Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 25000UZS
Hajmi 76.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 05 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Kamoldjon Isroilov

Ro'yxatga olish sanasi 05 Mart 2026

0 Sotish

1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi

Sotib olish
O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
 
60220300 - Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)
-guruh talabasi 
JAHON TARIXI
fanidan
1937–1945 Y ILLARDA X ITOY -Y APON IY A URUSHI
mavzusidagi
KURS  ISHI
Ilmiy rahbar:                              
– 2025  - yil
1 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................3
I-BOB. XITOY VA YAPONIYA O‘RTASIDAGI URUSH 
MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI ................................................5
1.1 XX asrning 30-yillari birinchi yarmida Yaponiyaning Xitoyga nisbatan 
tajovuzi ......................................................................................................................5
1.2 1937–1945-yillardagi urush arafasida Xitoy ichidagi vaziyat .............................7
1.3 Yaponiya-Xitoy urushi boshlanishining sabablari. Yaponiyaning 
maqsadlari ..................................................................................................................9
II-BOB. 1937–1945-YILLARDAGI HARBIY  HARAKATLARI  ..................12
2.1 Urushning birinchi davri (1937-yil iyul – 1938-yil oktabr)  .............................12
2.2 Urushning ikkinchi davri (1938-yil noyabr – 1941-yil dekabr) ........................15
2.3 Urushning uchinchi davri (1941-yil dekabr – 1945-yil avgust)  .......................19
2.4 Urushning to‘rtinchi davri (1945-yil avgust – 1945-yil sentyabr)  ...................23
III-BOB. XITOY XALQINING YAPON BOSQINCHILARIGA QARSHI 
MILLIY-OZODLIK  HARAKATLARI VA UNING   OQIBATLARI .............29
3.1 Kampaniyalarning oqibatlari. Yaponiyaning strategik mag‘lubiyatining 
sabablari ...................................................................................................................29
3.2 1937–1945-yillardagi Yaponiya-Xitoy urushining Ikkinchi jahon urushidagi 
roli tahlili .................................................................................................................31
XULOSA ................................................................................................................33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .........................................34
2 KIRISH
Yigirmanchi asr xotiramizda ikkita jahon urushlari asri bo‘lib qoladi. Garchi
Ikkinchi jahon urushi 1939-yil sentyabr oyida Gitlerning Polshaga bostirib kirishi
bilan   boshlangan   deb   hisoblansa-da,   Osiyoda   Ikkinchi   jahon   urushining
boshlanishi   1937-yilda   Yaponiyaning   Xitoyga   qilgan   intervensiyasi   bilan
boshlangan edi.
Tanlangan tadqiqot mavzusining ahamiyati  shundaki, hozirgi vaqtda o‘tgan
asrdagi qurolli mojarolarning sabablari va oqibatlari muammolari ularning hozirgi
bosqichda takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan muhim ma’lumot va tajribani o‘zida
mujassam etgan.
Yigirmanchi   asrda   dunyo   bir   inqirozdan   ikkinchisiga   o‘tdi.   Birinchi   jahon
urushidan   keyin   o‘zlarining   mustamlaka   hududlarini   ekspluatatsiya   qilishni
kuchaytirgan metropollar urush ularni botirgan murakkab vaziyatdan xalos bo‘lish
uchun juda og‘ir  ahvolga tushdi.  I. Stalin aytganidek, Ikkinchi  jahon urushigacha
ikkita   agressiya   markazi   yaratilgan   edi:   Germaniya   va   Yaponiya.   Nemislar   o‘z
koloniyalarini   yo‘qotishgan,   Yaponiya   esa   amerikaliklardan   Filippinni,
gollandlardan   Indoneziyani   va   fransuzlardan   Indochinani   tortib   olishga   harakat
qilgan 1
.
Yaponiyaning   Xitoydagi   ekspansiyasi   boshqa   mamlakat   hududini   keskin
bahona   ostida   bosib   olishining   tarixiy   isbotlaridan   biridir.   Yaponiya   imperiyasi
ortda   turli   tuzilmalarni   yaratish   orqali   Xitoy   hududini   saqlab   qolishni   o‘z   oldiga
maqsad qilib qo‘ygan, bu esa bosib olingan yerlarni yanada samarali nazorat qilish
imkonini   bergan.   Armiya   flot   yordamida   harakat   qilishi   kerak   edi.   Umuman
olganda, armiya qurollanish, tashkilotchilik va harakatchanlik, havo va dengizdagi
ustunlik   nuqtai   nazaridan   afzalliklarga   ega   edi.   Yaponlarning   tajovuzkor
imperialistik yo‘nalishiga qaramay, Xitoyda o‘sib borayotgan  xitoy millatchiligi  va
tobora   keng   tarqalib   borayotgan   o‘z   taqdirini   o‘zi   belgilash   g‘oyalari   (ham
Xitoyda,   ham   sobiq   Sin   imperiyasining   boshqa   mamlakatlarida)   harbiy
to‘qnashuvlarni muqarrar qilib qo‘yganini ta’kidlash lozim.
1
  Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в период антияпонской войны 
(1937-1945). - М.: Проспект, 2009. -  8 2 с.
3 Ushbu ishning   maqsadi   –   Yaponiya-Xitoy urushining sabablari, bosqichlari
va jahon tarixidagi ahamiyatini  tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot obyekti  – Ikkinchi jahon urushi.
Tadqiqot predmeti  – Yaponiya-Xitoy urushi.
Ishning maqsadiga muvofiq, quyidagi asosiy  vazifalar  shakllantirilgan:
1. Xitoy   va   Yaponiya   o‘rtasidagi   urush   boshlanishining   shart-
sharoitlarini  ko‘rib chiqish;
2. 1937–1945-yillardagi Yaponiya-Xitoy urushining  borishini  o‘rganish;
3. Xitoy   xalqining   yapon   bosqinchilariga   qarshi   milliy-ozodlik
urushining  oqibatlarini  tahlil qilish.
4 I-BOB.   XITOY   VA   YAPONIYA   O‘RTASIDAGI   URUSH
MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI
1.1   XX   asrning   30-yillari   birinchi   yarmida   Yaponiyaning   Xitoyga
nisbatan tajovuzi
1926-yilda   Hirohito   “Shova   hukmronlik   shiori” ,   ya’ni   “ma’rifatli   tinchlik
davri”   bilan   124-imperator   bo‘ldi.   O‘sha   paytda   Yaponiya   jiddiy   iqtisodiy
inqirozni   boshdan   kechirayotgan   edi,   bu   esa   mayda   va   o‘rta   burjuaziyaning
ommaviy   yo‘q   qilinishiga,   ishchilar   ahvolining   tez   yomonlashuviga   va   agrar
inqirozning   chuqurlashuviga   olib   keldi.   Mamlakatda   ijtimoiy   norozilik   harakati
rivojlandi, ishchilarning ommaviy ish tashlashlari yildan yilga sodir bo‘ldi; asosiy
parlament   partiyalari   Minseyt о   va   S е yuykay   tomonidan   tuzilgan   hukumatlarning
siyosati tanqid ostiga olindi. Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini qamrab olgan
Buyuk   inqiroz   Yaponiyaning   Buyuk   Britaniya   va   Qo‘shma   Shtatlar   bilan   savdo
ziddiyatlarining keskin  yomonlashuviga  olib keldi, bu esa  haqiqiy savdo  urushini
keltirib   chiqardi   va   bu   Yaponiya   uchun   jiddiy   ta’sir   ko‘rsatdi,   chunki   u   ushbu
mamlakatlardan juda ko‘p xomashyo importiga qaram edi 2
.
Siyosiy sohada ham vaziyat beqaror edi. Hukmron doiralarni shakllantirgan
asosiy kuchlar quyidagilar edi:
1. Siyosiy   partiyalar,   ularning   yo‘nalishi   umuman   konservativ   deb
baholanishi mumkin;
2. Imperatorning  saroy a’zolari va ishonchli shaxslari , ular uning siyosiy
ta’sirini boshqargan;
3. Armiya ,   u   1930-yillarda   Yaponiya   siyosatida   ayniqsa   muhim   rol
o‘ynagan 3
.
1889-yilgi   Konstitutsiyaga   muvofiq,   imperator   qurolli   kuchlarning   bosh
qo‘mondoni   bo‘lib,   u   o‘z   hokimiyati   bilan   hukumat   bilan   kelishmasdan   buyruq
berishi   mumkin   edi.   Armiyaning   davlat   tuzilishidagi   alohida   o‘rni   ularga   siyosiy
hayotga kuchli ta’sir o‘tkazish vositalarini ta’minladi.
2
  Тихвинский С. Л. Переписка Чан Кайши с И. В. Сталиным и К. В.Ворошиловым. 1937–1939гг. / С. 
Тихвинский // Новая и новейшая история. – 1995.– №4. – С.  121 .
3
  Ледовский А. М. СССР и Китай в 1937–1945гг. Записки советскогодипломата. / А. Ледовский // Новая и 
новейшая история. – 1990. – №5. – С.  152 .
5 Biroq,   general   Nara   imperatorga   qurolli   kuchlardagi   intizom   buzilishlari
haqida muntazam ravishda eslatib turganiga qaramay, Hirohito armiya va flotning
keyingi   tartibsizlanishiga   beparvolik   bilan   qaradi.   Ofitserlar   korpusi   o‘z
qo‘mondonidan tobora ko‘proq norozilik bildirdi va   siyosiy partiyalarni   mamlakat
muammolarini   samarali   hal   qilishni   istamaslikda   ommaviy   ravishda   aybladi .
Qurolli kuchlar tobora nazoratdan chiqib bordi.
O‘ttizinchi   yillarning   boshlarida   generallar   Araki   Sadao   va   Mazaki
Dzindzaburo   Kodo-ha (Imperator yo‘li guruhi)  nomli yangi guruhni tuzdilar, uning
mafkurasi   “natsional-sotsializm”   tushunchasiga   juda   yaqin   edi.   Ular   harbiy
to‘ntarish yo‘li bilan hokimiyatni qo‘lga kiritish, konstitutsiya faoliyatini to‘xtatish
va diktatura o‘rnatish niyatida edilar. Ularni muvozanatlash uchun generallar  Naga,
Todzyo  va  Muto Tosey-ha (Nazorat guruhi)  guruhini tuzdilar. Ularning strategiyasi
davlatga   qat’iy   sodiqlikni   saqlab   qolgan   holda   asosiy   davlat   institutlari   ustidan
nazorat o‘rnatishdan iborat edi.
Kodo-ha   ning   strategik   doktrinasi   shundan   iborat   ediki,   Sovet   Ittifoqi
Yaponiyaning   asosiy   dushmani   hisoblanadi.   Moddiy   resurslarning   yetishmasligi
millatning   jangovar   ruhi   bilan   qoplanishi   kerak   edi.   Ayniqsa,   bu   qarashlar   Rus-
Yapon   urushidagi   g‘alabadan   keyin   kuchaydi.   Tosey-ha   esa,   aksincha,   qurolli
kuchlarni   modernizatsiya   qilishni   afzal   ko‘rdi,   chunki   ular   bunday   urush
jamiyatdan o‘zining iqtisodiy salohiyatidan maksimal darajada foydalanishni talab
qilishini   anglab   yetgan   edilar.   Hukmron   doiralardagi   bunday   g‘oyalar   anti-
kommunistik   va   russo-fobik   kayfiyatlarning   keng   tarqalganligini   tasdiqlaydi,   bu
keyinchalik   Yaponiyaning   fashistik   Germaniya   bilan   yaqinlashuvida   muhim   rol
o‘ynadi 4
. 
Armiya   va   flotda   millatchilik   va   fashistik   g‘oyalarning   tarqalishi
imperatorning   muloyim   siyosatini   keskin   tanqid   qilish   va   hukumatni
“vatanparvarlikning yetishmasligi”  da ayblash bilan birga kechdi. Xususan, armiya
1930-yilda   dengiz   qurollanishini   cheklash   to‘g‘risidagi   London   kelishuvining
imzolanishidan   g‘azablandi,   bu   kelishuvni   Yaponiya   hukumati   Qo‘shma   Shtatlar
4
  Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) / Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего 
Востока. – 1988. – №2. – С.  47
6 va Buyuk Britaniya bilan mojaroga sabab bo‘lishni  istamagani  uchun imzolashga
majbur bo‘lgan edi, va bu kelishuv  “Vatan manfaatlari sotilishi”  deb nomlandi.
1931-yil   yoziga   qadar   hukumat   va   armiya   o‘rtasidagi   tushunmovchiliklar
shunchalik   keskinlashganki,   saroy   guruhi   endi   ularni   e’tiborsiz   qoldira   olmasdi.
Shu bilan birga, Xitoy bilan mojaro kuchaydi: Manchjuriya va Koreya chegarasida
xitoylik   va   koreys   dehqonlari   o‘rtasida   to‘qnashuv   sodir   bo‘ldi,   bu   Koreya
yarimorolida   anti-xitoy   chiqishlariga   sabab   bo‘ldi.   Mustamlaka   ma’muriyati   127
xitoylikning o‘limini oldini ololmagan, bunga javoban  Gomindan hukumati  barcha
yapon tovarlariga  boykot  e’lon qildi.
1931-yil   18-sentyabrda   Mukden   shimolidagi   temir   yo‘l   liniyasida   portlash
sodir bo‘ldi, bu sezilarli zarar keltirmadi. Ammo, hamma narsada Xitoy tomonini
ayblab, yapon armiyasi Xitoy qo‘shinlarining kazarmalariga hujum qildi. Keyingi
besh   kun   ichida   yaponlar   hech   qanday   qarshiliksiz   Manchju   viloyatining   asosiy
aholi   punktlari   –   Mukden   va   Szilin ni   bosib   oldilar.   Yapon   qo‘shinlarining
harakatlari   na   hukumat,   na   imperator   tomonidan   ma’qullanmagani   juda
ko‘rsatkichlidir   –   hukumatning   navbatdan   tashqari   yig‘ilishida   mojaroga
tarqalishiga   yo‘l   qo‘ymaslik   to‘g‘risida   qaror   qabul   qilindi.   Shunga   qaramay,
general   Xayasiyning   shaxsiy   buyrug‘i   bilan   Koreyada   joylashgan   yapon
bo‘linmalari Manchjuriya chegarasini kesib o‘tdilar.
1.2 1937–1945-yillardagi urush arafasida Xitoy ichidagi vaziyat
30-yillarning o‘rtalari nafaqat yapon agressiyasining kuchayishi, balki   xitoy
vatanparvar jamoatchilik fikrining   ulkan siyosiy bosimi ostida bo‘lgan   Gomindan
rejimi   tomonidan   qarshilikning   asta-sekin   kuchayishi   bilan   ham   tavsiflanadi.
Gomindan   rejimining   ma’lum   bir   harbiy-siyosiy   mustahkamlanishi,   Gomindan
rahbariyatidagi   eng   millatchi   arboblarning   mavqeining   kuchayishi,   mamlakatdagi
yaponlarga   qarshi   kayfiyatlarning   kuchayishi   Nankin   hukumatiga   yanada
mustahkam   pozitsiyani   egallash   imkonini   berdi,   xususan,   yapon   imperializmi
tomonidan   taqdim   etilgan   Hirota   ning   uchta   prinsipini   rad   etish,   Nankin
hukumatining Yaponiyaning qo‘g‘irchog‘iga aylanishini rad etish. Shu bilan birga,
7 Nankin   hukumatining   ushbu   siyosiy   pozitsiyasi   uni   milliy   siyosatni   amalga
oshirish  uchun  Xitoy  ichida  va   tashqarisida  harbiy-siyosiy   ittifoqchilarni  izlashga
muqarrar   ravishda   majbur   qildi.   Xitoyda   milliy   falokat   yuzaga   kelishidan   oldin
milliy   birlik   masalasini   ko‘tarish   uchun   ma’lum   shart-sharoitlar   paydo   bo‘ldi.
Ushbu   shartlarning   bajarilishi   Kominternning   Yettinchi   Kongressi   qarorlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi 5
.
Kominternning   VII   Kongressi   1935-yil   iyul   –   avgust   oylarida   bo‘lib   o‘tdi.
Va   kommunistik   harakatning   strategiyasi   va   taktikasiga   katta   o‘zgarishlar   kiritdi.
1930-yillarning   birinchi   yarmida   kommunistik   harakatning   mag‘lubiyatlari   va
g‘alabalari   tajribasi   uni   Kominternning   II   va   IV   kongresslari   qarorlarida
shakllantirilgan   milliy-mustamlaka   inqilobi   haqidagi   Lenin   konsepsiyasiga   yana
bir   bor   nazar   tashlashga   majbur   qildi.   O‘sib   borayotgan   imperialistik   ekspansiya
munosabati   bilan   mustamlaka   va   yarim-mustamlaka   mamlakatlarda   keng   anti-
imperialistik frontning   o‘ziga xos ahamiyatini ta’kidlab, Kominternning Yettinchi
Kongressi   bu   mamlakatlarning   kommunistik   partiyalarini   yagona   front   siyosatiga
yangicha yondashuvni qabul qilishga chaqirdi.
Biroq,   o‘sha   paytda   XKP   (Xitoy   Kommunistik   Partiyasi)   rahbariyati
Komintern   bilan   aloqani   deyarli   yo‘qotgan,   asosan   fraktsiyaviy   kurashga   jalb
qilingan,   Xitoydagi   siyosiy   vaziyatning   prinsipial   o‘zgarishini   ko‘rmagan   edi.
Bunday   sharoitlarda,   Van   Min   boshchiligidagi   Kominterndagi   XKP   delegatsiyasi
va Komintern XKPning yangi  yo‘nalishini  ishlab chiqish tashabbusi  bilan chiqdi.
Kongress   vaqtida   –   1-avgustda   –   delegatsiya   XKP   nomidan   Xitoyning   barcha
xalqlariga Yaponiyani qaytarish va Vatanini qutqarish uchun murojaat e’lon qildi,
bu   XKPning   yagona   anti-imperialistik   front   siyosatiga   qaytishining   boshlanishini
belgiladi.
XKP   birinchi   marta   barcha   partiyalar   va   siyosiy   guruhlarni   fuqarolar
urushiga   chek   qo‘yishga   va   yapon   agressiyasiga   qarshi   turish   uchun   kuchlarni
birlashtirishga  chaqirdi. Ushbu hujjatni ishlab chiqish jarayonida va Yaponiyaning
Shimoliy Xitoyga bosimi kuchayishi munosabati bilan, XKP delegatsiyasi  partiya
5
  Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) / Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего 
Востока. – 1988. – №2. – С.  62 .
8 va   Qizil   Armiya   nomidan   1935-yil   25-noyabrda   Xitoyning   barcha   siyosiy   va
harbiy rahbarlariga, shu jumladan  Chjan Kayshi ga ham yana ikkita murojaat e’lon
qildi.   Va   garchi   Moskvada   yozilgan   XKPning   dastlabki   hujjatlarida   sovetchi
harakat   shiorlari   hali   qayta   ko‘rib   chiqilmagan   bo‘lsa-da,   ular   fuqarolar   urushi
mantig‘i bilan emas, balki   milliy ozodlik uchun kurash mantig‘i   bilan belgilangan
edi.   Shu   sababli,   milliy   birlikka   bosqichma-bosqich   erishishga   qaratilgan   ushbu
hujjatlarning   siyosiy   takliflari,   ular   o‘z-o‘zidan   kichik   taktik   o‘zgarishlar   sifatida
qabul   qilinishi   mumkin   bo‘lsa-da,   kengroq   tarixiy   kontekstda   XKP   siyosiy
strategiyasining o‘zgarishiga  olib keldi 6
.
XKPning   bu   siyosiy   bayonotlari   Xitoyda   Gomindan   tomonidan   payqaldi,
ular   Xitoy   matbuotida   javob   topdi   va   anti-imperialistik   kayfiyatlarning   o‘sishiga
yordam berdi.
Yangi   yo‘nalishni   ilgari   surish   uchun   XKP   delegatsiyasi   IKKI   (Komintern
Ijroiya   Qo‘mitasi)   yordamida   Xitoyda   partiya   organi   –   “Jugo   Bao”   (“Vatanni
qutqarish”)   gazetasini,   anti-imperialistik   varaqalar,   proklamatsiyalar   va
broshyuralarni   nashr   etish   va   tarqatishni   boshladi.   Komintern   Xitoyga   yettinchi
Kongressning   xitoylik   ishtirokchilarini,   shuningdek,   Moskvada   o‘qigan   xitoylik
kommunistlar   va   komsomolchilarni   yubordi.   XKP   rahbariyatining   mamlakatning
marginal   hududida   izolyatsiya   qilinganligi,   mahalliy   partiya   tashkilotlari
o‘rtasidagi   aloqalar   uzilganligi   sharoitida,   Kominterndagi   XKPning   ushbu
delegatsiyasi   va   Komintern   yordami   kommunistlarning   yirik   shaharlarda   faol
siyosiy   faoliyatini   yangilash   uchun,   shu   jumladan   yangi   sharoitlarda   siyosiy
usullardan foydalangan holda, dastlabki turtki bo‘ldi .
1.3   Yaponiya-Xitoy   urushi   boshlanishining   sabablari.   Yaponiyaning
maqsadlari
Yaponiyaning   modernizatsiyasi   va   doimiy   resurs   bazasiga   ega   bo‘lish
intilishi   Birinchi   Xitoy-Yaponiya   urushi   (1894–1895)   dan   boshlandi.   U   doimiy
ravishda   Xitoyni   o‘z   manfaatlariga   xizmat   qiladigan   odamlarni   sotib   olish   orqali
6
  Астафьев Г. В. Интернациональная помощь СССР Китаю (1917–1945) / Г.Астафьев // Вопросы истории. – 
1984. – №9. – С.  85 .
9 dominant mavqega  ega bo‘lishga majburlashga harakat qildi. 1912-yilda Xitoyning
milliy o‘z taqdirini o‘zi belgilash   kuchayishi Xitoy Respublikasining  yaratilishiga
va Sin imperiyasining butunlay parchalanishiga olib keldi. Mustaqillik boshqacha
ko‘rindi.   Yangi   davlat   qo‘mondonlarining   ba’zilari   Xitoy   G‘arb   va   Sharqdan
bo‘lgan   hujumlarni   qaytara   olishiga   shubha   qilishdi.   Ular   boshqa   hukumatlar
tomonidan   birlashtirildi   va   sotib   olindi.   Hokimiyatning   kommunistlar   va
gomindanlarga   bo‘linishi   armiyalarning   tarqoqligiga   va   siyosatni   shakllantirish
bo‘yicha turli xil qarashlarga ega bo‘lishiga olib keldi.
Gomindan tomonidan boshqariladigan Xitoy qismi   modernizatsiya yo‘lidan
bordi,   va   kommunistlar   esa   ochiq   to‘qnashuvlarga   kirmasdan,   barcha   kuchlarini
Yaponiya   bilan   partizan   urushiga   tashladilar.   1915-yildan   1935-yil   oxirigacha
Yaponiya hukumati Xitoydagi siyosiy vaziyatga doimiy ta’sir ko‘rsatdi:
 o‘zaro   urushlarni   qo‘zg‘atish;   hukmron   partiyalarni   bir-biriga   qarshi
qo‘yish;
 1926–1928-yillardagi  Shimoliy yurish ;
 1928-yildagi  Szinan voqeasi ;
 1931-yildagi  Mukden voqeasi ;
 1931-yilda qo‘shni  Manchjuriya ga bostirib kirish;
 1932-yilda Xitoy qurolli kuchlarining  Shanxay da joylashishini taqiqlash;
 1933-yilda Yaponiya tomonidan  Jexe viloyatini  egallash;
 1935-yilda  Xebey da XKPni taqiqlash 7
.
Shimoliy   Xitoy   ma’muriyati   Yaponiya   tomonidan   butunlay   bekor   qilindi.
Yapon bosqinchilariga qarshi urushda G‘arb davlatlari tomonidan Xitoyning kuchli
qo‘llab-quvvatlashiga   qaramay,   ularning   hech   biri   "Kun   chiqar   yurt"   da   gullab-
yashnashga   urinmadi.   Har   kim   o‘z   ishi   bilan   shug‘ullandi.   SSSR   Xitoy   bilan
qamrab   olingan   sharqiy   chegaralarga   va   faqat   bitta   frontdan   harbiy   harakatlarga
muhtoj   edi.   Buyuk   Britaniya   sharqiy   koloniyalarni   qaytarishga   harakat   qildi.
Qo‘shma   Shtatlar   qurolli   mojarolardan   pul   ishlashni   va   qurol   yetkazib   berishni
xohladi.  Fransiya  Indochina ustidan hukmronlikni saqlab qolishga umid qildi.
7
  Мясников В.С. Дальневосточный театр Второй Мировой войны и советская дипломатия (1937-1945) // Мир
истории. - 2014. - № 2. - С.  142 .
10 Uzoq vaqt davomida Yaponiyaning tashqi siyosati juda  faol emas  edi. Biroq,
XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   Yaponiyada   bir   nechta   muhim
modernizatsiya   jarayonlari   yuz   berdi.   Mamlakatda:   qudratli   sanoat;   Yevropa
modeliga muvofiq qurollangan kuchli armiya; tovar ishlab chiqarish   paydo bo‘ldi.
Yaponiya   faol   ravishda   yangi   bozorlar   va   resurslarni   izladi.   Shuning   uchun
Yaponiyaning   tashqi   siyosatining   asosiy   yo‘nalishlaridan   biri   materikdagi
mavqeyini   mustahkamlash   bo‘ldi.   Dastlab,   yaponlar   Xitoy   tomoniga   tegishli
bo‘lgan   Formoza   orolini   (hozirgi   Tayvan)   bosib   olishni   rejalashtirganlar.   1874-
yilda   Tayvanda   kampaniya   boshlandi,   ammo   Buyuk   Britaniyaning   iltimosiga
binoan   Yaponiya   bosib   olingan   hududlarni   tark   etishga   majbur   bo‘ldi.   Yaponiya
hukumatini qiziqtirgan keyingi eng yaqin mintaqa  Koreya  bo‘lib, u ham Xitoyning
vassal   davlati   bo‘lgan   boy   mamlakat   edi.   Koreya   uzoq   vaqt   davomida   yapon
syogunlarini nafaqat xomashyo manbai, balki muhim   strategik nuqta   sifatida ham
jalb   qilgan,   ammo   ular   ichki   beqarorlik   tufayli   materikda   qat’iy   harakatlarni
amalga   oshira   olmadilar.   Bundan   tashqari,   yapon   mafkurasida   militaristik
tendensiyalar   asta-sekin   namoyon   bo‘la   boshladi.   Yapon   militarizmi   oxir-oqibat
faqat   jahon   urushlari   davrida   paydo   bo‘ldi,   ammo   Yaponiya   tomonidan   birinchi
yirik   harbiy   harakat   1894–95-yillardagi   urush   bo‘ldi.   Militaristik   mafkuraning
mohiyati   tashqi   ekspansiya   va   harbiy   kengayish   edi .   Muvaffaqiyatli   urush   o‘sha
yillarda   chuqur   inqirozda   bo‘lgan   samuraylar   sinfiga   ta’sir   o‘tkazish   vositasi
bo‘lishi   kerak   edi.   Samuraylar   o‘zlarining   an’analari   va   eski   imtiyozlarini
yo‘qotishini   azob   bilan   boshdan   kechirishgan.   Yangi   harbiy   kompaniya   jangovar
ruhni va sodiqlik kayfiyatini  qayta tiklashi kerak edi.
11 II-BOB. 1937–1945-YILLARDAGI HARBIY HARAKATLAR
2.1 Urushning birinchi davri (1937-yil iyul – 1938-yil oktabr)
Aksariyat   tarixchilar   Yaponiya-Xitoy   urushining   boshlanishini   Lugoutsyao
ko‘prigi dagi   (yoki   Marko   Polo   ko‘prigi )   1937-yil   7-iyulda   sodir   bo‘lgan   voqea
bilan   bog‘lashadi.   Biroq,   ba’zi   xitoylik   tarixchilar   urushning   boshlang‘ich
nuqtasini 1931-yil 18-sentyabrda sodir bo‘lgan  Mukden voqeasi  deb hisoblaydilar.
Ushbu   voqea   paytida   Kvantun   armiyasi   Port-Artur ni   Mukden   bilan   bog‘laydigan
temir   yo‘lni   xitoyliklar   tomonidan   amalga   oshirilishi   mumkin   bo‘lgan   "tungi
mashg‘ulotlar"   bahonasida   sabotaj   harakatlaridan   himoya   qilish   niqobi   ostida
Mukden   arsenalini   va   yaqin   atrofdagi   shaharlarni   egallab   oldi.   Xitoy   qo‘shinlari
chekinishga   majbur   bo‘ldi   va   davom   etgan   tajovuz   natijasida   1932-yil   fevraliga
kelib   butun   Manchjuriya   yaponlar   qo‘lida   qoldi.   Shundan   so‘ng,   Yaponiya-Xitoy
urushi   rasman   boshlangunga   qadar   yaponlar   Shimoliy   Xitoy   hududlarini   doimiy
ravishda egallab turdilar, Xitoy armiyasi bilan turli miqyosdagi janglar bo‘lib o‘tdi.
Boshqa tomondan,  Chjan Kayshi ning millatchi hukumati   militarist-separatistlar  va
kommunistlarga  qarshi bir qator operatsiyalarni amalga oshirdi.
1937-yil 7-iyulda yapon qo‘shinlari Pekin yaqinidagi  Lugoutsyao ko‘prigida
Xitoy   qo‘shinlari   bilan   to‘qnashdi.   "Tungi   mashg‘ulotlar"   paytida   yapon   askari
yo‘qoldi.   Yaponlar   xitoyliklardan   askarni   topshirishni   yoki   uni   qidirish   uchun
Vanpin  qal’a-shahri darvozalarini ochishni talab qildilar. Xitoy hokimiyatining rad
javobi   yapon   rotasi   va   Xitoy   piyoda   polki   o‘rtasida   o‘q   otishmalariga   olib   keldi.
Hatto   o‘qotar   qurollar   emas,   balki   artilleriya   ham   ishlatildi.   Bu   Xitoyga   keng
ko‘lamli   bosqin   uchun   bahona   bo‘ldi.   Yaponiya   tarixshunosligida   bu   urush
an’anaviy   ravishda   "Xitoy   voqeasi"   deb   ataladi,   chunki   yaponlar   dastlab   Xitoy
bilan keng ko‘lamli harbiy harakatlarni rejalashtirmagan,  SSSR bilan katta urushga
tayyorlanayotgan edilar.
Xitoy   va   Yaponiya   tomonlari   o‘rtasida   mojaroga   tinch   yo‘l   bilan   yechim
topish   bo‘yicha   bir   qator   muvaffaqiyatsiz   muzokaralardan   so‘ng,   1937-yil  
26-iyulda Yaponiya Xuanxening shimolida 3 ta diviziya va 2 ta brigada (taxminan
40 ming kishi, 120 ta qurol, 150 ta tank va zirhli mashinalar, 6 ta zirhli poyezd va
12 150   tagacha   samolyot   ko‘magida)   kuchlari   bilan   keng   ko‘lamli   jangovar
harakatlarga   o‘tdi. Yapon qo‘shinlari tezda   Pekin (Beypin)   (28-iyul) va   Tyanjin ni
(30-iyul) egallab oldilar. Keyingi bir necha oy ichida yaponlar janubga va g‘arbga
siljib, kuchsiz qarshilikka duch kelishdi,   Chaxar   viloyatini va   Siyuan   viloyatining
bir   qismini   bosib   oldilar,   Baodin   yaqinidagi   Xuanxe ning   yuqori   burilishiga   yetib
keldilar. Ammo sentyabrga  kelib Xitoy armiyasining   jangovar  qobiliyati  oshgani ,
partizan   harakatining   kuchaygani   va   ta’minot   bilan   bog‘liq   muammolar   tufayli
hujum sekinlashdi va hujum ko‘lamini kengaytirish uchun yaponlar sentyabr oyiga
kelib   Shimoliy   Xitoyga   300   minggacha   askar   va   ofitserlarni   yuborishga   majbur
bo‘ldilar.
8-avgustdan   8-noyabrgacha   Ikkinchi   Shanxay   jangi   bo‘lib   o‘tdi,   unda
Matsui ning   3-chi   ekspeditsiya   korpusi   tarkibidagi   ko‘plab   yapon   desantchilari
dengiz va havodan faol qo‘llab-quvvatlash bilan xitoyliklarning qattiq qarshiligiga
qaramay,  Shanxay  shahrini egallashga muvaffaq bo‘lishdi. Shanxayda  Yaponiyaga
sodiq   qo‘g‘irchoq   hukumat   tuzildi.   Bu   vaqtda   Shansi   viloyatining   shimolida
Itagaki ning   5-yapon   diviziyasi   8-armiya   tarkibidagi   Ne   Rungjen
qo‘mondonligidagi   115-diviziya   tomonidan   pistirmaga   uchradi   va   tor-mor   etildi.
Yaponlar   3   ming   kishini   va   asosiy   qurollarini   yo‘qotdilar.   Pinsinguang   jangi
Xitoyda   katta   targ‘ibot   ahamiyatiga   ega   bo‘ldi   va   butun   urush   davomida
kommunistik armiyaning yaponlarga qarshi  eng yirik jangi  bo‘ldi.
1937-yil noyabr-dekabr oylarida Yaponiya armiyasi   Yanszi daryosi   bo‘ylab
jiddiy qarshilikka duch kelmay   Nankin ga hujumni boshladi. 1937-yil 12-dekabrda
yapon aviatsiyasi Nankin yaqinida turgan Angliya va Amerika kemalariga  sababsiz
reyd   uyushtirdi.   Natijada   "Panay"   kanoner   qayig‘i   cho‘ktirildi.   Biroq,   diplomatik
choralar bilan mojaro bartaraf etildi.  Nankin  13-dekabrda quladi, hukumat  Xankou
shahriga   evakuatsiya   qilindi.   Yaponiya   armiyasi   5   kun   davomida   shaharda   tinch
aholi   qirg‘inini   uyushtirdi,   natijada   200   ming   kishi   halok   bo‘ldi .   Nankin   janglari
natijasida Xitoy armiyasi barcha tank, artilleriya, aviatsiya va harbiy-dengiz flotini
yo‘qotdi.   1937-yil   14-dekabrda   Pekinda   yaponlar   nazoratidagi   "Xitoy
Respublikasining Muvaqqat Hukumati"  tuzilganligi e’lon qilindi.
13 1938-yil   yanvar-aprel   oylarida  yaponlarning shimoldagi   hujumi  yangilandi.
Yanvarda   Shandun ni   bosib   olish   yakunlandi.   Yapon   qo‘shinlari   kuchli   partizan
harakati ga   duch   keldi   va   bosib   olingan   hududni   samarali   nazorat   qila   olmadi.
1938-yil   mart-aprel   oylarida   Tay’erchjuan   jangi   bo‘lib   o‘tdi,   unda   general   Li
Tsungjen ning   umumiy   qo‘mondonligi   ostidagi   200   ming   kishilik   muntazam
qo‘shinlar va partizanlar guruhi   60 ming kishilik   yapon guruhini kesib tashladi va
qurshab   oldi.   Yaponlar   oxir-oqibat   qurshovdan   chiqishga   muvaffaq   bo‘lishdi,
ammo  20 ming kishini o‘lik  holda yo‘qotishdi va ko‘p miqdordagi harbiy texnikani
tashlab   ketishdi.   Markaziy   Xitoyning   bosib   olingan   hududida   yaponlar   1938-yil
28-martda   Nankinda   "Xitoy   Respublikasining   Islohot   qilingan   hukumati"   deb
ataladigan tuzilmani e’lon qildilar.
1938-yil   may-iyun   oylarida   yaponlar   qayta   guruhlanib,   400   ming   nafar
yomon qurollangan , deyarli jangovar texnikasiz xitoyliklarga qarshi   200 mingdan
ortiq askar  va ofitserlar   va   400 ga yaqin tankni   jamlab, hujumni davom ettirdilar,
natijada   Syuychjou   (20-may) va   Kayfen   (6-iyun) egallandi. Bu janglarda yaponlar
kimyoviy va bakteriologik qurollar ni qo‘llaganlar.
1938-yil   may   oyida   Ye   Tin   qo‘mondonligi   ostida   kommunistlardan   tashkil
topgan va asosan   Yanszining o‘rta oqimining janubida yapon orqasida   joylashgan
Yangi 4-armiya  tashkil etildi.
1938-yil   iyun-iyul   oylarida   xitoyliklar   Chjenchjou   orqali   Xankou ga
bo‘layotgan   yaponlarning   strategik   hujumini   to‘xtatdilar,   buning   uchun   Xuanxe
daryosining   to‘g‘onlarini   buzib ,   atrofdagi   hududlarni   suv   ostida   qoldirdilar.   Shu
bilan   birga,   ko‘plab   yapon   askarlari   halok   bo‘ldi,   ko‘p   miqdordagi   tanklar,   yuk
mashinalari va qurollar suv ostida qoldi yoki loyga botdi.
Hujum yo‘nalishini janubroqqa o‘zgartirib, yaponlar uzoq davom etgan og‘ir
janglar   davomida   Xankou ni   (25-oktabr)   egallab   oldilar.   Chjan   Kayshi   Uxan   uch
shahri ni tark etishga qaror qildi va o‘z poytaxtini  Chuntsin ga ko‘chirdi.
1938-yil 22-oktabrda 1 kreyser, 1 esminets, 2 kanoner qayig‘i va 3 tralshchik
himoyasi ostida 12 ta transport kemasida yetkazilgan yapon  dengiz desanti   Xumen
bo‘g‘ozi ning   ikki   tomoniga   tushirildi   va   Kantonga   o‘tish   yo‘lini   qo‘riqlayotgan
14 Xitoy   fortlarini   hujum   bilan   egallab   oldi.   Xuddi   shu   kuni   12-armiyaning   Xitoy
qismlari shaharni jangsiz tark etdi. Shaharga kirgan 21-yapon armiyasi qo‘shinlari
qurol-yarog‘, o‘q-dorilar, jihozlar va oziq-ovqat omborlarini qo‘lga kiritdi.
Umuman   olganda,   urushning   birinchi   davrida   yapon   armiyasi,   ayrim
muvaffaqiyatlarga   qaramay,   asosiy   strategik   maqsad   –   Xitoy   armiyasini   yo‘q
qilish ga   erisha   olmadi.   Shu   bilan   birga,   frontning   cho‘zilishi ,   qo‘shinlarning
ta’minot bazalaridan   uzoqlashishi   va kuchayib borayotgan   Xitoy partizan harakati
yaponlarning ahvolini yomonlashtirdi.
2.2 Urushning ikkinchi davri (1938-yil noyabr – 1941-yil dekabr)
Yaponiya   faol   kurash   strategiyasini   holdan   toydirish   strategiyasiga
o‘zgartirishga   qaror   qildi.   Yaponiya   faqat   frontdagi   lokal   operatsiyalar   bilan
cheklanib,   siyosiy   kurashni   kuchaytirishga   o‘tdi.   Bunga   kuchlarning   haddan
tashqari   taranglashuvi   va   bosib   olingan   hududlarning   dushmanona   kayfiyatdagi
aholisini   nazorat   qilish   muammolari   sabab   bo‘ldi.   Yapon   armiyasi   ko‘pchilik
portlarni   egallab   olganidan   keyin,   Xitoyda   ittifoqchilardan   yordam   olish   uchun
atigi   uchta   yo‘l   qoldi:   Fransuz   Indochinasi dagi   Xayfon dan   Kunminga   olib
boruvchi   tor   temir   yo‘l;   Britaniya   Birmasi   orqali   Kunminga   o‘tadigan   egri-bugri
Birma yo‘li  va nihoyat,  Sovet-Xitoy chegarasi dan  Shinjon  va  Gansu  viloyati orqali
o‘tadigan  Shinjon trakti .
1938-yil   1-noyabrda   Chjan   Kayshi   Xitoy   xalqini   Yaponiyaga   qarshi
qarshilik   urushini   g‘alaba   qozonmaguncha   davom   ettirishga   chaqirdi.   Xitoy
Kommunistik   partiyasi   bu   nutqni   Chuntsin   yoshlar   tashkilotlari   yig‘ilishida
ma’qulladi.   Xuddi   shu   oyda   yapon   qo‘shinlari   dengiz   desantlari   yordamida
Fusinxin  va  Fuchjou  shaharlarini egallashga muvaffaq bo‘ldilar.
Yaponiya   Gomindan   hukumatiga   o‘zi   uchun   ma’lum   darajada   foydali
shartlar   asosida   tinchlik   takliflari ni   berdi.   Bu   Xitoy   millatchilarining   partiya
ichidagi   ziddiyatlarini   kuchaytirdi.   Buning   oqibati   sifatida,   yaponlar   tomonidan
bosib   olingan   Shanxayga   qochib   ketgan   Xitoy   Bosh   vazirining   sobiq   o‘rinbosari
Van Tszinveyning xiyonati  sodir bo‘ldi.
15 1939-yil   fevral   oyida   Xaynan   desant   operatsiyasi   davomida   Yaponiya
armiyasi  2-chi   Yaponiya flotining kemalari   himoyasi  ostida   Tszunjou   va   Xaykou
shaharlarini   egallab   oldi,   bunda   ikki   transport   kemasi   va   askarlar   bo‘lgan   bir
barjani yo‘qotdi.
1939-yil   13-martdan   3-aprelgacha   Nanchjan   operatsiyasi   bo‘lib   o‘tdi,   unda
101-   va   106-piyoda   diviziyalari   tarkibidagi   yapon   qo‘shinlari   dengiz   piyoda
desantining   yordami   va   aviatsiya   hamda   kanoner   qayiqlarining   ommaviy
qo‘llanilishi   bilan   Nanchjan   shahrini   va   bir   qator   boshqa   shaharlarni   egallashga
muvaffaq   bo‘ldi.   Aprel   oyining   oxirida   xitoyliklar   Nanchjanga   qarshi
muvaffaqiyatli  qarshi hujum  boshladilar,  Xoan  shahrini ozod qildilar. Biroq, keyin
yapon   qo‘shinlari   Ichjan   shahriga   yo‘nalishda   lokal   zarba   berishdi.   Yapon
qo‘shinlari Nanchjanga 29-avgustda yana kirishdi.
1939-yil   iyun   oyida   Shan’tou   (21-iyun)   va   Fuchjou   (27-iyun)   Xitoy
shaharlari dengiz desantlari orqali egallab olindi.
1939-yil   sentyabr   oyida   Xitoy   qo‘shinlari   Chansha   shahridan   18   km
shimolda yaponlarning hujumini to‘xtatishga muvaffaq bo‘ldilar. 10-oktabrda ular
11-armiya   qismlariga   qarshi   Nanchjan   yo‘nalishida   muvaffaqiyatli   qarshi   hujum
boshladilar,   uni   10-oktabrda   egallashga   muvaffaq   bo‘ldilar.   Operatsiya   davomida
yaponlar  25 ming kishigacha  va  20 dan ortiq desant kemalarini  yo‘qotdilar.
14-noyabrdan 25-noyabrgacha yaponlar   Pankxoy  hududiga  12 ming kishilik
qo‘shin guruhini desant qilishga kirishdilar.  Pankxoy desant operatsiyasi  va undan
keyingi   hujum   davomida   yaponlar   Pankxoy,   Tsindjou,   Dantong   va   nihoyat,   24-
noyabrda   qattiq   janglardan   so‘ng   Nanyin ni   egallashga   muvaffaq   bo‘ldilar.   Biroq,
Lanchjou ga   hujum   general   Bay   Chunsi ning   24-armiyasi   qarshi   hujumi   bilan
to‘xtatildi   va   yapon   aviatsiyasi   shaharni   bombardimon   qilishga   kirishdi.   8-
dekabrda   Xitoy   qo‘shinlari   Sovet   mayori   S.   Suprunning   Chjunjin   aviaguruhlari
yordamida   Kunlunguan   chegarasida   Nanyin   shahri   hududidan   yaponlarning
hujumini to‘xtatdilar, shundan so‘ng (1939-yil 16-dekabrda) Xitoyliklar  86- va 10-
armiyalar   kuchlari   bilan   Uxan dagi   yapon   qo‘shinlari   guruhini   qurshab   olish
maqsadida   hujum   boshladilar.   Yon   qanotlardan   operatsiyani   21-   va   50-armiyalar
16 ta’minladi.   Operatsiyaning   birinchi   kunida   yapon   mudofaasi   yorib   o‘tildi,   ammo
keyingi voqealar hujumning to‘xtatilishiga, dastlabki pozitsiyalarga chekinishga va
mudofaa   harakatlariga   o‘tishga   olib   keldi.   Uxan   operatsiyasi   Xitoy   armiyasining
boshqaruv tizimidagi kamchiliklar  tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
1940-yil   mart   oyida   Yaponiya   chuqur   orqada   partizanlar   bilan   kurashish
maqsadida Nankinda   qo‘g‘irchoq hukumat   tuzdi. Unga yaponlar  tomoniga o‘tgan
Xitoyning sobiq Bosh vaziri o‘rinbosari  Van Tszinvey  boshchilik qildi.
Iyun-iyul   oylarida   yapon   diplomatiyasining   Buyuk   Britaniya   va   Fransiya
bilan muzokaralardagi muvaffaqiyatlari   Birma va Indochina   orqali Xitoyga   harbiy
yuklarni   yetkazib   berishni   to‘xtatishga   olib   keldi.   20-iyunda   yapon   qurolli
kuchlarining   Xitoydagi   tartib   va   xavfsizligini   buzuvchilarga   qarshi   Angliya-
Yaponiya   qo‘shma   harakatlari   to‘g‘risida   bitim   tuzildi,   unga   ko‘ra,   xususan,
Tyanjindagi   Angliya   va   Fransiya   vakolatxonalarida   saqlanayotgan   40   mln.
dollarlik Xitoy kumushi  Yaponiyaga topshirildi.
1940-yil   20-avgustda   Xitoyning   4-   va   8-kommunistik   armiyalari
(kommunistlardan   tuzilgan)   va   Xitoy   Kommunistik   partiyasi   (XKP)   partizan
otryadlari ning   Shansi,   Chaxar,   Xubey   va   Xenan   viloyatlaridagi   yapon
qo‘shinlariga  qarshi   "Yuz  polk jangi"   nomi   bilan  mashhur   bo‘lgan   keng ko‘lamli
(400   ming   kishigacha   ishtirok   etgan)   qo‘shma   hujumi   boshlandi.   Szyansu
viloyatida   kommunistik   armiya   qismlari   va   gubernator   X.   Detsin ning   gomindan
partizan   otryadlari   o‘rtasida   bir   qator   to‘qnashuvlar   bo‘lib   o‘tdi,   natijada   oxirgisi
tor-mor etildi. Xitoy hujumining yakuniy natijasi  5 milliondan ortiq aholisi bo‘lgan
hududni   va   73   ta   yirik   aholi   punktini   ozod   qilish   bo‘ldi.   Tomonlarning   shaxsiy
tarkibidagi   yo‘qotishlar   taxminan   teng   bo‘ldi   ( har   tomondan   20   mingga   yaqin
kishi ).
1940-yil  18-oktabrda   Uinston Cherchill   Birma yo‘lini   qayta ochishga qaror
qildi. Bu  AQSh ning roziligi bilan amalga oshirildi, ular Xitoyga  Lend-liz  bo‘yicha
harbiy yuklarni yetkazib berishni rejalashtirgan edilar.
17 1940-yil   davomida   yapon   qo‘shinlari   faqat   Xan   darosining   quyi   oqimi
havzasida   bitta hujum operatsiyasi bilan cheklandi va uni muvaffaqiyatli o‘tkazib,
Ichjan  shahrini egalladi.
1941-yil  yanvar oyida   Anxoy   viloyatida gomindan harbiylari   Kommunistik
partiyaning   4-armiyasi   qismlariga   hujum   qildi.   Uning   qo‘mondoni   Ye   Tin ,
muzokaralar o‘tkazish uchun gomindan qo‘shinlari shtabiga kelganida,  aldash yo‘li
bilan   hibsga   olindi .   Bunga   Chjan   Kayshi ning   yaponlarga   qarshi   hujum   qilish
to‘g‘risidagi   buyruqlarini   Ye   Tinning   e’tiborsiz   qoldirishi   sabab   bo‘lgan,   shu
tufayli   oxirgisi   harbiy   sudga   tortildi.   Kommunistlar   va   millatchilar   o‘rtasidagi
munosabatlar   yomonlashdi .   Shu   bilan   birga,   50   ming   kishilik   yapon   armiyasi
Markaziy   va   Shimoliy   frontlarni   birlashtirish   maqsadida   Xubey   va   Xenan
viloyatlarida muvaffaqiyatsiz hujum o‘tkazdi.
1941-yil   martiga   kelib,   Xitoy   Kommunistik   partiyasi   (XKP)   nazorati
ostidagi   hududlarga   qarshi   Gomindan   hukumatining   ikki   yirik   operativ   guruhi
jamlandi: shimoli-g‘arbda general   Xu Tsungnan ning 34-armiya guruhi (16 piyoda
va   3   otliq   diviziya)   va   Anxoy   va   Szyansu   viloyatlari   hududida   general   Lyuy
Pinsyan ning   21-armiya   guruhi   va   general   Tan   Enbo ning   31-armiya   guruhi   (15
piyoda va 2 otliq diviziya). 2-martda   XKP   kommunistlar va millatchilar o‘rtasida
kelishuvga erishish uchun Xitoy hukumatiga yangi "O‘n ikki talab"ni qo‘ydi.
1941-yil   13-aprelda   Sovet-Yaponiya   betaraflik   shartnomasi   imzolandi,   bu,
agar   Germaniya   Rossiya   bilan   urush   boshlasa,   SSSRning   Sovet   Uzoq   Sharqida
Yaponiya urushiga  qo‘shilmasligini  kafolatladi.
1941-yil   davomida   Yaponiya   armiyasining   bir   qator   hujumlari   ( Ichjan
operatsiyasi,   Futszyan   desant   operatsiyasi,   Shansi   viloyatidagi   hujum,   Ikkinchi
Ichjan   operatsiyasi   va   Ikkinchi   Chanshay   operatsiyasi )   va   Gomindan   Xitoyining
poytaxti   Chuntsinga havo hujumi   sezilarli  natijalar bermadi  va Xitoydagi  kuchlar
nisbatini o‘zgartirmadi.
18 2.3 Urushning uchinchi davri (1941-yil dekabr – 1945-yil avgust) 
1941-yil   7-dekabrda   Yaponiya   AQSh,   Buyuk   Britaniya   va   Niderlandiyaga
hujum   qildi,   bu   Osiyo-Tinch   okeani   mintaqasidagi   qarama-qarshi   kuchlar
muvozanatini   o‘zgartirdi.   Alla-qachon   8-dekabrda   yaponlar   Britaniyaning
Gonkong ini bombardimon qilishni va 38-piyoda diviziyasi kuchlari bilan hujumni
boshladilar.
9-dekabrda   Chjan   Kayshi   hukumati   Germaniya   va   Italiyaga,   10-dekabrda
esa   Yaponiyaga   qarshi   urush   e’lon   qildi   (urush   bu   vaqtgacha   rasmiy   e’lonsiz
davom etgan edi).
24-dekabrda yaponlar urush davomidagi  uchinchi qarshi hujumni Chansha ga
boshladilar   va   25-dekabrda   38-piyoda   diviziyasi   qismlari   Gonkong ni   egallab
oldilar,   Britaniya   garnizoni   qoldiqlarini   ( 12   ming   kishi )   taslim   bo‘lishga   majbur
qildilar.   Yaponlar   orol   uchun   janglar   davomida   3   ming   kishini   yo‘qotdilar.
Uchinchi   Chanshay   operatsiyasi   esa   muvaffaqiyatsizlikka   uchradi   va   1942-yil  
15-yanvarda   11-yapon   armiyasi   qismlarining   dastlabki   pozitsiyalarga   chekinishi
bilan yakunlandi.
26-dekabrda   Xitoy,   Buyuk   Britaniya   va   AQSh   o‘rtasida   harbiy   ittifoq
to‘g‘risida   shartnoma   tuzildi.   Shuningdek,   yaponlarga   qarshi   yagona   front   bo‘lib
chiqqan   ittifoqchilarning   harbiy   harakatlarini   muvofiqlashtirish   uchun   koalitsion
qo‘mondonlik  tuzildi. Shunday qilib, 1942-yil mart oyida Amerika generali  Stilvell
(Xitoy   armiyasi   bosh   shtabining   boshlig‘i   Chjan   Kayshi )   umumiy   qo‘mondonligi
ostidagi   5-   va   6-armiyalar   tarkibidagi   Xitoy   qo‘shinlari   yapon   bosqiniga   qarshi
kurashish uchun  Birma yo‘li  orqali Xitoydan  Britaniya Birmasi ga yetib keldilar.
May-iyun   oylarida   yaponlar   Chjetszyan-Szyansi   hujum   operatsiyasi ni
o‘tkazdilar,   bir   nechta   shaharlarni,   Lishuy   harbiy-havo   bazasini   va   Chjetszyan-
Xunan temir yo‘lini  egalladilar. Bir nechta Xitoy qismlari qurshovda qoldi (88- va
9-armiya qismlari).
Butun   1941–1943-yillar   davomida   yaponlar   kommunistik   qo‘shinlarga
qarshi   jazoni   choralar   ham   o‘tkazdilar.   Bu   doimiy   o‘sib   borayotgan   partizan
19 harakati  bilan kurashish zarurati tufayli edi. Shunday qilib, bir yil ichida (1941-yil
yozidan   1942-yil   yozigacha)   yapon   qo‘shinlarining   jazo   operatsiyalari   natijasida
XKP partizan hududlarining maydoni   ikki baravar qisqardi . 8-armiya va XKPning
Yangi 4-armiyasi qismlari yaponlar bilan janglarda bu vaqt ichida   150 minggacha
jangchini  yo‘qotdi.
1942-yil iyul-dekabr oylarida   mahalliy ahamiyatga ega janglar , shuningdek,
ham Xitoy, ham yapon qo‘shinlarining umumiy harbiy harakatlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmagan bir nechta  lokal hujumlar  sodir bo‘ldi.
Yaponlar tomonidan   Birmaning bosib olinishi   tufayli Xitoyga   yuk yetkazib
berish   yanada   qisqardi ,   va   qismlarda   qurol-yarog‘   va   o‘q-dorilarning   tanqisligi
juda   yaqqol   namoyon   bo‘ldi.   Ittifoqchilar   Hindistonning   Assam   shahridan   Birma
yo‘liga  olib boruvchi  Ledo yo‘lini  qurishni boshladilar.
1943-yilda amalda  izolyatsiya qilingan  Xitoy juda  zaiflashgan  edi. Yaponiya
esa  "guruch hujumlari"  deb ataladigan, maqsadi Xitoy armiyasini  holdan toydirish,
yangi   bosib   olingan   hududlarda   oziq-ovqatni   tortib   olish   va   uni   shundoq   ham
ochlikdan   aziyat   chekayotgan   raqibdan   mahrum   qilish   bo‘lgan   kichik   lokal
operatsiyalar   taktikalarini  qo‘lladi. Bu  davrda   brigada  generali   Kler   Shennolt ning
"Uchar   yo‘lbarslar"   ko‘ngillilar   guruhidan   tashkil   topgan   va   1941-yildan   beri
Xitoyda faoliyat yuritayotgan Xitoy aviaguruxi faol harakat qildi.
1943-yil   9-yanvarda   Nankindagi   qo‘g‘irchoq   hukumat   Buyuk   Britaniya   va
AQShga qarshi  urush e’lon qildi .
Yilning   boshlanishi   yapon   va   xitoy   armiyalarining   lokal   janglari   bilan
tavsiflandi. Mart oyida yaponlar   Szyansu   viloyatining   Xua’yin-Yanchan   hududida
Xitoy   guruhini   qurshab   olishga   muvaffaqiyatsiz   urinishdi   ( Xua’yin-Yanchan
operatsiyasi ).
29-martda   Chjan   Kayshi   18   yoshdan   45   yoshgacha   bo‘lgan   ayollarni
armiyaga  safarbar qilish to‘g‘risida farmon  chiqardi.
May-iyun   oylarida   11-yapon   armiyasi   Ichjan   daryosidagi   platsdarmdan
Xitoy poytaxti   Chuntsin   shahri  yo‘nalishida hujumga o‘tdi, ammo Xitoy qismlari
20 tomonidan  qarshi hujumga  uchradi va dastlabki pozitsiyalariga chekindi ( Chuntsin
operatsiyasi ).
1943-yil   oxirida   Xitoy   armiyasi   Xunan   viloyatida   yaponlarning   "guruch
hujumlaridan"   birini   muvaffaqiyatli   qaytardi,   Chande   jangida   (23-noyabr   -  
10-dekabr) g‘alaba qozondi.
1944–1945-yillarda   yaponlar   va   xitoy   kommunistlari   o‘rtasida   amalda   sulh
o‘rnatildi.   Yaponlar   kommunistlarga   qarshi   jazo   reydlarini   butunlay   to‘xtatdilar.
Bu har  ikki  tomon uchun ham  foydali  edi  - kommunistlar   Shimoli-G‘arbiy Xitoy
ustidan   nazoratni   mustahkamlash   imkoniyatini   qo‘lga   kiritdilar,   yaponlar   esa
kuchlarni janubdagi urush uchun bo‘shatdilar.
1944-yil   boshlanishi   lokal   xarakterdagi   hujum   operatsiyalari   bilan
tavsiflandi.
1944-yil   aprelida   Shimoliy   frontning   12-yapon   armiyasi   qismlari
Chjenchjou,   Tsyeshan   shaharlari   yo‘nalishida   1-Harbiy   rayon   (HR)   Xitoy
qo‘shinlariga qarshi hujumga o‘tdilar,   zirhli texnika  yordamida Xitoy mudofaasini
yorib   o‘tdilar.   Shu   bilan   Pekin-Xankou   operatsiyasi   boshlandi.   Bir   kun   o‘tib,
ularga   qarshi   Markaziy   frontning   11-armiyasi   qismlari   Sinyan   shahri   hududidan
harakat   qildi,   5-Xitoy   HRga   qarshi   Xuayxe   daryosi   vodiysida   Xitoy   guruhini
qurshab olish maqsadida hujumga o‘tdi. Bu operatsiyaga asosiy yo‘nalishlarda  148
ming   yapon   askari   va   ofitseri   jalb   etildi.   Hujum   9-mayga   kelib   muvaffaqiyatli
yakunlandi.   Har   ikki   armiya   qismlari   Tsyeshan   shahri   hududida   birlashdi.
Operatsiya  davomida  yaponlar  strategik  ahamiyatga   ega  bo‘lgan   Chjenchjou   (19-
aprel),   shuningdek,   Loyan ni   (25-may)   egallab   oldilar.   Yaponiya   qo‘liga   Xenan
viloyatining   katta   qismi   va   Pekindan   Xankougacha   bo‘lgan   butun   temir   yo‘l
liniyasi o‘tdi.
Yapon   armiyasining   faol   hujum   harakatlarining   keyingi   rivojlanishi  
23-armiyaning   Lyuchjou   shahri   yo‘nalishida   4-Xitoy   HR   qo‘shinlariga   qarshi
Xunan-Guylin operatsiyasi  bo‘ldi.
1944-yil   may-sentyabr   oylarida   yaponlar   janubiy   yo‘nalishda   hujum
operatsiyalarini   davom   ettirdilar.   Yaponlarning   faolligi   Chansha   va   Xenyan ning
21 qulashiga olib keldi. Xitoyliklar  Xenyan  uchun qattiq janglar olib borishdi va ba’zi
joylarda raqibga qarshi hujum qildilar,  Chansha  esa jangsiz qoldirildi.
Ayni paytda Xitoyliklar   "Y" guruhi  kuchlari bilan  Yunnan  viloyatida hujum
o‘tkazdilar.   Qo‘shinlar   Saluin   daryosini   kechib   o‘tib,   ikki   kolonna   bilan   hujum
qildilar.   Janubiy   kolonna   Lunlin dagi   yaponlarni   qurshab   oldi,   ammo   bir   qator
yapon   qarshi   hujumlaridan   so‘ng   orqaga   chekintirildi.   Shimoliy   kolonna
muvaffaqiyatliroq   hujum   qildi,   Amerika   14-havo   armiyasi   ko‘magida   Tenchun
shahrini egalladi.
1944-yil   oktabrida   yapon   dengiz   desanti   tomonidan   Fuchjou   shahri
egallandi.   Xuddi   shu   yerda   Xitoy   4-HR   qo‘shinlarining   Guylin,   Lyuchjou   va
Nanyin   shaharlaridan   evakuatsiyasi   boshlanadi,   10-noyabrda   bu   HRning  
31-armiyasi   Guylin   shahrida   Yaponiya   11-armiyasiga   taslim   bo‘lishga   majbur
bo‘ldi.   20-dekabrda   shimoldan,   Guanchjou   shahri   hududidan   va   Indochinadan
hujum   qilayotgan   yapon   qo‘shinlari   Nanlu   shahrida   birlashdilar,   shu   bilan
Koreyadan   Indochinagacha   bo‘lgan   butun   Xitoy   bo‘ylab   uzluksiz   temir   yo‘l
aloqasini o‘rnatdilar.
Yil   oxirida   Amerika   aviatsiyasi   ikki   Xitoy   diviziyasini   Birmadan   Xitoyga
tashlab berdi.
1944-yil   Xitoy   qirg‘oqlari   yaqinidagi   Amerika   suv   osti   flotining
muvaffaqiyatli harakatlari bilan ham ajralib turdi.
1945-yil 15-yanvarda general  Vey Lixuan  qo‘shinlari guruhi  Vantin  shahrini
ozod   qildi   va   Xitoy-Birma   chegarasini   kesib   o‘tib,   Birma   hududiga   kirdi,  
11-yanvarda   esa   yaponlarning   6-front   qo‘shinlari   Ganchjou,   Ichjan,   Shaoguan
shaharlari yo‘nalishida Xitoy 9-HRga qarshi hujumga o‘tdilar.
Yanvar-fevral oylarida Yaponiya armiyasi   Janubi-Sharqiy Xitoyda   hujumni
yangiladi,   qirg‘oq   bo‘yi   viloyatlarida   –   Uxan   va   Fransiya   Indochinasi   chegarasi
o‘rtasida   keng   hududlarni   egalladi.   Chennoltning   Amerika   14-havo   armiyasining
yana uchta harbiy-havo bazasi  qo‘lga olindi.
1945-yil mart oyida yaponlar Markaziy Xitoyda   hosilni egallash   maqsadida
navbatdagi   hujumni   boshladilar.   11-armiyaning   39-piyoda   diviziyasi   kuchlari
22 Guchen   shahri   yo‘nalishida   zarba   berdi   ( Xenan-Xubey   operatsiyasi ).   Mart-aprel
oylarida   yaponlar   Xitoydagi   yana   ikki   Amerika   aviabazasi   –   Laoxotou   va
Laoxekou ni egallashga muvaffaq bo‘ldilar.
1945-yil   5-aprelda   SSSR   Sovet   rahbariyatining   1945-yil   fevraldagi   Yalta
konferensiyasida  Germaniya ustidan g‘alabadan uch oy o‘tgach Yaponiyaga qarshi
urushga  kirish majburiyati  munosabati  bilan Yaponiya bilan   betaraflik paktini bir
tomonlama denonsatsiya qildi , bu esa hozirgi vaqtda yaqin edi.
O‘z   kuchlari   juda   tarqalib   ketganini   tushungan   general   Yasudzi   Okamura
Manchjuriyada   joylashgan   va   SSSRning   urushga   kirish   xavfi   ostida   bo‘lgan
Kvantun   armiyasini   mustahkamlash   maqsadida   qo‘shinlarni   shimolga   ko‘chira
boshladi .
Xitoyning   qarshi   hujumi   natijasida   30-mayga   kelib   Indochinaga   olib
boruvchi   yo‘lak   kesib   tashlandi .   1-iyulga   kelib   100   ming   kishilik   yapon   guruhi
Kantonda   qurshab   olindi ,   yana   100   mingga   yaqini   Amerika   10-   va   14-havo
armiyalari   zarbalari   ostida   Shimoliy   Xitoyga   qaytdi.   27-iyulda   ular   ilgari   qo‘lga
olingan Amerika harbiy-havo bazalaridan birini  Guylin da qoldirdilar.
May   oyida   Xitoy   3-HR   qo‘shinlari   Fuchjou ga   hujum   qildi   va   shaharni
yaponlardan ozod qilishga muvaffaq bo‘ldi. Yaponlarning faol operatsiyalari ham
bu   yerda,   ham   boshqa   hududlarda,   umuman   olganda,   to‘xtatildi   va   armiya
mudofaaga o‘tdi.
Iyun-iyul   oylarida   yaponlar   va   xitoy   millatchilari   kommunistik   Maxsus
rayon va XKP qismlariga qarshi bir qator jazo operatsiyalarini  o‘tkazdilar.
2.4 Urushning to‘rtinchi davri (1945-yil avgust – 1945-yil sentyabr)
1945-yil   8-avgustda   SSSR   XKS   rasman   AQSh,   Buyuk   Britaniya   va
Xitoyning  Potsdam deklaratsiyasiga  qo‘shildi va  Yaponiyaga urush e’lon qildi . Bu
vaqtga   kelib   Yaponiya   allaqachon   qonsizlantirilgan   edi   va   uning   urushni   davom
ettirish qobiliyati minimal edi.
23 Sovet   qo‘shinlari   qo‘shinlarning   son   va   sifat   jihatidan   ustunligidan
foydalanib,   Shimoli-Sharqiy   Xitoyda   hal   qiluvchi   hujumga   o‘tdilar   va   yapon
mudofaasini tezda yanchib tashladilar. (Qarang:  Sovet-Yaponiya urushi ).
Ayni   paytda   xitoy   millatchilari   va   kommunistlari   o‘rtasida   siyosiy   ta’sir
uchun kurash   boshlandi. 10-avgustda XKP qo‘shinlari bosh qo‘mondoni   Chju De
kommunistik   qo‘shinlarga   butun   front   bo‘ylab   yaponlarga   qarshi   hujumga   o‘tish
to‘g‘risida buyruq berdi, 11-avgustda esa  Chjan Kayshi  barcha Xitoy qo‘shinlariga
hujumga o‘tish to‘g‘risida xuddi shunday buyruq berdi, ammo bunda kommunistik
4-   va   8-armiyalar   ishtirok   etmasligi   alohida   qayd   etilgan   edi.   Shunga   qaramay,
kommunistlar hujumga o‘tdilar. Endi ham kommunistlar, ham millatchilar birinchi
navbatda   ittifoqchilarga   qarshi   tezda   mag‘lub   bo‘layotgan   Yaponiya   ustidan
g‘alaba   qozonganidan   keyin   mamlakatda   o‘z   hokimiyatini   o‘rnatish   haqida
qayg‘urardilar.   Shu   bilan   birga,   SSSR   yashirin   ravishda   birinchi   navbatda
kommunistlarni ,  AQSh esa millatchilarni  qo‘llab-quvvatladi.
SSSRning urushga kirishi   va   Xirosima va Nagasaki  atom bombardimonlari
Yaponiyaning yakuniy tor-mor etilishi va mag‘lubiyatini tezlashtirdi.
1945-yil   14-avgustda,   Kvantun   armiyasi   qattiq   mag‘lubiyatga   uchragani
ayon bo‘lgach,  Yaponiya imperatori  Yaponiyaning  taslim bo‘lishini  e’lon qildi.
15-avgustda  o‘t ochishni to‘xtatish  e’lon qilindi. Ammo bu qarorga qaramay,
alohida   yapon   qismlari   va   bo‘linmalari   butun   harbiy   harakatlar   maydonida  
1945-yil 7–8-sentyabrgacha  shiddatli qarshilikni  davom ettirdilar.
1945-yil   2-sentyabrda   Tokio   ko‘rfazida ,   Amerika   "Missuri"   harbiy   kemasi
bortida AQSh, Buyuk Britaniya, SSSR, Fransiya va Yaponiya vakillari tomonidan
Yapon   qurolli   kuchlarining   taslim   bo‘lishi   to‘g‘risidagi   akt   imzolandi.   1945-yil  
9-sentyabrda   bir   vaqtning   o‘zida   Xitoy   Respublikasi   hukumati   va   Janubi-Sharqiy
Osiyodagi   Ittifoq   qo‘mondonligini   ifodalovchi   X э   Insin   Xitoydagi   yapon
qo‘shinlari qo‘mondoni general   Okamura Yasudzidan taslim bo‘lishni qabul qildi .
Shu bilan Osiyoda Ikkinchi jahon urushi yakunlandi.
SSSRning roli:
24 30-yillarda   SSSR   Yaponiya   tajovuzining   qurboni   sifatida   Xitoyni   siyosiy
qo‘llab-quvvatlash   yo‘lini   izchil   olib   bordi.   Xitoy   Kommunistik   partiyasi   bilan
yaqin   aloqalar   va   Chjan   Kayshi ning   yapon   qo‘shinlarining   tezkor   harbiy
harakatlari natijasida tushib qolgan og‘ir ahvoli tufayli   SSSR Gomindan hukumati
va   Xitoy   Kommunistik   partiyasi   kuchlarini   birlashtirishda   faol   diplomatik   kuch
bo‘lib xizmat qildi.
1937-yil   avgustda   Xitoy   va   SSSR   o‘rtasida   hujum   qilmaslik   to‘g‘risida
shartnoma   imzolandi,   va   Nankin   hukumati   SSSRga   moddiy   yordam   so‘rab
murojaat qildi.
Xitoyning   tashqi   dunyo   bilan   doimiy   aloqa   qilish   imkoniyatlarini   deyarli
to‘liq   yo‘qotishi   Shinjon   viloyatini   mamlakatning   SSSR   va   Yevropa   bilan   eng
muhim   quruqlik   aloqalaridan   biri   sifatida   birinchi   darajali   ahamiyatga   ega   qildi.
Shu sababli, 1937-yilda Xitoy hukumati SSSRdan Xitoyga qurol, samolyotlar, o‘q-
dorilar   va   boshqalarni   yetkazib   berish   uchun   Sari-O‘zak   –   Urumchi   –   Lanchjou
avtomobil   trassasini   yaratishda   yordam   berishni   so‘radi.   Sovet   hukumati   rozi
bo‘ldi.
1937-yildan 1941-yilgacha   SSSR   Xitoyga   dengiz orqali va Shinjon viloyati
orqali muntazam ravishda qurol-yarog‘, o‘q-dorilar   va boshqalarni yetkazib berdi,
shu   bilan   birga   Xitoy   qirg‘oqlari   dengiz   blokadasi   tufayli   ikkinchi   yo‘l   ustuvor
ahamiyatga   ega   edi.   SSSR   Xitoy   bilan   bir   nechta   kredit   shartnomalari   va   Sovet
qurollarini   yetkazib   berish   bo‘yicha   shartnomalar   tuzdi.   1939-yil   16-iyunda   ikki
davlatning   savdo   faoliyatiga   taalluqli   Sovet-Xitoy   savdo   shartnomasi   imzolandi.
1937–1940-yillarda   Xitoyda   300   dan   ortiq   Sovet   harbiy   maslahatchisi   ishlagan.
Umuman   olganda,   bu   yillarda   u   yerda   5   mingdan   ortiq   Sovet   fuqarosi,   shu
jumladan  A. Vlasov  ham ishlagan. Ular orasida  ko‘ngilli uchuvchilar, o‘qituvchilar
va instruktorlar, samolyot va tanklarni yig‘uvchi ishchilar, aviatsiya mutaxassislari,
yo‘l   va   ko‘prik   qurish   mutaxassislari,   transportchilar,   tibbiyot   xodimlari   va
nihoyat,  harbiy maslahatchilar  bor edi.
1939-yil   boshiga   kelib,   SSSRdan   kelgan   harbiy   mutaxassislar   sa’y-
harakatlari   tufayli   Xitoy   armiyasidagi   yo‘qotishlar   keskin   kamaydi .   Agar
25 urushning   dastlabki   yillarida   Xitoyning   o‘lik   va   yaradorlardagi   yo‘qotishlari  
800 ming kishini   tashkil etgan bo‘lsa (yaponlarning yo‘qotishlariga nisbatan 5:1),
ikkinchi yilda ular yaponlarnikiga tenglashdi ( 300 ming kishi ).
1940-yil 16-sentyabrda  Urumchida  Sovet mutaxassislari tomonidan qurilgan
yangi  aviayig‘ish zavodining birinchi navbati  ishga tushirildi.
Umuman   olganda,   1937–1941-yillar   davomida   SSSR   Xitoyga   yetkazib
berdi:   1285 ta samolyot   (shundan 777 ta qiruvchi, 408 ta bombardimonchi, 100 ta
o‘quv),   1600 ta turli kalibrdagi qurol ,   82 ta o‘rta tank ,   14 ming ta stankali va qo‘l
pulemyotlari ,  1850 ta avtomobil va traktor .
Xitoy   Havo   kuchlari   taxminan   100   ta   samolyotga   ega   edi.   Yaponiya   esa
aviatsiyada   o‘n   karra   ustunlikka   ega   edi.   Eng   yirik   yapon   aviabazalaridan   biri
Tayvan da,  Taybey  yaqinida joylashgan edi.
1938-yil boshiga kelib,  "Zet operatsiyasi"  doirasida SSSRdan Xitoyga yangi
SB   bombardimonchi   samolyotlari   partiyasi   yetib   keldi.   Havo   kuchlari   bo‘yicha
bosh   harbiy   maslahatchi   kombrig   P.V.   Rychagov   va   harbiy-havo   attashesi  
P.F.   Jigarev   (SSSR   Havo   kuchlarining   bo‘lajak   bosh   qo‘mondoni)   jasoratli
operatsiyani  ishlab chiqdilar. Unda polkovnik  F.P. Polynin  qo‘mondonligi ostidagi
12   ta   SB   bombardimonchisi   ishtirok   etishi   kerak   edi.   Reyd   1938-yil   23-fevralda
bo‘lib   o‘tdi.   Maqsad   muvaffaqiyatli   urildi,   barcha   bombardimonchilar   bazaga
qaytdilar.
Keyinchalik,   T.T.   Xryukin   qo‘mondonligi   ostidagi   o‘n   ikki   SBdan   iborat
guruh yaponlarning  "Yamato-maru" aviatashuvchisini cho‘ktirib yubordi .
Germaniyaning   Sovet   Ittifoqiga   hujumi   va   ittifoqchilarning   Tinch   okeani
maydonida   harbiy   harakatlarning   avj   olishi   Sovet-Xitoy   munosabatlarining
yomonlashishiga  olib keldi, chunki Xitoy rahbariyati SSSRning Germaniya ustidan
g‘alabasiga   ishonmasdi   va,   boshqa   tomondan,   o‘z   siyosatini   G‘arb   bilan
yaqinlashishga  yo‘naltirdi. 1942–1943-yillarda har ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy
aloqalar  keskin zaiflashdi .
1942-yil mart oyida SSSR Xitoy viloyatlaridagi   antisovet kayfiyatlar  tufayli
o‘zining harbiy maslahatchilarini  chaqirib olishga  majbur bo‘ldi.
26 1943-yil   may   oyida   Sovet   hukumati   Shinjon   gomindan   hokimiyatining
zo‘ravonliklari  munosabati bilan qat’iy norozilik bildirganidan so‘ng, barcha savdo
tashkilotlarini   yopishga   va   o‘zining   savdo   vakillari   va   mutaxassislarini   chaqirib
olishga  majbur bo‘ldi.
G‘arb davlatlari roli:
1937-yil   dekabridan boshlab  bir  qator  voqealar,  masalan,  Amerika  kanoner
qayig‘i   "Panay"ga   hujum   va   Nankindagi   qirg‘in ,   AQSh,   Fransiya   va   Buyuk
Britaniya   jamoatchilik   fikrini   Yaponiyaga   qarshi   burdi   va   yapon   ekspansiyasi
yuzasidan   ma’lum   qo‘rquvlarni   uyg‘otdi.   Bu   ko‘rsatilgan   mamlakatlar
hukumatlarini   Gomindanni   harbiy   ehtiyojlar   uchun   kreditlar   bilan   ta’minlashni
boshlashga undadi. Bundan tashqari,  Avstraliya  yapon kompaniyalaridan biriga o‘z
hududida  temir   ruda   konini   sotib   olishga   ruxsat   bermadi,   shuningdek,   1938-yilda
temir  rudasini  eksport  qilishni  taqiqladi . Yaponiya bunga 1940-yilda   Indochinaga
bostirib kirish  bilan javob berdi va Xitoy-Vyetnam temir yo‘lini kesib tashladi, bu
orqali Xitoy qurol-yarog‘, yoqilg‘i, shuningdek, har oy g‘arbiy ittifoqchilardan   10
000 tonna material  import qilardi.
1941-yil   o‘rtalarida   AQSh   hukumati   Xitoyni   tark   etgan   Sovet   samolyotlari
va   ko‘ngillilari   o‘rniga   Kler   Li   Shennolt   boshchiligidagi   Amerika   Ko‘ngillilar
guruhini   tashkil   etishni   moliyalashtirdi.   Bu   guruhning   muvaffaqiyatli   jangovar
harakatlari boshqa frontlardagi og‘ir vaziyat fonida katta jamoatchilik aks-sadosini
keltirib   chiqardi,   uchuvchilar   tomonidan   orttirilgan   jangovar   tajriba   esa   barcha
harbiy harakatlar maydonlarida foydali bo‘ldi.
Yaponlarga   va   Xitoydagi   armiyaga   bosim   o‘tkazish   uchun   AQSh,   Buyuk
Britaniya   va   Niderlandiya   Yaponiya   bilan   neft   va/yoki   po‘lat   savdosiga   embargo
qo‘ydi.   Neft   importining   yo‘qolishi   Yaponiya   uchun   Xitoydagi   urushni   davom
ettirishni   imkonsiz   qildi.   Bu   Yaponiyani   ta’minot   masalasini   zo‘rlik   bilan   hal
qilishga  undadi, bu esa 1941-yil 7-dekabrda Yaponiya imperatorlik flotining  Pyorl-
Harborga hujumi  bilan belgilandi.
Germaniya roli:
27 Urushdan oldingi davrda   Germaniya va Xitoy   iqtisodiy va harbiy sohalarda
yaqin hamkorlik  qilganlar. Germaniya Xitoyga sanoat va armiyani   modernizatsiya
qilishda  yordam bergan, evaziga esa Xitoy xom ashyosini yetkazib berishni olgan.
30-yillarda   Germaniyaning   qayta   qurollanish   davrida   nemis   harbiy   texnikasi   va
materiallari   eksportining   yarmidan   ko‘pi   Xitoyga   to‘g‘ri   kelgan.   Biroq,   nemislar
yordamida jihozlash va o‘qitish rejalashtirilgan   30 ta yangi Xitoy diviziyasi   Adolf
Gitler ning   1938-yilda   Xitoyni   qo‘llab-quvvatlashdan   voz   kechishi   tufayli   amalga
oshirilmadi.   Bunday   qaror   ko‘p   jihatdan   Germaniya   siyosatining   Yaponiya   bilan
ittifoq tuzishga qayta yo‘naltirilishi  bilan bog‘liq edi. Germaniya siyosati, ayniqsa,
Anti-Komintern   paktining   imzolanishidan   keyin   Yaponiya   bilan   hamkorlik
tomoniga o‘zgardi.
28 III-BOB.   XITOY   XALQINING   YAPON   BOSQINCHILARIGA
QARSHI MILLIY-OZODLIK  HARAKATLARI VA UNING   OQIBATLARI
3.1   Kampaniyalarning   oqibatlari.   Yaponiyaning   strategik
mag‘lubiyatining sabablari
Urush   davomida   Xitoy   Gomindan ining   siyosiy   muhitida   sezilarli
o‘zgarishlar   sodir   bo‘ldi.   Yapon   qo‘shinlarining   tez   harakatlanuvchi   kuchlari
orqasida   XKPning   qurolli   qarshilikni   (partizan   harakatini)   tashkil   etish   faoliyati
natijasida  ozod qilingan hududlar  paydo bo‘ldi.
1940-yilda   bu   hududlarning   aholisi   100   million   kishini   tashkil   etdi.   XKP
ichidagi  partiyaviy kurash  va  ikki yondashuv  (Komintern yo‘nalishi va M. Szedun
yo‘nalishi)   to‘qnashuvi   urushda   alohida   kuch   bilan   namoyon   bo‘ldi.   1939-yil
yozidan   boshlab   Maoning   pozitsiyasi   mustahkamlandi ,   uning   safdoshlari   guruhi
shakllanib,   partiyaning   yagona   ideologi   va   nazariyotchisi ga   aylandi.   Yangi
konsepsiyaning asosiy  mazmuni   milliy najot  va millatning qayta tiklanishi, Xitoy
jamiyatini   demokratlashtirish   va   iqtisodiy   hayotni   yangilash   g‘oyasini
ta’kidlashdan iborat edi.
“Yangi   demokratiya”   ni   demokratik   inqilob   bosqichida   kommunistik
kurashning asosiy maqsadi sifatida ilgari surish Xitoyda  sotsializm uchun kurashga
zudlik bilan o‘tish uchun ob’yektiv va sub’yektiv sharoitlarning yo‘qligini anglash
bilan bog‘liq edi.
Shu   bilan   birga,   XKP   o‘zining   sinfiy   xarakterini   yo‘qotdi   va   ijtimoiy
jihatdan avtonomga aylandi . XKPning Yettinchi qurultoyi (1945-yil aprel – iyun),
unda 1,2 million partiya a’zosi ishtirok etdi,   maoizmning g‘alabasini   va XKPning
butun   siyosatida   chap   sekta   millatchilik   tendensiyalarining   mustahkamlanishini
belgiladi.   Ular,   birinchi   navbatda,   yagona   anti-imperialistik   front   siyosatiga
nisbatan   nihilistik   yondashuvda ,   Gomindan   bilan   keskinlikning   kuchayishida ,
qurolli   kurashning   asosiy   og‘irligini   Yaponiyadan   Gomindanga   o‘tkazishda
namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga, urushning  xalqaro jihatlari  tushunilmadi 8
. 
8
  Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в период антияпонской войны 
(1937-1945). - М.: Проспект, 2009. -  125  с.
29 1941-yil   yoz   va   kuzida   XKP   rahbariyati   Ikkinchi   jahon   urushi   voqealariga
ikki xil yondashuvni ochib berdi:
1. Sovet yordami  va Yaponiyaga qarshi  faol urush ;
2. VKP(b)   rahbariyatining   yapon   kuchlariga   qarshi   harakatlarni
faollashtirish chaqiriqlariga nisbatan  passiv munosabat .
“Xitoyga   xos   marksizm”   va   “yangi   demokratiya”   konsepsiyasi   XKP   va
Qo‘shma Shtatlar ning umumiy manfaatlarini keltirib chiqardi.
Yaponiya Ikkinchi jahon urushidagi mag‘lubiyatining asosiy sababi  Amerika
va   Britaniya   qurolli   kuchlarining   dengizda   va   havoda   qozongan   g‘alabalari ,
shuningdek,   1945-yil   avgust-sentyabr   oylarida   Sovet   qo‘shinlarining
Yaponiyaning   eng   yirik   quruqlik   armiyasi   –   Kvantun   armiyasini   tor-mor   etishi
Xitoyni ozod qilish imkonini berdi.
Yaponlarga   nisbatan   son   jihatdan   ustunlikka   qaramay,   Xitoy   askarlarining
samaradorligi va jangovar qobiliyati juda past edi, asosan Xitoy armiyasining  ortda
qolgan qurol-yarog‘lari   tufayli, ular Yaponiya tomonidan ko‘rilgan yo‘qotishlarga
nisbatan  8,4 baravar ko‘proq  yo‘qotishga uchradilar.
G‘arb   ittifoqchilari   qurolli   kuchlarining,   shuningdek,   SSSR   qurolli
kuchlarining harbiy yordami va harbiy harakatlari  Xitoyni to‘liq halokatdan saqlab
qoldi.
Xitoydagi   yapon   qo‘shinlari   1945-yil   9-sentyabrda   rasman   taslim   bo‘ldi .
Xitoy-Yaponiya   urushi   va   u   bilan   birga   Osiyodagi   Ikkinchi   jahon   urushi
Yaponiyaning ittifoqchilarga  to‘liq taslim bo‘lishi  bilan yakunlandi.
Hududiy o‘zgarishlar:
Qohira   konferensiyasi   (1943-yil)   qarorlariga   muvofiq   Manchjuriya   va
Peskador   hududlari Xitoyga qaytarildi.   Ryukyu orollari   Yaponiyaning hududi deb
tan olindi.
Tomonlarning yo‘qotishlari:
Xitoy   manbalari   35   million   kishini   –   halok   bo‘lganlar   va   yaradorlarning
umumiy sonini (qurolli kuchlar va tinch aholi) tashkil etishini xabar qiladi.
30 Rudolf   Rummel ning   so‘zlariga   ko‘ra,   umumiy   yo‘qotishlar   19   milliondan
ortiq  kishini tashkil etdi, shu jumladan  12 milliondan ortiq tinch aholi 9
. 
3.2   1937–1945-yillardagi   Yaponiya-Xitoy   urushining   Ikkinchi   jahon
urushidagi roli tahlili
Hozirgi   vaqtda   Ikkinchi   jahon   urushi   boshlanish   vaqtining   ikki   versiyasi
mavjud –  Yevropa  va  Xitoy .
Shunday   qilib,   ko‘pchilik   yevropaliklar   uchun   Ikkinchi   jahon   urushi   1939-
yil   sentyabr   oyida   fashistlar   Germaniyasining   Polshaga   bostirib   kirishi   natijasida
boshlanganligi   shubhasiz   tuyulsa,   Xitoy   tarixshunosligi   uzoq   vaqtdan   beri   bu
voqeani   baholashda   yevrotsentrizmdan   uzoqlashish   va   bu   urushning   boshlanishi
1937-yil 7-iyulga   to‘g‘ri kelishini tan olish vaqti kelganini isbotlab kelmoqda. Va
bu  Yaponiyaning Xitoyga qarshi ochiq tajovuzi  bilan bog‘liqdir.
Yevropada   urush   boshlanishidan   oldin,   yaponlar   Xitoyning   asosiy   qismini,
unda joylashgan yirik shaharlar va iqtisodiy markazlar –  Pekin, Tyanjin, Shanxay,
Nankin, Uxan, Guanchjou ni bosib olgan edilar. Mamlakatning deyarli butun  temir
yo‘l   tarmog‘i   bosqinchilar   qo‘liga   o‘tdi,   uning   qirg‘oqlari   esa   bloklandi.   Urush
davrida Xitoyning poytaxti  Chuntsin  bo‘ldi.
Xitoy   Yaponiyaga   qarshi   qarshilik   urushida   35   million   kishini   yo‘qotdi.
Yapon   armiyasining   jirkanch   jinoyatlari   haqida   Yevropa   jamiyati   yetarlicha
xabardor emas.
Ikkinchi   jahon   urushining   potentsial   inkubatori   Osiyo-Tinch   okeani
mintaqasida ,   militarist   Yaponiya   1931-yil   18-sentyabrdan   19-sentyabrga   o‘tar
kechasi   Xitoyning   shimoli-sharqiga   ( Manchjuriya )   bostirib   kirib,   Xitoydagi
tajovuzga turtki berganida paydo bo‘ldi 10
. 
Xitoyning   uchta   shimoli-sharqiy   viloyatini   bosib   olish   natijasida,   uzoq
bosqinchi   davlat   SSSR   va   Sovet   Ittifoqi   bilan   do‘stona   munosabatda   bo‘lgan
Mo‘g‘ulistonning   Uzoq   Sharq   chegaralariga   yetib   keldi.   U   o‘z   armiyasini
Xitoyning   ichki   chegaralarigacha   olib   keldi.   1932-yilda   qo‘g‘irchoq   davlat
9
  Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –1995. – №7. – С.  91 .
10
  Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –1995. – №7. – С.  113 .
31 Manchjou-Goni   yaratib,   uni   materikdagi   harbiy-strategik   platsdarmga   aylantirib,
Yaponiya   Xasan   ko‘lida   va   Xalxin-Gol   ustida   Sovet   va   Mo‘g‘ul   chegaralarining
mustahkamligini sinab ko‘rishga urindi.
Xitoyda,   Janubi-Sharqiy   Osiyoda,   Tinch   okeanida   “buyuk   urush”   ning
maqsadi   Xitoyni, mintaqaning boshqa mamlakatlarini qul qilish, Xitoy va boshqa
mamlakatlarning   moddiy   va   inson   resurslaridan   Osiyodagi   keyingi   hududiy
bosqinlar   uchun   va   eng   muhimi,   SSSR,   AQSh   va   Buyuk   Britaniya   bilan   urush
uchun foydalanish  edi. Bu rejalar imperator hujjatlarida  “Buyuk Sharqiy Osiyoning
umumiy   farovonlik   sohasini   qurish   siyosati”   deb   nomlangan.   Aslida,   bu   urush
Ikkinchi   jahon   urushiga   prolog   bo‘lib   xizmat   qildi.   Yapon   siyosatining   bu
yo‘nalishini   muhim   qo‘llab-quvvatlash   Germaniya   tomonidan   olib   borilgan
musodara siyosati  edi.
Ikkinchi jahon urushi  Sharqqa yana ko‘proq e’tiborni  tortdi, chunki resurslar
asosan   Yevropada   ishlatilgan   edi.   Yapon   eskadrasining   Perl-Harborga   hujum
qilgani bejiz emas. Amerikada yetarli neft bor edi, Yaponiyada esa ko‘p yo‘q edi.
Shuning uchun u  Indochina va boshqa yaqin davlatlarning boyliklariga  ko‘z tikdi.
Yuqorida aytilganlarni inobatga olgan holda, insoniyatning e’tibori hali ham
Sharqqa   qaratilganligini   ta’kidlaymiz,   chunki   yangi   kuchli   davlatlar,   xususan
Xitoy , paydo bo‘ldi.
32 XULOSA
Tadqiqot   ko‘rsatganidek,   20-asrning   eng   fojiali   voqeasi   Ikkinchi   jahon
urushi   bo‘ldi.   Uning   asosiy   maydonlaridan   biri   Osiyo-Tinch   okeani   mintaqasi
bo‘lib, unda dunyoning barcha yetakchi kuchlarining milliy manfaatlari to‘qnashdi.
Bu   to‘qnashuvning   katalizatori   Yaponiyaning   Xitoyga   nisbatan   ekspansionistik
siyosati  bo‘ldi.
Hujjatda   belgilangan   vazifalarga   muvofiq,   quyidagi   asosiy   xulosalar ni
chiqarish lozim:
“Yaponiya-Xitoy urushi”  ikki bosqichdan iborat bo‘lgan: 1-bosqich – 1937–
1939-yillar,   2-bosqich   –   1939–1945-yillar.   Bunga   1937-yil   7-iyuldagi   Pekin
yaqinidagi   Lugoutsyao   ko‘prigi da   yapon   va   xitoy   qo‘shinlari   o‘rtasidagi   mojaro
sabab bo‘lgan 11
.
Yaponiya-Xitoy   urushida   Xitoyning   mag‘lubiyatining   asosiy   sabablari
quyidagilardan   iborat:   G‘arb   davlatlari   faqat   so‘zda   hamdardlik   bildirib,
Yaponiyaning Xitoydagi ekspansiyasiga ko‘maklashish siyosatini davom ettirdilar;
Xitoy   harbiylari   hali   ham   Yaponiyaning   yaxshi   yo‘lga   qo‘yilgan   harbiy
texnikasidan   orqada   qoldi;   Xitoy   askarlari   son   jihatdan   yaponlardan   ustun
bo‘lsalar-da, texnik jihozlanish, tayyorgarlik, tashkilotchilik jihatidan ancha yomon
edi;   Xitoyda   umumiy   harbiy   majburiyat   yo‘q   edi,   armiyani   muntazam   to‘ldirish
tizimi   yo‘q   edi,   tashkiliy   tuzilmasi   bir   xil   emas   edi.   Shunday   qilib,   an’anaviy
militarizmning og‘ir merosi Xitoy armiyasini zaiflashtirdi .
Agar   yevropaliklar   uchun   Ikkinchi   jahon   urushining   boshlanishi   1939-yil
sentyabr   oyida   natsistlar   Germaniyasining   Polshaga   bostirib   kirishi   bilan
belgilangan bo‘lsa, Xitoy tarixshunosligi uzoq vaqtdan beri bu voqeani baholashda
yevrotsentrizmdan   uzoqlashish   va   bu   urushning   boshlanishi   1937-yil   7-iyulga
to‘g‘ri kelishini tan olish vaqti kelganini ta’kidlamoqda.
11
  Всемирная история. Т.9. / Под ред. Е. М. Жукова. – М.: Изд-во соц. –экон. лит-ры, 1962. – 748с.
33 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.  Астафьев   Г .  В .  Интернациональная   помощь   СССР   Китаю   (1917–1945) / 
Г.Астафьев // Вопросы истории. – 1984. – №9. – С. 74–82.
2. Бородин Б. А. Помощь СССР китайскому народу в антияпонской 
войне.1937–1941. / Б. Бородин. – М.: Мысль, 2015. – 200с.
3. Васильев Л. С. История Востока. Т.2. – М.: Высшая школа, 2012. – 559с.
4. Галенович Ю. М. Цзян Чжунгжэн, или Неизвестный Чан Кайши. / 
Ю.Галенович. – М.: Муравей, 2014. – 368с.
5. Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –
1995. – №7. – С. 21–22.
6. Дюпюи Р.Э., Дюпюи Т.Н. Всемирная история войн. М.: АСТ. - 674 с. 
2015г.
7. Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в 
период антияпонской войны (1937-1945). - М.: Проспект, 2009. - 422 с.
8. Ледовский А. М. СССР и Китай в 1937–1945гг. Записки 
советскогодипломата. / А. Ледовский // Новая и новейшая история. – 1990. – 
№5. – С.82–108.
9. Мясников В.С. Дальневосточный театр Второй Мировой войны и 
советская дипломатия (1937-1945) // Мир истории. - 2014. - № 2. - С. 81-112.
10. Мясников В.С. Где и когда началась Вторая Мировая война // Российская 
газета. - 2010. - № 3. - С. 19-34.
11. Тихвинский С. Л. Переписка Чан Кайши с И. В. Сталиным и К. 
В.Ворошиловым. 1937–1939гг. / С. Тихвинский // Новая и новейшая история. 
– 1995.– №4. – С. 80–87.
34 12. Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) / 
Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего Востока. – 1988. – №2. – С. 44–58.
13. Васильев Л. С. История Востока. Т.2. – М.: Высшая школа, 2014. – 559с.
14. Военная помощь СССР в освободительной борьбе китайского народа. – 
М.:Воениздат, 1975. – 190с.
15. Всемирная история. Т.9. / Под ред. Е. М. Жукова. – М.: Изд-во соц. –экон.
лит-ры, 1962. – 748с.
35

1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Afrika ittifoqining tashkil topishi va mintaqaviy xavfsizlikdagi o‘rni
  • 1919-1933 - yillarda Buyuk Britaniya
  • 1919-1933- yillarda Fransiya
  • XX asrning boshida Turkiya
  • “Ikkinchi jahon urushi davrida tarix darslarida prezentatsiya va infografikalar tayyorlash usullari metodi”

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский