Dokument ma'lumotlari

Narxi 14900UZS
Hajmi 1.3MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 14 Iyul 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Sarvar Mingboyev

Ro'yxatga olish sanasi 25 Aprel 2025

3 Sotish

Yangi davrda Janubiy Afrikada Xalqaro raqobat mavzusida kurs ishi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 – Tarix (mamlakatlar va yo’nalishlar bo’yicha) YANGI DAVRDA JANUBIY AFRIKADA XALQARO RAQOBAT MAVZUSIDA KURS ISHI Bajardi:………………………….. Qabul qildi:………………………….. TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. XVII ASR VA XIX ASR BOSHLARIDA JANUBIY AFRIKADAGI SIYOSIY VAZIYAT 1.1. Gollandlarning Janubiy Afrikaga kelishi va Xosa xalqi bilan munosabatlari....5 1.2. Inglizlar Hukmronligi.......................................................................................11 II BOB. XIX ASR OXIRI VA XX ASR BOSHLARIDA JANUBIY AFRIKA 2.1. Ingliz-Bur Urushlari.........................................................................................21 2.2. Janubiy Afrika Ittifoqining Tashkil Etilishi.....................................................24 III. XULOSA.......................................................................................................... IV. Foydalanilgan Adabiyotlar Ro’yxati.............................................................30 3 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Ushbu kurs ishi Janubiy Afrikaning XIX asr oxirlari - XX asrning o rtalariga qadar Janubiy Afrika Respublikasiʻ davlatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli haqida ma lumot beradi. Misrning ʼ yuqoridagi davrlardagi tarixini o rganishda uning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ʻ vaziyatini tahlil qilish lozim bo ladi, sababi bu davrlarda Janubiy Afrika ʻ Respublikasi to liq suveren maqomga ega emas va yirik kapitalistik ʻ mamlakatlarning bosimi ostida qolgan edi. Janubiy Afrika Respublikasi ichki va tashqi siyosiy ahvoli va bularga xorijiy mamlakatlarning munosabatlarini tahlil qilish maqsadga muvofiqdir. Janubiy Afrika Respublikasi davlatining Britaniya imperiyasi tarkibidagi ahvoli, milliy-ozodlik harakatlari, Britaniya imperiyasi tomonidan Janubiy Afrika Respublikasi bosib olinishining sabablari har tomonlama tahlil qilinib, Britaniya tomonidan Janubiy Afrika Respublikasi bosib olingach uni Britaniya uchun siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati, Britaniya tomonidan Janubiy Afrika Respublikasi modernizatsiya qilish muammolari atroflicha yoritilgan. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Kurs ishining maqsadi XIX asr oxirlari – XX asrning boshlarida Janubiy Afrikaning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini tahlil qilish, uning kapitalistik mamlakatlarning moliyaviy va siyosiy nazorati ostiga tushib qolishini keltirib chiqargan sabablarni o rganish hisoblanadi. ʻ Ishning vazifasini esa, Janubiy Afrikaga Yevropaliklarning ta’siri, Britaniya imperiyasining Janubiy Afrikaga nisbatan yuritgan siyosati, Janubiy Afrika aholisining davlat siyosatiga munosabati, milliy-ozodlik harakatlari va burlarning mustaqillik yillaridagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy 1 jarayonlarini o rganish kabilar ʻ kiradi. Kurs ishining obyekti va predmeti: Kurs ishining obyekti, Janubiy Afrika siyosiy boshqaruvi, mahalliy boshqaruv muassasalari, burjuaziya sinfi, qishloq va shaharlardagi aholisi hisoblanadi. Kurs ishining predmeti sifatida, Britaniyahukumatiningislohotlari, dexqon xo jaliklarini ko rsatish mumkin. ʻ ʻ 1 Емилинов А. Л. К a лониалныая история Африки. М.: МГИМО-Университет. 1997. С 67. 4 Kurs ishi mavzusi bo’yicha adabiyotlar tahlili: XVIII-XIX asrlarda Buyuk Britaniya va Janubiy Afrika o’rtasidagi munosabatlarni o’rganishda Rodrigez A.M Vasilev L. S. A. Fredman Emelyanov kabi olimlar o’rganishgan. Jumladan Emelyanovning Кaлониалныая история Африки asarida Britaniya va Janubiy Afrika xalqlari o’rtasidagi voqealar batafsil yoritilgan. Bundan tashqari esa turli olimlarning ilmiy ishlari, avtoreferat va dissertatsiyalarida, ilmiy jurnal materiallarida, ijtimoiy tarmoq saytlarida va boshqa bir qancha ma’lumotlarida yoritilishi bilan tarixiylik nuqtai nazaridan ilmiy tahlil etilganligi bilan uning qiymati yuqori bo’lganligini ko’rsatadi. Kurs ishining tarkibiy qismi hamda tuzilishi: Ish kirish, ikki bob, xulosa, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan tashkil topgan. Uning umumiy hajmi 34 bet, shundan asosiy matn 31 bet. Matnda jadval, rasmlar joy olgan, 13 nomdagi adabiyotlar manbalari keltirilgan. Kurs ishining kirish qismida mavzuning dolzarbligi, ishning ob’ekti va predmeti, maqsadi va vazifasi yoritilgan. Ishning xulosa qismida kurs ishi natijalari umumlashtirilgan. 5 I BOB. XVII asr va XIX asr boshlarida Janubiy Afrikadagi siyosiy vaziyat 1.1.Gollandlar va Xosa xalqi Janubiy Afrikaning yozma tarixi 1652-yilning 6-aprelida Yan van Ribek (Gollandiyalik mustamlaka boshqaruvchisi va dengizchi U Kap mustamlakasining rivojlanishiga asos solgan, so ngra zamonaviy Indoneziya hududidagi Niderlandlarʻ mustamlakalariga rahbarlik qilgan) paytdan boshlangan. Gollandiyaning Ost- Indiya kompaniyasi nomidan Bo ronlar burnida poseleniyega (ovulga) asos solgan, ʻ keyinchalik u Yaxshi umid (hozirgi Keyptaun) nomini olgan. XVII va XVIII asrlarda u yerga Niderlandlardan mustamlakachilar, shuningdek, o z vatanlarida ʻ diniy ta qiblardan qochgan fransuz gugenotlari va Germaniyadan ko chib ʼ ʻ keluvchilar yetib kelgan. 1770-yillarda mustamlakachilar shimoli-sharqdan ko chib kelgan kosa (Janubiy Afrikadagi bantu xalqlar guruhiga mansub) bilan ʻ to qnashdilar. Kapa chegara urushlari deb nomlanuvchi bir qator to qnashuvlar ʻ ʻ asosan oq tanli ko chib keluvchilarning Afrika qishloq xo jaligi yerlariga da volari ʻ ʻ ʼ tufayli yuzaga keldi.Kap mustamlakasiga qullar Gollandiyaning boshqa yerlardan, xususan, Indoneziya va Madagaskardan olib kelingan. Ko plab qullar, shuningdek, ʻ Kapa mintaqasining mahalliy aholisi oq kolonistlar bilan aralashib ketishdi 2 . 1647-yil 25-martda Gollandiyaning yuk kemasi Afrikaning janubiy qismida bo’ronga uchraydi, kema Bloubergstrandda qolib ketadi, kemaning ba’zi bir ekipaji kemada yetarli joy bo’lmaganligi sababli orqada qolishgamajbur bo’lgan.Shundan so’ng, Gollandiyalik tadbirkorlar Yan Anthoniszoon van Ribekni Kapga 1652-yil 6-aprelda "Dutch East India Company" deb nomlangan savdo shoxobchasini ochish uchun jo’natadi , Riebek beshta yuk kemasi bilan Kapga yetib keladi.Kap u orqali o’tgan savdo kemalarini yetkazib beradigan port shahri bo’lishi rejalashtirilgan edi.Portda ta’minlangan asosiy tovarlar yangi go’sht, sabzavot va chuchuk suv edi.Ushbu tovarlarni Koekhoen ismli afrikalik tadbirkor yetkazib bergan.1657-yilda Ribek va Koekhoens o’rtasida kelishmovchilik yuzaga keladi. 2 HermannGiliomee, Bernard Mbenga. New History of South Africa Hardcover London. 2006. 72 b. 6 1665-yil iyun oyi boshida leytenant-admiral (Birlashgan flot qo’mondoni) Yakob van Vasenar (Baron Obdam) eskadrilyasi 107 ta kema, 9 ta fregat va 27 ta boshqa toifadagi kemalardan iborat ekipaj bilan Gollandiyadan jo’nab ketdi. Bu ndan tashqari 12 ming zahira jangchisi va 30 ta to’p hammavjud edi . Ekipaj a’zolarining umumiy soni 21 ming kishidan iborat edi. Ushbu otryad koloniyalardan qaytayotgan savdo kemalari bilan uchrashishi va qirg’oqning inglizlar tomonidan bloklanishiga yo’l qo’ymasligi kerak edi. 1665-yil 11-iyun kuni gollandlar 88 ta kema, 12 ta frigat va 14 ming jangchi mavjud edi Gollandiyaliklarflotida aniq shakllangan harbiy sistema mavjud emasdi chunki har bir viloyatning bo’linmasi uning admiral qo’mondonligida edi. 3 Yakob Van Vasenar Stellenboschda vinochilik xo’jaligini tashkil qilmoqchi edi.Sharob tayyorlash bo’yicha fransuz fermerlik ko’nikmalarini olish uchun Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasidan Kap orqali fransuzlar uchun Stellenboshgacha joy ajratadi.Muvaffaqiyatli siyosati tufayli u 1691-yilda Kapning birinchi gubernatori etib tayinlandi. Uning hukmronligidan so’ng, 1699-yilda uning o’rnini o’g’li Villem Adriaan van der Stel egalladi.1795-yilgacha Gollandiyaliklar Kapni, shuningdek Kap va sharq o’rtasidagi dengiz yo’lini boshqarganlar. 1794-yilda Yevropada boshlangan urush bilan fransuz qo’shinlari Gollandiyani bosib olishdi. O’sha vaqtda Kap Gollandiya bilan aloqa yetishmasligi sababli Yevropada nima bo’layotganini bilmas edi.Shunday qilib, inglizlar Fransiyaning Gollandiya mustamlakalariga bostirib kirishidan oldin birinchi qadamni qo’ymoqchi edilar va vaziyatdan foydalanib, Hindistonga boradigan dengiz yo’lini nazorat qilib, 700 kishilik 7 ta qirollik dengiz flotini Kapga jo’natdilar. Gollandiya fransuz qo’shinlari tomonidan qaqshatqich zarbaga uchraydi va dengiz flotini Kapga jo’nata olmadilar1795 yilda Buyuk Britaniya asosiy mustamlakachiga aylandi. Britaniya hukumati Burlarni (Gollandiyalik dehqonlarni) to’q sariq respublikaga va Transvaal provinsiyasiga joylashtiradi 3 Xolliev A, Artiqov X.“Jahon tarixi (Yangi davr. Osiyo va Afrika mamlakatlari)” (Ma’ruzalar to’plami). – Toshkent, 2014. 23 b 7 qullik xaddan tashqari oship ketdi XIX -asrdan bur va inglizlar o’rtasida urushlar boshlandi 4 . Koekhoens gollandiyaliklarning kamsitish siyosati sababli Gollandiyaning OstIndiya kompaniyasi bilan savdo qilishdan bosh tortdi va shu tariqa ushbu mojaro ikki tomon o’rtasida qo’y va qoramollar bilan savdo shartnomasini bekor qilishga olib keladi.Bundan tashqari, Koekhoen yerlarining bir qismi gollandlar tomonidan tortib olingan. Port uchun oziq-ovqat va sabzavotlarga ehtiyoj sezilib, Riebek1657-yilda Liesbekda "Rondebosch" deb nomlangan 90 ta kambag’al fuqaro bilan dehqonchilik maydonlarini tashkil etishga qaror qiladi.Oxir oqibat 1660 yillarga kelib Kap Yevropaning boshqa davlatlari tomonidan shaharcha sifatida tanila boshladi .1660-yillardan e’tiboran Afrikaning turli mamlakatlaridan Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi tomonidan Kapga birinchi qullar olib kelingan; qullar dastlab Angola va Gvineyadan olib kelingan. Keyinchalik Madagaskar va Afrikaning sharqiy hududlari ham asosiy qullar makoniga aylanadi .Qullikni avj olishining eng muhim sabablaridan biri bu ishchi kuchining yetishmasligi edi.Shuning uchun ko’plab afrikaliklar qul sifatida Kapga olib kelingan.Qulchilik VII asrda boshlangan juda qadimgi tarixga ega. Atlantika okeani orqali qul savdosi XVI-asrda portugallar tomonidan boshlangan, Yevropaliklarga dastlabki qullarni aynan Portugaliyaliklar yetkazip berishgan XVII XVIII asrlarda taxminan 12 million qul Atlantika okeani orqali taship ketilgan. 1670-yilda Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi Angliyaning Hindistonga dengiz yo’lida ta’sirini oldini olish uchun Kapda doimiy qarargoh qurishini e’lon qildi. Kap Gollandiyaning sharqiy dengiz savdo yo’lida mustahkam tayanch bo’lishi uchun juda muhim strategik mavqeyga ega edi. Riebikdan so’ng, 1679-yilda Simon van der Stel Gollandiyaning Kapdagi Ost-Indiya kompaniyasi vakili etib tayinlandi. Dastlab u ekspansionistik siyosat olib bordi va mustamlakani eng yaqin mamlakatlar hisobiga kengaytirdi. U 1679-yilda Stellenbos shaharini tashkil qiladi va koloniya ekin maydonlarini yaxshilashga e’tibor qaratdi. 4 Do ğ anay Suveren. The colonization of south Africa and the British impacts on developmnt. Yeditepe Universit. 1963. 43 b. 8 1775-yilda ingliz floti Simon shahriga yetib bordi Gollandiyalik qo’shinlar Muizenbergdagi qasrga qaytishga majbur bo’ladilar. Britaniyaliklar Kapga ega bo’lishni xohlaganlar va Kapga ega bo’lish uchun katta qo’shin yuboradilar.Gollandiya qo’shinlari Muizenberg qal’asiga inglizlarga qarshi urush strategik jihatdan qulay joyda bo’lish uchun ko’chib o’tishgan.Avgust oyida inglizlar harakatga kelib, Muizenberg qal’asini bombardimon qila boshladilar. Gollandiyaliklar kuchli bombardimonga dosh berolmay, Zandvley shahriga chekinishdi.Bir oy ichida gollandlar qal’ani qaytarib olish uchun hujum qilishdi, ammo ular buni uddalay olishmadi. Ayni paytda Britaniyaning asosiy kuchlari Simon’s Town shahriga yetib kelishdi.1795-yil 14- sentyabrda Angliya nazorati ostida Kapning yangi davri boshlandi. Ikki kundan keyin 16 sentabrda golland kuchlari taslim bo’lishdi (6500 kishi) va inglizlar shaharni to’liq nazoratiga olishdi.Angliya nazorati ostida Kap rivojlana boshladi.Kapdagi hukmronlik davrida inglizlar ko’plab sohalarda rivojlanishga erishdilar 5 . D.Mudining kolonistlarning mahalliy qabilalar bilan aloqalari va 1651- yildan 1795’-yillardagi hayoti bilan bog’liq bo’lgan juda katta ahamiyatga tarjimasi 1809 yilda Londonda nashr etilgan..Kapdagi iqtisodiy o’sish XVIII- asrning oxirlarida Buyuk Britaniyadan temir importi tufayli avjiga chiqqan edi. Bundan tashqari, 1807-yil 25-martgacha Yevropada davom etgan urush, - Fransiya inqilobiy urushlari tufayli ekinlarga talab katta bo’lganligi sababli dehqonchilik yaxshilandi, lekin mahalliy afrikalik dehqonlar inglizlarning yerni boshqarishiga qarshi edilar, va bu dastlabki qarama qarshiliklarga sabab bo’ldi Mahalliy afrikaliklar Kasa xalqining Bosh Gayka rahbariga qarshi isyon ko’tarishdi. Xuddi shu davrda, burlar golland qo’mondoni Adriaan van Jaarsveld va Kap etakchisiga qarshi bosh ko’tarishadi.Rahbarlarga qarshi qo’zg’olonlar mahalliy aholi va hokimiyat o’rtasidagi munosabatlarni yomonlashtirgan.1802- yilda Fransiya inqilobiy urushlari tugashi bilan Fransiya va Angliya o’rtasida Amien shartnomasi imzolandi. Shartnomaga ko’ra, inglizlar Kapni Gollandiyaga 5 Богомазова Н.Л., Бычков М.А., Валеева Г.В. и др. Страны Азии и Африки: история, этнология и культурология. -Н.Новгород: Профессиональная наука, 2018. 21 b 9 qaytarishlari kerak edi. 1803-yilda Kap yana Gollandlar hukmronligi ostida o’tgan edi. Britaniyaning Kapdagi 7 yillik hukmronligi boshqaruv, savdo va dehqonchilik kabi sohalarda ko’plab yaxshilanishlarga olip keldi.Buyuk Britaniyaning Kapga ikkinchi hujumi Yevropada Napoleon urushlari paytida bo’lib, inglizlar Kapni yana egallab olishga qaror qilishadi.Chunki dengiz yo’li inglizlar uchun hayotiy ahamiyatga ega edi. Ular fransuzlardan oldin Kapni egallab olishni rejalariga kiritishgan 6 . Buyuk Britaniyadan ser Xom Popam boshchiligida katta qo’shin bilan 1805- yil iyulda yo’lga chiqadi.1806-yil yozida Kapga yaqin Robben oroliga yetib keladi ularning tarkibida 12 ming qo’shin mavjud edi Robben oroliga kelganidan bir necha kun o’tgach, ingliz qo’shinlari general Devid Baird boshchiligida Kapga yurish boshlaydilar. Boshqa tomondan, general Yanssens qo’mondonligidagi Blaauwberg shahrida joylashgan Gollandiya qo’shinlari inglizlar bilan to’qnashadi.Kelishuvga ko’ra inglizlar Kapning barcha qal’alari va mulklariga ega bo’ldilar, kelishuv 18-yanvarda o’z nihoyasiga yetadi.General Yanssens shartnomani imzoladi va butun Kapni inglizlarga topshiradi.Inglizlarning ikkinchi muvaffaqiyati 1806-yilda Blaaubergda bo’lgan jangda Gollandiyani mag’lubiyatga uchratgandan so’ng boshlanadi.O’sha paytdan boshlab Kap Janubiy Afrika Ittifoqi tashkil etilgunga qadar Buyuk Britaniyaning mustamlakasi bo’lgan ya’ni 1910- yilgacha.Janubiy Afrikani mustamlaka qilish 1652- yilda gollandlar tomonidan boshlab berilgan bolsa mazkur hududdagi intervensiya jarayonini asosan ikki davrga bo’lish mumkin Birinchi davri Gollandiyaning 1652 va 1795 yillardagi hukmronligi Ikkinchi davri esa Britaniyaning 1795 yildan boshlangan hukmronligi. 1803 va 1806-yillarda Gollandiya ikkinchi marotaba Kapni qo’lga kiritdi. 1815- yilda Yevropada Fransiya va Angliya o’rtasidagi Napoleon urushlari tugashi bilan Buyuk Britaniyada ishsizlik darajasi jiddiy muammoga aylandi.Bu muammo o’z navbatida Britaniya hukumatini britaniya aholisini Kapga ko’chirishga undadi.Muhojirlarning birinchi to’lqini 1820-yil mart oyida Stol ko’rfaziga yetib 6 Васильев Л.С. Всеобщая история. Том 4. Новое время (ХІХ век). -М.: Высшая школа, 2010. 124 b . 10 keladilar.Britaniyalik gubernator Lord Somersetning ekspansionistik siyosati bilan Britaniyaning joylashuvi Algoa ko’rfaziga (Port-Elizabeth) Sharqiy Kapgacha cho’ziladi.Ushbu joylashtirish siyosati tufayli 4 ming muhojir Janubiy Afrikaning qirg’oq bo’yi shaharlariga joylashtiriladi.1820-yil iyun oyida ko’chib kelganlar Bathurst shahri yaqinida fermer xo’jaliklarini tashkil etishadi, garchi ular qishloq hayot tarziga o’rganmagan bo’lsa ham.Lekin ular hayotlarini davom ettirish uchun fermerlikni tanladilar, boshqalari savdo va biznessga e’tibor berishdi.Buning ustiga vaziyat juda og’ir edi masalan qurg’oqchilik, ob-havo sharoiti va transportning yo’qligi yangi fermerlar uchun dehqonchilikni qiyinlashtirib qo’ydi. Ko’p yillar davomida dehqonchilikni tanlagan odamlar dehqonchilikda sezilarli yaxshilanishlarga erishdilar 7 . Britaniyalik dehqonlar tomonidan amalga oshirilgan qishloq xo’jaligi yaxshilanishi tufayli Port-Elizabeth shahri juda tez o’sishni boshlaydi.Qishloq xo’jaligida rivojlanish bilan birga ekin maydonlari mamlakatning boshqa hududlari bo’ylab kengaytirila boshlanadi (Zulu Natal). Boshqa tomondan, bu yerlar mahalliy afrikaliklar (zuluslar) tomonidan boshqarilayotgandi, ingliz fermerlari dehqonchilik qilishni va yerlarda yashashni mahalliy podshohdan so’rashgan. Qishloq xo’jaligidagi ilg’or texnologiyalar tufayli ingliz dehqonlariga Zulu qiroli tomonidan bu yerda yashash va fermer xo’jaliklariga ruxsat beriladi.Bu narsa isbotlaydiki inglizlar XIX-asrda mahalliy afrikaliklarga qaraganda dehqonchilikda ko’proq rivojlanishga va ular mahalliy xalqqa samarali qishloq xo’jaligini olib kirishga erishishgan.Inglizlar Janubiy Afrikada dehqonchilik bilan shug’ullangan birinchi chet ellik bo’lmaganlar; Gollandiyaliklar Kapga birinchi bo’lib kelganlar va shaharda fermer xo’jaliklarini tashkil etishgan.Inglizlar mamlakatning ichki qismlarida ekin maydonlarini kengaytirgan hamda mahalliy zulularga ilg’or qishloq xo’jalikmadaniyatini joriy qilganlar 8 . 7 Евдокимова А.А. История стран Востока в Новое время. -Уфа: Изд-во БГПУ, 2009 . 46-48 bb. 8 Giliomee H. The Afrikaners: Biography of People. Charlottesville, 2004. P. 112-114. 11 1.2. Inglizlar hukmronligi Buyuk BritaniyaningJanubiy Afrikada dehqonchilik qilishni boshlashi bilan avvalo Angliya iqlimida o’sishi mumkin bo’lmagan ekinlarni yetishtirishga kirishdilar ular quyidagilar: kofe, paxta kakao .Bundan tashqari, 1898-yilda inglizlar tomonidan tashkil etilgan Elsenburg qishloq xo’jaligi instituti mamlakatning birinchi qishloq xo’jaligi kolleji bo’lgan. Keyinchalik 1926-yilda Stellenbosch universiteti tashkil etiladi va qishloq xo’jaligining turli usullari bo’yicha kurslar berishni boshlaydi.Ushbu ilg’or yutuqlar tufayli qishloq xo’jaligi Janubiy Afrika uchun muhim sohaga aylanadi.Biroq,Janubiy Afrikada Britaniyaning dehqonchilikka bo’lgan yana bir manfaati mamlakatning iqtisodiy salohiyatini shakllantirish edi, ammo Janubiy Afrikada yerlardan erkin foydalanish imkoniyati yo’q edi.Bundan tashqari, mustamlaka Angliya hukmronligi davrida fermer xo’jaliklarida ishlagan ko’plab mahalliy afrikaliklarning qul bo’lishiga sabab bo’ldi 9 .Buyuk Britaniyaning Janubiy Afrika qishloq xo’jaligiga ta’siri bilan mamlakat qishloq xo’jaligi jihatidan ancha tajribali, rivojlangan va sanoatlashgan zonaga aylandi. Shubhasiz, 30-yillarda Janubiy Afrika tomonidan import qilingan qishloq xo’jalik tovarlari miqdori butun mamlakat YaIMning 20 foizini tashkil etgan.Inglizlar ilk bor Janubiy Afrikaga XVIII-asrning oxirida Kapni birinchi Angliya bosib olgan paytda kelgan (1795-1803). 1795-yilda Kapdagi birinchi ingliz ma’muriyati dastlabki davrda Golland qonunlari, byurokratiyasi, valyuta va vazn va o’lchovlaridan foydalanganlar. Buyuk Britaniya hukumati dastlab Kapni strategik mulk sifatida qabul qiladi.Mustamlaka sifatida emas, balki ingliz tilida so’zlashuvchilarning yangi hamjamiyati asosan ma’murlar, askarlar,va savdogarlardan iborat bo’lishgan. Ingliz tilining paydo bo’lishi Janubiy Afrikalik gollandlar bilan ustunlik uchun kurash boshlaydi (keyinchalik afrikaliklar) deyarli ikki asr davomida til borasida aynan ingliz tilidan foydalanadi. XIX asrning 9 Емельянов А.Л. Колониальная история Африки южнее Сахары. -М.: МГИМО-Университет, 2011. 56 b. 12 ikkinchi o’n yilligidan boshlab ingliz tili asta-sekin rivojlana boshlaydi Kapda rasmiy va tijorat aloqalari tili sifatida foydalanila boshlaydi. Buyuk Britaniya birinchi marotaba Kap mustamlakasi ustidan hukmronlikni1795-yilda, to rtinchi Angliya-Gollandiya urushi paytida qo lgaʻ ʻ kiritdi: o shanda Niderlandlar Napoleon hukmronligi ostiga tushib qoldi, va ʻ inglizlar, ushbu strategik muhim mintaqa fransuzlar tomonidan nazorat qilinishidan qo rqib, general Jeyms Genri Kreyg qo mondonligi ostidagi armiyani ʻ ʻ Kapstadga yubordilar, toki u statxauder Vilgelm V nomidan, koloniyani egallab olsin Kapstad gubernatori hech qanday ko rsatma olmadi, ammo inglizlarga ʻ bo ysunishga rozi bo ldi. 1803-yilda Amyen tinchligi tuzildi, va uning shartlariga ʻ ʻ ko ra Batav Respublikasi (fransuzlar istilosidan keyin Niderlandlar shunday ʻ nomlangan) Kapa mustamlakasini o z qo lida saqlab qoldi. ʻ ʻ 1805-yilda urush qaytadan boshlangandan so ng, inglizlar yana mustamlakani egallashga qaror ʻ qilishdi. 1806-yilda Supa tog i yonbag irlaridagi jang natijasida Devid Berd ʻ ʻ boshchiligidagi ingliz qo shinlari Kapstad portiga kirib bordi ʻ 10 . 1827-yilda Gollandiyaning huquqiy tizimi landdrost va heemraden o’rnini rezident magistratlar va fuqarolik komissarlari egallaydi.Bu janubda joylashgan qishloq joylarida ayniqsa norozilikni keltirib chiqaradi sababi bu yerlarda gollandlar va fransuzlar yashar edi. 1853-yildagi Kap konstitutsiyasiga binoan ingliz tili maxsus himoya bilan ta’minlangan. 1870-yillarning o’rtalarida Afrikaliklarni siyosiy va madaniy tiklanishi afrika tilini targ’ib qilishni o’z ichiga olgan edi.Afrikaliklar Golland tilini Kap maktablarida ingliz tili bilan birga o’qitish uchun kurashdilar.1880-yillarda Transvaal Respublikasida aynan etnik kamsitishlar natijasida 1899-1902-yillardagi Janubiy Afrikadagi urush Afrikaliklar o’rtasida Janubiy Afrikada ingliz tilini o’rnatishga urinish qattiq norozilikka olib keldi.Ingliz tili 1820-yilda Buyuk Britaniyadan 4 ming muhojir kelgandan keyingina Janubiy Afrika tiliga aylanishni boshladi .Ushbu immigratsiya natijasida Janubda ingliz tilida so’zlashadigan birinchi yirik jamiyat paydo bo’ldi. Afrikaning 10 Reid Rechard. A modern history of Africa. John Wiley & Sons Limited. 2012 13 tarixi boshqa til jamoalaridan bo’lgan qo’shnilar bilan o’zaro munosabatda bo’lish va unga sodiq qolish tarixi ularning yangi muhiti edi.Janubiy Afrika chegarasining qiyinchiliklari atrof-muhit - urush, qurg’oqchilik, toshqinlar, o’simlik kasalliklari - ko’chmanchilarni umumiy tajribaga ega bo’lgan guruhga birlashtiradi.Bu chegarada o’sib-ulg’aygan avlodlarning o’ziga xos talaffuzi va so’z boyligi bilan yangi Sharqiy Kap ingliz tilining o’ziga xos shevalari va aksentnlar paydo bo’lishiga olib keldi. Ingliz tili har doim o’zgardi va yangi so’zlarni singdirish qobiliyati bilan rivojlanib bordi 11 . Inglizlar o z chegaralarini sharq tomonga surib, Fish-River daryosi bo ylabʻ ʻ fortlar qurib, kasa xalqiga qarshi kurashdilar. Bu joylarda o z kuchini ʻ mustahkamlash uchun Britaniya ma’muriyati metropoliyadan ko chib ʻ keluvchilarning oqimini rag batlantirdi.1806-yilda, mamlakat ichidagi turli ʻ kuchlarning bosimi ostida, Britaniya parlamenti qullikni taqiqladi, 1833-yilda esa bu qoida mustamlakalarga ham tatbiq etildi. Chegaralardagi doimiy to qnashuvlar, ʻ qullikning bekor qilinishi va inglizlar bilan boshqa kelishmovchiliklar kelib chiqishi gollandiyalik bo lgan va burlar (gollandcha “boer” - “dehqon”) deb ʻ atalgan ko plab dehqonlarni qit a ichkarisiga, Veld nomli baland tepaligiga, Buyuk ʻ ʼ trekga borishga majbur qildi. U yerda ular zuluslar davlati (KvaZulu) asoschisi va Afrika janubi-sharqdagi o zaro urushlar natijasida kelib chiqqan xalqlarning ʻ ko chishi (mfekane) davrida g arbga qochib ketgan buyuk inkosi jangchisi ʻ ʻ Chakaning sobiq hamkori Mzilikazi boshchiligida birlashishdi i. Oxir-oqibat, burlar Janubiy Afrikaning kontinental qismida o z davlatlarini tuzdilar: Oranj ʻ respublikasi va Transvaal. Bu davrda Janubiy Afrikaning dunyoda eng yirik olmos konlari mashhur edi. Ingliz korcholoni Sesil Rods “De Rods” kompaniyasini tashkil etib, pirovardida olmos konlarini qo lga kiritadi. 1887-yilda Transvaal oltin konlari, yirik mis ʻ konlari ochiladi. Bu konlarni ham Sesil Rods qo lga kiritib oldi. Uning tashabbusi ʻ bilan “Britaniya-Janubiy Afrika imtiyozli kompaniyasi” tashkil etiladi.Mazkur 11 Reid Rechard. A modern history of Africa. John Wiley & Sons Limited. 2012. 14 kompaniya “Keyptaundan Qoxiragacha Angliya mustamlakachi bo lishi kerak”ʻ degan mazmundagi boskinchilik harbiy harakatlariga ruxsat oladi.Tez orada ko plab qabilalarni kirib tashlash, xaydab yuborish hisobiga Zambezi-Limpopo ʻ daryolari orasida, Shimoliy Rodeziyada ingliz protektorati o rnatildi.Inglizlar ʻ burlarga qarshi yangi urushga tayyorlanib, 1895-yilda Transvaalga harbiy otryad yuborishadi.Bu burlar bilan urush chiqarish uchun bahona edi.Burlar sarmoyador Sesil Rodsning do sti Tomson boshliq bu otryadni qirib tashladilar. Shundan so ng ʻ ʻ 1899-yili Sesil Rods va Angliya mustamlaka vaziri J.Chemberlen tashabbusi bilan ingliz bur urushi boshlandi 12 . Ketchvayo boshchiligidagi mustaqil Zulu davlatining o zi 1879-yilgi ʻ Angliya-Zulu urushi paytida inglizlar tomonidan yo q qilindi. Bu urush tarixga bir ʻ necha mashhur janglar bilan kirgan, masalan, Isandlvanada ingliz batalyonining mag lubiyati yoki Rorks-Drift missiyasi mudofaasi. Zuluslarning qarshiligi nihoyat ʻ 1887-yilda bostirildi. Bu vaqtga kelib ular bir nechta ma muriy-hududiy ʼ tuzilmalarga surib chiqarildiki, ularning eng kattasi Tugela va Umzimkulu daryolari orasidagi umumiy maydoni 27 ming km² tashkil etgan “Zululend” edi. Vitvatersrandda boy olmos (1867) va oltin (1886) konlarining topilishi mustamlakaning iqtisodiy o sishiga va sarmoyalarning Yevropaga oqib ketishining ʻ kuchayishiga, Bur respublikalariga immigratsiyaning keskin o sishiga va mahalliy ʻ aholi ahvolining yomonlashishiga olib keldi. Britaniya hukumati tomonidan qo zg atilgan va rag batlantirilgan bu voqealar oxir-oqibat inglizlar va burlar ʻ ʻ ʻ o rtasidagi nizoga olib keldi. ʻ 1886-yilda Bur respublikalarida dunyodagi eng yirik oltin konlari topildi. Britaniyalik oltin izlovchilar oqimi Janubiy Afrikaga quyilib, ular Outlander deb nomlanishdi.Transvaal hokimiyati sanoatchilar va konchilar ishiga aralashmadi ammo ular uchun maxsus 5 foizli soliq belgilab qo’ydi, shu tufayli davlat byudjet daromadlarini 11 baravar oshirdi.1890-yilda 125 ming Bur (shundan 30 mingga yaqini ovoz berish huquqiga ega bo’lgan), Transvaalda 200 mingga yaqin ko’chib kelganlar bo’lgan. Ko’p o’tmay Britaniyalik oltin qazib 12 Giliomee H. The Africaners: Biography of people. Charlottesville, 2004. 15 oluvchilar ularga fuqarolik huquqlarini berish haqida gapira boshladilar. 1895- yilda Rhodes Chartered Company kompaniyasining bir necha yuz qurollangan yollanma askarlari Rodeziyadan Transvaalga bostirib kirdilar. Bu otryadga Britaniyaning mustamlakachi amaldori Linder Jeymson boshchilik qilib, Transvalda ko’chib kelganlar isyonini ko’tarishni rejalashtirgan.Reyd ishtirokchilari burlar tomonidan to’sib qo’yilgan va tez orada qurollarini tashlagan 13 . Oddiy yollanma askarlar ozod qilinadi, ularga qo’shilgan katta ofitserlar va mahalliy fitnachilar qamoq va jarimalarga hukm qilinadi. Bosqin muvaffaqiyatsiz tugaganidan so’ng, London burlar bilan urushga tayyorlana boshladi. Bur respublikalari rahbariyati ko’chib kelganlarga katta miqdordagi imtiyozlarni berib, moliyaviy majburiyatlarni bekor qilgan. .1899-yil avgustda Transvaal prezidenti Pol Kruger respublikada 5 yildan ortiq yashagan barcha britaniyaliklarga saylov huquqini berishga rozi bo’ldi, ammo Londondan burlarning ichki ishlariga aralashishni rad etishni va o’z qo’shinlarini olib chiqib ketishni talab qiladi.Inglizlar bu shartlarga rozi bo’lmadilar.Taxminan 28 ming kishilik Bur armiyasi, Britaniya qo’shinlariga taxminan teng ravishda muvaffaqiyatli hujum qildi. Burlar Buyuk Britaniyaning bir qator shaharlarini qamal qilishadi va Mugersfontein jangida dushmanning katta kuchlarini mag’lub etishadi. Bundan tashqari, ular Nataldagi bir qator joylarni egallab oldilar va general Jorj Uaytning korpusini blokladilar.O’ralgan garnizonlarni blokdan chiqarishga urinishlar inglizlarning Kolenso jangida mag’lubiyati bilan tugadi. 16,7 ming kishilik ingliz korpusi 4,5 ming Burlarga qarshi chiqdi, ammo inglizlar yetarli razvedka va jangovar harakatlarga tayyorgarlik ko’rmadilar. Natijada, burlar 50 ga yaqin kishini o’ldirishdi va yaraladilar. .1900- yil fevralda inglizlar Oranje Respublikasi qo’shinini mag’lubiyatga uchratdilar. Bir necha oy o’tgach, Transvaalning asosiy tuzilmalari mag’lub bo’ldi, Bloemfontein va Pretoria qulab 13 Лосев Ю.И., Сафронов Б.В. Новая история стран Азии и Африки. - Рязань, 2011 . 78 b. 16 tushadi.1900-yil yozidan beri burlar asosan partizanlik harakatlariga o’tdilar va ular birinchi bo’lib muvaffaqiyatga erishdilar, deb ta’kidladi. 1880-1881-yillarda birinchi ingliz-bur urushi bo lib o tdi, bu urushʻ ʻ davomida burlar, Buyuk Britaniyaning uzoq davom etgan mustamlakachilik urushiga tortilishini istamaganligi sababli, o z mustaqilligini himoya qilishga ʻ muvaffaq bo lishdi, chunki Oranj Respublikasi va Transvaal hududlari, o sha ʻ ʻ paytda Kimberli hududida olmos konlari topilganiga qaramay, muhim strategik ahamiyatga ega emas edi. Randdagi (Yoxannesburg hududi) “oltin vasvasasi” birinchi ingliz-bur urushidan keyin boshlandi.O sha paytda ingliz mustamlakachi ʻ qo shinlarining kam sonini ham qayd etish kerak.Shunday qilib, urushning ʻ bevosita sababi bo lgan Transvaalning 1877-yilda Buyuk Britaniya tomonidan ʻ qo shilishi atigi 25 kishidan iborat ingliz otryadi tomonidan o q uzmasdan amalga ʻ ʻ oshirildi 14 . Shu bilan birga, inglizlar zuluslarga qarshi urushda g alaba qozonib, Natal ʻ va Zululendda o zlariga qo’shib oldilar. 1899-1902-yillarda Ikkinchi ingliz-bur ʻ urushi bo lib o tdiki, unda burlar, dastlabki muvaffaqiyatlarga qaramay, katta sonli ʻ ʻ ustunlikka ega bo lgan yaxshi tayyorlangan, hamda jihozlangan inglizlarga ʻ yutqazishdi. O zlarining nomuntazam qo shinlari mag lubiyatga uchraganidan ʻ ʻ ʻ so ng, Lui Bota, Jeykob Delarey va Kristian De Vet qo mondonligi ostidagi burlar ʻ ʻ partizan urushi taktikasiga o tishdiki, inglizlar bunga qarshi blok tarmog ini ʻ ʻ o rnatish, bur ayollari va bolalarini konsentratsion lagerlarga yig ish yoki ʻ ʻ partizanlarga qarshi jang qilish uchun zirhli poyezdlardan foydalanish orqali kurashdilar. Ferinixing shartnomasi shartlariga ko ra, inglizlar burlar hukumatining ʻ uch million dollarlik qarzini to lashga rozi bo ldilar.Bundan tashqari, qora tanlilar ʻ ʻ hali ham ovoz berish huquqidan mahrum edilar (Kapa mustamlakasidan tashqari). To rt yillik muzokaralardan so ng, 1910-yil 31-mayda Janubiy Afrika ʻ ʻ Ittifoqi tuzildi, uning tarkibiga Britaniya Kapa mustamlakasi, Natal, Oranj daryosi va Transvaal mustamlakalari kirdi. Ittifoq Britaniya imperiyasining dominioniga 14 Morris, Donald R. The Washing of the Spears: A History of the Rise of the Zulu Nation Under Shaka and its Fall in the Zulu War of 1879. - L., 1966. P 46-50. 17 aylandi. Janubiy Afrika Ittifoqining birinchi hukumatini Transvaal vakillari general Lui Bota va uning o rinbosari general Yan Smus boshqargan. 1914-yil avgustidaʻ Janubiy Afrika Birinchi jahon urushiga kirdi.1914-yil oktyabr oyida Britaniyaga qarshi qo zg olon ko tarildi, uning ishtirokchilari mustaqil Bur respublikasini ʻ ʻ ʻ qayta tiklash tarafdori edilar. Bu isyon tezda bostirildi. 1919-yilda Lui Bota vafot etdi va Yan Smets hukumat boshlig i bo ldi, u ʻ ʻ 1924-yilgacha bu lavozimni egalladi. Mustamlakachilik davlati o’z hokimiyatini boshqa yerlarga kengaytirib,uning yashash joylari ko’chib ketgan yoki mustamlakachi mamlakat qo’l ostida boshqariladigan joy yoki koloniyadir. U "bir kuch bilan qarama-qarshi maydon yoki odamlar tomonidan nazorat qilish"deb belgilangan.Mustamlakachilik xorijiy davlatning o’z chegaralarini kengaytiradigan yerni boshqarish jarayoni hududir. Bundan tashqari, o’z tili va madaniy qadriyatlarini yerga qo’yish ajnabiy davlat tomonidan zabt etilishidir.Mustamlakachilik - bu xorijiy davlat mustamlaka qilingan hudud ustidan chegaralarini kengaytiradigan yerni boshqarish jarayonidir. Chet ellar tomonidan bosib olingan yerga o’z tili va madaniy qadriyatlarini o’rnatish jarayonidir.Mustamlakachilik haqidagi adabiyotlar ikki turkumda, ya’ni "ko’chmanchi mustamlakachilik" va "ekspluatatsiya mustamlakachiligi" bo’yicha baholanadi 15 . Doğanay Suverenning “The colonization of south Africa and the British impacts on development” asari hamda I.A. Nikitinaning “Захват бурских республик Англией” asaridan metodologik manba sifatida foyladanildi. Mazkur maqolani tahlil qilish jarayonida ilmiy bilishning tarixiylik, mantiqiylik, analiz, sintez va obyektivlik usulidan foydalanildi. Mazkur tadqiqot jarayonida XVIII- XIX asrlarda G’arbiy Yevropa davlatlarining Janubiy Afrika Respublikasida olib borgan geosiyosiy munosabatlari obyektiv ochib berildi. O’rnatilgan mustamlakachilikni xorijiy davlatlar hududida fermerlik maydonlarini yaratish uchun yerlarni mustamlaka qilgan deb ta’riflash mumkin. Shuning uchun ekspluatatsiya mustamlakachiligi atamasi metropol shaharlarga 15 Подцероб А.Б. История Сахары ( XVI - XXI века). -Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2017. C 98 18 tovar va tabiiy boyliklarni eksport qilish uchun mustamlaka tashkil etish deb ta’riflash ham mumkin. Aslida ekspluatatsiya mustamlakachiligi mustamlaka mamlakat va mustamlaka yerlar o’rtasida savdo yo’llari o’rnatilgan 16 . Stenford falsafa entsiklopediyasi mustamlakachilikni «Yevropaning joylashuvi va butun dunyo bo’ylab, shu jumladan Amerika, Avstraliya va Afrika va Osiyoning ba’zi joylarini siyosiy nazorat qilish jarayoni» deb ta’riflaydi. Afrikadagi ko’plab mamlakatlar G’arbiy Yevropa davlatlari tomonidan mustamlakaga aylantirilgan; Janubiy Afrika ularning biri edi. Ba’zi olimlarning ta’kidlashicha mustamlaka mustamlakani boshdan kechirgan mamlakat uchun foydalidir; Bryus Gilli, "G’arb mustamlakachiligi" mavjud bo’lgan aksariyat joylarda "ob’ektiv ravishda foydali va sub’ektiv ravishda qonuniy" bo’lganligini ta’kidlaydi. Shunga qaramay, bu mahalliy aholining madaniyatini va urf-odatlarini buzishi aniq edi. Afrika mustamlaka bilan shug’ullanadigan eng katta obyektlardan biri edi. Ko’pgina Afrika mamlakatlaridan farqli o’laroq, Janubiy Afrika Afrikadagi joylashuvi va tabiiy boyliklari tufayli mustamlaka qurboniga aylangan eng mashhur mamlakatlardan biri edi. Janubiy Afrikaning mustamlakasi qachon boshlangan? Bu Portugaliya va Ispaniyaning tashqi savdo yo’llarini ochishga qaratilgan siyosati bilan kashfiyot asridan boshlangan davomida yevropaliklar Usmonli turklari tufayli sharqda bozorga kirish imkoniyatidan mahrum bo’lishgan; ular Hindistonga olib boradigan savdo yo’llarini nazorat qilar edilar.Yevropaliklarning yangi dengiz yo’llarini izlashining asosiy sababi bu yangi savdo yo’lini yaratish edi, chunki ular kemalarda olib ketayotgan mollari uchun yuqori boj to’lovlarini to’lashgan, shuning uchun bu portugallarni Afrika qit’asining g’arbiy chekkasini kashf etishga undagan. Shundan keyin 1488-yilda portugaliyalik dengizchi Bartolomeu Dias Afrikaning janubiy qismiga yetib bordi va bu yerni "Yaxshi umid buruni" deb nomladi.Portugaliyaliklar Janubiy Afrikani kashf etgan birinchi g’arbiy odamlar bo’lishiga qaramay, ular yerni mustamlaka qilmadilar, chunki ularning ustuvor 16 А.М. Родригеса . Новая история стран Азии и Африки. / Под ред: В Зч. - М., 2010. 56 b. 19 yo’nalishi Afrikaning qirg’oq chizig’ini Hindistonga olib boradigan savdo yo’llarining xavfsizligini ta’minlash edi. 1910-yilda Britaniya mustamlakalari bilan Janubiy Afrika Ittifoqi tuzildi. 1948 yilda Milliy partiya (Bur) saylovlarda g’alaba qozondi va aholini qora va oqga ajratadigan aparteid rejimini o’rnatdi. Aparteid qora tanli aholini deyarli barcha huquqlardan, hatto fuqarolikdan ham mahrum qiladi. 1961 yilda mamlakat mustaqil Janubiy Afrika Respublikasiga aylandi va oxir -oqibat aparteid rejimini yo’q qildi 17 . Mutaxassisning so’zlariga ko’ra, inglizlar kichik jazo otryadlarini tuzishni boshladilar va mahalliy tinch aholini kontsentratsion lagerlarga jo’natdilar."Bu kontsentratsion lagerlarni bugungi kunda biz bilgan shaklda va nomi bilan ishlatishda birinchi to’liq tajriba edi", dedi Koshkin.“Kuygan yer taktikasi ishlatilgan. Oddiy odamlardan chorva mollari o’g’irlangan, fermer xo’jaliklari yoqib yuborilgan. Konsentratsion lagerlar, yoqib yuborilgan yerlar va jazolash reydlari keyinchalik Adolf Gitler inglizlardan o’rganadi»,-deya ta’kidladi mutaxassis.Buyuk Britaniya qo’mondonligi Janubiy Afrikaga o’z qo’shinlarini ko’p miqdorda ko’paytira boshlaydi. Fransiyada ishlab chiqarilgan uzoq masofaga otadigan artilleriya qurollaridan o’t o’chirish uchun "Terribl" va "Kuchli" kreyserlaridan og’ir va uzoq masofali dengiz qurollari sotib ola boshlaydi. Bu qurollar uchun qo’lbola g’ildiraklar, metall va yog’ochdan vagonlar tayyorlanadi. Ba’zi uzoq masofaga otadigan qurollar Ladysmith shahriga temir yo’l orqali etkazib berishga muvaffaq bo’linadi. Lekin bu qurollalar qamalda bo’lgan Bur shaharni egallashga imkon bermaydi. Nataldagi inglizlarning hujumi uchun boshqa qurollar ishlatilgan. Ko’p o’tmay inglizlar juda ko’p sonli texnika bilan taminlanishi ularga ustunlikni ta’minlaydi.1899-yilning dekabrga kelib qo’shinlarning umumiy soni 120 mingga, urush oxiriga kelib - 450 mingga yetadi. 1899-yilning dekabrda feldmarshal Roberts ingliz qo’shinlari qo’mondoni etib tayinlandi. Britaniya kuchlari qayta 17 Morris, Donald R. The Washing of the Spears: A History of the Rise of the Zulu Nation Under Shaka and its Fall in the Zulu War of 1879. - L., 1966. P 69-70. 20 hujumga o’tishi 1900-yil fevral oyiga to’g’ri keladi. Ingliz qo’shinlari Padebergdagi Oranje Respublikaning armiyasini taslim qilishadi. Keyinchalik ingliz qo’shlari Kimberlini 15-fevralda, Ladismitni 1900-yil 1- martda va Mafekingni 17-mayda ozod qilishga erishadilar. Inglizlar 1900-yil 13- martda Oranje Respublikasi poytaxti Bloemfonteinni va 1900-yil 5-iyunda Transvaal poytaxti Pretoriyani egalladilar. Urush 1900-yil sentyabrga kelib tugadi. General Kitchenerga buyruqni topshirgandan so’ng feldmarshal Roberts Janubiy Afrikadan ketadi. Bur qo’shinlari qurollarini tushirib, kurashni tugatishlari va Britaniya qiroligining hokimiyatini tan olishlari kerak edi. Ular ikkala respublika hududlaridan tashqarida bo’lganlar va asirga olingan Burlar imkon qadar yashash joylariga qaytishga umid qilganlar. Urush qonunlari va urf-odatlarini buzganlar bundan mustasno bo’lgan, ularning barchasi amnistiyaga tushadi. Ularga shaxsiy erkinlik va mulkni saqlash kafolatlangan, bu harbiy xarajatlarni qoplash uchun har qanday soliqlardan ozod qilingan. Golland tili maktablarda saqlanib qolishi va agar kerak bo’lsa, sudlarda qo’llanilishi mumkin edi 18 . Burlar o’zlarining shaxsiy qurollarini topshirishlari yoki obyektiv zarurat bo’lsa, ularni olib yurish uchun ruxsat olishlari kerak edi. Burlar bir muncha vaqt o’tgach, qora tanli aholiga ovoz berish huquqini berish-bermaslikni o’zi hal qiladigan avtonom o’zini o’zi boshqarish tizimini yaratishga kafolat berdilar. Buyuk Britaniya birinchi marotaba Kap mustamlakasi ustidan hukmronlikni1795-yilda, to rtinchi Angliya-Gollandiya urushi paytida qo lgaʻ ʻ kiritdi: o shanda Niderlandlar Napoleon hukmronligi ostiga tushib qoldi, va ʻ inglizlar, ushbu strategik muhim mintaqa fransuzlar tomonidan nazorat qilinishidan qo rqib, general Jeyms Genri Kreyg qo mondonligi ostidagi armiyani ʻ ʻ Kapstadga yubordilar, toki u, statxauder Vilgelm V nomidan, koloniyani egallab olsin. Kapstad gubernatori hech qanday ko rsatma olmadi, ammo inglizlarga ʻ bo ysunishga rozi bo ldi. 1803-yilda Amyen tinchligi tuzildi, va uning shartlariga ʻ ʻ 18 А.М. Родригеса . Новая история стран Азии и Африки. / Под ред: В Зч. - М., 2010. 56 b 21 ko ra Batav Respublikasi (fransuzlar istilosidan keyin Niderlandlar shundayʻ nomlangan) Kapa mustamlakasini o z qo lida saqlab qoldi. 1805-yilda, inglizlar ʻ ʻ yana mustamlakani egallashga qaror qilishdi. 1806-yilda Supa tog i ʻ yonbag irlaridagi jang natijasida Devid Berd boshchiligidagi ingliz qo shinlari ʻ ʻ Kapstad fortiga kirib1806-yilda, mamlakat ichidagi turli kuchlarning bosimi ostida, Britaniya parlamenti qullikni taqiqladi 19 . 19 Лосев Ю.И., Сафронов Б.В. Новая история стран Азии и Африки. - Рязань, 2011 . C 95. 22 II BOB. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Janubiy Afrika 2.1. Ingliz-Bur urushlari XIX asrda afrika qit’asining janubiy qismida bir qator voqealar ro’y berdi, inglizlar vaqti-vaqti bilan u yerda yagona birlashgan davlat tuzishga harakat qilar, boshqa paytlarda esa kamroq hududlarni nazorat qilishni xohlashadi. Britaniyaning janubiy afrikada kengayishiga uchta asosiy omil sabab bo’ldi: Afrika mustamlaka sifatida XIX asr oxirlarida Britaniya hukumati uchun alohida ahamiyatga ega bo’lgan buning asosiy sababi hududdagi Oltin va olmos konlari va Ishchi kuchiga bo’lgan talab asosiy o’rinni egallaydi. Bu davrda mintaqada inglizlar hukmronligiga qarshi harbiy harakatlar avj oldi va bu harakatlar XIX asr oxiri XX asr boshlarida bir qancha to’qnashuvlarga sabab bo’ldi bularning asosiylari Birinchi va ikkinchi Bur urushlari edi bu urushlar mahalliy aholi huquqlarini poymol qildi va tub aholining qirilib ketishiga olip keldi Bur urushlari Britaniya hukumatining milliy manfaatlaridan kelib chiqqan xolda amalga oshirildi. Britaniyaning ekspluatatsiyasi natijasida Transvaal va Oranj Respublikalari Janubiy Afrika Ittifoqiga birlashtirildi. Britaniyaning mustamlakachilik siyosati Afrika xalqlari tarixida o’chmas iz qoldirdi bu yurish natijasida Janubiy va Markaziy Afrikadagi mahalliy qabilalar tak tugu bilan qirib tashlandi XIX asr boshlarida Britaniya g’oyat qudratli mustamlakachi davlatga aylandi. 1884-yilda inglizlar Zululendga qarshi hujum boshladilar 1885- yilda ularni ikki qismga bo’lib yubordilar. Zululend (zamonaviy botsvana )ancha vaqtgacha Britaniyaning mustamlakasi bo’lib qoldi. Aytib o’tish kerakki Zuluslarga qarshi dastlabki hujumlar 1879-yilda boshlangan edi. Qisqa mudatda Ingilizlar Kechuvayo qo’shinlarini tor mor etib 12 qismga bo’lib tashladilar 20 .1834 yilda britaniya imperiyasida qullikning rasmiy ravishda bekor qilinishi ham Janubiy Afrikadagi vaziyatni o’zgartirmadi og’ir axvoldagi qullar hozirgi 20 Реттер Э. А. Зулус Чака. – М., 1989. C 98. 23 mozambik hududiga borib o’rnashdi. Britaniya hukumati 1852 yildagi transval respublikasi mustaqilligini qog’ozda bo’lsada tan oldi. Biroq, 1830-yillardan boshlab britaniyaning mustamlakachilik ekspansiyasi XIX asrning qolgan qismida mahalliy afrika qabilalariga qarshi to’qnashuvlar va urushlarni namoyish etdi. 1867 yilda Volta daryosi , shimoliy-sharqdan taxminan 890 km (890 km) keyptaun , ichki makonida olmos konlarining topilishi Afrika xalqlari tarixini keskin o’zgartirdi. 1867 yilda Kanadaga dominion huquqini bergan ingliz ma’muriyati qanday qilib bo’lmasin Janubiy Afrikadagi hududlarni saqlab qilmoqchi edi amalda shunday ham bo’ldi Britaniya hukumati qarshilik harakatlarini ayovsiz bostirdi. Bu paytda Bur respublikalari inglizlarga qarshi shiddatli qarshilik ko’rsatayotgan edi. Mahalliy afrikaliklar janub va g’arbda, zululend sharqda inglizlarga qarshi kurashni davom ettirdi. 1870-yillar davomida transvalda burlar va inglizlar o’rtasida bir qator to’qnashuvlar bo’lib o’tadi 21 .1878-yil dekabrda, angliya hukumati yana bir mustamlakachilik urushini boshlashga qaror qildi, Biritaniya hukumati zuluslar oldiga bir necha shartlar qo’ydi, jumladan armiyaning tarqatib yuborilishi va Buyuk Britaniyaning rezidentini qabul qilishi to’g’risida ultimatum qo’ydi, lekin Kechvayo bunga rozi bulmadi va natijasda urush harakatlari boshlanishi muqarrar bo’lib qoldi 1879-yil 11-yanvarda Buyuk Britaniyaning lord Chelmsford boshchiligidagi 7000 ga yaqin doimiy qo’shinlari Zululend yerlariga bostrib kirdi. Inglizlar doimgidek harbiy jihatdan ustunlik qildi lekin Zuluslar ham bo’sh kelmadi. 1879-yil 22-yanvarda zulilar hujumi inglizlarni sarosimaga solib qo’ydi mana shu jangda inglizlar 1600 dan ortiq askarlarini yo’qotdilar. lekin tarix hukmi boshqacha edi 1879 yil bahorida inglizlar zuluslar poytaxtini zabt etishdi. 1879-yil 4-iyulda urush rasman tugatilganini e’lon qildi. Inglizlar 1879 yilda zulu qirolligi va transvaal ustidan o’z nazoratini mustahkamladilar. Transvaal burlari 1877-yilda Britaniyaning transvaalni qo’shib olishiga qarshi noroziligini kuchaytirdilar va 21 Лосев Ю.И., Сафронов Б.В. Новая история стран Азии и Африки. - Рязань, 2011 . C 23-24. 24 1872-yildagi va blumfonteinning olinishidan norozi edilar. Transval va inglizlar o’rtasidagi urush1880-yil 16 dekabrda boshlandi mamlakat g’arbda nemislar, sharqda burlar va janubda kap mustamlakasi va inglizlar o’rtasida tortishuv obyektiga aylandi. Transval mamlakati o’sha paytda deyarli iqtisodiy ahamiyatga ega bo’lmagan Afrikada o’z hukmronligini mustahkamlash va Fransiyaning bu hududda hukmronligini cheklash maqsadida Ingliz ma’muriyati Transvaalga qarshi harbiy yurish boshlaydi Dastlabki yirik jang 1881- yil 27 - fevralda Majuba tepaligida buladi va unda inglizlar qiyinchiliksiz g’alabaga erishadi. Inglizlar bu bilan to’xtab qolishmadi ular 1881 yil bahorida Burlarga navbatdagi jiddiy zarbani berishdi , Buning natijasida Transvaal hukumati vaqtinchalik bo’lsada muzokaraga kirishishga majbur bo’ldi Urush natijasida hozirgi Botsvana va Afrika janubi-sharqdagi qator hududlar Britaniya imperiyasi nazorati ostiga o’tdi Birinchi ingliz-bur urushida Burlarning mag’lubiyatini asosiy sababi ularda doimiy qo’shiqning mavjud emasligida edi Urush natijasida Zambeziya va hozirgi Lempopa daryolari havzasi Britaniya qo’liga o’tdi 22 .1895- yilda inglizlar Transvaalga yana harbiy qo’shin yuborishdi bundan ko’zlangan maqsad yangi urush ochish edi 1897- yilda Shimoliy Rodeziyada bir necha to’qnashuvlar bo’lib utdi. Ikkinchi ingliz-bur urushi 1899 -1902 yillarda bo’lib utdiki unda burlar dastlabki muvaffaqiyatlarga qaramay harbiy jihatdan ustun bo’lgan inglizlarga yutqazishdi burlarning rahbarlari Luije Bota Va Kristian De Vet Janubiy Afrikaning boshqa hududlarida qarshilik harakatlarida faol qatnashdi. 1902- yilda Bur Respublikasi Britaniya mulklariga qo’shib olindi. Birinchi ingliz-bur urushning ildizi 1877-yilga borib taqaladi. O‘sha yili Buyuk Britaniya hukumati Transvaal Respublikasini bir tomonlama anneksiya qildi, ya’ni uni Britaniya mustamlakasiga aylantirdi. Rasmiy sabab sifatida buurlarni mahalliy qora tanli xalqlar hujumidan "himoya qilish" ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, aslida Britaniya Janubiy Afrikadagi o‘z ta’sir doirasini kengaytirishni maqsad qilgan edi. 22 Емельянов А.Л. Колониальная история Африки южнее Сахары. – М., МГИМО-Университет, 2011. C 65. 25 Buurlar esa buni o‘z mustaqilligiga tajovuz deb bilib, norozilik bildirib, avval siyosiy bosim, so‘ngra harbiy yo‘l bilan qarshilik ko‘rsatishga qaror qildilar.1880- yil dekabr oyida buurlar Transvaal mustaqilligini rasman e’lon qildilar va Britaniya garnizonlariga qarshi harakat boshladilar. Buurlar yaxshi qurollangan va joyni yaxshi biluvchi otliq askarlarga ega edilar. Urushda partizan uslubida harakat qilish, harbiy taktika, va tabiiy sharoitdan to‘g‘ri foydalanish katta ustunlik berdi. Eng muhim janglardan biri — Majuba tog‘i jangi (1881-yil, fevral) bo‘lib, unda Britaniya qo‘shini katta talafotga uchradi va generali Sirs Djorj Kolley halok bo‘ldi. Bu jang Britaniya hukumatini muzokaralarga majbur qildiUrush 1881- yilning martida Pretoriya shartnomasi bilan yakunlandi. Unga ko‘ra: Transvaal Respublikasi cheklangan mustaqillik oldi (ya’ni ichki ishlarda erkin, lekin tashqi siyosatda Britaniyaga bo‘ysunuvchi bo‘ldi), Britaniya o‘z harbiy kuchlarini hududdan olib chiqdi, Buurlar o‘z siyosiy tizimlarini tiklashga muvaffaq bo‘ldilar. Bu urush Buyuk Britaniyaning birinchi yirik mustamlakachilik mag‘lubiyatlaridan biri bo‘ldi. Shuningdek, buurlar o‘z milliy g‘ururini tiklab, kelajakdagi (ya’ni 1899–1902-yillardagi) ikkinchi ingliz–bur urushiga tayyor bo‘lishlariga turtki berdi. Ikkinchi ingliz–Buur urushi 1899-yil 11-oktabrda boshlangan va 1902-yil 31-mayda yakunlangan bo‘lib, Janubiy Afrikadagi Buyuk Britaniya imperiyasi bilan buurlarning ikki mustaqil davlati — Transvaal Respublikasi va Oranj Erkin Davlati o‘rtasida kechgan edi. Bu urush XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi eng muhim mustamlakachilik urushlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiy manfaatlar, siyosiy bosim va imperialistik niyatlar bilan bog‘liq edi.Urushning asosiy sabablari qatorida 1886-yilda Transvaalda topilgan ulkan oltin konlari muhim rol o‘ynadi. Bu boylik Britaniya imperiyasining iqtisodiy manfaatlarini kuchaytirdi va Transvaal ustidan to‘liq nazorat o‘rnatishga bo‘lgan intilishni kuchaytirdi. Bundan tashqari, oltin konlariga ishlash uchun kelgan ingliz fuqarolari (uitlanderlar)ga buur hukumati siyosiy huquqlar bermagan edi. Bu bahona sifatida ishlatilib, Britaniya buurlarni bosim ostiga oldi. Britaniya hukumati 26 mustamlakalarni kengaytirish, butun Janubiy Afrikani yagona nazorat ostiga olishni o‘zining imperiyaviy siyosatiga muvofiq deb bilar edi.Urushni boshlagan tomon — buur respublikalari bo‘ldi. Ular Britaniyaga ultimatum yuborib, o‘z hududlaridan qo‘shinlarni olib chiqishni talab qildilar. Britaniya bunga rad javobini bergach, urush boshlab yuborildi. Urush dastlab buurlarning muvaffaqiyati bilan boshlandi. Ular Ladysmith, Kimberley va Mafeking kabi Britaniya ahamiyatli nuqtalarini qamal qilishdi. Ammo 1900-yilga kelib Britaniya yirik qo‘shin kuchlarini yubordi va zudlik bilan asosiy buur shaharlari — Blumfonteyn va Pretoriyani egallab oldi. Bu holat buur davlatlarining rasmiy tugatilishiga olib keldi.Shu bilan birga, buurlar kurashni to‘xtatmadi va partizan urushi uslubiga o‘tdilar. Ular kichik guruhlar bo‘lib, Britaniya harbiylariga hujumlar uyushtirishdi. Britaniya bunga qarshi “yoqib yuborish siyosati”ni qo‘llab, buur fermalarini vayron qildi, minglab tinch aholini kontslagerlarga joylashtirdi. Bu lagerlarda asosan ayollar va bolalar yashagan, lekin og‘ir sharoit va ochlik sababli 22 mingdan ortiq buur ayol va bola hayotdan ko‘z yumdi. Bu — tarixda kontslagerlarning birinchi ommaviy qo‘llanishi hisoblanadi.Urush nihoyat 1902-yil 31-mayda Vereeniging shartnomasi bilan yakunlandi. Bu shartnoma asosida Transvaal va Oranj Erkin Davlati Britaniya imperiyasi tarkibiga qo‘shildi. Shunga qaramay, Britaniya buur tilini taqiqlamadi va tiklanish uchun moliyaviy yordam ko‘rsatdi. Buurlar siyosiy jihatdan o‘z ta’sirini yo‘qotmagan holda, keyinchalik Janubiy Afrikaning shakllanishida muhim rol o‘ynadilar. Ikkinchi ingliz–Buur urushi nafaqat Janubiy Afrikaning, balki butun dunyo mustamlakachilik tarixining burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, bu orqali jahon jamoatchiligi mustamlakachilikning noinsoniy oqibatlariga guvoh bo‘ldi. Urush Buyuk Britaniya uchun juda katta xarajatlar, odamlar qurboni va xalqaro tanqidlarga olib keldi. Shu bois, bu voqea tarixda imperiyalar zulmi va mustaqillik uchun olib borilgan xalq kurashining yorqin namunasi sifatida eslanadi. 2.2. Janubiy Afrika Ittifoqining tashkil etilishi 27 To’rt yillik muzokaralardan so ng 1910-yilda ʻ Janubiy Afrika yerlari “Jan ubiy Afrika Ittifoqiga birlashdi. Janubiy Afrika Respublikasi mahalliy aholisining mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashi XVII- asrdayoq boshlanib, 1870—80 yillarda kuchaydi. 1838, 1879 va 1906-yillardagi zulu xalqining urushi va qo zg olonlari, basutolarning 1880-yilgacha davom etgan qurolli harakatlari ʻ ʻ Afrika xalqining mustamlakachilikka qarshi kurashida eng muhim tarixiy voqealardan bo’lib qoldi. XVIII -asr oxiri va XIX -asr boshlarida Buyuk Britaniya Kap manzilgohini bosib oldi. Ingliz xukumatining zulmi burlarni Kap manzilgohidan shimolga — kosa, zulu, basuto, botsvan va boshqa bantu xalqlari yerlariga kirib borishga majbur qildi. XIX asr 50-yillarida bur respublikalari — Janubiy Afrika Respublikasi (Transvaal) va Ozod Oranj davlati tuzildi. Shu voqeadan keyin inglizlarning Janubiy Afrikaga nisbatan pazetsyasi o’zgardi va XIX asr oxirlarida Transvaal va Oranj Respublikalariga qarshi bir qancha harbiy harakatlar amalga oshirdi buning natijasida Botsvana Shimoliy Rodeziya va Janubiy Sharqiy Afrika hududlari inglizlar nazorati ostiga utdi. XX asr boshlariga kelib burlar masalasi yanada jiddiylashdi va bu ikkinchi ingliz-bur urushiga olib keldi XIX asr 60-yillari oxiri va 80-yillari o rtalarida ʻ Janubiy Afrikada olmos konlari topilgach, inglizlar bantu xalqlarining mustaqil qududlarini shafqatsizlik bilan tortib ola boshladi. 1899 - 1902-yillardagi inglizburlar urushidan keyin Bur respublikalari Angliya qo l ostiga o tdi. 1910- ʻ ʻ yilda esa Britaniya imperiyasining dominioni bo lgan Janubiy Afrika Ittifoqi (JAI) ʻ tuzildi.Janubiy Afrika Ittifoqining birinchi hukumatini Transvaal vakillari general Lui Bota va uning o rinbosari general Yan Smus boshqargan.1914-yil avgustida ʻ Janubiy Afrika Birinchi jahon urushiga kirdi. 1914-yil oktyabr oyida Britaniyaga qarshi qo zg olon ko tarildi uning ishtirokchilari mustaqil Bur respublikasini qayta ʻ ʻ ʻ tiklash tarafdori edilar. Bu isyon tezda bostirildi. 1919-yilda Lui Bota vafot etdi va uning o’rniga Yan Smets hukumat boshlig i bo ldi u bu lavozimni 1924 - yilgacha ʻ ʻ egallab turdi 23 . Janubiy Afrikada olmos va oltin konlarining ochilishi bilan jamiyatning ijtimoiy tarkibi keskin o zgardi: ishchilar va sotsialistik harakatlar ʻ 23 Емельянов А.Л. Колониальная история Африки южнее Сахары. – М., МГИМО-Университет, 2011. C 79. 28 paydo bo ldi. XX asrning 20-30-yillarida kasaba uyushmalarining birinchiʻ tashkilotlari tuzildi. 50 - yillarga kelib, ular yevropalik ishchilarning yirik kasaba uyushmalariga aylandi. 1910-yil 31-mayda Britaniya parlamenti tomonidan qabul qilingan Janubiy Afrika qonuni asosida Janubiy Afrika ittifoqi tuzildi, unga to rtta ʻ Britaniya mustamlakalari kiritildi: Kap koloniyasi, Natal koloniyasi, Oranj daryosi koloniyasi va Transvaal koloniyasi. JAI Britaniya imperiyasining dominioniga aylandi.1915-yilda Germaniyaning Janubiy G'arbiy Afrikasi Buyuk Britaniya tomonidan bosib olindi va Birinchi Jahon urushidan keyin Millatlar Ligasi mandati sifatida JAI nazorati ostiga o'tdi.1922-yilda Britaniya Janubiy Afrika kompaniyasi nazoratini tark etgan Janubiy Rodeziyada Janubiy Afrikaga Ittifoqiga qo'shilish bo'yicha referendum o'tkazildi. Qo‘shilish uchun ovoz berganlarning 40,6 foizi, 59,4 foizi qarshi ovoz berdi. Natijada Janubiy Rodeziya JAIning bir qismiga aylanib qolmadi, balki Britaniya imperiyasi tarkibida o zini o zi boshqaradigan mustamlaka bo ldi.1931-yilda JAI ʻ ʻ ʻ uchun Millatlar Hamdo'stligi davlati maqomini ta'minlovchi Vestminster qonuni qabul qilindi.1934-yilda Britaniyaparast Janubiy Afrika partiyasi va Bur milliy partiyasining birlashmasidan iborat Birlashgan partiya tuzildi. 1939-yilda, Ikkinchi Jahon urushi boshlanishi bilan, urushda Janubiy Afrika Ittifoqining pozitsiyasi haqidagi kelishmovchiliklar tufayli urushda qatnashmaslikka qaror qildi. XULOSA Janubiy Afrikaning yagona davlat sifatidagi tarixi xalqaro miqyosdagi voqealar bilan uzviy bog’liq. Afrikaning janubini mustamlaka qilish turli 29 tadbirkorlik faoliyati - savdo, tog’-kon, qishloq xo’jaligi va boshqalar bilan shug’ullanuvchi golland va inglizlar bu yerni egallashga intilganlar. Janubiy Afrika Ittifoqining shakllanishiJanubiy Afrikadagi ingliz mustamlaka mulklarini birlashtirish g’oyasi izchil shakllangan va uzoq muddatli rejalar bilan yaratilgan uzoq davrga to’g’ri keladi. O’sha paytda bir necha kuchlar Janubiy Afrikaga iqtisodiy kirish uchun raqobatqiladi.Ular quyidagilar Germaniya va Angliya va Amerika Qo’shma Shtatlaridir.1869-yildan,1886-yilgacha dunyodagi eng yirik olmos va oltin konlari topilgan bo’lib, u butun dunyoni o’ziga jalb qilgan va mintaqadagi vaziyatni tubdan o’zgartirgan. Eng boy resurslar ustidan nazorat uchun kurashda manfaatlarto’qnashuvi urushga olib keladi. Angliya-Bur urushi eng yirik xalqaro tadbir nuqtayi nazaridan turli qiziqishlarni uyg’otgan.Bu urush Rossiya tarixida ham muhim iz qoldirgan.Chunki Rossiya hukumati bir paytning o’zida "Burlar"ni qo’llab quvvatlashga va jahon maydonidagi o’sha paytdagi asosiy raqibining qiyinchiliklaridan foydalanishga intilgan."Burlar" o’z navbatida ularning kurashida jahon kuchlarining ko’magiga muhtoj edi.Rossiya bilan diplomatik aloqalar o’rnatilgan bo’lsa-da Pretoriyadagi Rossiya elchixonasi hech qachon paydo bo’lmagan. Shuni aytish kerakki biror bir Yevropa davlati Ingliz-Bur urushlari davrida Burlarni qo’llab quvvatlagan emas va oxir oqibatda bu hudud Britaniya imperiyasi tarkibiga o’tdi. Yangi davrda Janubiy Afrikada yuzaga kelgan xalqaro raqobat o‘ziga xos geosiyosiy va iqtisodiy omillarga tayanib rivojlandi. Mintaqadagi boy tabiiy resurslar, ayniqsa oltin va diamant konlari, Evropa kuchlarini o‘ziga jalb qilib, ularning mintaqadagi ta'sirini kuchaytirdi. Buyuk Britaniya va Niderland (Bur respublikalari) o‘rtasidagi raqobat nafaqat hududni egallash, balki iqtisodiy nazorat va siyosiy hokimiyat uchun ham kurash bo‘lib xizmat qildi. Bu raqobat natijasida Janubiy Afrika siyosiy xaritasi o‘zgarib, milliy davlatlar paydo bo‘lishi, hududiy nizolar va urushlarga sabab bo‘ldi. Shuningdek, 30 xalqaro raqobat mintaqada iqtisodiy infratuzilmaning rivojlanishiga va ijtimoiy- siyosiy tuzilmaning shakllanishiga ta'sir ko‘rsatdi. Xulosa qilib aytganda, yangi davrda Janubiy Afrikadagi xalqaro raqobat nafaqat mintaqa tarixida, balki butun dunyo siyosatida o‘ziga xos o‘rin egallagan, millatlararo munosabatlarga yangi shakl va yo‘nalish bergan muhim jarayon bo‘ldi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 31 1. Xolliev A, Artiqov X.“Jahon tarixi (Yangi davr. Osiyo va Afrika mamlakatlari)” (Ma’ruzalar to’plami). – Toshkent, 2014. 2. Богомазова Н.Л., Бычков М.А., Валеева Г.В. и др. Страны Азии и Африки: история, этнология и культурология. -Н.Новгород: Профессиональная наука, 2018. 3. Васильев Л.С. Всеобщая история. Том 4. Новое время (ХІХ век). -М.: Высшая школа, 2010. 4. Евдокимова А.А. История стран Востока в Новое время. -Уфа: Изд-во БГПУ, 2009. 5. Емельянов А.Л. Колониальная история Африки южнее Сахары. -М.: МГИМО-Университет, 2011. 6. Лосев Ю.И., Сафронов Б.В. Новая история стран Азии и Африки. - Рязань, 2011 7. Новая история стран Азии и Африки. / Под ред. А.М. Родригеса: В Зч. - М., 2010. 8. Подцероб А.Б. История Сахары (XVI-XXI века). -Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2017. 9. История Тропической и Южной Африки в новое и новейшее время / отв. ред. А. С. Балезин. М.: ИВИ РАН, 2010 10. Риттер Э. А. Зулус Чака. — М., 1989 11. Reid Richard. A modern history of Africa. John Wiley & Sons Limited. 2012 12. Giliomee H. The Afrikaners: Biography of People. Charlottesville, 2004. 13. Morris, Donald R. The Washing of the Spears: A History of the Rise of the Zulu Nation Under Shaka and its Fall in the Zulu War of 1879. - L., 1966. 32 Ilovalar Gollandiya hududi 33 Buyuk Britaniya imperiyasi Janubiy Afrika Ittifoqi 34 Janubiy Afrika Ittifoqi bayrog’i Janubiy Afrika Ittifoqi gerbi 35

Ushbu hujjat Yangi davrda Janubiy Afrikada Xalqaro Raqobat mavzusida rayyorlangan kurs ishi bõlib mavzu tõliq keng miqyosda yoritilgan

Sotib olish