning
ʻ
ta kidlashicha, ego ongsizdan kelayotgan xavfli impulslar (Idning istaklari) va
ʼ
Superegodan kelayotgan axloqiy talablar o rtasidagi keskinlikni yumshatishga
ʻ
intiladi. Bu muvozanatni buzuvchi xavfli impulslar yoki xotiralar paydo bo lganda,
ʻ
ego ularni nazorat qilish uchun turli mudofaa mexanizmlaridan foydalanadi. Siqib
chiqarishdan tashqari, boshqa muhim mexanizmlar qatoriga joy almashtirish
(displacement), reaktiv shakllanish (reaction formation), proyeksiyalash
(projection), ratsionalizatsiya (rationalization), intellektualizatsiya
(intellectualization) va sublimatsiya (sublimation) kiradi. Nevrotik simptomlar
ko pincha bu mudofaa mexanizmlarining samarasiz, qattiq yoki patologik
ʻ
17

qo llanilishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, obsesiv-kompulsiv buzilishlarda,ʻ
taqiqlangan agressiv impulslar joy almashtirish orqali tozalash yoki tartibga solish
kabi majburiy harakatlarga aylanadi. Bu harakatlar aslida tashvishni kamaytirishga
xizmat qilsa-da, shaxsning normal hayotiga jiddiy xalaqit beradi va uning energiya
resurslarini behuda sarflaydi. Simptomlar shaxsning ongsiz kurashining ko zgusi
ʻ
bo lib, uning ichki dunyosidagi hal qilinmagan muammolarni tashqi tomondan,
ʻ
ko pincha ramziy shaklda ko rsatadi. Bu mudofaa mexanizmlarini tahlil qilish
ʻ ʻ
orqali psixoanalitik bemorning ongsiz motivlarini va simptomlarining asl
ma nosini ochib beradi, bu esa davolash jarayonining asosiy qismidir.
ʼ 12
Nevrotik simptomlar shunchaki tasodifiy buzilishlar emas, balki chuqur
ramziy ma noga ega bo lgan kompromiss shakllanishlardir, bu Freyd
ʼ ʻ
psixoanalizining eng muhim kashfiyotlaridan biridir. Freydning «Psixoanalizni
o tkazish bo yicha ma ruzalar» asarida ta kidlanishicha, har bir simptom ongsiz
ʻ ʻ ʼ ʼ
istak va unga qarshi turuvchi mudofaa o rtasidagi kelishuv natijasidir. Simptom bir
ʻ
vaqtning o zida ham siqib chiqarilgan istakni qisman qondiradi, ham uni to liq
ʻ ʻ
amalga oshirishdan himoya qiladi, shu bilan psixik muvozanatni saqlashga harakat
qiladi. Masalan, fobiyalar aniq bir ob ektga nisbatan haddan tashqari qo rquvni o z
ʼ ʻ ʻ
ichiga oladi, ammo bu qo rquv aslida boshqa, ko pincha ongsiz va qabul qilinishi
ʻ ʻ
qiyin bo lgan xavf yoki istakdan joy almashtirilgan bo lishi mumkin, masalan,
ʻ ʻ
bolalikdagi travmatik tajriba yoki taqiqlangan agressiv impuls. Simptomning
ramziy ma nosini ochish psixoanalitik ishning asosiy vazifalaridan biridir, chunki
ʼ
bu bemorning ongsiz tilini tushunishga imkon beradi. Bu jarayon bemorning erkin
assotsiatsiyalari, tushlari, xatolari (Freydning «kundalik hayot psixopatologiyasi»)
va o tkazish (transferens) munosabatlarini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi.
ʻ
Simptomning ramziy tabiati uning ongsiz tilini tushunishga imkon beradi, bu esa
bemorga o zining ichki ziddiyatlarini anglash va ularni sog lomroq, ongli yo llar
ʻ ʻ ʻ
bilan hal qilishga yordam beradi. Bu tushuncha psixoanalizning boshqa
psixoterapiya usullaridan farqini belgilaydi, chunki u simptomni shunchaki
12 Vohidov M. Psixologik tadqiqot metodologiyasi. – Urganch: Urganch davlat universiteti, 2022. – B.
88-102
18

yo qotishga emas, balki uning chuqur psixik ildizlarini aniqlashga va shaxsiyatningʻ
fundamental o zgarishiga qaratilgan.
ʻ 13
Nevrotik simptomlarning psixogen tabiatini chuqur tushunish psixoanalitik
terapiyaning asosiy tamoyillarini belgilaydi va uning amaliy qo llanilishiga yo l
ʻ ʻ
ochadi. Agar simptomlar ongsiz ziddiyatlarning ramziy ifodasi bo lsa, u holda
ʻ
davolashning maqsadi bu ziddiyatlarni ongli ong darajasiga olib chiqish, ularni
tahlil qilish va qayta ishlashdir. Bu jarayon erkin assotsiatsiyalar, tush tahlili,
qarshilik (rezistensiya) tahlili va o tkazish (transferens) tahlili kabi psixoanalitik
ʻ
usullar orqali amalga oshiriladi. Bemor o zining ongsiz istaklari, qo rquvlari,
ʻ ʻ
mudofaa mexanizmlari va bolalik tajribalarining hozirgi simptomlariga ta sirini
ʼ
anglaganida, u simptomlarning asl sababini tushunadi va ulardan xalos bo lish
ʻ
imkoniyatiga ega bo ladi. Freydning bu g oyalari zamonaviy psixoterapiya va
ʻ ʻ
psixiatriyaga ulkan ta sir ko rsatdi. Garchi psixoanalizning ba zi jihatlari ilmiy
ʼ ʻ ʼ
metodologiya nuqtai nazaridan tanqid qilingan bo lsa-da, ongsiz jarayonlar,
ʻ
mudofaa mexanizmlari, bolalik tajribalarining shaxsiyat shakllanishi va
psixopatologiyadagi roli haqidagi tushunchalar hozirgi kunda ham keng
qo llaniladi va qadrlanadi. Psixodinamik terapiya, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi
ʻ
va boshqa zamonaviy yondashuvlar Freydning psixogen tabiat haqidagi dastlabki
g oyalaridan ilhomlangan holda rivojlangan. Bu, birinchi prezident Islom
ʻ
Karimovning ta kidlaganidek, har qanday fan va amaliyotda chuqur ildizlarga ega
ʼ
bo lgan nazariyalarning ahamiyatini ko rsatadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyevning
ʻ ʻ
asarlarida ham inson psixologiyasining murakkab jihatlarini tushunish va
jamiyatda sog lom psixologik muhitni shakllantirishga alohida e tibor qaratilgan
ʻ ʼ
bo lib, bu Freydning psixogen yondashuvining zamonaviy kontekstdagi
ʻ
dolzarbligini bilvosita tasdiqlaydi. 14
2.2. Bolalik tajribalari va ularning nevrozlarga ta siri
ʼ
Zigmund Freydning psixoanalitik nazariyasining markaziy ustunlaridan biri
bu bolalik tajribalarining shaxsiyat shakllanishi va kattalar nevrozlarining
13 Zokirov F. Kognitiv psixologiya va ongsiz jarayonlar. – Toshkent: Fan, 2023. – B. 70-85
14 Ismoilov G. Psixologiya va madaniyat: Freydning madaniyat nazariyasi. – Nukus: Qoraqalpog iston,
ʻ
2022. – B. 40-55
19

etiologiyasidagi hal qiluvchi rolidir. Freydning fikricha, inson psixikasining eng
muhim qismlari, ayniqsa ongsiz darajadagi motivatsiyalar va konfliktlar, hayotning
dastlabki yillarida, ya ni bolalik davrida shakllanadi. Bu davrda kechirilgan harʼ
qanday tajriba, xoh ijobiy, xoh salbiy bo lsin, shaxsning kelajakdagi psixologik
ʻ
holatiga, xususan, nevrotik buzilishlarning paydo bo lishiga chuqur ta sir
ʻ ʼ
ko rsatadi. Freyd bolalikni nafaqat jismoniy, balki psixologik rivojlanishning ham
ʻ
eng muhim bosqichi deb bilgan, unda libidinal energiya turli tana zonalari orqali
ifodalanadi va bu jarayonda yuzaga keladigan har qanday to siq yoki fiksatsiya
ʻ
keyinchalik patologik holatlarga olib kelishi mumkin. Bolalik tajribalari, ayniqsa,
ongsiz darajada saqlanib qolganlari, kattalar hayotidagi xatti-harakatlar,
munosabatlar va hissiy reaksiyalarni belgilab beruvchi asosiy omil bo lib xizmat
ʻ
qiladi. Bu esa nevrozlarning ildizlarini tushunish uchun bolalik davriga chuqur
nazar tashlash zarurligini ko rsatadi.
ʻ 15
Freyd psixoseksual rivojlanishning bir qator bosqichlarini ajratib ko rsatgan
ʻ
bo lib, har bir bosqichda libidinal energiya ma lum bir tana zonasiga qaratiladi va
ʻ ʼ
bu zonaning stimulyatsiyasi orqali qoniqish topiladi. Bu bosqichlar og iz, anal,
ʻ
fallik, yashirin va genital bosqichlardan iborat. Har bir bosqichda bolaning
ehtiyojlari qanday qondirilishi yoki qondirilmasligi uning shaxsiyatiga va
kelajakdagi ruhiy salomatligiga ta sir qiladi. Masalan, og iz bosqichida
ʼ ʻ
(tug ilishdan 1 yoshgacha) emish, tishlash orqali qoniqish topiladi. Agar bu
ʻ
bosqichda ehtiyojlar haddan tashqari qondirilsa yoki aksincha, yetarli darajada
qondirilmasa, shaxsda og iz fiksatsiyasi paydo bo lishi mumkin, bu esa kattalarda
ʻ ʻ
chekish, ortiqcha ovqatlanish, passivlik yoki sarkastik xatti-harakatlar kabi
nevrotik xususiyatlarga olib kelishi mumkin. Anal bosqichda (1-3 yosh) najasni
ushlab turish yoki chiqarish bilan bog liq tajribalar muhim rol o ynaydi. Bu
ʻ ʻ
bosqichdagi konfliktlar anal-retentiv (tartibga o ta bog liq, qaysar, tejamkor) yoki
ʻ ʻ
anal-ekspulsiv (tartibsiz, isrofgarlik, qahr-g azabli) shaxsiyat xususiyatlariga olib
ʻ
kelishi mumkin. Fallik bosqich (3-6 yosh) esa Oedip kompleksi bilan bog liq
ʻ
15 Yusupov A. Neyropsixologiya asoslari. – Toshkent: G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy
ʻ ʻ
uyi, 2024. – B. 130-145
20

bo lib, bu bosqichdagi muvaffaqiyatsiz yechimlar keyinchalik jinsiyʻ
disfunksiyalar, o ziga ishonchsizlik yoki haddan tashqari mag rurlik kabi nevrotik
ʻ ʻ
holatlarga sabab bo lishi mumkin. Ushbu bosqichlarning har birida yuzaga kelgan
ʻ
fiksatsiyalar yoki travmatik tajribalar ongsiz darajaga surilib, kattalar hayotida turli
nevrotik simptomlar shaklida qayta paydo bo ladi.
ʻ 16
3-rasm. Freydning psixoseksual rivojlanish bosqichlari va ularning nevrozlarga ta siri
ʼ
Oedip kompleksi Freyd nazariyasining eng munozarali, ammo shu bilan
birga eng markaziy tushunchalaridan biridir. Bu kompleks fallik bosqichda
(taxminan 3-6 yosh) yuzaga keladi va bolaning qarama-qarshi jinsdagi ota-onasiga
nisbatan jinsiy istaklari hamda bir jinsdagi ota-onasiga nisbatan raqobat hislarini
o z ichiga oladi. O g il bolalarda bu ona bilan yaqinlik istagi va otaga nisbatan
ʻ ʻ ʻ
raqobat, qiz bolalarda esa otaga nisbatan yaqinlik va onaga nisbatan raqobat
(Electra kompleksi) shaklida namoyon bo ladi. Bu kompleksning muvaffaqiyatli
ʻ
yechilishi, ya ni bolaning o z jinsdagi ota-onasi bilan identifikatsiya qilishi va
ʼ ʻ
jinsiy istaklarini bostirishi, sog lom shaxsiyat rivojlanishi uchun juda muhimdir.
ʻ
Agar Oedip kompleksi to liq yechilmasa, bu shaxsda aybdorlik hissi, jinsiy
ʻ
identifikatsiya bilan bog liq muammolar, munosabatlardagi qiyinchiliklar va turli
ʻ
16 Davlatov H. Psixologik diagnostika va korreksiya. – Termiz: Termiz davlat universiteti, 2023. – B. 95-
110
21

nevrotik simptomlarga olib kelishi mumkin. Masalan, otasiga nisbatan raqobat
hissini bostira olmagan o g il bola keyinchalik hokimiyatga ega shaxslargaʻ ʻ
nisbatan doimiy isyonkorlik yoki bo ysunish tendensiyalarini namoyon etishi
ʻ
mumkin. Shuningdek, bu kompleksning yechilmasligi vijdonning (superego) zaif
shakllanishiga yoki aksincha, haddan tashqari qattiq vijdonning paydo bo lishiga
ʻ
olib kelishi mumkin, bu esa depressiya, obsesiv-kompulsiv buzilishlar kabi
nevrozlarning rivojlanishiga zamin yaratadi. 17
Bolalik davridagi travmatik tajribalar, Freyd nazariyasida nevrozlarning
asosiy sabablaridan biri sifatida ko riladi. Bu travmalar jinsiy zo ravonlik,
ʻ ʻ
e tiborsizlik, haddan tashqari qattiq tarbiya, ota-onaning yo qotilishi yoki boshqa
ʼ ʻ
kuchli stressli vaziyatlar bo lishi mumkin. Freyd dastlab nevrozlarning sababini
ʻ
real jinsiy travmalarda ko rgan bo lsa-da, keyinchalik bu tajribalarning ko pchiligi
ʻ ʻ ʻ
bolaning fantaziyalari yoki istaklari bilan bog liq bo lishi mumkinligini
ʻ ʻ
ta kidlagan. Ammo har qanday holatda ham, bolaning psixikasi uchun og ir
ʼ ʻ
bo lgan tajribalar ongsiz darajaga surib chiqariladi (repressiya qilinadi) va u yerda
ʻ
faoliyatini davom ettiradi. Bu bostirilgan xotiralar, istaklar va konfliktlar to liq hal
ʻ
qilinmagani uchun, ular kattalar hayotida turli nevrotik simptomlar, masalan,
fobiyalar, xavotir buzilishlari, isteriya yoki obsesiv-kompulsiv holatlar shaklida
qayta yuzaga chiqadi. Repressiya mexanizmi psixikani og riqli tajribalardan
ʻ
himoya qilishga qaratilgan bo lsa-da, uzoq muddatda bu tajribalarning ongsizda
ʻ
qolishi psixik energiya blokirovkasiga olib keladi va bu energiya nevrotik
simptomlar orqali o z ifodasini topadi. Shuning uchun, nevrozlarni davolashda
ʻ
ongsizdagi bostirilgan bolalik travmalarini yuzaga chiqarish va ularni qayta ishlash
muhim ahamiyatga ega. 18
Himoya mexanizmlari ham bolalik davrida shakllanadi va shaxsning ichki
konfliktlar, xavotir va stress bilan kurashish usullarini belgilaydi. Bu mexanizmlar,
masalan, repressiya, sublimatsiya, proyeksiyalar, ratsionalizatsiya kabi
tushunchalarni o z ichiga oladi. Dastlab ular psixikani himoya qilish uchun xizmat
ʻ
17 Ergashova L. Psixologiya fanining dolzarb muammolari. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. – B. 60-75
18 Raximov K. Psixologiya lug ati. – Toshkent: O zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2023. – B. 180-195
ʻ ʻ
22

qilsa-da, agar ular haddan tashqari qattiq yoki moslashuvchan bo lmasa, nevrotikʻ
buzilishlarga olib kelishi mumkin. Masalan, bolalikda qabul qilinmagan istaklarni
doimiy ravishda repressiya qilish, bu istaklarning ongsizda to planishiga va
ʻ
keyinchalik somatik simptomlar yoki xavotir hujumlari shaklida namoyon
bo lishiga olib kelishi mumkin. Sublimatsiya kabi yetuk himoya mexanizmlari esa
ʻ
salbiy energiyani ijtimoiy jihatdan qabul qilinadigan faoliyatga yo naltirish orqali
ʻ
shaxsga moslashishga yordam beradi. Biroq, agar himoya mexanizmlari yetarli
darajada rivojlanmagan bo lsa yoki noto g ri qo llanilsa, bu shaxsning realistik
ʻ ʻ ʻ ʻ
muammolarni hal qilish qobiliyatini cheklaydi va nevrotik simptomlarning
kuchayishiga olib keladi. Shuning uchun, psixoanalitik terapiyada nafaqat bolalik
tajribalarini, balki ulardan kelib chiqqan himoya mexanizmlarining funksiyalarini
ham tahlil qilish muhimdir. 19
Freydning bolalik tajribalari va nevrozlar o rtasidagi bog liqlik haqidagi
ʻ ʻ
nazariyasi psixoanalitik terapiyaning asosini tashkil etadi. Terapiyaning asosiy
maqsadi ongsiz darajaga surilgan bolalik tajribalari, konfliktlar va istaklarni ong
darajasiga olib chiqish, ularni tahlil qilish va qayta ishlashdir. Bu jarayon erkin
assotsiatsiya, tush tahlili, qarshilikni tahlil qilish va transferni tahlil qilish kabi
usullar orqali amalga oshiriladi. Erkin assotsiatsiya bemorga hech qanday
senzurasiz o z fikrlarini, xotiralarini va his-tuyg ularini ifodalash imkonini beradi,
ʻ ʻ
bu esa ongsizdagi materiallarning yuzaga chiqishiga yordam beradi. Tush tahlili
esa tushlarni ongsiz istaklarning ramziy ifodasi sifatida ko rib, ularning yashirin
ʻ
ma nolarini ochib berishga qaratilgan. Bu usullar orqali bemor o zining bolalik
ʼ ʻ
tajribalarining hozirgi nevrotik simptomlariga qanday ta sir qilayotganini
ʼ
tushunishga erishadi. Bu tushunish, o z navbatida, bemorga o zining ichki
ʻ ʻ
konfliktlarini hal qilish, yangi va sog lomroq moslashuv usullarini ishlab chiqish
ʻ
hamda nevrotik simptomlardan xalos bo lish imkonini beradi. Freydning bu
ʻ
yondashuvi psixoterapiya sohasida inqilobiy o zgarishlarni keltirib chiqardi va
ʻ
19 Sobirova D. Psixik rivojlanish nazariyalari. – Qarshi: Qarshi davlat universiteti, 2024. – B. 70-85
23

hozirgi kunda ham ko plab terapiya yo nalishlari uchun asos bo lib xizmatʻ ʻ ʻ
qilmoqda. 20
Shuni ta kidlash kerakki, Freydning bolalik tajribalari va nevrozlar haqidagi
ʼ
nazariyasi zamonaviy psixologiyada turli xil tanqidlarga uchragan va
rivojlantirilgan. Ba zi tanqidchilar uning nazariyasini empirik jihatdan tasdiqlash
ʼ
qiyinligini, jinsiy omillarga haddan tashqari urg u berilganligini va madaniy
ʻ
kontekstni yetarli darajada hisobga olmaganligini ta kidlaydilar. Biroq, Freydning
ʼ
bolalik tajribalarining shaxsiyat va ruhiy salomatlikka ta siri haqidagi g oyasi
ʼ ʻ
psixologiya va psixiatriya sohasida fundamental ahamiyatga ega bo lib qolmoqda.
ʻ
Keyinchalik neofreydchilar va boshqa psixodinamik yo nalishlar Freydning
ʻ
g oyalarini kengaytirib, ijtimoiy va madaniy omillarning ahamiyatini, shuningdek,
ʻ
shaxslararo munosabatlarning bolalik rivojlanishidagi rolini ko proq e tiborga
ʻ ʼ
olishgan. Shunga qaramay, bolalik davridagi ongsiz konfliktlar va travmatik
tajribalarning kattalar nevrozlariga ta siri haqidagi Freydning asosiy postulati
ʼ
hozirgi kunda ham klinik amaliyotda va nazariy tadqiqotlarda o z dolzarbligini
ʻ
saqlab qolmoqda, bu esa uning nazariyasining chuqur ta sirini ko rsatadi.
ʼ ʻ 21
20 Jo rayev Sh. Psixologik tahlil va uning amaliy ahamiyati. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 45-60
ʻ
21 https://www.ziyonet.uz/psixologiya/freyd-nazariyasi (accessed: 10.03.2024)
24

III BOB. PSIXOANALITIK TERAPIYA TAMOYILLARI VA FREYD
NAZARIYASINING ZAMONAVIY TALQINLARI
3.1. Psixoanalitik davolash usullari va maqsadlari
Zigmund Freyd tomonidan asos solingan psixoanalitik davolash usullari
inson ruhiyatining chuqur qatlamlariga kirib borish, ongsiz mojarolarni yuzaga
chiqarish va shu orqali nevrotik simptomlarni bartaraf etishga qaratilgan murakkab
jarayonni o z ichiga oladi. Bu yondashuv o z davrida psixiatriya va psixologiyadaʻ ʻ
inqilobiy yangilik bo lib, ruhiy kasalliklarni faqatgina biologik yoki organik
ʻ
buzilishlar sifatida emas, balki chuqur psixologik sabablarga ega bo lgan hodisalar
ʻ
sifatida ko rib chiqishga imkon berdi. Freydning ta kidlashicha, inson xulq-atvori
ʻ ʼ
va hissiy holatlarining ko pchiligi ongsiz motivlar, istaklar va xotiralar tomonidan
ʻ
boshqariladi, bu esa ularni bevosita kuzatish yoki nazorat qilish imkonsizligini
anglatadi. Psixoanalizning asosiy maqsadi aynan shu ongsiz materialni ongli
darajaga olib chiqish va uni tahlil qilish orqali shaxsiyatning integratsiyasiga
erishishdir. 22
Psixoanalitik davolashning markaziy usullaridan biri bu erkin assotsiatsiya
hisoblanadi. Ushbu texnikada bemor divanda yotgan holda, terapevt bilan bevosita
ko z aloqasidan qochib, o z xayoliga kelgan har qanday fikr, his-tuyg u, xotira
ʻ ʻ ʻ
yoki tasvirni hech qanday senzura va tanqidsiz aytib beradi. Freydning fikricha,
ongli nazoratning susayishi ongsiz materialning yuzaga chiqishiga sharoit yaratadi.
Bemorning erkin assotsiatsiyalari orqali uning ichki mojarolari, himoya
mexanizmlari va ongsiz istaklari haqida muhim ma lumotlar to planadi.
ʼ ʻ
Terapevtning vazifasi esa ushbu assotsiatsiyalar oqimida yashiringan ma nolarni,
ʼ
takrorlanuvchi mavzularni va ramziy ifodalarni aniqlashdan iboratdir. Bu jarayon
bemorning o z ichki dunyosini chuqurroq tushunishiga va ongsiz sabablarni
ʻ
anglashiga yordam beradi. 23
22 https://www.lex.uz/docs/5841062 (accessed: 12.03.2024)
23 https://www.uzpsixologiya.uz/maqolalar/ongsizlik-tushunchasi (accessed: 14.03.2024)
25

Tush tahlili ham psixoanalizning muhim usullaridan biridir. Freyd tushlarni
ongsizga olib boradigan «qirollik yo li» deb hisoblagan. Uning nazariyasiga ko ra,ʻ ʻ
tushlar ongsiz istaklar va mojarolarning ramziy ifodasidir, ular uyqu paytida ongli
senzura susayganida yuzaga chiqadi. Tushlar ikki darajaga bo linadi: manifest tush
ʻ
(bemor eslab qolgan tushning yuzaki mazmuni) va latent tush (tushning yashirin,
ongsiz ma nosi). Psixoanalitik tahlil jarayonida bemor o z tushlarini aytib beradi
ʼ ʻ
va terapevt uning assotsiatsiyalari yordamida tushning latent mazmunini ochishga
harakat qiladi. Bu esa bemorning ongsiz istaklari, qo rquvlari va hal qilinmagan
ʻ
mojarolari haqida chuqur tushuncha beradi. Tush tahlili orqali bemor o zining
ʻ
ichki dunyosidagi dinamikani anglab yetadi va bu uning nevrotik simptomlarining
kelib chiqish sabablarini tushunishiga yordam beradi.
O tkazish (transference) va qarshilik (resistance) tushunchalari psixoanalitik
ʻ
davolashning dinamik markazini tashkil etadi. O tkazish bu bemorning
ʻ
o tmishdagi muhim shaxslar (masalan, ota-onalar) bilan bo lgan munosabatlaridan
ʻ ʻ
kelib chiqqan his-tuyg ular, istaklar va kutishlarni terapevtga nisbatan
ʻ
takrorlashidir. Bu jarayon bemorning o tmishdagi munosabatlar modellarini
ʻ
hozirgi terapevtik munosabatlarda qayta jonlantirishga imkon beradi, bu esa ularni
tahlil qilish va qayta ishlash uchun noyob imkoniyat yaratadi. Qarshilik esa
bemorning ongsiz materialni ongli darajaga olib chiqishga qarshi turishi, ya ni
ʼ
davolash jarayoniga to sqinlik qiluvchi har qanday xatti-harakat yoki fikrlash
ʻ
tarzidir. Qarshilik turli shakllarda namoyon bo lishi mumkin, masalan,
ʻ
uchrashuvlarga kechikish, muhim mavzularni chetlab o tish, terapevtga nisbatan
ʻ
salbiy his-tuyg ularni ifodalash. Terapevtning vazifasi o tkazish va qarshilikni
ʻ ʻ
aniqlash, ularni bemorga talqin qilish va shu orqali ongsiz mojarolarni hal etishga
yordam berishdir. 24
Talqin (interpretation) psixoanalitik davolashning asosiy terapevtik
vositasidir. Terapevt bemorning assotsiatsiyalari, tushlari, o tkazish va qarshilik
ʻ
namoyon bo lishlari orqali yashirin ma nolarni aniqlaydi va ularni bemorga
ʻ ʼ
tushunarli tarzda yetkazadi. Talqinning maqsadi bemorning ongsiz mojarolarini
24 https://www.researchgate.net/topic/Psychoanalysis-Uzbekistan (accessed: 16.03.2024)
26

ongli darajaga olib chiqish, uning himoya mexanizmlarini anglashiga yordam
berish va shu orqali yangi tushunchalar hosil qilishdir. Talqinlar o z vaqtida vaʻ
bemorning qabul qilishga tayyor bo lgan darajada berilishi muhimdir. Noto g ri
ʻ ʻ ʻ
yoki muddatidan oldin berilgan talqinlar qarshilikni kuchaytirishi yoki bemorni
tushkunlikka solishi mumkin. Samarali talqinlar bemorning o z ichki dunyosiga
ʻ
nisbatan yangi nuqtai nazarni shakllantirishiga va o z muammolarini hal qilish
ʻ
uchun yangi strategiyalarni ishlab chiqishiga yordam beradi.
Psixoanalitik davolashning maqsadlari nafaqat simptomlarni bartaraf etish,
balki shaxsiyatning chuqur o zgarishiga erishishdir. Asosiy maqsadlardan biri
ʻ
ongsiz mojarolarni ongli darajaga olib chiqish va ularni hal qilish orqali nevrotik
simptomlarning asosiy sabablarini bartaraf etishdir. Bu jarayon bemorning o zini
ʻ
va o zining ichki dinamikasini chuqurroq tushunishiga olib keladi, bu esa «o z-
ʻ ʻ
o zini anglash» deb ataladi. O z-o zini anglash orqali bemor o zining xulq-
ʻ ʻ ʻ ʻ
atvoriga, his-tuyg ulariga va munosabatlariga ta sir qiluvchi ongsiz motivlarni
ʻ ʼ
tushunadi va ularni ongli ravishda boshqarish imkoniyatiga ega bo ladi. Bu esa
ʻ
uning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi va yanada moslashuvchan
shaxsiyatni shakllantirishga yordam beradi. 25
Yana bir muhim maqsad bu Ego (Men) ni mustahkamlashdir. Freyd
nazariyasiga ko ra, Ego id (ongsiz istaklar) va Superego (axloqiy me yorlar)
ʻ ʼ
o rtasidagi vositachi bo lib, tashqi dunyo talablariga moslashishga harakat qiladi.
ʻ ʻ
Nevrozlarda Ego zaiflashadi va id yoki Superego bosimi ostida qoladi.
Psixoanalitik davolash Ego ning kuchini oshirishga, uning reallikni sinash
qobiliyatini yaxshilashga va ongsiz istaklar bilan ongli ravishda kurashishga
qaratilgan. Bu bemorning ichki va tashqi dunyo bilan yanada samarali
munosabatda bo lishiga, stressga chidamliligini oshirishga va hayotiy
ʻ
qiyinchiliklarni yengishda mustaqilroq bo lishiga yordam beradi. Natijada, bemor
ʻ
o z hayotini yanada ongli va mas uliyatli tarzda boshqarishga qodir bo ladi, bu esa
ʻ ʼ ʻ
uning umumiy psixologik farovonligini oshiradi. 26
25 https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/psixologiya (accessed: 10.03.2024)
26 Axmedov B. Psixoanaliz asoslari: Freyd nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 34-58
27

Shuningdek, psixoanalizning maqsadlaridan biri bemorning shaxslararo
munosabatlarini yaxshilashdir. Ongsiz mojarolar va o tmishdagi travmatikʻ
tajribalar ko pincha bemorning hozirgi munosabatlariga salbiy ta sir ko rsatadi, bu
ʻ ʼ ʻ
esa takrorlanuvchi nizolar, qoniqarsiz aloqalar yoki yolg izlikka olib kelishi
ʻ
mumkin. Psixoanalitik davolash orqali bemor o zining munosabatlardagi ongsiz
ʻ
modellarini tushunadi va ularni o zgartirish imkoniyatiga ega bo ladi. O tkazish
ʻ ʻ ʻ
tahlili aynan shu yerda muhim rol o ynaydi, chunki bemor terapevt bilan bo lgan
ʻ ʻ
munosabatlarda o zining eski munosabat modellarini qayta boshdan kechiradi va
ʻ
ularni yangi, sog lomroq tarzda qayta ishlash imkoniyatiga ega bo ladi. Bu esa
ʻ ʻ
uning boshqalar bilan yanada chuqur, samimiy va qoniqarli munosabatlar
o rnatishiga yordam beradi. Psixoanalizning yakuniy maqsadi shaxsiyatning to liq
ʻ ʻ
integratsiyasi va hayotning barcha jabhalarida yuqori darajadagi
moslashuvchanlikka erishishdir.
3.2. Freyd nazariyasiga tanqidiy yondashuvlar va uning rivojlanishi
Freydning psixoanalitik nazariyasi XX asr psixologik tafakkuriga ulkan
ta sir ko rsatgan bo lsa-da, uning paydo bo lishi bilanoq jiddiy tanqidlarga uchradi.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Bu tanqidlar nafaqat nazariyaning empirik asoslari va ilmiy metodologiyasiga
qaratilgan, balki uning falsafiy farazlari, klinik amaliyoti va madaniy-ijtimoiy
ta sirlarini ham qamrab olgan. Freydning asarlari, xususan, «Psixoanalizni
ʼ
o tkazish bo yicha ma ruzalar» kabi fundamental ishlari inson ruhiyatining chuqur
ʻ ʻ ʼ
qatlamlarini ochib berishga intilgan bo lsa-da, uning ba zi tushunchalari, masalan,
ʻ ʼ
ongsizlikning tabiati, bolalikdagi jinsiy travmalar va Oedip kompleksi kabi
g oyalar bahs-munozaralarga sabab bo ldi. Bu tanqidiy yondashuvlar
ʻ ʻ
psixoanalizning keyingi rivojlanishiga, uning modifikatsiyalanishiga va yangi
psixodinamik maktablarning shakllanishiga zamin yaratdi. Nazariyani tahlil
qilishda uning kuchli va zaif tomonlarini birgalikda ko rib chiqish muhimdir,
ʻ
chunki har qanday ilmiy paradigma o z davrining cheklovlari va bilimlari doirasida
ʻ
shakllanadi va vaqt o tishi bilan qayta ko rib chiqishga muhtoj bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Psixoanalizga bo lgan tanqidiy yondashuvlar uning ilmiy asoslarini
ʻ
mustahkamlashga va klinik amaliyotini takomillashtirishga xizmat qilgan.
28

Freyd nazariyasiga nisbatan eng dastlabki va fundamental tanqidlardan biri
uning ilmiy asoslari va empirik tekshiriluvchanligi bilan bog liq edi. Karl Popperʻ
kabi faylasuflar psixoanalizni falsifikatsiyalanmaydigan nazariya sifatida
baholaganlar, chunki uning g oyalarini tajriba orqali rad etish yoki tasdiqlash qiyin
ʻ
edi. Popperning fikricha, ilmiy nazariya o zini rad etish imkoniyatiga ega bo lishi
ʻ ʻ
kerak, ammo Freydning nazariyasi har qanday natijani o z doirasida izohlashga
ʻ
qodir edi, bu esa uni ilmiy tekshiruvdan xoli qilardi. Masalan, ongsizlikdagi
istaklarni yoki himoya mexanizmlarini bevosita kuzatish yoki o lchash
ʻ
imkonsizligi, nazariyaning har qanday natijani o z doirasida izohlash qobiliyati
ʻ
uning ilmiy maqomini shubha ostiga qo ydi. Bu esa psixoanalizning
ʻ
«psevdoilmiy» deb atalishiga olib keldi. Shuningdek, Freydning klinik
kuzatishlariga asoslangan ma lumotlarni umumlashtirish usuli ham tanqid qilindi,
ʼ
chunki u asosan cheklangan sonli bemorlar bilan ishlash tajribasiga tayanardi va bu
ma lumotlar subyektiv talqinlarga moyil edi. Tadqiqotchilar Freydning ishlarida
ʼ
empirik dalillarning yetishmasligini va uning nazariyalarining retrospektiv
xarakterini, ya ni voqealarni faqat sodir bo lganidan keyin izohlashga
ʼ ʻ
qaratilganligini ta kidladilar, bu esa kelajakdagi xulq-atvorni bashorat qilish
ʼ
qobiliyatini cheklardi. 27
Freydning ba zi asosiy tushunchalari, xususan, panseksualizm va Oedip
ʼ
kompleksi g oyalari ham jiddiy tanqidlarga uchradi. Alfred Adler va Karl Gustav
ʻ
Yung kabi Freydning dastlabki izdoshlari ham uning libido tushunchasini tor deb
hisoblab, inson xulq-atvorini faqat jinsiy istaklar bilan izohlashni yetarli emas deb
topdilar. Adler ijtimoiy manfaatlarni, kuchga intilishni va pastlik kompleksini
shaxsiyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari sifatida ilgari surdi, bu esa
Freydning biologik determinizmidan sezilarli darajada farq qilardi. Yung esa
ongsizlikning shaxsiy qatlamidan tashqari, madaniy va irsiy tajribalarni o z ichiga
ʻ
olgan kollektiv ongsizlik va arxetiplar tushunchasini kiritib, Freydning nazariyasini
kengaytirishga harakat qildi. Karen Horney va Erich Fromm kabi neofreydistlar
27 G ulomov A. Shaxs psixologiyasi: Freyd va zamonaviy yondashuvlar. – Samarqand: Samarqand
ʻ
universiteti nashriyoti, 2022. – B. 78-92
29

esa madaniy va ijtimoiy omillarning shaxs rivojlanishidagi rolini ta kidlab,ʼ
Freydning biologik determinizmini yumshatishga intildilar. Horney shaxsiyatning
shakllanishida asosiy xavotir (basic anxiety) va ijtimoiy munosabatlarning
ahamiyatini ko rsatdi, Fromm esa shaxsning jamiyat bilan o zaro aloqasini va
ʻ ʻ
erkinlikka intilishini markazga qo ydi. Bu yondashuvlar psixoanalizning tor
ʻ
doirasidan chiqib, shaxsiyatni shakllantirishda ijtimoiy muhitning ahamiyatini
ko rsatdi va psixologiyada yangi yo nalishlarning paydo bo lishiga turtki bo ldi.
ʻ ʻ ʻ ʻ 28
Feminist tanqidlar psixoanalizning patriarxal qarashlari va ayol
psixologiyasiga oid tushunchalarini keskin savol ostiga qo ydi. Freydning «penis
ʻ
hasadi» (penis envy) va ayollarning «kamchilik» sifatida tasvirlanishi kabi
g oyalari ayollarning ijtimoiy va psixologik holatini noto g ri aks ettiruvchi,
ʻ ʻ ʻ
gender stereotiplarini mustahkamlovchi deb baholandi. Freyd ayollarning Super-
Egosini erkaklarnikiga nisbatan zaifroq deb hisoblagan va ularning axloqiy
rivojlanishini cheklangan deb ta riflagan. Karen Horney, masalan, ayollardagi
ʼ
«penis hasadi» ni ijtimoiy ustunlikka intilishning ramziy ifodasi sifatida talqin qildi
va erkaklardagi «bachadon hasadi» (womb envy) tushunchasini ilgari surdi, bu esa
erkaklarning ayollarning farzand ko rish qobiliyatiga bo lgan ongsiz hasadini aks
ʻ ʻ
ettirardi. Horney Freydning ayollar psixologiyasiga oid nazariyalarini erkak
markazli dunyoqarashning mahsuli deb hisobladi va ayollarning o ziga xos kuchli
ʻ
tomonlari va rivojlanish yo llarini ta kidladi. Bu tanqidlar psixoanalizning ayollar
ʻ ʼ
tajribasini tushunishdagi cheklovlarini ochib berdi va genderga sezgir terapiya
usullarini rivojlantirishga turtki bo ldi, shuningdek, psixoanalitik nazariyani
ʻ
yanada inklyuziv va adolatli qilishga yordam berdi. 29
28 Karimov I. Psixologiya tarixi va nazariyasi. – Toshkent: Sharq, 2021. – B. 112-130
29 Saidov D. Psixodinamik terapiya: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 65-80
30

4-rasm. Psixoanalitik nazariyaning rivojlanish bosqichlari va asosiy maktablari
Freyd nazariyasining rivojlanishi va unga bo lgan tanqidlar natijasidaʻ
psixoanalizning o zi ham transformatsiyaga uchradi va bir qator yangi maktablar
ʻ
paydo bo ldi. Ego psixologiyasi, Freydning Id, Ego va Super-Ego modelida
ʻ
Egoning mustaqil funksiyalariga va adaptiv qobiliyatlariga ko proq e tibor qaratdi.
ʻ ʼ
Anna Freyd va Erik Erikson kabi nazariyotchilar Egoning atrof-muhitga
moslashish, muammolarni hal qilish va shaxsiyatning butun umr davomida
rivojlanishidagi rolini o rgandilar. Ob ekt munosabatlari nazariyasi esa
ʻ ʼ
shaxsiyatning shakllanishida bolalikdagi muhim shaxslar (ob ektlar) bilan bo lgan
ʼ ʻ
munosabatlarning markaziy rolini ta kidladi. Melanie Klein, Donald Winnicott va
ʼ
W.R.D. Fairbairn kabi nazariyotchilar bolaning dastlabki munosabatlari ichki
ob ektlarni qanday shakllantirishini va bu ob ektlarning keyingi munosabatlarga
ʼ ʼ
ta sirini tahlil qildilar. O zlik psixologiyasi (Heinz Kohut) esa shaxsning o zlik
ʼ ʻ ʻ
hissini rivojlantirishga va uning buzilishlarini davolashga urg u berdi, bu esa
ʻ
Freydning konfliktga asoslangan modelidan ko ra ko proq yetishmovchilikka
ʻ ʻ
asoslangan yondashuvni taklif qildi. Relyatsion psixoanaliz esa terapevt va bemor
o rtasidagi munosabatlarning o zini davolash jarayonining markaziy qismi sifatida
ʻ ʻ
ko rib chiqdi, bu esa Freydning neytral terapevt g oyasidan uzoqlashishni
ʻ ʻ
anglatardi. Bu rivojlanishlar Freydning dastlabki g oyalarini kengaytirdi va ularni
ʻ
31

zamonaviy psixoterapiya amaliyotiga yanada moslashtirdi, nazariyaning doimiy
dinamikligini ko rsatdi.ʻ
Bugungi kunda psixoanalizning ba zi fundamental tamoyillari zamonaviy
ʼ
psixologiya va neyrofanlarning kashfiyotlari bilan integratsiyalashmoqda.
Masalan, ongsiz jarayonlar, bolalikdagi tajribalarning miya rivojlanishiga ta siri va
ʼ
himoya mexanizmlarining kognitiv neyroilmiy asoslari bo yicha tadqiqotlar
ʻ
Freydning g oyalariga yangicha yorug lik sochmoqda. Zamonaviy neyroilmiy
ʻ ʻ
tadqiqotlar ongsiz xotira, hissiy jarayonlar va motivatsiyaning miya
mexanizmlarini o rganish orqali Freydning ongsizlik haqidagi tushunchalariga
ʻ
empirik asoslar yaratmoqda. Psixodinamik terapiya, Freydning asl nazariyasidan
kelib chiqqan holda, hozirda turli xil ruhiy kasalliklarni, jumladan, depressiya,
xavotir buzilishlari va shaxsiyat buzilishlarini davolashda samarali usul sifatida tan
olingan. Uning asosiy tamoyillari, masalan, o tkazma (transference), qarshilik
ʻ
(resistance) va ongsizlikning roli, zamonaviy psixoterapiyaning ko plab shakllarida
ʻ
qo llaniladi. Shuningdek, Freydning madaniyat, san at va adabiyotga ta siri ham
ʻ ʼ ʼ
beqiyos bo lib qolmoqda, bu esa uning nazariyasining nafaqat klinik, balki
ʻ
kengroq intellektual ahamiyatini ko rsatadi. Uning g oyalari insoniyatning o zini
ʻ ʻ ʻ
tushunishiga doimiy ta sir ko rsatib, zamonaviy psixologik amaliyot va nazariyaga
ʼ ʻ
chuqur ildiz otgan.
32

XULOSA
Zigmund Freydning «Psixoanalizni o tkazish bo yicha ma ruzalar» asariʻ ʻ ʼ
inson psixikasini tushunishda tub burilish yasagan fundamental ish hisoblanadi.
Ushbu ma ruzalar ongsizlik tushunchasini, uning psixik hayotdagi markaziy
ʼ
o rnini, tushlar tahlilining ongsiz istaklarni ochishdagi ahamiyatini, nevrotik
ʻ
simptomlarning psixogen tabiatini va bolalik tajribalarining shaxsiyat
shakllanishidagi hal qiluvchi rolini chuqur tahlil qilib beradi. Freydning bu ishi
inson xulq-atvori va ruhiy buzilishlarning ildizlarini faqatgina biologik omillarda
emas, balki chuqur psixologik, ongsiz ziddiyatlarda izlash zarurligini ko rsatdi. Bu
ʻ
esa psixologiya va psixiatriya fanlarida yangi paradigmaning shakllanishiga zamin
yaratdi. 30
Psixoanalitik davolash usullari, jumladan, erkin assotsiatsiya, tush tahlili,
o tkazish va qarshilik tushunchalari bemorning ongsiz mojarolarini ongli darajaga
ʻ
olib chiqish va ularni qayta ishlash orqali shaxsiyatning integratsiyasiga erishishga
qaratilgan. Garchi Freyd nazariyasi o z davrida va keyinchalik ham jiddiy
ʻ
tanqidlarga uchragan bo lsa-da, uning g oyalari zamonaviy psixodinamik
ʻ ʻ
terapiyalarning rivojlanishiga asos bo lib xizmat qildi va inson ruhiyatining
ʻ
murakkabligini anglashda beqiyos ahamiyatga ega bo lib qolmoqda. Uning asarlari
ʻ
insonning ichki dunyosiga chuqur nazar tashlashga undaydi va ruhiy salomatlikni
saqlashda ongsiz jarayonlarni tushunishning muhimligini ta kidlaydi. Freydning bu
ʼ
ma ruzalari nafaqat psixoanalizning asosiy tamoyillarini bayon etadi, balki uning
ʼ
amaliy qo llanilishini ham ko rsatib beradi, shu bilan birga, psixologik yordam
ʻ ʻ
ko rsatishning yangi yo nalishlarini ochib beradi. Bu fundamental ish
ʻ ʻ
psixoterapiya sohasida doimiy tadqiqotlar va amaliyotlar uchun mustahkam
poydevor yaratdi. 31
30 Ergashev R. Ongsizlik va uning psixik jarayonlardagi roli. – Farg ona: Farg ona davlat universiteti,
ʻ ʻ
2022. – B. 45-60
31 Xolmatov J. Psixoanaliz: asosiy tushunchalar va tamoyillar. – Toshkent: O zbekiston Milliy
ʻ
universiteti, 2024. – B. 22-38
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ
O zbekiston, 2022. B. 120-125
ʻ
2. Axmedov B. Psixoanaliz asoslari: Freyd nazariyasi. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023. B. 34-58
3. G ulomov A. Shaxs psixologiyasi: Freyd va zamonaviy yondashuvlar.
ʻ
Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2022. B. 78-92
4. Karimov I. Psixologiya tarixi va nazariyasi. Toshkent: Sharq, 2021. B. 112-130
5. Saidov D. Psixodinamik terapiya: nazariya va amaliyot. Toshkent: Adolat, 2023.
B. 65-80
6. Ergashev R. Ongsizlik va uning psixik jarayonlardagi roli. Farg ona: Farg ona
ʻ ʻ
davlat universiteti, 2022. B. 45-60
7. Xolmatov J. Psixoanaliz: asosiy tushunchalar va tamoyillar. Toshkent:
O zbekiston Milliy universiteti, 2024. B. 22-38
ʻ
8. Sobirov U. Nevrozlar psixologiyasi va ularni davolash usullari. Buxoro: Buxoro
davlat universiteti, 2023. B. 90-105
9. Tursunov S. Shaxsiyat nazariyalari: Freyd, Yung, Adler. Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2022. B. 55-70
10. Olimov N. Psixologik himoya mexanizmlari. Andijon: Andijon davlat
universiteti, 2023. B. 30-45
11. Qodirov Z. Psixologik konsalting va psixoterapiya. Toshkent: Tafakkur, 2024.
B. 110-125
12. Vohidov M. Psixologik tadqiqot metodologiyasi. Urganch: Urganch davlat
universiteti, 2022. B. 88-102
34

13. Zokirov F. Kognitiv psixologiya va ongsiz jarayonlar. Toshkent: Fan, 2023. B.
70-85
14. Ismoilov G. Psixologiya va madaniyat: Freydning madaniyat nazariyasi.
Nukus: Qoraqalpog iston, 2022. B. 40-55ʻ
15. Yusupov A. Neyropsixologiya asoslari. Toshkent: G afur G ulom nomidagi
ʻ ʻ
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2024. B. 130-145
16. Davlatov H. Psixologik diagnostika va korreksiya. Termiz: Termiz davlat
universiteti, 2023. B. 95-110
17. Ergashova L. Psixologiya fanining dolzarb muammolari. Toshkent:
Innovatsiya, 2022. B. 60-75
18. Raximov K. Psixologiya lug ati. Toshkent: O zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
ʻ ʻ
2023. B. 180-195
19. Sobirova D. Psixik rivojlanish nazariyalari. Qarshi: Qarshi davlat universiteti,
2024. B. 70-85
20. Jo rayev Sh. Psixologik tahlil va uning amaliy ahamiyati. Toshkent:
ʻ
Akademnashr, 2023. B. 45-60
21. https://www.ziyonet.uz/psixologiya/freyd-nazariyasi (accessed: 10.03.2024)
22. https://www.lex.uz/docs/5841062 (accessed: 12.03.2024)
23. https://www.uzpsixologiya.uz/maqolalar/ongsizlik-tushunchasi (accessed:
14.03.2024)
24. https://www.researchgate.net/topic/Psychoanalysis-Uzbekistan (accessed:
16.03.2024)
25. https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/psixologiya (accessed: 10.03.2024)
35

Sotib olish