1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	76.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Kamoldjon Isroilov

Ro'yxatga olish sanasi 05 Mart 2026

0 Sotish

1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi

Sotib olish

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

60220300 - Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)
-guruh talabasi
JAHON TARIXI
fanidan
1937–1945 Y ILLARDA X ITOY -Y APON IY A URUSHI
mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahbar:
– 2025 - yil
1

MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................3
I-BOB. XITOY VA YAPONIYA O‘RTASIDAGI URUSH
MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI ................................................5
1.1 XX asrning 30-yillari birinchi yarmida Yaponiyaning Xitoyga nisbatan
tajovuzi ......................................................................................................................5
1.2 1937–1945-yillardagi urush arafasida Xitoy ichidagi vaziyat .............................7
1.3 Yaponiya-Xitoy urushi boshlanishining sabablari. Yaponiyaning
maqsadlari ..................................................................................................................9
II-BOB. 1937–1945-YILLARDAGI HARBIY HARAKATLARI ..................12
2.1 Urushning birinchi davri (1937-yil iyul – 1938-yil oktabr) .............................12
2.2 Urushning ikkinchi davri (1938-yil noyabr – 1941-yil dekabr) ........................15
2.3 Urushning uchinchi davri (1941-yil dekabr – 1945-yil avgust) .......................19
2.4 Urushning to‘rtinchi davri (1945-yil avgust – 1945-yil sentyabr) ...................23
III-BOB. XITOY XALQINING YAPON BOSQINCHILARIGA QARSHI
MILLIY-OZODLIK HARAKATLARI VA UNING OQIBATLARI .............29
3.1 Kampaniyalarning oqibatlari. Yaponiyaning strategik mag‘lubiyatining
sabablari ...................................................................................................................29
3.2 1937–1945-yillardagi Yaponiya-Xitoy urushining Ikkinchi jahon urushidagi
roli tahlili .................................................................................................................31
XULOSA ................................................................................................................33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .........................................34
2

KIRISH
Yigirmanchi asr xotiramizda ikkita jahon urushlari asri bo‘lib qoladi. Garchi
Ikkinchi jahon urushi 1939-yil sentyabr oyida Gitlerning Polshaga bostirib kirishi
bilan boshlangan deb hisoblansa-da, Osiyoda Ikkinchi jahon urushining
boshlanishi 1937-yilda Yaponiyaning Xitoyga qilgan intervensiyasi bilan
boshlangan edi.
Tanlangan tadqiqot mavzusining ahamiyati shundaki, hozirgi vaqtda o‘tgan
asrdagi qurolli mojarolarning sabablari va oqibatlari muammolari ularning hozirgi
bosqichda takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan muhim ma’lumot va tajribani o‘zida
mujassam etgan.
Yigirmanchi asrda dunyo bir inqirozdan ikkinchisiga o‘tdi. Birinchi jahon
urushidan keyin o‘zlarining mustamlaka hududlarini ekspluatatsiya qilishni
kuchaytirgan metropollar urush ularni botirgan murakkab vaziyatdan xalos bo‘lish
uchun juda og‘ir ahvolga tushdi. I. Stalin aytganidek, Ikkinchi jahon urushigacha
ikkita agressiya markazi yaratilgan edi: Germaniya va Yaponiya. Nemislar o‘z
koloniyalarini yo‘qotishgan, Yaponiya esa amerikaliklardan Filippinni,
gollandlardan Indoneziyani va fransuzlardan Indochinani tortib olishga harakat
qilgan 1
.
Yaponiyaning Xitoydagi ekspansiyasi boshqa mamlakat hududini keskin
bahona ostida bosib olishining tarixiy isbotlaridan biridir. Yaponiya imperiyasi
ortda turli tuzilmalarni yaratish orqali Xitoy hududini saqlab qolishni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘ygan, bu esa bosib olingan yerlarni yanada samarali nazorat qilish
imkonini bergan. Armiya flot yordamida harakat qilishi kerak edi. Umuman
olganda, armiya qurollanish, tashkilotchilik va harakatchanlik, havo va dengizdagi
ustunlik nuqtai nazaridan afzalliklarga ega edi. Yaponlarning tajovuzkor
imperialistik yo‘nalishiga qaramay, Xitoyda o‘sib borayotgan xitoy millatchiligi va
tobora keng tarqalib borayotgan o‘z taqdirini o‘zi belgilash g‘oyalari (ham
Xitoyda, ham sobiq Sin imperiyasining boshqa mamlakatlarida) harbiy
to‘qnashuvlarni muqarrar qilib qo‘yganini ta’kidlash lozim.
1
Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в период антияпонской войны
(1937-1945). - М.: Проспект, 2009. - 8 2 с.
3

Ushbu ishning maqsadi – Yaponiya-Xitoy urushining sabablari, bosqichlari
va jahon tarixidagi ahamiyatini tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot obyekti – Ikkinchi jahon urushi.
Tadqiqot predmeti – Yaponiya-Xitoy urushi.
Ishning maqsadiga muvofiq, quyidagi asosiy vazifalar shakllantirilgan:
1. Xitoy va Yaponiya o‘rtasidagi urush boshlanishining shart-
sharoitlarini ko‘rib chiqish;
2. 1937–1945-yillardagi Yaponiya-Xitoy urushining borishini o‘rganish;
3. Xitoy xalqining yapon bosqinchilariga qarshi milliy-ozodlik
urushining oqibatlarini tahlil qilish.
4

I-BOB. XITOY VA YAPONIYA O‘RTASIDAGI URUSH
MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI
1.1 XX asrning 30-yillari birinchi yarmida Yaponiyaning Xitoyga
nisbatan tajovuzi
1926-yilda Hirohito “Shova hukmronlik shiori” , ya’ni “ma’rifatli tinchlik
davri” bilan 124-imperator bo‘ldi. O‘sha paytda Yaponiya jiddiy iqtisodiy
inqirozni boshdan kechirayotgan edi, bu esa mayda va o‘rta burjuaziyaning
ommaviy yo‘q qilinishiga, ishchilar ahvolining tez yomonlashuviga va agrar
inqirozning chuqurlashuviga olib keldi. Mamlakatda ijtimoiy norozilik harakati
rivojlandi, ishchilarning ommaviy ish tashlashlari yildan yilga sodir bo‘ldi; asosiy
parlament partiyalari Minseyt о va S е yuykay tomonidan tuzilgan hukumatlarning
siyosati tanqid ostiga olindi. Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini qamrab olgan
Buyuk inqiroz Yaponiyaning Buyuk Britaniya va Qo‘shma Shtatlar bilan savdo
ziddiyatlarining keskin yomonlashuviga olib keldi, bu esa haqiqiy savdo urushini
keltirib chiqardi va bu Yaponiya uchun jiddiy ta’sir ko‘rsatdi, chunki u ushbu
mamlakatlardan juda ko‘p xomashyo importiga qaram edi 2
.
Siyosiy sohada ham vaziyat beqaror edi. Hukmron doiralarni shakllantirgan
asosiy kuchlar quyidagilar edi:
1. Siyosiy partiyalar, ularning yo‘nalishi umuman konservativ deb
baholanishi mumkin;
2. Imperatorning saroy a’zolari va ishonchli shaxslari , ular uning siyosiy
ta’sirini boshqargan;
3. Armiya , u 1930-yillarda Yaponiya siyosatida ayniqsa muhim rol
o‘ynagan 3
.
1889-yilgi Konstitutsiyaga muvofiq, imperator qurolli kuchlarning bosh
qo‘mondoni bo‘lib, u o‘z hokimiyati bilan hukumat bilan kelishmasdan buyruq
berishi mumkin edi. Armiyaning davlat tuzilishidagi alohida o‘rni ularga siyosiy
hayotga kuchli ta’sir o‘tkazish vositalarini ta’minladi.
2
Тихвинский С. Л. Переписка Чан Кайши с И. В. Сталиным и К. В.Ворошиловым. 1937–1939гг. / С.
Тихвинский // Новая и новейшая история. – 1995.– №4. – С. 121 .
3
Ледовский А. М. СССР и Китай в 1937–1945гг. Записки советскогодипломата. / А. Ледовский // Новая и
новейшая история. – 1990. – №5. – С. 152 .
5

Biroq, general Nara imperatorga qurolli kuchlardagi intizom buzilishlari
haqida muntazam ravishda eslatib turganiga qaramay, Hirohito armiya va flotning
keyingi tartibsizlanishiga beparvolik bilan qaradi. Ofitserlar korpusi o‘z
qo‘mondonidan tobora ko‘proq norozilik bildirdi va siyosiy partiyalarni mamlakat
muammolarini samarali hal qilishni istamaslikda ommaviy ravishda aybladi .
Qurolli kuchlar tobora nazoratdan chiqib bordi.
O‘ttizinchi yillarning boshlarida generallar Araki Sadao va Mazaki
Dzindzaburo Kodo-ha (Imperator yo‘li guruhi) nomli yangi guruhni tuzdilar, uning
mafkurasi “natsional-sotsializm” tushunchasiga juda yaqin edi. Ular harbiy
to‘ntarish yo‘li bilan hokimiyatni qo‘lga kiritish, konstitutsiya faoliyatini to‘xtatish
va diktatura o‘rnatish niyatida edilar. Ularni muvozanatlash uchun generallar Naga,
Todzyo va Muto Tosey-ha (Nazorat guruhi) guruhini tuzdilar. Ularning strategiyasi
davlatga qat’iy sodiqlikni saqlab qolgan holda asosiy davlat institutlari ustidan
nazorat o‘rnatishdan iborat edi.
Kodo-ha ning strategik doktrinasi shundan iborat ediki, Sovet Ittifoqi
Yaponiyaning asosiy dushmani hisoblanadi. Moddiy resurslarning yetishmasligi
millatning jangovar ruhi bilan qoplanishi kerak edi. Ayniqsa, bu qarashlar Rus-
Yapon urushidagi g‘alabadan keyin kuchaydi. Tosey-ha esa, aksincha, qurolli
kuchlarni modernizatsiya qilishni afzal ko‘rdi, chunki ular bunday urush
jamiyatdan o‘zining iqtisodiy salohiyatidan maksimal darajada foydalanishni talab
qilishini anglab yetgan edilar. Hukmron doiralardagi bunday g‘oyalar anti-
kommunistik va russo-fobik kayfiyatlarning keng tarqalganligini tasdiqlaydi, bu
keyinchalik Yaponiyaning fashistik Germaniya bilan yaqinlashuvida muhim rol
o‘ynadi 4
.
Armiya va flotda millatchilik va fashistik g‘oyalarning tarqalishi
imperatorning muloyim siyosatini keskin tanqid qilish va hukumatni
“vatanparvarlikning yetishmasligi” da ayblash bilan birga kechdi. Xususan, armiya
1930-yilda dengiz qurollanishini cheklash to‘g‘risidagi London kelishuvining
imzolanishidan g‘azablandi, bu kelishuvni Yaponiya hukumati Qo‘shma Shtatlar
4
Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) / Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего
Востока. – 1988. – №2. – С. 47
6

va Buyuk Britaniya bilan mojaroga sabab bo‘lishni istamagani uchun imzolashga
majbur bo‘lgan edi, va bu kelishuv “Vatan manfaatlari sotilishi” deb nomlandi.
1931-yil yoziga qadar hukumat va armiya o‘rtasidagi tushunmovchiliklar
shunchalik keskinlashganki, saroy guruhi endi ularni e’tiborsiz qoldira olmasdi.
Shu bilan birga, Xitoy bilan mojaro kuchaydi: Manchjuriya va Koreya chegarasida
xitoylik va koreys dehqonlari o‘rtasida to‘qnashuv sodir bo‘ldi, bu Koreya
yarimorolida anti-xitoy chiqishlariga sabab bo‘ldi. Mustamlaka ma’muriyati 127
xitoylikning o‘limini oldini ololmagan, bunga javoban Gomindan hukumati barcha
yapon tovarlariga boykot e’lon qildi.
1931-yil 18-sentyabrda Mukden shimolidagi temir yo‘l liniyasida portlash
sodir bo‘ldi, bu sezilarli zarar keltirmadi. Ammo, hamma narsada Xitoy tomonini
ayblab, yapon armiyasi Xitoy qo‘shinlarining kazarmalariga hujum qildi. Keyingi
besh kun ichida yaponlar hech qanday qarshiliksiz Manchju viloyatining asosiy
aholi punktlari – Mukden va Szilin ni bosib oldilar. Yapon qo‘shinlarining
harakatlari na hukumat, na imperator tomonidan ma’qullanmagani juda
ko‘rsatkichlidir – hukumatning navbatdan tashqari yig‘ilishida mojaroga
tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Shunga qaramay,
general Xayasiyning shaxsiy buyrug‘i bilan Koreyada joylashgan yapon
bo‘linmalari Manchjuriya chegarasini kesib o‘tdilar.
1.2 1937–1945-yillardagi urush arafasida Xitoy ichidagi vaziyat
30-yillarning o‘rtalari nafaqat yapon agressiyasining kuchayishi, balki xitoy
vatanparvar jamoatchilik fikrining ulkan siyosiy bosimi ostida bo‘lgan Gomindan
rejimi tomonidan qarshilikning asta-sekin kuchayishi bilan ham tavsiflanadi.
Gomindan rejimining ma’lum bir harbiy-siyosiy mustahkamlanishi, Gomindan
rahbariyatidagi eng millatchi arboblarning mavqeining kuchayishi, mamlakatdagi
yaponlarga qarshi kayfiyatlarning kuchayishi Nankin hukumatiga yanada
mustahkam pozitsiyani egallash imkonini berdi, xususan, yapon imperializmi
tomonidan taqdim etilgan Hirota ning uchta prinsipini rad etish, Nankin
hukumatining Yaponiyaning qo‘g‘irchog‘iga aylanishini rad etish. Shu bilan birga,
7

Nankin hukumatining ushbu siyosiy pozitsiyasi uni milliy siyosatni amalga
oshirish uchun Xitoy ichida va tashqarisida harbiy-siyosiy ittifoqchilarni izlashga
muqarrar ravishda majbur qildi. Xitoyda milliy falokat yuzaga kelishidan oldin
milliy birlik masalasini ko‘tarish uchun ma’lum shart-sharoitlar paydo bo‘ldi.
Ushbu shartlarning bajarilishi Kominternning Yettinchi Kongressi qarorlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi 5
.
Kominternning VII Kongressi 1935-yil iyul – avgust oylarida bo‘lib o‘tdi.
Va kommunistik harakatning strategiyasi va taktikasiga katta o‘zgarishlar kiritdi.
1930-yillarning birinchi yarmida kommunistik harakatning mag‘lubiyatlari va
g‘alabalari tajribasi uni Kominternning II va IV kongresslari qarorlarida
shakllantirilgan milliy-mustamlaka inqilobi haqidagi Lenin konsepsiyasiga yana
bir bor nazar tashlashga majbur qildi. O‘sib borayotgan imperialistik ekspansiya
munosabati bilan mustamlaka va yarim-mustamlaka mamlakatlarda keng anti-
imperialistik frontning o‘ziga xos ahamiyatini ta’kidlab, Kominternning Yettinchi
Kongressi bu mamlakatlarning kommunistik partiyalarini yagona front siyosatiga
yangicha yondashuvni qabul qilishga chaqirdi.
Biroq, o‘sha paytda XKP (Xitoy Kommunistik Partiyasi) rahbariyati
Komintern bilan aloqani deyarli yo‘qotgan, asosan fraktsiyaviy kurashga jalb
qilingan, Xitoydagi siyosiy vaziyatning prinsipial o‘zgarishini ko‘rmagan edi.
Bunday sharoitlarda, Van Min boshchiligidagi Kominterndagi XKP delegatsiyasi
va Komintern XKPning yangi yo‘nalishini ishlab chiqish tashabbusi bilan chiqdi.
Kongress vaqtida – 1-avgustda – delegatsiya XKP nomidan Xitoyning barcha
xalqlariga Yaponiyani qaytarish va Vatanini qutqarish uchun murojaat e’lon qildi,
bu XKPning yagona anti-imperialistik front siyosatiga qaytishining boshlanishini
belgiladi.
XKP birinchi marta barcha partiyalar va siyosiy guruhlarni fuqarolar
urushiga chek qo‘yishga va yapon agressiyasiga qarshi turish uchun kuchlarni
birlashtirishga chaqirdi. Ushbu hujjatni ishlab chiqish jarayonida va Yaponiyaning
Shimoliy Xitoyga bosimi kuchayishi munosabati bilan, XKP delegatsiyasi partiya
5
Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) / Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего
Востока. – 1988. – №2. – С. 62 .
8

va Qizil Armiya nomidan 1935-yil 25-noyabrda Xitoyning barcha siyosiy va
harbiy rahbarlariga, shu jumladan Chjan Kayshi ga ham yana ikkita murojaat e’lon
qildi. Va garchi Moskvada yozilgan XKPning dastlabki hujjatlarida sovetchi
harakat shiorlari hali qayta ko‘rib chiqilmagan bo‘lsa-da, ular fuqarolar urushi
mantig‘i bilan emas, balki milliy ozodlik uchun kurash mantig‘i bilan belgilangan
edi. Shu sababli, milliy birlikka bosqichma-bosqich erishishga qaratilgan ushbu
hujjatlarning siyosiy takliflari, ular o‘z-o‘zidan kichik taktik o‘zgarishlar sifatida
qabul qilinishi mumkin bo‘lsa-da, kengroq tarixiy kontekstda XKP siyosiy
strategiyasining o‘zgarishiga olib keldi 6
.
XKPning bu siyosiy bayonotlari Xitoyda Gomindan tomonidan payqaldi,
ular Xitoy matbuotida javob topdi va anti-imperialistik kayfiyatlarning o‘sishiga
yordam berdi.
Yangi yo‘nalishni ilgari surish uchun XKP delegatsiyasi IKKI (Komintern
Ijroiya Qo‘mitasi) yordamida Xitoyda partiya organi – “Jugo Bao” (“Vatanni
qutqarish”) gazetasini, anti-imperialistik varaqalar, proklamatsiyalar va
broshyuralarni nashr etish va tarqatishni boshladi. Komintern Xitoyga yettinchi
Kongressning xitoylik ishtirokchilarini, shuningdek, Moskvada o‘qigan xitoylik
kommunistlar va komsomolchilarni yubordi. XKP rahbariyatining mamlakatning
marginal hududida izolyatsiya qilinganligi, mahalliy partiya tashkilotlari
o‘rtasidagi aloqalar uzilganligi sharoitida, Kominterndagi XKPning ushbu
delegatsiyasi va Komintern yordami kommunistlarning yirik shaharlarda faol
siyosiy faoliyatini yangilash uchun, shu jumladan yangi sharoitlarda siyosiy
usullardan foydalangan holda, dastlabki turtki bo‘ldi .
1.3 Yaponiya-Xitoy urushi boshlanishining sabablari. Yaponiyaning
maqsadlari
Yaponiyaning modernizatsiyasi va doimiy resurs bazasiga ega bo‘lish
intilishi Birinchi Xitoy-Yaponiya urushi (1894–1895) dan boshlandi. U doimiy
ravishda Xitoyni o‘z manfaatlariga xizmat qiladigan odamlarni sotib olish orqali
6
Астафьев Г. В. Интернациональная помощь СССР Китаю (1917–1945) / Г.Астафьев // Вопросы истории. –
1984. – №9. – С. 85 .
9

dominant mavqega ega bo‘lishga majburlashga harakat qildi. 1912-yilda Xitoyning
milliy o‘z taqdirini o‘zi belgilash kuchayishi Xitoy Respublikasining yaratilishiga
va Sin imperiyasining butunlay parchalanishiga olib keldi. Mustaqillik boshqacha
ko‘rindi. Yangi davlat qo‘mondonlarining ba’zilari Xitoy G‘arb va Sharqdan
bo‘lgan hujumlarni qaytara olishiga shubha qilishdi. Ular boshqa hukumatlar
tomonidan birlashtirildi va sotib olindi. Hokimiyatning kommunistlar va
gomindanlarga bo‘linishi armiyalarning tarqoqligiga va siyosatni shakllantirish
bo‘yicha turli xil qarashlarga ega bo‘lishiga olib keldi.
Gomindan tomonidan boshqariladigan Xitoy qismi modernizatsiya yo‘lidan
bordi, va kommunistlar esa ochiq to‘qnashuvlarga kirmasdan, barcha kuchlarini
Yaponiya bilan partizan urushiga tashladilar. 1915-yildan 1935-yil oxirigacha
Yaponiya hukumati Xitoydagi siyosiy vaziyatga doimiy ta’sir ko‘rsatdi:
 o‘zaro urushlarni qo‘zg‘atish; hukmron partiyalarni bir-biriga qarshi
qo‘yish;
 1926–1928-yillardagi Shimoliy yurish ;
 1928-yildagi Szinan voqeasi ;
 1931-yildagi Mukden voqeasi ;
 1931-yilda qo‘shni Manchjuriya ga bostirib kirish;
 1932-yilda Xitoy qurolli kuchlarining Shanxay da joylashishini taqiqlash;
 1933-yilda Yaponiya tomonidan Jexe viloyatini egallash;
 1935-yilda Xebey da XKPni taqiqlash 7
.
Shimoliy Xitoy ma’muriyati Yaponiya tomonidan butunlay bekor qilindi.
Yapon bosqinchilariga qarshi urushda G‘arb davlatlari tomonidan Xitoyning kuchli
qo‘llab-quvvatlashiga qaramay, ularning hech biri "Kun chiqar yurt" da gullab-
yashnashga urinmadi. Har kim o‘z ishi bilan shug‘ullandi. SSSR Xitoy bilan
qamrab olingan sharqiy chegaralarga va faqat bitta frontdan harbiy harakatlarga
muhtoj edi. Buyuk Britaniya sharqiy koloniyalarni qaytarishga harakat qildi.
Qo‘shma Shtatlar qurolli mojarolardan pul ishlashni va qurol yetkazib berishni
xohladi. Fransiya Indochina ustidan hukmronlikni saqlab qolishga umid qildi.
7
Мясников В.С. Дальневосточный театр Второй Мировой войны и советская дипломатия (1937-1945) // Мир
истории. - 2014. - № 2. - С. 142 .
10

Uzoq vaqt davomida Yaponiyaning tashqi siyosati juda faol emas edi. Biroq,
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Yaponiyada bir nechta muhim
modernizatsiya jarayonlari yuz berdi. Mamlakatda: qudratli sanoat; Yevropa
modeliga muvofiq qurollangan kuchli armiya; tovar ishlab chiqarish paydo bo‘ldi.
Yaponiya faol ravishda yangi bozorlar va resurslarni izladi. Shuning uchun
Yaponiyaning tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri materikdagi
mavqeyini mustahkamlash bo‘ldi. Dastlab, yaponlar Xitoy tomoniga tegishli
bo‘lgan Formoza orolini (hozirgi Tayvan) bosib olishni rejalashtirganlar. 1874-
yilda Tayvanda kampaniya boshlandi, ammo Buyuk Britaniyaning iltimosiga
binoan Yaponiya bosib olingan hududlarni tark etishga majbur bo‘ldi. Yaponiya
hukumatini qiziqtirgan keyingi eng yaqin mintaqa Koreya bo‘lib, u ham Xitoyning
vassal davlati bo‘lgan boy mamlakat edi. Koreya uzoq vaqt davomida yapon
syogunlarini nafaqat xomashyo manbai, balki muhim strategik nuqta sifatida ham
jalb qilgan, ammo ular ichki beqarorlik tufayli materikda qat’iy harakatlarni
amalga oshira olmadilar. Bundan tashqari, yapon mafkurasida militaristik
tendensiyalar asta-sekin namoyon bo‘la boshladi. Yapon militarizmi oxir-oqibat
faqat jahon urushlari davrida paydo bo‘ldi, ammo Yaponiya tomonidan birinchi
yirik harbiy harakat 1894–95-yillardagi urush bo‘ldi. Militaristik mafkuraning
mohiyati tashqi ekspansiya va harbiy kengayish edi . Muvaffaqiyatli urush o‘sha
yillarda chuqur inqirozda bo‘lgan samuraylar sinfiga ta’sir o‘tkazish vositasi
bo‘lishi kerak edi. Samuraylar o‘zlarining an’analari va eski imtiyozlarini
yo‘qotishini azob bilan boshdan kechirishgan. Yangi harbiy kompaniya jangovar
ruhni va sodiqlik kayfiyatini qayta tiklashi kerak edi.
11

II-BOB. 1937–1945-YILLARDAGI HARBIY HARAKATLAR
2.1 Urushning birinchi davri (1937-yil iyul – 1938-yil oktabr)
Aksariyat tarixchilar Yaponiya-Xitoy urushining boshlanishini Lugoutsyao
ko‘prigi dagi (yoki Marko Polo ko‘prigi ) 1937-yil 7-iyulda sodir bo‘lgan voqea
bilan bog‘lashadi. Biroq, ba’zi xitoylik tarixchilar urushning boshlang‘ich
nuqtasini 1931-yil 18-sentyabrda sodir bo‘lgan Mukden voqeasi deb hisoblaydilar.
Ushbu voqea paytida Kvantun armiyasi Port-Artur ni Mukden bilan bog‘laydigan
temir yo‘lni xitoyliklar tomonidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan "tungi
mashg‘ulotlar" bahonasida sabotaj harakatlaridan himoya qilish niqobi ostida
Mukden arsenalini va yaqin atrofdagi shaharlarni egallab oldi. Xitoy qo‘shinlari
chekinishga majbur bo‘ldi va davom etgan tajovuz natijasida 1932-yil fevraliga
kelib butun Manchjuriya yaponlar qo‘lida qoldi. Shundan so‘ng, Yaponiya-Xitoy
urushi rasman boshlangunga qadar yaponlar Shimoliy Xitoy hududlarini doimiy
ravishda egallab turdilar, Xitoy armiyasi bilan turli miqyosdagi janglar bo‘lib o‘tdi.
Boshqa tomondan, Chjan Kayshi ning millatchi hukumati militarist-separatistlar va
kommunistlarga qarshi bir qator operatsiyalarni amalga oshirdi.
1937-yil 7-iyulda yapon qo‘shinlari Pekin yaqinidagi Lugoutsyao ko‘prigida
Xitoy qo‘shinlari bilan to‘qnashdi. "Tungi mashg‘ulotlar" paytida yapon askari
yo‘qoldi. Yaponlar xitoyliklardan askarni topshirishni yoki uni qidirish uchun
Vanpin qal’a-shahri darvozalarini ochishni talab qildilar. Xitoy hokimiyatining rad
javobi yapon rotasi va Xitoy piyoda polki o‘rtasida o‘q otishmalariga olib keldi.
Hatto o‘qotar qurollar emas, balki artilleriya ham ishlatildi. Bu Xitoyga keng
ko‘lamli bosqin uchun bahona bo‘ldi. Yaponiya tarixshunosligida bu urush
an’anaviy ravishda "Xitoy voqeasi" deb ataladi, chunki yaponlar dastlab Xitoy
bilan keng ko‘lamli harbiy harakatlarni rejalashtirmagan, SSSR bilan katta urushga
tayyorlanayotgan edilar.
Xitoy va Yaponiya tomonlari o‘rtasida mojaroga tinch yo‘l bilan yechim
topish bo‘yicha bir qator muvaffaqiyatsiz muzokaralardan so‘ng, 1937-yil
26-iyulda Yaponiya Xuanxening shimolida 3 ta diviziya va 2 ta brigada (taxminan
40 ming kishi, 120 ta qurol, 150 ta tank va zirhli mashinalar, 6 ta zirhli poyezd va
12

150 tagacha samolyot ko‘magida) kuchlari bilan keng ko‘lamli jangovar
harakatlarga o‘tdi. Yapon qo‘shinlari tezda Pekin (Beypin) (28-iyul) va Tyanjin ni
(30-iyul) egallab oldilar. Keyingi bir necha oy ichida yaponlar janubga va g‘arbga
siljib, kuchsiz qarshilikka duch kelishdi, Chaxar viloyatini va Siyuan viloyatining
bir qismini bosib oldilar, Baodin yaqinidagi Xuanxe ning yuqori burilishiga yetib
keldilar. Ammo sentyabrga kelib Xitoy armiyasining jangovar qobiliyati oshgani ,
partizan harakatining kuchaygani va ta’minot bilan bog‘liq muammolar tufayli
hujum sekinlashdi va hujum ko‘lamini kengaytirish uchun yaponlar sentyabr oyiga
kelib Shimoliy Xitoyga 300 minggacha askar va ofitserlarni yuborishga majbur
bo‘ldilar.
8-avgustdan 8-noyabrgacha Ikkinchi Shanxay jangi bo‘lib o‘tdi, unda
Matsui ning 3-chi ekspeditsiya korpusi tarkibidagi ko‘plab yapon desantchilari
dengiz va havodan faol qo‘llab-quvvatlash bilan xitoyliklarning qattiq qarshiligiga
qaramay, Shanxay shahrini egallashga muvaffaq bo‘lishdi. Shanxayda Yaponiyaga
sodiq qo‘g‘irchoq hukumat tuzildi. Bu vaqtda Shansi viloyatining shimolida
Itagaki ning 5-yapon diviziyasi 8-armiya tarkibidagi Ne Rungjen
qo‘mondonligidagi 115-diviziya tomonidan pistirmaga uchradi va tor-mor etildi.
Yaponlar 3 ming kishini va asosiy qurollarini yo‘qotdilar. Pinsinguang jangi
Xitoyda katta targ‘ibot ahamiyatiga ega bo‘ldi va butun urush davomida
kommunistik armiyaning yaponlarga qarshi eng yirik jangi bo‘ldi.
1937-yil noyabr-dekabr oylarida Yaponiya armiyasi Yanszi daryosi bo‘ylab
jiddiy qarshilikka duch kelmay Nankin ga hujumni boshladi. 1937-yil 12-dekabrda
yapon aviatsiyasi Nankin yaqinida turgan Angliya va Amerika kemalariga sababsiz
reyd uyushtirdi. Natijada "Panay" kanoner qayig‘i cho‘ktirildi. Biroq, diplomatik
choralar bilan mojaro bartaraf etildi. Nankin 13-dekabrda quladi, hukumat Xankou
shahriga evakuatsiya qilindi. Yaponiya armiyasi 5 kun davomida shaharda tinch
aholi qirg‘inini uyushtirdi, natijada 200 ming kishi halok bo‘ldi . Nankin janglari
natijasida Xitoy armiyasi barcha tank, artilleriya, aviatsiya va harbiy-dengiz flotini
yo‘qotdi. 1937-yil 14-dekabrda Pekinda yaponlar nazoratidagi "Xitoy
Respublikasining Muvaqqat Hukumati" tuzilganligi e’lon qilindi.
13

1938-yil yanvar-aprel oylarida yaponlarning shimoldagi hujumi yangilandi.
Yanvarda Shandun ni bosib olish yakunlandi. Yapon qo‘shinlari kuchli partizan
harakati ga duch keldi va bosib olingan hududni samarali nazorat qila olmadi.
1938-yil mart-aprel oylarida Tay’erchjuan jangi bo‘lib o‘tdi, unda general Li
Tsungjen ning umumiy qo‘mondonligi ostidagi 200 ming kishilik muntazam
qo‘shinlar va partizanlar guruhi 60 ming kishilik yapon guruhini kesib tashladi va
qurshab oldi. Yaponlar oxir-oqibat qurshovdan chiqishga muvaffaq bo‘lishdi,
ammo 20 ming kishini o‘lik holda yo‘qotishdi va ko‘p miqdordagi harbiy texnikani
tashlab ketishdi. Markaziy Xitoyning bosib olingan hududida yaponlar 1938-yil
28-martda Nankinda "Xitoy Respublikasining Islohot qilingan hukumati" deb
ataladigan tuzilmani e’lon qildilar.
1938-yil may-iyun oylarida yaponlar qayta guruhlanib, 400 ming nafar
yomon qurollangan , deyarli jangovar texnikasiz xitoyliklarga qarshi 200 mingdan
ortiq askar va ofitserlar va 400 ga yaqin tankni jamlab, hujumni davom ettirdilar,
natijada Syuychjou (20-may) va Kayfen (6-iyun) egallandi. Bu janglarda yaponlar
kimyoviy va bakteriologik qurollar ni qo‘llaganlar.
1938-yil may oyida Ye Tin qo‘mondonligi ostida kommunistlardan tashkil
topgan va asosan Yanszining o‘rta oqimining janubida yapon orqasida joylashgan
Yangi 4-armiya tashkil etildi.
1938-yil iyun-iyul oylarida xitoyliklar Chjenchjou orqali Xankou ga
bo‘layotgan yaponlarning strategik hujumini to‘xtatdilar, buning uchun Xuanxe
daryosining to‘g‘onlarini buzib , atrofdagi hududlarni suv ostida qoldirdilar. Shu
bilan birga, ko‘plab yapon askarlari halok bo‘ldi, ko‘p miqdordagi tanklar, yuk
mashinalari va qurollar suv ostida qoldi yoki loyga botdi.
Hujum yo‘nalishini janubroqqa o‘zgartirib, yaponlar uzoq davom etgan og‘ir
janglar davomida Xankou ni (25-oktabr) egallab oldilar. Chjan Kayshi Uxan uch
shahri ni tark etishga qaror qildi va o‘z poytaxtini Chuntsin ga ko‘chirdi.
1938-yil 22-oktabrda 1 kreyser, 1 esminets, 2 kanoner qayig‘i va 3 tralshchik
himoyasi ostida 12 ta transport kemasida yetkazilgan yapon dengiz desanti Xumen
bo‘g‘ozi ning ikki tomoniga tushirildi va Kantonga o‘tish yo‘lini qo‘riqlayotgan
14

Xitoy fortlarini hujum bilan egallab oldi. Xuddi shu kuni 12-armiyaning Xitoy
qismlari shaharni jangsiz tark etdi. Shaharga kirgan 21-yapon armiyasi qo‘shinlari
qurol-yarog‘, o‘q-dorilar, jihozlar va oziq-ovqat omborlarini qo‘lga kiritdi.
Umuman olganda, urushning birinchi davrida yapon armiyasi, ayrim
muvaffaqiyatlarga qaramay, asosiy strategik maqsad – Xitoy armiyasini yo‘q
qilish ga erisha olmadi. Shu bilan birga, frontning cho‘zilishi , qo‘shinlarning
ta’minot bazalaridan uzoqlashishi va kuchayib borayotgan Xitoy partizan harakati
yaponlarning ahvolini yomonlashtirdi.
2.2 Urushning ikkinchi davri (1938-yil noyabr – 1941-yil dekabr)
Yaponiya faol kurash strategiyasini holdan toydirish strategiyasiga
o‘zgartirishga qaror qildi. Yaponiya faqat frontdagi lokal operatsiyalar bilan
cheklanib, siyosiy kurashni kuchaytirishga o‘tdi. Bunga kuchlarning haddan
tashqari taranglashuvi va bosib olingan hududlarning dushmanona kayfiyatdagi
aholisini nazorat qilish muammolari sabab bo‘ldi. Yapon armiyasi ko‘pchilik
portlarni egallab olganidan keyin, Xitoyda ittifoqchilardan yordam olish uchun
atigi uchta yo‘l qoldi: Fransuz Indochinasi dagi Xayfon dan Kunminga olib
boruvchi tor temir yo‘l; Britaniya Birmasi orqali Kunminga o‘tadigan egri-bugri
Birma yo‘li va nihoyat, Sovet-Xitoy chegarasi dan Shinjon va Gansu viloyati orqali
o‘tadigan Shinjon trakti .
1938-yil 1-noyabrda Chjan Kayshi Xitoy xalqini Yaponiyaga qarshi
qarshilik urushini g‘alaba qozonmaguncha davom ettirishga chaqirdi. Xitoy
Kommunistik partiyasi bu nutqni Chuntsin yoshlar tashkilotlari yig‘ilishida
ma’qulladi. Xuddi shu oyda yapon qo‘shinlari dengiz desantlari yordamida
Fusinxin va Fuchjou shaharlarini egallashga muvaffaq bo‘ldilar.
Yaponiya Gomindan hukumatiga o‘zi uchun ma’lum darajada foydali
shartlar asosida tinchlik takliflari ni berdi. Bu Xitoy millatchilarining partiya
ichidagi ziddiyatlarini kuchaytirdi. Buning oqibati sifatida, yaponlar tomonidan
bosib olingan Shanxayga qochib ketgan Xitoy Bosh vazirining sobiq o‘rinbosari
Van Tszinveyning xiyonati sodir bo‘ldi.
15

1939-yil fevral oyida Xaynan desant operatsiyasi davomida Yaponiya
armiyasi 2-chi Yaponiya flotining kemalari himoyasi ostida Tszunjou va Xaykou
shaharlarini egallab oldi, bunda ikki transport kemasi va askarlar bo‘lgan bir
barjani yo‘qotdi.
1939-yil 13-martdan 3-aprelgacha Nanchjan operatsiyasi bo‘lib o‘tdi, unda
101- va 106-piyoda diviziyalari tarkibidagi yapon qo‘shinlari dengiz piyoda
desantining yordami va aviatsiya hamda kanoner qayiqlarining ommaviy
qo‘llanilishi bilan Nanchjan shahrini va bir qator boshqa shaharlarni egallashga
muvaffaq bo‘ldi. Aprel oyining oxirida xitoyliklar Nanchjanga qarshi
muvaffaqiyatli qarshi hujum boshladilar, Xoan shahrini ozod qildilar. Biroq, keyin
yapon qo‘shinlari Ichjan shahriga yo‘nalishda lokal zarba berishdi. Yapon
qo‘shinlari Nanchjanga 29-avgustda yana kirishdi.
1939-yil iyun oyida Shan’tou (21-iyun) va Fuchjou (27-iyun) Xitoy
shaharlari dengiz desantlari orqali egallab olindi.
1939-yil sentyabr oyida Xitoy qo‘shinlari Chansha shahridan 18 km
shimolda yaponlarning hujumini to‘xtatishga muvaffaq bo‘ldilar. 10-oktabrda ular
11-armiya qismlariga qarshi Nanchjan yo‘nalishida muvaffaqiyatli qarshi hujum
boshladilar, uni 10-oktabrda egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Operatsiya davomida
yaponlar 25 ming kishigacha va 20 dan ortiq desant kemalarini yo‘qotdilar.
14-noyabrdan 25-noyabrgacha yaponlar Pankxoy hududiga 12 ming kishilik
qo‘shin guruhini desant qilishga kirishdilar. Pankxoy desant operatsiyasi va undan
keyingi hujum davomida yaponlar Pankxoy, Tsindjou, Dantong va nihoyat, 24-
noyabrda qattiq janglardan so‘ng Nanyin ni egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Biroq,
Lanchjou ga hujum general Bay Chunsi ning 24-armiyasi qarshi hujumi bilan
to‘xtatildi va yapon aviatsiyasi shaharni bombardimon qilishga kirishdi. 8-
dekabrda Xitoy qo‘shinlari Sovet mayori S. Suprunning Chjunjin aviaguruhlari
yordamida Kunlunguan chegarasida Nanyin shahri hududidan yaponlarning
hujumini to‘xtatdilar, shundan so‘ng (1939-yil 16-dekabrda) Xitoyliklar 86- va 10-
armiyalar kuchlari bilan Uxan dagi yapon qo‘shinlari guruhini qurshab olish
maqsadida hujum boshladilar. Yon qanotlardan operatsiyani 21- va 50-armiyalar
16

ta’minladi. Operatsiyaning birinchi kunida yapon mudofaasi yorib o‘tildi, ammo
keyingi voqealar hujumning to‘xtatilishiga, dastlabki pozitsiyalarga chekinishga va
mudofaa harakatlariga o‘tishga olib keldi. Uxan operatsiyasi Xitoy armiyasining
boshqaruv tizimidagi kamchiliklar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
1940-yil mart oyida Yaponiya chuqur orqada partizanlar bilan kurashish
maqsadida Nankinda qo‘g‘irchoq hukumat tuzdi. Unga yaponlar tomoniga o‘tgan
Xitoyning sobiq Bosh vaziri o‘rinbosari Van Tszinvey boshchilik qildi.
Iyun-iyul oylarida yapon diplomatiyasining Buyuk Britaniya va Fransiya
bilan muzokaralardagi muvaffaqiyatlari Birma va Indochina orqali Xitoyga harbiy
yuklarni yetkazib berishni to‘xtatishga olib keldi. 20-iyunda yapon qurolli
kuchlarining Xitoydagi tartib va xavfsizligini buzuvchilarga qarshi Angliya-
Yaponiya qo‘shma harakatlari to‘g‘risida bitim tuzildi, unga ko‘ra, xususan,
Tyanjindagi Angliya va Fransiya vakolatxonalarida saqlanayotgan 40 mln.
dollarlik Xitoy kumushi Yaponiyaga topshirildi.
1940-yil 20-avgustda Xitoyning 4- va 8-kommunistik armiyalari
(kommunistlardan tuzilgan) va Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) partizan
otryadlari ning Shansi, Chaxar, Xubey va Xenan viloyatlaridagi yapon
qo‘shinlariga qarshi "Yuz polk jangi" nomi bilan mashhur bo‘lgan keng ko‘lamli
(400 ming kishigacha ishtirok etgan) qo‘shma hujumi boshlandi. Szyansu
viloyatida kommunistik armiya qismlari va gubernator X. Detsin ning gomindan
partizan otryadlari o‘rtasida bir qator to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tdi, natijada oxirgisi
tor-mor etildi. Xitoy hujumining yakuniy natijasi 5 milliondan ortiq aholisi bo‘lgan
hududni va 73 ta yirik aholi punktini ozod qilish bo‘ldi. Tomonlarning shaxsiy
tarkibidagi yo‘qotishlar taxminan teng bo‘ldi ( har tomondan 20 mingga yaqin
kishi ).
1940-yil 18-oktabrda Uinston Cherchill Birma yo‘lini qayta ochishga qaror
qildi. Bu AQSh ning roziligi bilan amalga oshirildi, ular Xitoyga Lend-liz bo‘yicha
harbiy yuklarni yetkazib berishni rejalashtirgan edilar.
17

1940-yil davomida yapon qo‘shinlari faqat Xan darosining quyi oqimi
havzasida bitta hujum operatsiyasi bilan cheklandi va uni muvaffaqiyatli o‘tkazib,
Ichjan shahrini egalladi.
1941-yil yanvar oyida Anxoy viloyatida gomindan harbiylari Kommunistik
partiyaning 4-armiyasi qismlariga hujum qildi. Uning qo‘mondoni Ye Tin ,
muzokaralar o‘tkazish uchun gomindan qo‘shinlari shtabiga kelganida, aldash yo‘li
bilan hibsga olindi . Bunga Chjan Kayshi ning yaponlarga qarshi hujum qilish
to‘g‘risidagi buyruqlarini Ye Tinning e’tiborsiz qoldirishi sabab bo‘lgan, shu
tufayli oxirgisi harbiy sudga tortildi. Kommunistlar va millatchilar o‘rtasidagi
munosabatlar yomonlashdi . Shu bilan birga, 50 ming kishilik yapon armiyasi
Markaziy va Shimoliy frontlarni birlashtirish maqsadida Xubey va Xenan
viloyatlarida muvaffaqiyatsiz hujum o‘tkazdi.
1941-yil martiga kelib, Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) nazorati
ostidagi hududlarga qarshi Gomindan hukumatining ikki yirik operativ guruhi
jamlandi: shimoli-g‘arbda general Xu Tsungnan ning 34-armiya guruhi (16 piyoda
va 3 otliq diviziya) va Anxoy va Szyansu viloyatlari hududida general Lyuy
Pinsyan ning 21-armiya guruhi va general Tan Enbo ning 31-armiya guruhi (15
piyoda va 2 otliq diviziya). 2-martda XKP kommunistlar va millatchilar o‘rtasida
kelishuvga erishish uchun Xitoy hukumatiga yangi "O‘n ikki talab"ni qo‘ydi.
1941-yil 13-aprelda Sovet-Yaponiya betaraflik shartnomasi imzolandi, bu,
agar Germaniya Rossiya bilan urush boshlasa, SSSRning Sovet Uzoq Sharqida
Yaponiya urushiga qo‘shilmasligini kafolatladi.
1941-yil davomida Yaponiya armiyasining bir qator hujumlari ( Ichjan
operatsiyasi, Futszyan desant operatsiyasi, Shansi viloyatidagi hujum, Ikkinchi
Ichjan operatsiyasi va Ikkinchi Chanshay operatsiyasi ) va Gomindan Xitoyining
poytaxti Chuntsinga havo hujumi sezilarli natijalar bermadi va Xitoydagi kuchlar
nisbatini o‘zgartirmadi.
18

2.3 Urushning uchinchi davri (1941-yil dekabr – 1945-yil avgust)
1941-yil 7-dekabrda Yaponiya AQSh, Buyuk Britaniya va Niderlandiyaga
hujum qildi, bu Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi qarama-qarshi kuchlar
muvozanatini o‘zgartirdi. Alla-qachon 8-dekabrda yaponlar Britaniyaning
Gonkong ini bombardimon qilishni va 38-piyoda diviziyasi kuchlari bilan hujumni
boshladilar.
9-dekabrda Chjan Kayshi hukumati Germaniya va Italiyaga, 10-dekabrda
esa Yaponiyaga qarshi urush e’lon qildi (urush bu vaqtgacha rasmiy e’lonsiz
davom etgan edi).
24-dekabrda yaponlar urush davomidagi uchinchi qarshi hujumni Chansha ga
boshladilar va 25-dekabrda 38-piyoda diviziyasi qismlari Gonkong ni egallab
oldilar, Britaniya garnizoni qoldiqlarini ( 12 ming kishi ) taslim bo‘lishga majbur
qildilar. Yaponlar orol uchun janglar davomida 3 ming kishini yo‘qotdilar.
Uchinchi Chanshay operatsiyasi esa muvaffaqiyatsizlikka uchradi va 1942-yil
15-yanvarda 11-yapon armiyasi qismlarining dastlabki pozitsiyalarga chekinishi
bilan yakunlandi.
26-dekabrda Xitoy, Buyuk Britaniya va AQSh o‘rtasida harbiy ittifoq
to‘g‘risida shartnoma tuzildi. Shuningdek, yaponlarga qarshi yagona front bo‘lib
chiqqan ittifoqchilarning harbiy harakatlarini muvofiqlashtirish uchun koalitsion
qo‘mondonlik tuzildi. Shunday qilib, 1942-yil mart oyida Amerika generali Stilvell
(Xitoy armiyasi bosh shtabining boshlig‘i Chjan Kayshi ) umumiy qo‘mondonligi
ostidagi 5- va 6-armiyalar tarkibidagi Xitoy qo‘shinlari yapon bosqiniga qarshi
kurashish uchun Birma yo‘li orqali Xitoydan Britaniya Birmasi ga yetib keldilar.
May-iyun oylarida yaponlar Chjetszyan-Szyansi hujum operatsiyasi ni
o‘tkazdilar, bir nechta shaharlarni, Lishuy harbiy-havo bazasini va Chjetszyan-
Xunan temir yo‘lini egalladilar. Bir nechta Xitoy qismlari qurshovda qoldi (88- va
9-armiya qismlari).
Butun 1941–1943-yillar davomida yaponlar kommunistik qo‘shinlarga
qarshi jazoni choralar ham o‘tkazdilar. Bu doimiy o‘sib borayotgan partizan
19

harakati bilan kurashish zarurati tufayli edi. Shunday qilib, bir yil ichida (1941-yil
yozidan 1942-yil yozigacha) yapon qo‘shinlarining jazo operatsiyalari natijasida
XKP partizan hududlarining maydoni ikki baravar qisqardi . 8-armiya va XKPning
Yangi 4-armiyasi qismlari yaponlar bilan janglarda bu vaqt ichida 150 minggacha
jangchini yo‘qotdi.
1942-yil iyul-dekabr oylarida mahalliy ahamiyatga ega janglar , shuningdek,
ham Xitoy, ham yapon qo‘shinlarining umumiy harbiy harakatlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmagan bir nechta lokal hujumlar sodir bo‘ldi.
Yaponlar tomonidan Birmaning bosib olinishi tufayli Xitoyga yuk yetkazib
berish yanada qisqardi , va qismlarda qurol-yarog‘ va o‘q-dorilarning tanqisligi
juda yaqqol namoyon bo‘ldi. Ittifoqchilar Hindistonning Assam shahridan Birma
yo‘liga olib boruvchi Ledo yo‘lini qurishni boshladilar.
1943-yilda amalda izolyatsiya qilingan Xitoy juda zaiflashgan edi. Yaponiya
esa "guruch hujumlari" deb ataladigan, maqsadi Xitoy armiyasini holdan toydirish,
yangi bosib olingan hududlarda oziq-ovqatni tortib olish va uni shundoq ham
ochlikdan aziyat chekayotgan raqibdan mahrum qilish bo‘lgan kichik lokal
operatsiyalar taktikalarini qo‘lladi. Bu davrda brigada generali Kler Shennolt ning
"Uchar yo‘lbarslar" ko‘ngillilar guruhidan tashkil topgan va 1941-yildan beri
Xitoyda faoliyat yuritayotgan Xitoy aviaguruxi faol harakat qildi.
1943-yil 9-yanvarda Nankindagi qo‘g‘irchoq hukumat Buyuk Britaniya va
AQShga qarshi urush e’lon qildi .
Yilning boshlanishi yapon va xitoy armiyalarining lokal janglari bilan
tavsiflandi. Mart oyida yaponlar Szyansu viloyatining Xua’yin-Yanchan hududida
Xitoy guruhini qurshab olishga muvaffaqiyatsiz urinishdi ( Xua’yin-Yanchan
operatsiyasi ).
29-martda Chjan Kayshi 18 yoshdan 45 yoshgacha bo‘lgan ayollarni
armiyaga safarbar qilish to‘g‘risida farmon chiqardi.
May-iyun oylarida 11-yapon armiyasi Ichjan daryosidagi platsdarmdan
Xitoy poytaxti Chuntsin shahri yo‘nalishida hujumga o‘tdi, ammo Xitoy qismlari
20

tomonidan qarshi hujumga uchradi va dastlabki pozitsiyalariga chekindi ( Chuntsin
operatsiyasi ).
1943-yil oxirida Xitoy armiyasi Xunan viloyatida yaponlarning "guruch
hujumlaridan" birini muvaffaqiyatli qaytardi, Chande jangida (23-noyabr -
10-dekabr) g‘alaba qozondi.
1944–1945-yillarda yaponlar va xitoy kommunistlari o‘rtasida amalda sulh
o‘rnatildi. Yaponlar kommunistlarga qarshi jazo reydlarini butunlay to‘xtatdilar.
Bu har ikki tomon uchun ham foydali edi - kommunistlar Shimoli-G‘arbiy Xitoy
ustidan nazoratni mustahkamlash imkoniyatini qo‘lga kiritdilar, yaponlar esa
kuchlarni janubdagi urush uchun bo‘shatdilar.
1944-yil boshlanishi lokal xarakterdagi hujum operatsiyalari bilan
tavsiflandi.
1944-yil aprelida Shimoliy frontning 12-yapon armiyasi qismlari
Chjenchjou, Tsyeshan shaharlari yo‘nalishida 1-Harbiy rayon (HR) Xitoy
qo‘shinlariga qarshi hujumga o‘tdilar, zirhli texnika yordamida Xitoy mudofaasini
yorib o‘tdilar. Shu bilan Pekin-Xankou operatsiyasi boshlandi. Bir kun o‘tib,
ularga qarshi Markaziy frontning 11-armiyasi qismlari Sinyan shahri hududidan
harakat qildi, 5-Xitoy HRga qarshi Xuayxe daryosi vodiysida Xitoy guruhini
qurshab olish maqsadida hujumga o‘tdi. Bu operatsiyaga asosiy yo‘nalishlarda 148
ming yapon askari va ofitseri jalb etildi. Hujum 9-mayga kelib muvaffaqiyatli
yakunlandi. Har ikki armiya qismlari Tsyeshan shahri hududida birlashdi.
Operatsiya davomida yaponlar strategik ahamiyatga ega bo‘lgan Chjenchjou (19-
aprel), shuningdek, Loyan ni (25-may) egallab oldilar. Yaponiya qo‘liga Xenan
viloyatining katta qismi va Pekindan Xankougacha bo‘lgan butun temir yo‘l
liniyasi o‘tdi.
Yapon armiyasining faol hujum harakatlarining keyingi rivojlanishi
23-armiyaning Lyuchjou shahri yo‘nalishida 4-Xitoy HR qo‘shinlariga qarshi
Xunan-Guylin operatsiyasi bo‘ldi.
1944-yil may-sentyabr oylarida yaponlar janubiy yo‘nalishda hujum
operatsiyalarini davom ettirdilar. Yaponlarning faolligi Chansha va Xenyan ning
21

qulashiga olib keldi. Xitoyliklar Xenyan uchun qattiq janglar olib borishdi va ba’zi
joylarda raqibga qarshi hujum qildilar, Chansha esa jangsiz qoldirildi.
Ayni paytda Xitoyliklar "Y" guruhi kuchlari bilan Yunnan viloyatida hujum
o‘tkazdilar. Qo‘shinlar Saluin daryosini kechib o‘tib, ikki kolonna bilan hujum
qildilar. Janubiy kolonna Lunlin dagi yaponlarni qurshab oldi, ammo bir qator
yapon qarshi hujumlaridan so‘ng orqaga chekintirildi. Shimoliy kolonna
muvaffaqiyatliroq hujum qildi, Amerika 14-havo armiyasi ko‘magida Tenchun
shahrini egalladi.
1944-yil oktabrida yapon dengiz desanti tomonidan Fuchjou shahri
egallandi. Xuddi shu yerda Xitoy 4-HR qo‘shinlarining Guylin, Lyuchjou va
Nanyin shaharlaridan evakuatsiyasi boshlanadi, 10-noyabrda bu HRning
31-armiyasi Guylin shahrida Yaponiya 11-armiyasiga taslim bo‘lishga majbur
bo‘ldi. 20-dekabrda shimoldan, Guanchjou shahri hududidan va Indochinadan
hujum qilayotgan yapon qo‘shinlari Nanlu shahrida birlashdilar, shu bilan
Koreyadan Indochinagacha bo‘lgan butun Xitoy bo‘ylab uzluksiz temir yo‘l
aloqasini o‘rnatdilar.
Yil oxirida Amerika aviatsiyasi ikki Xitoy diviziyasini Birmadan Xitoyga
tashlab berdi.
1944-yil Xitoy qirg‘oqlari yaqinidagi Amerika suv osti flotining
muvaffaqiyatli harakatlari bilan ham ajralib turdi.
1945-yil 15-yanvarda general Vey Lixuan qo‘shinlari guruhi Vantin shahrini
ozod qildi va Xitoy-Birma chegarasini kesib o‘tib, Birma hududiga kirdi,
11-yanvarda esa yaponlarning 6-front qo‘shinlari Ganchjou, Ichjan, Shaoguan
shaharlari yo‘nalishida Xitoy 9-HRga qarshi hujumga o‘tdilar.
Yanvar-fevral oylarida Yaponiya armiyasi Janubi-Sharqiy Xitoyda hujumni
yangiladi, qirg‘oq bo‘yi viloyatlarida – Uxan va Fransiya Indochinasi chegarasi
o‘rtasida keng hududlarni egalladi. Chennoltning Amerika 14-havo armiyasining
yana uchta harbiy-havo bazasi qo‘lga olindi.
1945-yil mart oyida yaponlar Markaziy Xitoyda hosilni egallash maqsadida
navbatdagi hujumni boshladilar. 11-armiyaning 39-piyoda diviziyasi kuchlari
22

Guchen shahri yo‘nalishida zarba berdi ( Xenan-Xubey operatsiyasi ). Mart-aprel
oylarida yaponlar Xitoydagi yana ikki Amerika aviabazasi – Laoxotou va
Laoxekou ni egallashga muvaffaq bo‘ldilar.
1945-yil 5-aprelda SSSR Sovet rahbariyatining 1945-yil fevraldagi Yalta
konferensiyasida Germaniya ustidan g‘alabadan uch oy o‘tgach Yaponiyaga qarshi
urushga kirish majburiyati munosabati bilan Yaponiya bilan betaraflik paktini bir
tomonlama denonsatsiya qildi , bu esa hozirgi vaqtda yaqin edi.
O‘z kuchlari juda tarqalib ketganini tushungan general Yasudzi Okamura
Manchjuriyada joylashgan va SSSRning urushga kirish xavfi ostida bo‘lgan
Kvantun armiyasini mustahkamlash maqsadida qo‘shinlarni shimolga ko‘chira
boshladi .
Xitoyning qarshi hujumi natijasida 30-mayga kelib Indochinaga olib
boruvchi yo‘lak kesib tashlandi . 1-iyulga kelib 100 ming kishilik yapon guruhi
Kantonda qurshab olindi , yana 100 mingga yaqini Amerika 10- va 14-havo
armiyalari zarbalari ostida Shimoliy Xitoyga qaytdi. 27-iyulda ular ilgari qo‘lga
olingan Amerika harbiy-havo bazalaridan birini Guylin da qoldirdilar.
May oyida Xitoy 3-HR qo‘shinlari Fuchjou ga hujum qildi va shaharni
yaponlardan ozod qilishga muvaffaq bo‘ldi. Yaponlarning faol operatsiyalari ham
bu yerda, ham boshqa hududlarda, umuman olganda, to‘xtatildi va armiya
mudofaaga o‘tdi.
Iyun-iyul oylarida yaponlar va xitoy millatchilari kommunistik Maxsus
rayon va XKP qismlariga qarshi bir qator jazo operatsiyalarini o‘tkazdilar.
2.4 Urushning to‘rtinchi davri (1945-yil avgust – 1945-yil sentyabr)
1945-yil 8-avgustda SSSR XKS rasman AQSh, Buyuk Britaniya va
Xitoyning Potsdam deklaratsiyasiga qo‘shildi va Yaponiyaga urush e’lon qildi . Bu
vaqtga kelib Yaponiya allaqachon qonsizlantirilgan edi va uning urushni davom
ettirish qobiliyati minimal edi.
23

Sovet qo‘shinlari qo‘shinlarning son va sifat jihatidan ustunligidan
foydalanib, Shimoli-Sharqiy Xitoyda hal qiluvchi hujumga o‘tdilar va yapon
mudofaasini tezda yanchib tashladilar. (Qarang: Sovet-Yaponiya urushi ).
Ayni paytda xitoy millatchilari va kommunistlari o‘rtasida siyosiy ta’sir
uchun kurash boshlandi. 10-avgustda XKP qo‘shinlari bosh qo‘mondoni Chju De
kommunistik qo‘shinlarga butun front bo‘ylab yaponlarga qarshi hujumga o‘tish
to‘g‘risida buyruq berdi, 11-avgustda esa Chjan Kayshi barcha Xitoy qo‘shinlariga
hujumga o‘tish to‘g‘risida xuddi shunday buyruq berdi, ammo bunda kommunistik
4- va 8-armiyalar ishtirok etmasligi alohida qayd etilgan edi. Shunga qaramay,
kommunistlar hujumga o‘tdilar. Endi ham kommunistlar, ham millatchilar birinchi
navbatda ittifoqchilarga qarshi tezda mag‘lub bo‘layotgan Yaponiya ustidan
g‘alaba qozonganidan keyin mamlakatda o‘z hokimiyatini o‘rnatish haqida
qayg‘urardilar. Shu bilan birga, SSSR yashirin ravishda birinchi navbatda
kommunistlarni , AQSh esa millatchilarni qo‘llab-quvvatladi.
SSSRning urushga kirishi va Xirosima va Nagasaki atom bombardimonlari
Yaponiyaning yakuniy tor-mor etilishi va mag‘lubiyatini tezlashtirdi.
1945-yil 14-avgustda, Kvantun armiyasi qattiq mag‘lubiyatga uchragani
ayon bo‘lgach, Yaponiya imperatori Yaponiyaning taslim bo‘lishini e’lon qildi.
15-avgustda o‘t ochishni to‘xtatish e’lon qilindi. Ammo bu qarorga qaramay,
alohida yapon qismlari va bo‘linmalari butun harbiy harakatlar maydonida
1945-yil 7–8-sentyabrgacha shiddatli qarshilikni davom ettirdilar.
1945-yil 2-sentyabrda Tokio ko‘rfazida , Amerika "Missuri" harbiy kemasi
bortida AQSh, Buyuk Britaniya, SSSR, Fransiya va Yaponiya vakillari tomonidan
Yapon qurolli kuchlarining taslim bo‘lishi to‘g‘risidagi akt imzolandi. 1945-yil
9-sentyabrda bir vaqtning o‘zida Xitoy Respublikasi hukumati va Janubi-Sharqiy
Osiyodagi Ittifoq qo‘mondonligini ifodalovchi X э Insin Xitoydagi yapon
qo‘shinlari qo‘mondoni general Okamura Yasudzidan taslim bo‘lishni qabul qildi .
Shu bilan Osiyoda Ikkinchi jahon urushi yakunlandi.
SSSRning roli:
24

30-yillarda SSSR Yaponiya tajovuzining qurboni sifatida Xitoyni siyosiy
qo‘llab-quvvatlash yo‘lini izchil olib bordi. Xitoy Kommunistik partiyasi bilan
yaqin aloqalar va Chjan Kayshi ning yapon qo‘shinlarining tezkor harbiy
harakatlari natijasida tushib qolgan og‘ir ahvoli tufayli SSSR Gomindan hukumati
va Xitoy Kommunistik partiyasi kuchlarini birlashtirishda faol diplomatik kuch
bo‘lib xizmat qildi.
1937-yil avgustda Xitoy va SSSR o‘rtasida hujum qilmaslik to‘g‘risida
shartnoma imzolandi, va Nankin hukumati SSSRga moddiy yordam so‘rab
murojaat qildi.
Xitoyning tashqi dunyo bilan doimiy aloqa qilish imkoniyatlarini deyarli
to‘liq yo‘qotishi Shinjon viloyatini mamlakatning SSSR va Yevropa bilan eng
muhim quruqlik aloqalaridan biri sifatida birinchi darajali ahamiyatga ega qildi.
Shu sababli, 1937-yilda Xitoy hukumati SSSRdan Xitoyga qurol, samolyotlar, o‘q-
dorilar va boshqalarni yetkazib berish uchun Sari-O‘zak – Urumchi – Lanchjou
avtomobil trassasini yaratishda yordam berishni so‘radi. Sovet hukumati rozi
bo‘ldi.
1937-yildan 1941-yilgacha SSSR Xitoyga dengiz orqali va Shinjon viloyati
orqali muntazam ravishda qurol-yarog‘, o‘q-dorilar va boshqalarni yetkazib berdi,
shu bilan birga Xitoy qirg‘oqlari dengiz blokadasi tufayli ikkinchi yo‘l ustuvor
ahamiyatga ega edi. SSSR Xitoy bilan bir nechta kredit shartnomalari va Sovet
qurollarini yetkazib berish bo‘yicha shartnomalar tuzdi. 1939-yil 16-iyunda ikki
davlatning savdo faoliyatiga taalluqli Sovet-Xitoy savdo shartnomasi imzolandi.
1937–1940-yillarda Xitoyda 300 dan ortiq Sovet harbiy maslahatchisi ishlagan.
Umuman olganda, bu yillarda u yerda 5 mingdan ortiq Sovet fuqarosi, shu
jumladan A. Vlasov ham ishlagan. Ular orasida ko‘ngilli uchuvchilar, o‘qituvchilar
va instruktorlar, samolyot va tanklarni yig‘uvchi ishchilar, aviatsiya mutaxassislari,
yo‘l va ko‘prik qurish mutaxassislari, transportchilar, tibbiyot xodimlari va
nihoyat, harbiy maslahatchilar bor edi.
1939-yil boshiga kelib, SSSRdan kelgan harbiy mutaxassislar sa’y-
harakatlari tufayli Xitoy armiyasidagi yo‘qotishlar keskin kamaydi . Agar
25

urushning dastlabki yillarida Xitoyning o‘lik va yaradorlardagi yo‘qotishlari
800 ming kishini tashkil etgan bo‘lsa (yaponlarning yo‘qotishlariga nisbatan 5:1),
ikkinchi yilda ular yaponlarnikiga tenglashdi ( 300 ming kishi ).
1940-yil 16-sentyabrda Urumchida Sovet mutaxassislari tomonidan qurilgan
yangi aviayig‘ish zavodining birinchi navbati ishga tushirildi.
Umuman olganda, 1937–1941-yillar davomida SSSR Xitoyga yetkazib
berdi: 1285 ta samolyot (shundan 777 ta qiruvchi, 408 ta bombardimonchi, 100 ta
o‘quv), 1600 ta turli kalibrdagi qurol , 82 ta o‘rta tank , 14 ming ta stankali va qo‘l
pulemyotlari , 1850 ta avtomobil va traktor .
Xitoy Havo kuchlari taxminan 100 ta samolyotga ega edi. Yaponiya esa
aviatsiyada o‘n karra ustunlikka ega edi. Eng yirik yapon aviabazalaridan biri
Tayvan da, Taybey yaqinida joylashgan edi.
1938-yil boshiga kelib, "Zet operatsiyasi" doirasida SSSRdan Xitoyga yangi
SB bombardimonchi samolyotlari partiyasi yetib keldi. Havo kuchlari bo‘yicha
bosh harbiy maslahatchi kombrig P.V. Rychagov va harbiy-havo attashesi
P.F. Jigarev (SSSR Havo kuchlarining bo‘lajak bosh qo‘mondoni) jasoratli
operatsiyani ishlab chiqdilar. Unda polkovnik F.P. Polynin qo‘mondonligi ostidagi
12 ta SB bombardimonchisi ishtirok etishi kerak edi. Reyd 1938-yil 23-fevralda
bo‘lib o‘tdi. Maqsad muvaffaqiyatli urildi, barcha bombardimonchilar bazaga
qaytdilar.
Keyinchalik, T.T. Xryukin qo‘mondonligi ostidagi o‘n ikki SBdan iborat
guruh yaponlarning "Yamato-maru" aviatashuvchisini cho‘ktirib yubordi .
Germaniyaning Sovet Ittifoqiga hujumi va ittifoqchilarning Tinch okeani
maydonida harbiy harakatlarning avj olishi Sovet-Xitoy munosabatlarining
yomonlashishiga olib keldi, chunki Xitoy rahbariyati SSSRning Germaniya ustidan
g‘alabasiga ishonmasdi va, boshqa tomondan, o‘z siyosatini G‘arb bilan
yaqinlashishga yo‘naltirdi. 1942–1943-yillarda har ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy
aloqalar keskin zaiflashdi .
1942-yil mart oyida SSSR Xitoy viloyatlaridagi antisovet kayfiyatlar tufayli
o‘zining harbiy maslahatchilarini chaqirib olishga majbur bo‘ldi.
26

1943-yil may oyida Sovet hukumati Shinjon gomindan hokimiyatining
zo‘ravonliklari munosabati bilan qat’iy norozilik bildirganidan so‘ng, barcha savdo
tashkilotlarini yopishga va o‘zining savdo vakillari va mutaxassislarini chaqirib
olishga majbur bo‘ldi.
G‘arb davlatlari roli:
1937-yil dekabridan boshlab bir qator voqealar, masalan, Amerika kanoner
qayig‘i "Panay"ga hujum va Nankindagi qirg‘in , AQSh, Fransiya va Buyuk
Britaniya jamoatchilik fikrini Yaponiyaga qarshi burdi va yapon ekspansiyasi
yuzasidan ma’lum qo‘rquvlarni uyg‘otdi. Bu ko‘rsatilgan mamlakatlar
hukumatlarini Gomindanni harbiy ehtiyojlar uchun kreditlar bilan ta’minlashni
boshlashga undadi. Bundan tashqari, Avstraliya yapon kompaniyalaridan biriga o‘z
hududida temir ruda konini sotib olishga ruxsat bermadi, shuningdek, 1938-yilda
temir rudasini eksport qilishni taqiqladi . Yaponiya bunga 1940-yilda Indochinaga
bostirib kirish bilan javob berdi va Xitoy-Vyetnam temir yo‘lini kesib tashladi, bu
orqali Xitoy qurol-yarog‘, yoqilg‘i, shuningdek, har oy g‘arbiy ittifoqchilardan 10
000 tonna material import qilardi.
1941-yil o‘rtalarida AQSh hukumati Xitoyni tark etgan Sovet samolyotlari
va ko‘ngillilari o‘rniga Kler Li Shennolt boshchiligidagi Amerika Ko‘ngillilar
guruhini tashkil etishni moliyalashtirdi. Bu guruhning muvaffaqiyatli jangovar
harakatlari boshqa frontlardagi og‘ir vaziyat fonida katta jamoatchilik aks-sadosini
keltirib chiqardi, uchuvchilar tomonidan orttirilgan jangovar tajriba esa barcha
harbiy harakatlar maydonlarida foydali bo‘ldi.
Yaponlarga va Xitoydagi armiyaga bosim o‘tkazish uchun AQSh, Buyuk
Britaniya va Niderlandiya Yaponiya bilan neft va/yoki po‘lat savdosiga embargo
qo‘ydi. Neft importining yo‘qolishi Yaponiya uchun Xitoydagi urushni davom
ettirishni imkonsiz qildi. Bu Yaponiyani ta’minot masalasini zo‘rlik bilan hal
qilishga undadi, bu esa 1941-yil 7-dekabrda Yaponiya imperatorlik flotining Pyorl-
Harborga hujumi bilan belgilandi.
Germaniya roli:
27

Urushdan oldingi davrda Germaniya va Xitoy iqtisodiy va harbiy sohalarda
yaqin hamkorlik qilganlar. Germaniya Xitoyga sanoat va armiyani modernizatsiya
qilishda yordam bergan, evaziga esa Xitoy xom ashyosini yetkazib berishni olgan.
30-yillarda Germaniyaning qayta qurollanish davrida nemis harbiy texnikasi va
materiallari eksportining yarmidan ko‘pi Xitoyga to‘g‘ri kelgan. Biroq, nemislar
yordamida jihozlash va o‘qitish rejalashtirilgan 30 ta yangi Xitoy diviziyasi Adolf
Gitler ning 1938-yilda Xitoyni qo‘llab-quvvatlashdan voz kechishi tufayli amalga
oshirilmadi. Bunday qaror ko‘p jihatdan Germaniya siyosatining Yaponiya bilan
ittifoq tuzishga qayta yo‘naltirilishi bilan bog‘liq edi. Germaniya siyosati, ayniqsa,
Anti-Komintern paktining imzolanishidan keyin Yaponiya bilan hamkorlik
tomoniga o‘zgardi.
28

III-BOB. XITOY XALQINING YAPON BOSQINCHILARIGA
QARSHI MILLIY-OZODLIK HARAKATLARI VA UNING OQIBATLARI
3.1 Kampaniyalarning oqibatlari. Yaponiyaning strategik
mag‘lubiyatining sabablari
Urush davomida Xitoy Gomindan ining siyosiy muhitida sezilarli
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Yapon qo‘shinlarining tez harakatlanuvchi kuchlari
orqasida XKPning qurolli qarshilikni (partizan harakatini) tashkil etish faoliyati
natijasida ozod qilingan hududlar paydo bo‘ldi.
1940-yilda bu hududlarning aholisi 100 million kishini tashkil etdi. XKP
ichidagi partiyaviy kurash va ikki yondashuv (Komintern yo‘nalishi va M. Szedun
yo‘nalishi) to‘qnashuvi urushda alohida kuch bilan namoyon bo‘ldi. 1939-yil
yozidan boshlab Maoning pozitsiyasi mustahkamlandi , uning safdoshlari guruhi
shakllanib, partiyaning yagona ideologi va nazariyotchisi ga aylandi. Yangi
konsepsiyaning asosiy mazmuni milliy najot va millatning qayta tiklanishi, Xitoy
jamiyatini demokratlashtirish va iqtisodiy hayotni yangilash g‘oyasini
ta’kidlashdan iborat edi.
“Yangi demokratiya” ni demokratik inqilob bosqichida kommunistik
kurashning asosiy maqsadi sifatida ilgari surish Xitoyda sotsializm uchun kurashga
zudlik bilan o‘tish uchun ob’yektiv va sub’yektiv sharoitlarning yo‘qligini anglash
bilan bog‘liq edi.
Shu bilan birga, XKP o‘zining sinfiy xarakterini yo‘qotdi va ijtimoiy
jihatdan avtonomga aylandi . XKPning Yettinchi qurultoyi (1945-yil aprel – iyun),
unda 1,2 million partiya a’zosi ishtirok etdi, maoizmning g‘alabasini va XKPning
butun siyosatida chap sekta millatchilik tendensiyalarining mustahkamlanishini
belgiladi. Ular, birinchi navbatda, yagona anti-imperialistik front siyosatiga
nisbatan nihilistik yondashuvda , Gomindan bilan keskinlikning kuchayishida ,
qurolli kurashning asosiy og‘irligini Yaponiyadan Gomindanga o‘tkazishda
namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga, urushning xalqaro jihatlari tushunilmadi 8
.
8
Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в период антияпонской войны
(1937-1945). - М.: Проспект, 2009. - 125 с.
29

1941-yil yoz va kuzida XKP rahbariyati Ikkinchi jahon urushi voqealariga
ikki xil yondashuvni ochib berdi:
1. Sovet yordami va Yaponiyaga qarshi faol urush ;
2. VKP(b) rahbariyatining yapon kuchlariga qarshi harakatlarni
faollashtirish chaqiriqlariga nisbatan passiv munosabat .
“Xitoyga xos marksizm” va “yangi demokratiya” konsepsiyasi XKP va
Qo‘shma Shtatlar ning umumiy manfaatlarini keltirib chiqardi.
Yaponiya Ikkinchi jahon urushidagi mag‘lubiyatining asosiy sababi Amerika
va Britaniya qurolli kuchlarining dengizda va havoda qozongan g‘alabalari ,
shuningdek, 1945-yil avgust-sentyabr oylarida Sovet qo‘shinlarining
Yaponiyaning eng yirik quruqlik armiyasi – Kvantun armiyasini tor-mor etishi
Xitoyni ozod qilish imkonini berdi.
Yaponlarga nisbatan son jihatdan ustunlikka qaramay, Xitoy askarlarining
samaradorligi va jangovar qobiliyati juda past edi, asosan Xitoy armiyasining ortda
qolgan qurol-yarog‘lari tufayli, ular Yaponiya tomonidan ko‘rilgan yo‘qotishlarga
nisbatan 8,4 baravar ko‘proq yo‘qotishga uchradilar.
G‘arb ittifoqchilari qurolli kuchlarining, shuningdek, SSSR qurolli
kuchlarining harbiy yordami va harbiy harakatlari Xitoyni to‘liq halokatdan saqlab
qoldi.
Xitoydagi yapon qo‘shinlari 1945-yil 9-sentyabrda rasman taslim bo‘ldi .
Xitoy-Yaponiya urushi va u bilan birga Osiyodagi Ikkinchi jahon urushi
Yaponiyaning ittifoqchilarga to‘liq taslim bo‘lishi bilan yakunlandi.
Hududiy o‘zgarishlar:
Qohira konferensiyasi (1943-yil) qarorlariga muvofiq Manchjuriya va
Peskador hududlari Xitoyga qaytarildi. Ryukyu orollari Yaponiyaning hududi deb
tan olindi.
Tomonlarning yo‘qotishlari:
Xitoy manbalari 35 million kishini – halok bo‘lganlar va yaradorlarning
umumiy sonini (qurolli kuchlar va tinch aholi) tashkil etishini xabar qiladi.
30

Rudolf Rummel ning so‘zlariga ko‘ra, umumiy yo‘qotishlar 19 milliondan
ortiq kishini tashkil etdi, shu jumladan 12 milliondan ortiq tinch aholi 9
.
3.2 1937–1945-yillardagi Yaponiya-Xitoy urushining Ikkinchi jahon
urushidagi roli tahlili
Hozirgi vaqtda Ikkinchi jahon urushi boshlanish vaqtining ikki versiyasi
mavjud – Yevropa va Xitoy .
Shunday qilib, ko‘pchilik yevropaliklar uchun Ikkinchi jahon urushi 1939-
yil sentyabr oyida fashistlar Germaniyasining Polshaga bostirib kirishi natijasida
boshlanganligi shubhasiz tuyulsa, Xitoy tarixshunosligi uzoq vaqtdan beri bu
voqeani baholashda yevrotsentrizmdan uzoqlashish va bu urushning boshlanishi
1937-yil 7-iyulga to‘g‘ri kelishini tan olish vaqti kelganini isbotlab kelmoqda. Va
bu Yaponiyaning Xitoyga qarshi ochiq tajovuzi bilan bog‘liqdir.
Yevropada urush boshlanishidan oldin, yaponlar Xitoyning asosiy qismini,
unda joylashgan yirik shaharlar va iqtisodiy markazlar – Pekin, Tyanjin, Shanxay,
Nankin, Uxan, Guanchjou ni bosib olgan edilar. Mamlakatning deyarli butun temir
yo‘l tarmog‘i bosqinchilar qo‘liga o‘tdi, uning qirg‘oqlari esa bloklandi. Urush
davrida Xitoyning poytaxti Chuntsin bo‘ldi.
Xitoy Yaponiyaga qarshi qarshilik urushida 35 million kishini yo‘qotdi.
Yapon armiyasining jirkanch jinoyatlari haqida Yevropa jamiyati yetarlicha
xabardor emas.
Ikkinchi jahon urushining potentsial inkubatori Osiyo-Tinch okeani
mintaqasida , militarist Yaponiya 1931-yil 18-sentyabrdan 19-sentyabrga o‘tar
kechasi Xitoyning shimoli-sharqiga ( Manchjuriya ) bostirib kirib, Xitoydagi
tajovuzga turtki berganida paydo bo‘ldi 10
.
Xitoyning uchta shimoli-sharqiy viloyatini bosib olish natijasida, uzoq
bosqinchi davlat SSSR va Sovet Ittifoqi bilan do‘stona munosabatda bo‘lgan
Mo‘g‘ulistonning Uzoq Sharq chegaralariga yetib keldi. U o‘z armiyasini
Xitoyning ichki chegaralarigacha olib keldi. 1932-yilda qo‘g‘irchoq davlat
9
Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –1995. – №7. – С. 91 .
10
Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –1995. – №7. – С. 113 .
31

Manchjou-Goni yaratib, uni materikdagi harbiy-strategik platsdarmga aylantirib,
Yaponiya Xasan ko‘lida va Xalxin-Gol ustida Sovet va Mo‘g‘ul chegaralarining
mustahkamligini sinab ko‘rishga urindi.
Xitoyda, Janubi-Sharqiy Osiyoda, Tinch okeanida “buyuk urush” ning
maqsadi Xitoyni, mintaqaning boshqa mamlakatlarini qul qilish, Xitoy va boshqa
mamlakatlarning moddiy va inson resurslaridan Osiyodagi keyingi hududiy
bosqinlar uchun va eng muhimi, SSSR, AQSh va Buyuk Britaniya bilan urush
uchun foydalanish edi. Bu rejalar imperator hujjatlarida “Buyuk Sharqiy Osiyoning
umumiy farovonlik sohasini qurish siyosati” deb nomlangan. Aslida, bu urush
Ikkinchi jahon urushiga prolog bo‘lib xizmat qildi. Yapon siyosatining bu
yo‘nalishini muhim qo‘llab-quvvatlash Germaniya tomonidan olib borilgan
musodara siyosati edi.
Ikkinchi jahon urushi Sharqqa yana ko‘proq e’tiborni tortdi, chunki resurslar
asosan Yevropada ishlatilgan edi. Yapon eskadrasining Perl-Harborga hujum
qilgani bejiz emas. Amerikada yetarli neft bor edi, Yaponiyada esa ko‘p yo‘q edi.
Shuning uchun u Indochina va boshqa yaqin davlatlarning boyliklariga ko‘z tikdi.
Yuqorida aytilganlarni inobatga olgan holda, insoniyatning e’tibori hali ham
Sharqqa qaratilganligini ta’kidlaymiz, chunki yangi kuchli davlatlar, xususan
Xitoy , paydo bo‘ldi.
32

XULOSA
Tadqiqot ko‘rsatganidek, 20-asrning eng fojiali voqeasi Ikkinchi jahon
urushi bo‘ldi. Uning asosiy maydonlaridan biri Osiyo-Tinch okeani mintaqasi
bo‘lib, unda dunyoning barcha yetakchi kuchlarining milliy manfaatlari to‘qnashdi.
Bu to‘qnashuvning katalizatori Yaponiyaning Xitoyga nisbatan ekspansionistik
siyosati bo‘ldi.
Hujjatda belgilangan vazifalarga muvofiq, quyidagi asosiy xulosalar ni
chiqarish lozim:
“Yaponiya-Xitoy urushi” ikki bosqichdan iborat bo‘lgan: 1-bosqich – 1937–
1939-yillar, 2-bosqich – 1939–1945-yillar. Bunga 1937-yil 7-iyuldagi Pekin
yaqinidagi Lugoutsyao ko‘prigi da yapon va xitoy qo‘shinlari o‘rtasidagi mojaro
sabab bo‘lgan 11
.
Yaponiya-Xitoy urushida Xitoyning mag‘lubiyatining asosiy sabablari
quyidagilardan iborat: G‘arb davlatlari faqat so‘zda hamdardlik bildirib,
Yaponiyaning Xitoydagi ekspansiyasiga ko‘maklashish siyosatini davom ettirdilar;
Xitoy harbiylari hali ham Yaponiyaning yaxshi yo‘lga qo‘yilgan harbiy
texnikasidan orqada qoldi; Xitoy askarlari son jihatdan yaponlardan ustun
bo‘lsalar-da, texnik jihozlanish, tayyorgarlik, tashkilotchilik jihatidan ancha yomon
edi; Xitoyda umumiy harbiy majburiyat yo‘q edi, armiyani muntazam to‘ldirish
tizimi yo‘q edi, tashkiliy tuzilmasi bir xil emas edi. Shunday qilib, an’anaviy
militarizmning og‘ir merosi Xitoy armiyasini zaiflashtirdi .
Agar yevropaliklar uchun Ikkinchi jahon urushining boshlanishi 1939-yil
sentyabr oyida natsistlar Germaniyasining Polshaga bostirib kirishi bilan
belgilangan bo‘lsa, Xitoy tarixshunosligi uzoq vaqtdan beri bu voqeani baholashda
yevrotsentrizmdan uzoqlashish va bu urushning boshlanishi 1937-yil 7-iyulga
to‘g‘ri kelishini tan olish vaqti kelganini ta’kidlamoqda.
11
Всемирная история. Т.9. / Под ред. Е. М. Жукова. – М.: Изд-во соц. –экон. лит-ры, 1962. – 748с.
33

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Астафьев Г . В . Интернациональная помощь СССР Китаю (1917–1945) /
Г.Астафьев // Вопросы истории. – 1984. – №9. – С. 74–82.
2. Бородин Б. А. Помощь СССР китайскому народу в антияпонской
войне.1937–1941. / Б. Бородин. – М.: Мысль, 2015. – 200с.
3. Васильев Л. С. История Востока. Т.2. – М.: Высшая школа, 2012. – 559с.
4. Галенович Ю. М. Цзян Чжунгжэн, или Неизвестный Чан Кайши. /
Ю.Галенович. – М.: Муравей, 2014. – 368с.
5. Горбачев Б. Китайский фронт / Б. Горбачев // Азия и Африка сегодня. –
1995. – №7. – С. 21–22.
6. Дюпюи Р.Э., Дюпюи Т.Н. Всемирная история войн. М.: АСТ. - 674 с.
2015г.
7. Каткова З.Д. Внешняя политика гоминьдановского правительства Китая в
период антияпонской войны (1937-1945). - М.: Проспект, 2009. - 422 с.
8. Ледовский А. М. СССР и Китай в 1937–1945гг. Записки
советскогодипломата. / А. Ледовский // Новая и новейшая история. – 1990. –
№5. – С.82–108.
9. Мясников В.С. Дальневосточный театр Второй Мировой войны и
советская дипломатия (1937-1945) // Мир истории. - 2014. - № 2. - С. 81-112.
10. Мясников В.С. Где и когда началась Вторая Мировая война // Российская
газета. - 2010. - № 3. - С. 19-34.
11. Тихвинский С. Л. Переписка Чан Кайши с И. В. Сталиным и К.
В.Ворошиловым. 1937–1939гг. / С. Тихвинский // Новая и новейшая история.
– 1995.– №4. – С. 80–87.
34

12. Чудодеев Ю. В. Советские военные советники в Китае (1937–1942) /
Ю.Чудодеев // Проблемы Дальнего Востока. – 1988. – №2. – С. 44–58.
13. Васильев Л. С. История Востока. Т.2. – М.: Высшая школа, 2014. – 559с.
14. Военная помощь СССР в освободительной борьбе китайского народа. –
М.:Воениздат, 1975. – 190с.
15. Всемирная история. Т.9. / Под ред. Е. М. Жукова. – М.: Изд-во соц. –экон.
лит-ры, 1962. – 748с.
35

1937–1945 yillarda Xitoy-Yaponiya urushi

Sotib olish