2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	427.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	История

2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini

Купить

M avzu: Miloddan oldingi III -II asrlardagi
o’zbek davlatchiligi tarixini yoritishda Yunon -
Baqtriya tangalarining ahamiyati.
Reja :
1. Vatanimiz xududida dastlabki davlatchilik
nishonalarining yuzaga kelishi.
2. «Avesto»da Vatanimiz xududidagi dastlabki
davlat uyushmalari xakidagi ma`lumotlar.
3. Davl at uyushmalarining uziga xos jixat va
xususiyatlari.

Markaziy Osiyo xududlari, jumladan O’zbekiston xududlari dunyoning eng
qadimgi odamlar yashagan makonlardan biridir. Bu xududlarda odamlar
kachondan boshlab yashay boshlangan degan savolga bir kancha javoblar
beriladi. Ba`zilar dastlabki odamlarning izlari bundan 500 ming yil ilgari
topilgan deyishsa, boshqalar 800 ming yil ilgari yashagan deydilar.
Fargona vodiysida Sele -Ungur goridan paleolit davriga oid odam
koldiklari topilgandan keyin bu xududl arda qadimgi ajdodlarimiz 1 million
yildan xam ilgarrok yashaganliklari isbotlandi.
Umuman O’zbekiston xududlari dunyo tsilivizatsiyasi uchoklaridan biri
bulganligi shubxasizdir. Markaziy Osiyoning kulay geografik tuzilishi, iklim
sharoitlari bu xududda yashash uchun goyat kulay sharoit yaratgan.

O’zbekiston xududlaridan juda kuplab qadimgi davrga oid arxeologik
yodgorliklar topilgan. Bu yodgorliklardan kazib olingan moddiy ashyolar
qadimgi ajdodlarimizning ijtimoiy -iktisodiy turmushi xakida boy ma`lumo tlar

beradi. Arxeologik manbalar taxlili xulosasiga kura O’zbekiston xududlaridagi
qadimgi ajdodlarimiz asosan daryo buyi manzilgoxlarida yashaganlar. Ovchilik,
termachilik bilan bir katorda xunarmandchilik bilan tula -tukis vujudga keldi.
Daryo buylarida y oki vodiylikdagi tekis dexkonchilikka kulay erlarda
dexkonchili madaniyati rivojlangan.
Sun`iy sugorishga asoslangan dexkonchilikka utish O’zbekiston
xududlarida eramizdan avvalgi 3 ming yilliklarda paydo buldi.
Dexkonchilikning rivojlanishi odamlarning utrok xayot kechirishi jarayonini
kuchaytiradi. Bu xol madaniyatning iktisodiy va ijtimoiy asoslarining tezkorlik
bilan rivojlanishiga olib keldi. endi qadimgi ajdodlarimiz urug jamoasi asoslari
buyicha emas, balki ishlab chikarish manfaatlari asosida gur uxlashib
yashaganlar. Ma`lum manzilgoxlarda patriarxal tizim asosida yuzdan ortik
oilalar birlashganlar va bu oila jamoani boshqarish ular orasidan saylangan
oksokol ixtiyorida bulgan. eng qadimgi yozma yodgorlik bulmish «Avesto»da
oksokollar kengashi Nman apati nomi bilan kayd qilingan. Bu katta oila boshligi
degan ma`noni bildiradi. Oksokollar kengashi katta kuchga ega bulgan. Ularning
kulida diniy va dunyoviy xokimiyat birlashgan.
Sinfiy tabakalanish jarayoni kuchaygan sari jamiyatni boshqarish ogirlashi b
borgan.
Eramizdan avvalgi 1 -ming yilliklarga kelganda ibtidoiy jamoa tuzumi
uzining oxirgi boskichini utayotgan edi. Temirning kashf qilinishi ibtidoiy
jamoa tuzumini buzub yubordi. U dexkonchilik va xunarmandchilikning
rivojlanishiga ta`sir kursatdi, chorvachilik dexkonchilikdan tamoman ajralib
chikdi. Xunarmandchilikning rivojlanishi bois ilk shaxarsozlik madaniyati
belgilari -bozorlar paydo bulib keng kulamli mol ayirboshlash kuchaydi.
Natijada Urta Osiyoda ilk shaxar davlatlar vujudga keldi. SHaxar -davlatlarning
vujudga kelishi bilan xunarmandchilik va binokorlik xan taraqqiy eta boshladi.
SHaxar davlatlarda savdo -sotik, mol ayirboshlash jaroyonlari tabora boshlanib
rivojlanib, kengayib bordi

O’zbekiston xududlaridagi bronza va temir davridagi yod gorliklari
komplekslarini o’rganish bu xududda iktisodiyot va madaniyatning yuksak
darajada taraqqiy etganini va bu erda qadim davrlardanok sinfiy jamiyat
shakllana boshlaganini kursatadi. SHuni kayd etib utmok joizki, Markaziy
Osiyodagi kuldorlik jamiyat i ikki daryo oraligi va Misrdagi kuldorlik singari
taraqqiy etmagan. Bu erda kulchilik uklad sifatida mavjud bulsada, jamoa
mavkei katta bulganligidan u taraqqiyotning yukori chukkisiga kutarila
olmagan. SHu bois, Markaziy Osiyodagi kulchilik «Osiyocha ish lab chikarish
usuli» deb talqin qilingan.
Markaziy Osiyoning uziga xos tabiy, geografik va xujalik iktisodiy
sharoitlari xususan, bu erda sugorma dexkonchilik madaniyatining ustunligi
kullar mexnatiga nisbatan dexkonlar mexnatini ustunrok mavkeda bulishi ni
ta`minladi.
O’rta Osiyo mintaqasidagi qadimgi davlatlar, ular egallagan hudud nomi va
ma’muriy tuzilishi
Miloddan avvalgi IV -III -II asrlarda qadimgi Xorazm mustakil davlat bo ’lib,
Iskandar, Salavkiylar va Yunon -Baktriya davlatlari tarkibiga kirmagan. Bu xol
Xorazmda o’ziga xos maxalliy davlatchilik tizimi rivojiga muxim omil bo’ldi.
O’rta Osiyoda Miloddan avvalgi 3 ming yillikning o’rtalarida bronza (mis, qalay
va qo’rg’oshin qorishmasi) davri boshlanishi bilan ota urug’i - patriarxat topadi.
Bronza davrida dehqonchilik xo’jaligi yangi erlarda, jumladan O’zbekiston
hududida ham keng yoyilgan. Mazkur davrda ishlab chiqarish munosabatlari tez
rivojlanib, ijtimoiy -iqtisodiy jarayo nlar yangi asosda taraqqiy etadi.
O’rta Osiyoda qabilalar tomonidan yangi erlarni keng o’zlashtirish jarayoni
miloddan avvalgi 4 ming yillikning oxiri - 3 ming yillikda boshlangan.
Zarafshonning yuqori qismida, Panjikent shahridan 15 km g’arbda topilgan 90
gektar maydonda joylashgan Sarazm qishlog’i harobasi moddiy topilmalarida
Janubiy Turkmaniston ziroatchilari va Xorazmning Kaltaminor madaniyatlariga
mansub buyumlar bor. Xuddi shu davrda (miloddan avvalgi 4 -3 ming

yilliklarda) Afg’onistonning shimoli -sha rqida Hind -Pokistonning mashhur
Xarappa madaniyati vakillarining makonlari paydo bo’ladi.
Bronza davrida O’rta Osiyoning janubiy viloyatlarida baland bo’yli, boshi
cho’zinchoq, yuzi tor odamlarning vakillari tarqalgan. O’rta Osiyoning shimoliy
dasht va cho ’l qismida janub aholisidan farq qilgan boshi dumaloq, yuzi juda
keng va cho’ziq bo’lmagan qabilalar yashagan. Janubiy qiyofali odamlar O’rta
er dengizi irqining vakillari deb ataladi. Ular Olb Osiyo, Mesopotamiya, Eron,
Afg’oniston, O’rta Osiyoning janubi , Hindiston kabi katta grafik hududga
yoyilganlar. Shimoliy qiyofali odamlar Janubiy Sibir hududidan to Qozog’iston
va O’rta Osiyoning shimoli -sharqiy qismida, Ural, Volga erlarigacha
tarqalganlar.
Miloddan avvalgi 2 ming yillikning ikkinchi yarmida O’rta Osiyo hududida
qadimgi janubiy va shimoliy qiyofadagi, ya’ni dehqonchilik va chorvachilik
bilan shug’ullangan odamlar vakillarining aralishib ketishi jarayoni boshlanadi.
Shu davrga kelib bronza davri qabilalari O’rta Osiyodagi turli elatlarga asos
solganl ar.
O’zbekiston hududida joylashgan shu elatlarning vakillari - so’g’dlar, baqtriylar,
xorazmiylar va saklar, o’zbek xalqining qadimgi ajdodlaridan bo’lib, ular haqida
ayrim ma’lumotlar qadimgi yozma manbalarda saqlangan.
Miloddan avvalgi 1 ming yillikdan boshlab, yirik madaniy -tarixiy viloyatlar -
Xorazm, Baqtriya, So’g’d, Farg’ona, Shosh (Choch) qadimdan, to o’rta
asrlargacha Sharq hududlarida juda mashhur bo’lgan.
Antropologik va yozma manbalarning ma’lumotlari O’rta osiyoda alohida eng
qadimgi elatlarni ng shakllanishi va etnik hududlarning ajrala boshlashi miloddan
avvalgi IX - VIII asrlarga oid bo’lgani haqida dalolat beradi. Bu masalani
o’rganish juda murakkab muammo bo’lsa ham, shubhasiz aytib o’tish kerakki,
miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmi da Erondagi ahmoniylar sulolasi
podsholarning O’rta Osiyoga yurishlari boshlanganda bu elatlarning ajrala

borish jarayoni butunlay tugagan va turli qadimgi xalqlarning hududiy joylashuv
chegaralari, viloyatlarning umumiy chegaralari ahmoniylardan ancha old ingi
davrlarda shakllangan edi. Yozma manbalarga ko’ra ahmoniylar O’rta
Osiyoning alohida yirik viloyatlariga qarshi harbiy yurishlarni boshlaganlar.
Demak, O’rta Osiyo viloyatlari va aholisi haqida, ularning hududiy joylashuvi
va ayrim viloyatlarning cheg aralari haqida Sharqda turli ma’lumotlar to’plangan
edi.
Jahon tarixidagi ilk davlatlar dehqonchilik kabi ishlab chiqaruvchi xo’jaliklar
paydo bo’lgan joylarda shakllandilar. Ming yillar davomida faqat termachilik va
ovchilik hisobiga yashab kelgan, dehqon chilikni bilmagan ko’pgina qabilalar va
elatlar davlatchilik bosqichiga ko’tarila olmadilar.
Eng qadimgi davlatlar miloddan avvalgi 4 -ming yillikda Ikki daryo oralig’ida
(Mesopotamiya) va qadimgi Misrda paydo bo’ldi. Bundan 10 ming yillar
ilgariyoq bu erda termachilik va ovchilik asosida ekinlarni etishtirishga va
yovvoyi hayvonlarni qo’lga o’rgatish - chorvachilikka o’tish boshlanadi. Asta -
sekinlik bilan dehqonchilik bu erdan qo’shni hududlarga (Kavkazorti, Eron,
O’rta Osiyo, Hindiston, Xitoyga) tarqaladi. Miloddan avvalgi 3 -2-ming
yillikdayoq Qadimgi Sharq mamlakatlari o’rtasida qalin tarixiy -madaniy
aloqalar mavjud edi.
Arxeologik topilmalar shuni ko’rsatmoqdaki, miloddan avvalgi 2 -ming yillik
o’rtalarida O’zbekiston (Surxon vohasi)da qadimgi dehqonchilik madaniyati
rivojlanishi asosida ilk davlatchilikka o’tish jarayoni boshlanadi. Bu jarayon
bosqichma -bosqich rivojlanishining o’ziga xos xususiyat va qonunlarga ega edi.
Ilgarigi o’quv qo’llanmalari va darsliklarda ilk davlatlarning shakllanishini
ekspluat atsiyaning paydo bo’lishi yoki boshqa kishilar mehnati bilan yaratilgan
mahsulotni o’ziniki qilib olishning vujudga kelishi natijasida jamiyatning bir -
biriga dushman sinflarga bo’linishi bilan bog’lab tushuntirilar edi. Aslida, turli
manbalar ilk davlatchi likka o’tishda boshqacha tarixiy vaziyatni ko’rsatmoqda.

Dastlabki davlatlar alohida makonlar yoki ilk shaharlar hamda ishlov
beriladigan erlar va sug’orish tizimi maydoni bilan chegaralangan nisbatan
kichik hududda, ya’ni zich o’zlashtirilgan, xo’jalik va ishlab chiqarish
maqsadida keng foydalaniladigan qadimgi sug’orma dehqonchilik vohalarida
paydo bo’lgan. Bunday vohalar aholisi uchun tashqi harbiy bosqinlardan
himoyalanish, makonlar va manzilgohlar hududini mudofaa qilish, sug’orish va
dehqonchilik ishl arini tashkil etish, jamoaning ichki va tashqi aloqalarini
boshqarib turish masalalarni echish muhim va hayotiy zaruriyat edi.
Shu tariqa, ijtimoiy -iqtisodiy munosabatlar taraqqiyoti jamiyatda alohida
hurmat -e’tiborga bo’lgan kishilarning ajralib chiqishga olib keldi. Ular ijtimoiy
ishlab chiqarishda doimiy band bo’lmasdan, faqatgina ijtimoiy va xo’jalik hayoti
ustidan nazorat va rahbarlikni amalga oshirdilar. Lekin, ular na boy -badavlat
kishilar, na ekspluatatorlar va na quldorlar edi. Jamiyatda bunday kis hilarning
ajralib chiqishiga ularning axloqiy xislatlari va obro’ -e’tibori sabab bo’lgan
xolos. Ammo bu muhit keyinchalikkina alohida to’q oilalarning paydo
bo’lishiga olib keldi va asta -sekinlik bilan jamoadagi yuksak hurmatga
asoslangan hokimiyat meros t ariqasida otadan o’g’ilga o’ta boshladi.
O’rta Osiyoda dastlabki davlat uyushmalari ham dehqonchilik vohalari aholisini
chetdan bo’ladigan bosqinchilardan himoya qilish va jamoadagi munosabatlarni
huquqiy boshqarib turish uchun tashkil topdi.
O’rta Osiyo x alqlari ajdodlarining ilk davlatchiligi ancha qadim ildizlarda ega.
Milliy davlatchiligimiz shakllangan bronza davriga oid birorta yozma
ma’lumotlar yo’q. O’zbekistonning bu davrga oid tarixi faqatgina arxeologik
tadqiqotlar natijalari asosida yoritilib, u lar jamiyat taraqqiyotidagi barcha
murakkab jarayonlarni to’liq ochib bera olmaydi.
O’zbekistonning miloddan avvalgi 1 ming yillikning birinchi yarmiga oid tarixi
yozma manbalarda qisman yoritilgan. Zardushtiylarning muqaddas kitobi
«Avesto»da, ahamoniylar davri mixsimon yozuvlarida va qadimgi Yunon -Rim

yozma manbalarida o’lkamizdagi xalqlarning nomlari, alohida joylar, tog’lar,
daryolar va ko’llarning nomlari, afsonaviy qahramonlar va podsholarning
nomlari, aholining turmushi, dini, madaniyati, ijtimoiy -iq tisodiy va siyosiy
tuzumi to’g’risidagi ma’lumotlar mavjud.
«Avesto» asarida Xorazm, Baqtriya va So’g’d tuprog’ida paydo bo’lgan.
«Avesto»ning eng qadimgi geografik nomlari O’rta Osiyo va unga chegaradosh
viloyatlari bilan bog’lanadi. «Avesto» kitoblari qu yidagi ma’lumotlarni o’z
ichiga oladi: qadimgi geografik tushunchalar, hududiy, etnik, qabilalar va
viloyatlar nomlari, qadimgi va siyosiy tuzum, zardushtiylarning falsafasi, dunyo
tarixining rivojlanishi haqida ma’lumotlar.
Yunon -fors urushlari boshlanish i bilan miloddan avvalgi VI - IV asrlar siyosiy
voqealarida ishtirok etgan O’rta Osiyo xalqlarining tarixi qadimgi yunon
tarixshunoslarning asarlarida yoritilgan.
Bu borada O’rta Osiyo xalqlari to’g’risida qisqa bo’lsa -da, juda aniq
ma’lumotlar beruvchi Ge rodotning «Tarix» kitobi qismlari ayniqsa qimmatlidir.
Qadimgi davrlardan boshlab bu kitob dunyoda eng mashhur tarixiy asarlardan
biri bo’lib hisoblangan. Uning muallifi Gerodot «tarixning otasi» deb nom
olgan.
«Avesto» qadimgi fors yozuvlari, Gekatey, Ger odot, Ktesiy va boshqa yunon
tarixshunoslarining asarlarida O’rta osiyo tarixiy viloyatlari nomlari quyidagi
tartibda ko’rsatib berilgan:
«Avesto» Qadimgi fors yozuvlari Yunon tarixchilari
Mouru Marg’un Marg’iyona
So’g’da So’g’uda So’g’diyona
Bahdi Baqtrish Baqtriyona
Xvarizam Xvarazmin Xorasmiya

- Partava Parfiyona
Tur, danu Shak, sak Saklar, massagetlar
Mouru Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra, Marg’iyona erlari Murg’ob vohasi,
So’g’diyona - Qashqadaryo va Zarafshon vohalari, Baqtriyona (Baqtriya) -
Afg’onistonning shimoli -sharqiy qismi, Janubiy Tojikiston va Surxondaryo
viloyati, Xorazm - Amudaryoning o’rta va quyi q ismidagi erlarini o’z ichiga
olgan.
Saklar O’rta Osiyo va Qozog’istonning tog’lari, dashtlari va cho’llarida
yashagan ko’chmanchi chorvador qabilalaridir. Ahamoniylar yozuvlarida saklar
quyidagi guruhlarga bo’lingan: saka tigraxauda «tigra» - bu «o’tkir», xauda -
«bosh kiyim», «saka -xaumovarka» - «xaomani ulug’lagan saklar» («xaoma» -
«iuqaddam ichimlik»), «saka tiay darayyo» - «daryo, dengiz narigi yog’idagi
saklar».
Saklarning yodgorliklari - qadimgi qabristonlar va mozor - qo’rg’onlar juda
keng hududda topib tekshirilgan (Kaspiy, Orol dengizi atrofidan Balxash
ko’ligacha, pomir va Tangritog’ o’lkalarida, Quyi Zarafshon, Amudaryo,
Sirdaryo erlarida). Saklar xo’jaligida chorvachilik ayniqsa katta ahamiyatga ega
bo’lgan. Bu kabilar qoramol mayda chorva hamd a otni ko’plab urchitganlar.
Saklarning yodgorliklarida bronza va temirdan ishlangan harbiy qurollar, zeb -
ziynat, mehnat qurollari va sopol idishlar uchraydi.
XIX asrning oxiridan boshlab oldingi yillar jahon tarixshunosligida O’rta
Osiyoda ilk davlatlarni ng paydo bo’lishi muammolarini o’rganishda
«Avesto»dagi ma’lumotlar, Gekatey va Gerodot asarlari, shuningdek,
tarixshunos Ktesiyning ma’lumotlari asos bo’lib xizmat qildi.
Ilmiy adabiyotlarda O’rta Osiyoda ahamoniylar davrigacha mavjud bo’lgan
quyidagi dav lat uyushmalari haqida so’z yuritganlar.
1. Arshayyona - O’rta Osiyodagi qadimgi viloyatlarning uyushmasi;

2. Ayyornam Vayjo - bu ham Aryoshayyonadek yoki uning markazi Ariya va
Marg’iyonada bo’lgan «Katta Xorazm» yoki Amudaryoning quyi oqimidagi
Xorazm da vlati;
3. Qadimgi Baqtriya davlati.
Olimlarning aytishicha, Aryoshayyona «Avesto»da tilga olingan Kavi
Vishtasining podsholigi bo’lib, miloddan avvalgi IX - VIII asrlarda Drangiana,
Satagadiya, Ariya, Marg’iyona va Amudaryo va o’rta oqimidagi viloyatlarni
birlashtirgan. G’arb olimlari V.B.Xenning, I.Gershevichlar Kavi Vishtasining
davlati Marv va Xirot atrofida joylashgan «Katta Xorazm» deb hisoblaganlar.
Bu masala ko’plab ilmiy ishlar yozilgan, munozaralar bo’lgan bo’lsa -da, «katta
Xorazm» muammosi to’la e chimini topmagan. Bu ilmiy nazariya Gerodotning
Akes daryosi suvlaridan foydalanish haqidagi ma’lumsotlariga asoslanib, paydo
bo’lgan. Gerodot yozadi: «Osiyoda bir fodiy bor. Uning barcha tomoni tog’
bilan o’ralgan, tog’ni esa beshta dara kesib o’tadi. Bir vaqtlar bu vodiy
xorazmliklarga qarashli bo’lib, xorazmliklar, parfiyaliklar, saranglar va
tamaneylarning chegaradosh erlarida joylashgan. Forslarning hukmronligi
boshlang’ich vodiy fors podshosi hukmronligiga o’tgan. Vodiyni o’rab olgan
tog’dan Akes noml i yirik daryo boshlanadi».
Ba’zi tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, ahamoniylar davridan oldin
xorazmliklar Parfiya chegaradaridan sharqiy yo’nalishda Kopetdog’
yonbag’irlarida joylashganlar.
Xorazm davlatining markazi Marv va Xirot atrofida bo’lib, bu dav latni forslar
podshosi Kir II tomonidan bo’ysundirilgandan so’ng xorazmliklar Quyi
Amudaryo - hozirgi Xorazm viloyatiga ko’chib borganlar deb faraz qilingan.
Ushbu nazariyaga ko’ra, xorazmliklarni Quyi Amudaryo erlariga janubdan
miloddan avvalgi VI asrda q adimgi forslar siqib chiqarganlar.
S.P.Tolstov, Ya.G’ulomovlar bu nazariyaga qarshi bo’lib, xorazmliklar O’rta
Osiyoning janubidan ko’chib kelmaganlar. Xorazm davlati Quyi Amudaryoda

qadimgi zamonlardayoq vujudga kelgan deb xulosa qilganlar. Ammo bu
davlatning chegaralari hozirgi Xorazm vil oyati hududidan ancha keng bo’lgan.
Miloddan avvalgi 700 -540 yillar qadimgi Baqtriya davlatining rivojlangan davri
bo’lib, bu yirik davlatning hududiy chegaralir Marg’ob vohasi. Hindiqush
tizmasi, Badaxshon, Nurota tizmasi va Buxoro vohasiga borib taqalgan bo’lishi
mumkin.
O’rta Osiyoda rivojlangan dastlabki davlatlardan qadimgi Baqtriya eng
yiriklaridan biri bo’lgan. Bu davrda Baqtriya viloyatlariga qadimgi Xorazm
davlati va sak -massagetlarning harbiy -siyosiy uyushmasiga tegishli o’lkalar
chegaradosh bo’lg an.
Marg’iyona va So’g’diyona qadimg Baqtriya davlatining ayrim qismlari
bo’lganligi haqida turli manbalar xabar qiladi. Qadimgi fors podshosi Doro I
ning Marg’iyonadagi Frada boshchiligidagi qo’zg’olonni (mil.avv. 521 y.) tor -
mor qilishi haqida Behistup y ozuvlaridagi xulosa: «mana nimalarni men
Baqtriyada qildim». Doro III davrida Baqtriya va So’g’diyona birlashtirilgan
o’lka bo’lib, unda Bess ismli satran hokimlik qilgan vaziyati va Marg’iyona,
Baqtriya hamda So’g’diyona aholisining urf -odatlari va madani yati bir -biriga
ancha o’xshashligi ham shular jumlasidandir.
Arxeologik manbalarga ko’ra, Baqtriya va So’g’diyona viloyatlariga nisbatan,
Xorazm tuprog’ida miloddan avvalgi IX - VIII asrlarga oid paxsa yoki xom
g’ishtdan qurilgan uy -joylar, mudofaa devorla ri va turli inshootlar topilmagan.
Sopol idishlar qo’lda yasalgan va kulolchilik charxi bu davr mahalliy
hunarmandchiligida noma’lum bo’lgan. Ayrim tadqiqotchilar shu vaziyatni
hisobga olib, ahamoniylargacha bo’lgan davrda Xorazm tuprog’ida yirik davlat
ta shkil topmagan deb xulosa chiqarganlar.
Ammo, shunga e’tibor berish kerakki, miloddan avvalgi VII asrning oxirlariga
kelib, qadimgi Xorazm shahar markazlaridan biri Qo’zaliqir mudofaa
devorlarining tuzilishi bilan Baqtriyadagi Qiziltepa shahar devorlarini tuzilishida

ancha o’xshashliklar topildi. Baqtriya va Xorazm shahar markazlari mudofaa
devorlarining o’rtasida jangchilar yurishi uchun maxsus yo’lak bo’lgan. Shahar
devorlari ustiga o’q otish uchun mudofaa burjlari qurilgan. Devorlarda har 2
metrda shinak lar qoldirilgan. Demak, shu davrga kelib Xorazm tuprog’ida yirik
shahar markazlari paydo bo’ldi.
O’rta Osiyo viloyatlarining madaniy o’xshashliklariga sabab xalqlarning
qo’shni -qarindoshligi, umumiy urf -odatlari, tili, savdo -sotiq, madaniy aloqalari,
janub da yuqori darajada rivodlangan madaniyatning ta’siri, janubiy aholi bir
qismining Xorazm chegaralari yonida va aynan viloyat hududiga tarqalishi deb
faraz qilinadi. Agar ko’rsatib o’tilgan fikrlar, jumladan, oxirgisi to’g’ri bo’lsa,
qabilalarning ko’chish jarayoni fors podshosi Kir II ning yurishlaridan ancha
oldingi davrlarda boshlangan Janubiy viloyatlarning vakillari va mahalliy aholisi
qo’shilish natijasida yangi madaniy va etnik jarayonlar vujudga kelishi mumkin
edi. Bu vaziyat, arxeologik va antropolo gik ma’lumotlarga ko’ra, O’rta Osiyo va
xususan O’zbekiston hududida bronza davrida va miloddan avvalgi 1 ming
yillikning boshlarida ancha taraqqiy topgan.
Misol uchun, miloddan avvalgi IX - VIII asrlarda Janubiy So’g’diyonada
(Qashqadaryo vohasi) charxda ishlangan idishlarning paydo bo’lishi, qurilishida
g’isht bilan naxsaning ishlatilishi, uy -qo’rg’onlar va ayrim qal’alarning bino
qilinishi Baqtriyaning So’g’diyonaga madaniy ta’sirini va baqtriyaliklar
tomonidan ba’zi tumanlarning o’zlashtirilishini tasdi qlaydi.
Qadimgi Xorazm davlati miloddan avvalgi VII asrda Amudaryo o’rta oqimi
qismidan tortib Orolga yaqin bo’lgan erlarda vujudga kelgan, degan xulosaning
to’g’riligi tasdiqlandi. Bu davlat Marg’iyonadagi Marv atrofida shakllanmagan,
chunki manbalarga ko ’ra, Marg’iyona qadimgi Baqtriya davlatining yirik
viloyati bo’lgan. Baqtriya va Xorazm davlatining hududiy chegaralari O’rta
Amudaryo oqimidagi erlar orqali o’tgan. Shu erlarda bir -biriga ro’para holatda
ikkita qadimgi istehkom - Odoytepa va Qushqal’a qur ilgan. Xorazmliklar egalik
qilgan erlar So’g’diyona, Marg’iyona va Baqtriyaga tegishli o’lkalarga borib

taqalgan Balki shuning uchun ham Gekaney xorazmliklar viloyatini parfiylardan
sharqiy tomonda joylashtirgan Gerodot esa parfiyaliklar va xorazmliklarini erlari
chegaradosh bo’lgan deb ko’rsatgan.
Kir II O’rta Osiyoning janubiy viloyatlarini istilo qilib, shu erning bir qismi
aholisini yurtimizning shimoliy viloyatlariga siqib chiqarish mumkin edi, ammo
Qadimgi Xorazm davlatining vujudga kelishi turli mura kkab madaniy, etnik va
siyosiy jarayonlar bilan bog’liq bo’lib, ahamoniylar davridan oldingi
zamonlarda boshlangan.
Miloddan avvalgi VII - VI asrlarda shakllangan va ancha yirik bo’lgan Qadimgi
Xorazm va Qadimgi Baqtriya davlatlarining aholisi qon -qarindos h elatlar bo’lib,
bir -biriga o’xshash tilda gaplashganlar va yaqin madaniy an’analarga ega edilar.
Bu davrda jamiyatning hududiy bo’linishi ko’zga tashlanib o’rtoqlashuv
jarayoni kuchaydi. Shaharlar qishloq xo’jalik ekinzorlari bilan o’ralib, qal’alar
payd o bo’ldi, muhim savdo yo’llari bo’yicha tayanch istehkomlar qurildi, turli
makonlar qurilishida mudofaa inshootlarning ahamiyati birinchi o’ringa chiqdi,
mustahkam qal’a -panogohlar qurildi, makonlarning harbiy -ma’muriy,
hunarmandchilik yoki qishloq xo’jali k faoliyati yanada ko’proq yuzaga chiqdi.
O’zbekistonning turli viloyatlarida arxeologlar qadimgi shahar xarobalarni topib
tekshirdilar. Ko’plab arxeologik topilmalarning dalolat berishicha, bu
shaharning ba’zilarning yoshi 2700 yildan kam emas. Ularga Afr osiyob
(Samarqand), Qiziltepa (Surxon vohasi), Uzunqir, Erqo’rg’on (Qashqadaryo
vohasi) va boshqalar kiradi. Bu qadimiy shaharlar tarixi hozirgi Samarqand
(Afrosiyob, Marokanda), Kitob -Shahrisabz (Uzunqir) yoki Qarshi (Erqo’rg’on)
hududlarida davom etdi. Y a’ni, O’zbekistonning ko’pgina zamonaviy shaharlari
ancha qadimgi shaharlar tarixi bilan yaqin aloqadorlik ko’zga tashlanib turibdi.
Eng qadimgi shaharlarga xos umumiy belgi ularning mudofaa devorlari bilan
o’ralganligidir. Devorlar suv to’ldirilgan chuqur xandaq bilan o’ralgan bo’lib, bu
mudofaa tizimi ancha mustahkam edi. Shaharlar ichki qal’a, aholini guzarlari,

hunarmandchilik ustaxonalari va savdo qatorlari joylashgan qismlardan iborat
bo’lgan. Shahar atrofidagi soy va anhorlar bo’ylarida dehqonlarning uy -
qo’rg’onlari joylashib, ular bog’lar, ekinzorlar bilan o’ralgan edi. Dehqon
xo’jaliklarini asosan katta ota urug’i oilalarning vakillari tashkil etgan. Ular
alohida uy -joylar, xo’jalik va tomorqa binolarga hamda hosildor erlariga egalik
qilganlar. Bund an uy -qo’rg’onlar, Xorazmda (Dingilja), Surxondaryoda
(Qizilcha) va Samarqand atrofida (Qo’rg’oncha) topib tekshirilgan.
«Avesto» ma’lumotlariga ko’ra, urug’ -«vis» (ayrim qishloq jamoasi 185 ta katta
oila a’zolaridan iborat bo’lgan (75 -90 kishi). Surxondar yodagi Qiziltepa shahri
atrofida to’rtburchak shaklida qurilgan qadimiy uy -qo’rg’onlar (Qizilcha) 3 -4
qo’shni uylardan iborat bo’lib, alohida joylashgan ayrim qishloq jamoasini
tashkil qilganlar. Har bir katta oila jamoasi ayrim uy -joyga, chorvaga va erga
egalik qilgan. U ma’lum darajada iqtisodiy mustaqil bo’lgan. Qishloq
jamoalarining hududiy, iqtisodiy va ijtimoiy birlashuvi, ibtidoiy davrlarga oid
urug’ -qabilaviy birlashuvidan ancha farq qilib, ilk davlat tizimi vujudga kelishi
haqida dalolat beradi.
Sh unday qilib, O’rta Osiyo xalqlarining shakllanishida va uning davlatchiligi
paydo bo’lishida tub o’troq dehqon aholi alohida o’rin tutganligi haqida muhim
tarixiy xulosaga kelish mumkin. O’rta Osiyo xalqlari ajdodlarining ilk
davlatchiligi taraqqiyoti qadi mgi shaharlar tarixi bilan uzviy bog’liq bo’lgan.
Ilk davlatlarning tashkil bo’lishida, jamiyat rivojining ichki qonuniyatlaridan
tashqari (ijtimoiy -iqtisodiy munosabatlarning yuqori darajasi, hunarmandchilik,
almashuv va savdoning tez rivojlanishi, sug’or ma dehqonchilik va boshqalar)
tashqi sabablar - kuchayib borayotgan siyosiy qarama -qarshiliklar va harbiy
to’qnashuvlar ham ta’sir qildi.
Yuqorida keltirilganlardan ko’pi tasodifiy bo’lmay, aniq shart -sharoitlarga
bog’liq edi. Miloddan avvalgi VII - VI asr larda O’rta Osiyo va Qozog’istonning
ko’pgina tog’ va dasht joylarida yilqichilik va ko’chmanchi chorvachilik keng

tarqaldi. Ko’chmanchilar yarog’ -aslahalar taraqqiyotida katta yutuqlarga erishib,
qudratli harbiy kuchga aylandi. Uyushgan ko’chmanchi qabila larning o’troq
dehqonchilik vohalarga xavfi yanada kuchaydi. O’troq aholi uchun keng
ko’lamdagi va ishonchli himoyani tashkil qilish zarur bo’lib qoldi. Shuning
uchun ham Xorazm, Baqtriya, Marg’iyona va So’g’diyonadagi o’troq aholining
harbiy -siyosiy ittif oqi (uyushmasi) shakllanishida, uyushgan ko’chmanchi
qabilalardan tuzilayotgan harbiy xavf hamda ehtimol, Midiya podsholigining
Shimoli -sharqiy Eron va O’rta Osiyoning janubiy chegaralariga bo’lgan hududiy
bosqini sabab bo’ldi.
O’zbek xalqi ajdodlarining i lk davlatchiligi tarixi geografik, hududiy ma’noda
nafaqat O’zbekistonning hozirgi hududi bilan, balki qo’shni viloyatlarda ham
qadimda yuz bergan etnik, madaniy, ijtimoiy -iqtisodiy va siyosiy jarayonlar
bilan bog’liq holda talqin qilinmog’i lozim. Tarixni ng qadimgi davrlarida ilk
davlatlar orasida va ajdodlarimizning yashash joylari o’rtasida aniq ma’muriy
chegaralar bo’lmagan. Qadimgi Xorazm, Baqtriya va So’g’d chegaralari tabiiy
bo’lib, yaqin hududlardagi o’troq yashash joylarning tabiiy geografik
bo’luv chisi sifatida dashtlar, cho’l va tog’lardan foydalanilgan.
Xulosa qilib aytganda, yozma manbalar, arxeologik ma’lumotlar va zamonaviy
tarixiy tadqiqotlar asosida O’zbekiston hududida ilk davlatlarning shakllanishi
va rivojlanishi jarayoni quyidagi davrlar bilan belgilash mumkin:
1. Bronza davri. Miloddan avvalgi 2 ming yillikning o’rtalari va ikkinchi
yarmida va janubiy O’zbekistonda unchalik katta bo’lmagan dehqonchilik
vohalari asosida (misol uchun, qadimgi Sherobod vohasi) ilk davlatchilik
tizimiga o’ti sh davri.
2. Bronza davridan temir asriga o’tish davri. Miloddan avvalgi IX - VIII asrlar.
Mayda davlat tashkilotlarning rivojlanishi va yirik harbiy -siyosiy
uyushmalarning vujudga kelishi. Marg’iyona, Baqtriya, So’g’diyona, Xorazm.

3. Ilk temir davri. Mil oddan avvalgi VII - VI asrlar. Qadimgi Xorazm va
Qadimgi Baqtriya misolidagi yirik davlat uyushmalarining paydo bo’lishi.
Buni tasdiqlamoqda.
«Avesto»da huquqiy munosabatlar. «Avesto» va zardushtiylarning ta’limoti
inson hayoti va odamlarning ijtimoiy -iqti sodiy munosabatlari ma’lum qonun -
qoidalarga asoslangani haqida ma’lumot beradi.
O’rta Osiyo xalqi davlatchilik tarixi Dovon davlat tarixi bilan uzviy bog’liq. Bu
davlat shu nom bilan Xitoy manbalarida tilga olinadi (boshka manbalarda
«Parkana», deyilgan). Dovon davlati taxminan miloddan avvalgi III asrda paydo
bulgan.
Dovon davlatini tadkikotchilar kadimgi Fargona xisoblaydilar. Yozma
manbalarga kura, «Dovon diyorida 70 tacha katta -kichik shaxar bor: axolisining
soni bir necha yuz mingga etadi». Olimlar ayt ishicha, kadimgi Fargonada 300
ming axoli yashagan. Shaxarlarning ichida davlat poytaxti Ershi shaxri aloxida
axamiyat kasb etgan. Miloddan avvalgi 104 -101 yillarda Xitoy kushinlari
Dovonga yurishlar kilib Ershi shaxrini kamal kiladilar. Shu paytda Kang da vlati
kushinlari yordamga kelib, xitoyliklarga karshi kurashda faol katnashdilar. Xitoy
lashkarlari sulxga rozi bo’lib Dovonni tashlab chikadilar.
Dovon davlatining axolisi dexkonchilik bilan shugullangan.
Kadimshunoslarning tadkiklari natijasida Fargonada kup sonli uy -kurgonlar,
kishlok va shaxar xarobalari topib tekshirilgan. Ular ayrim xosildor
dexkonchilik tumanlarida joylashgan.
Kadimgi Fargona kishlok xujaligi, xunarmandchilik va binokorlik yuksak
darajada rivojlangan ulka edi. Dovon dexkonlari arpa, sholi, bugdoy va beda
etishtirish, bogdorchilik va uzum etishtirishda katga yutuklarga erishganlar.
Fargona uzining «samoviy» otlar zoti bilan mash xur bulgan. Xitoy
imperatorining Dovonga bostirib kirishi sabablaridan birini yozma manba

shunday ochib beradi: «Dovon davlatining Ershi shaxrida garoyib otlar
mavjudligi xakida saroyga xabar keldi. Imperatorning «samoviy» otlarga
ishtiyoki ortdi».
Dovon d avlati Xitoy, Xindiston va boshka Shark mamlakatlari bilan bulgan
xalkaro savdoda muxim urin tutgan.
Miloddan avvalgi IV -III -II asrlarda qadimgi Xorazm mustakil davlat bo’lib,
Iskandar, Salavkiylar va Yunon -Baktriya davlatlari tarkibiga kirmagan. Bu xol
Xo razmda uziga xos maxalliy davlatchilik tizimi rivojiga muxim omil bo’ldi.
Yunon -Baqtriya davlati.
Ko‘pchilik tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, Yunon -Baqtriya
davlatining salavkiylardan ajralib chiqishi yunon zodagonlarining qo‘zg‘o loni
xususiyatiga ega bo‘lib, unga Baqtriya aholisi tomonidan qo‘llab -quvvatlangan
Diodot boshchilik qiladi. Tadqiqotchilar Yunon -Baqtriya davlati paydo bo‘lgan
turli sanalarni belgilaydilar (mil.avv. 256, 250, 248 va 246 -145 yy). Bu
davlatning asosi Baqtr iya bo‘lib, ba’zi hukmdorlar davrida (Yevtidem,
Demetriy, Yevkratid) Hindistonning shimoli -g‘arbiy qismi, Amudaryo va
Sirdaryo o‘rtasidagi katta yerlar qo‘shib olinadi.
Baqtriyaning salavkiylar davlatidan ajralib chiqishi xususida rimlik
tarixchilar Pompe y Trog va Yustinda o‘zuq -yuluq ma’lumotlar saqlangan
bo‘lsa -da bu haqda batafsil ma’lumotlar uchramaydi. Shunga qaramasdan
mavjud tangashunoslik, ayrim xo‘jalik hujjatlari, san’at yodgorliklari, sug‘orish
inshootlari va imoratlar qoldiqlari bergan ma’lumot lar asosida bu davlatdagi
ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy hayot haqida ma’lum tasavvurlarga ega bo‘lish
mumkin. Ammo, Yunon -Baqtriya davlatining siyosiy tarixi ko‘p hollarda
qiyosiy solishtirish va taxminlarga asoslanadi.
Yunon -Baqtriyada davlat podsho tomo nidan boshqarilgan bo‘lib,
tangashunoslik ma’lumotlari Diodot I,II,III, Yevtidem I,II, Demetriy, Geliokl,
Platon kabi podsholari haqida xabar beradi. Salavkiylar kabi Yunon -Baqtriya
podsholari ham davlatni satrapliklarga bo‘lib idora etganlar.

Ko‘pchilik tadqiqotchilarning fikricha, Yunon -Baqtriya mulklarining chegaralar
doimiy mustahkam bo‘lmasdan, harbiy -siyosiy vaziyatdan kelib chiqib o‘zgarib
turgan. Mil.avv. III asrning oxirlari O‘rta Osiyo janubidagi harbiy -siyosiy
vaziyat haqida Polibiy ma’lumotlar beradi. Uning yozishicha, salavkiylar
tomonidan Baqtrada qamal qilingan Yevtidem ularning hukmdori Antiox III ga
«chegarada ko‘chmanchi qabilalar turganligi va ular chegaradan o‘tadigan
bo‘lsa har ikkala tomonning ham ahvoli og‘ir bo‘lishi mumkinligini» bi ldiradi.
Polibiy ma’lumot bergan ushbu ko‘chmanchilar mil.avv. III asrning oxirlarida
Zarafshon daryosiga qadar deyarli butun Sug‘dni egallagan bo‘lib, bu hududlar
Yunon -Baqtriya davlatining vaqtinchalik shimoliy chegarasi bo‘lib qoladi.
Shuningdek, g‘arbi y Hisor tog‘lari ham shimoliy chegaralar bo‘lgan bo‘lishi
mumkin.

Yunon -Baqtriya davlatining gullab yashnagan davri III asrning ikkinchi
yarmi va mil.avv. II asrning birinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Janubiy
hududlardan bu davrga oid Jondavlattepa, Dalvarz in (pastki qatlamlar),
Oyxonim, Qorabog‘tepa kabi yodgorliklardan hokimlar saroylari, ibodatxonalar,
turar -joylar, mehnat va jangovar qurollar, turli hunarmandchilik buyumlari
hamda ko‘plab tanga pullarning topilishi bu hududlardagi ijtimoiy -iqtisodiy va
m adaniy hayotdagi rivojlanish jarayonlaridan dalolat beradi.
Yunon -Baqtriya markazlashgan davlat bo‘lib, hokimiyatni podsho
boshqarar edi. Davlat bir nechta viloyat (satrapiya) larga bo‘lingan bo‘lib, bu
viloyatlar boshqaruvchilari yoki hokimlari podshoga bo‘ysunar edilar. Ammo,
bu davrda davlat nechta satrapiyalar bo‘lganligi va ular qanday nomlanganligi
ma’lum emas. Strabon ma’lumotlariga ko‘ra, satrapiyalarga noib satraplarni
tayinlashda qarindoshchilik an’analariga amal qilingan bo‘lishi mumkin.
Yunon -Baqtriya podsholigi davlat tuzilishining muhim tomoni – qo‘shin va
uni tashkil etish edi. Avvalo, ta’kidlash lozimki, yunon -baqtriya qo‘shinlarining
katta qismini baqtriyaliklar va boshqa mahalliy aholi tashkil etgan. Qo‘shinning
asosiy harakatlantiruvchi kuchlari otliq -suvoriylardan iborat bo‘lgan. Qo‘shinlar
tarkibida harbiy fillar ham bo‘lgan.
O‘z vaqtida V. V. Grigoryev Baqtriyadagi yunon hokimiyati yagona
monarxiya tomonidan amalga oshirilmay davlatlar uyushmasi (ittifoqi)
tomonidan amalga oshirilgani dastavval, nisbatan kuchlilar, ular orasidan
«baqtriyaliklar», keyin esa «ularga tobe bo‘lganlar» haqidagi konsepsiyani ilgari
surgan edi. Hozirgi vaqtda ko‘pchilik tadqiqotchilar Yunon -Baqtriya
podsholarining boshqargan hududlari Shimoliy Afg‘oniston, Ja nubiy
O‘zbekiston va Hindiqushdan janubdagi ayrim viloyatlar bo‘lganligini e’tirof
etadilar. Bu hududlardagi markazlashagn davlatda Diodot I, keyin esa Yevtidem
I (ya’ni, mil.avv. III asrning ikkinchi yarmi) davrlarida kuchli podsho
hokimiyati mavjud edi. Mil.avv. II asrning ikkinchi choragidan boshlab Yunon -
Baqtriya podsholigining inqiroziga qadar davlatda mutlaq birlik va barqarorlik
bo‘lmagan.

So‘nggi yillarda olib borilgan qazishmalar natijasida topilgan juda ko‘plab
arxeologik topilmalar Amudaryo o‘rt a oqimining o‘ng va chap qirg‘og‘i
aholisining mil.avv. III -II asrlardagi o‘zaro aloqalaridan darak beribgina
qolmay, bu yerlarni Yunon -Baqtriya davlati tarkibiga kirganligidan dalolat
beradi. E.V.Rtveladzening fikricha, mil.avv. 250 -140/130 yillar davomid a
Yunon -Baqtriya davlati mustaqil davlat sifatida mavjud bo‘lib, bu davrda
Diodot, Yevtidem, Yevkratid, Geliokl kabi podsholar hokimiyatni
boshqarganlar. Mil.avv. II asrning ikkinchi yarmiga kelib ko‘chmanchilar
zarbalari va o‘zaro taxt uchun kurashlar nat ijasida Yunon -Baqtriya davlati
inqirozga uchradi.
Qadimgi Yunonistonda qadimiy tangalar haqida ko’p afsonalar yaratilgan.
Yunonistonlik Gomerning "Iliada" dostonida juda qadim zamonda voqealar va
ularning urf -odatlari tasvirlanadi. Misol uchun :Lemnos orolidan kelgan
dengizchilar bilan aheyliklar orasidagi oldi -sotdini olib kuraylik. Vinoga temir,
mi s - hukiz va hukiz terilari qullarni almashtirish ajabla nar li hol emasmi bu?
Hozir biz bemalol pulga sotib oladigan narsalarimizni usha va qtlarda butunlay
kut ilm aga n narsalarga almashtiril ga tug ’ri kelard i, Bu faqat Gomer davrida
emas, undan ancha a vval ham shunday b o’ lib kelgan.
Odamzod oz narsaga qanoat kilib yurgan, a yribo sh lash har zamo n -har
zamonda, tasod fiy b ol’ gan zamonlarda bu ta biiy hol b o’ lgan, mehnatning bir
mahsuli bo shq a bir m ahsulga anirbosh qilinardi. Ammo vaqt o’ tib borar kan
mehnat taksimoti ahirboshlash uchun tobara k o’plab mol -tovar ishlab
chi qarishni beradi. Buning natijasida mol ayrboshning eski usuli beo’hshov va
noqulay bo’lib qoldi. Bu usul savdo - sotiqqa halal ber ib., jamiyat taraqqyotiga
g’ov bo’la boshladi. Agar odamlar savdo – sotiq qllib bir -birovlari bilan
madaniy boyliklari, tehnikaviy yutuqlari mahsulini almashadilar, bir - birlari
bilan yaqindan tanishadilar. Avvallari mol ayriboshlash bir qabila orasidagin a
bo’lgan bo’lsa, so’ngra turli qabilalar orasida ham ko’chdi. Bu zaruriyat
muvozanatini saqlovchi - vositachi mol - tovarning paydo bo’lishiga olib keladi.
Bu tovar o’z -o’zidan odamlar xohishidan qatiy nazar paydo bo’ldi. Bu xamma

jon deb almashtiradigan mol -tavar bo’lib, u boshqa mol -tovarni baholashga
yordam berdi va mol aniriboshlash engillashtirdi.
Hamma narsa ham xaj m i, masofa, og ’irlik, va qt, harakat tezligi, kuch,
shunda y ulcha ml ardir. Tovar qiymat i nima bilan ulchanadi? hamma va qt uni
ishlab chi karishga ketgan va qt bilan ulchab utirmaysiz - ku. Bu juda murakkab
narsa Masalan: bu birlikni qo’y deyaylik. Bunda tovarlarning nisbiy narhi darhol
osonlashadi. Odamlar bir dona qo’yning bir baliq turiga, - bir hukiz terisiga -
bolta - 4 sopol kuzachaga va hokazolar -ga teng ekaligini o’z tajribalaridan
bilshnardi.
Ha m ma narsa qo’y ga nisbatan baholanadi. Sh unday qilib bir tovar bosh qa
mollarni a yri rboshlashda vositachi bo ’lib uning yo rdamida bosh qa to varlar
almashina veradi . Ana shunda y to varning o’ zi dastl abki pul edi. Ula rning pa ydo
bo’ lish i bilan oddiy ayirboshlov oldi -sotdiga a ylanadi. Har bir mol - to varning
bahosi pul bilan belgilanib, narhi ayatilldigan b o’ lib qol adi.
Bu maqsad uchun t eri juda bop edi. Teri engil b o’ lib uzo q va qt sa qlana rdi.
Terida n keyim - bosh, po yabzal tiksa, kapa ustiga qoplasa hal b o’ lardi.
Sparta,Rim, Karfagen kabi qadimi y davlatlarda ham teri pul mu om ilada b o’ lgan .
Yer yuzida aholi ko’payib, shaharlar paydo bo’ldi. Shahar aholisi uchun
ko’p hayvon ortiqcha tashvish edi. Kulol lar, temirchilar, sarrochlar, duradgorlar,
savat tukuvchilar, o’z buyumlarini hayvonga almashtirgilari kelmay qoldi.
Insoniyat pul bo’ladigan yana ham mukammalroq tovarni qidira boshladi.
Bunday tovar uzoq vaqt izlandi. Hayotning o’z i, zaruriyat boshqalar ini eliakdan
o’tkazib, metallni tanlamaguncha odamlar ko’p narsalarni sinab ko’rishdi.
Q adimi y greklarda t o’ rt qirrali temir chivi qlar pul si fatida hizmat qilgan.
Sh unisi ham borki, pul birligini oltita t emir chivi q hisobiga qabul qi lingan
bo’ lib, bularnin g bir si qimi (drahma ) q ilib u mum lash mumkin edi. "Drahma",
nomi ana shundan kelib chi qq an b o’ lib, hozir ham grek pul birligi b o’ lib qolgan.
Insoniyat oltinni qadim zamonlardan bilgan. Oltin odamlar ni hamisha
o’ ziga qizi qtirib kelgan. Q izigish tovlanadigan sari q metall bezak b o’ lib hizmat
qilgan. Ke yin barcha b ezaklar singari u ham pul hizmatini qiladigan tovarga

aylang an. Ana shunda y sifatlari tu fayli oltin bosh qa hamma metallarni jumladan
ba ’zi mamlakatl ar da bir vaqtlar oltindan ham yu qori baholangan kumus hi ham
or qaga qoldir ib ketgan. "Oltin" asosi y pul metalli b o’ lib qoldi va butun jahonda
galaba qildi. "Oltin" so’ zi odamlarning tushunchasiga "pul" s o’ zi b ilan singib
ketgan.
Eramizdan ancha oldin Kichik Osiyoning g’arbiy qismida qudratli
quldorlik davlati -Lidiya mavjud edi. B u davlat Gre siya va o’ zining shar qiy
qo’ shn ilari b ilan keng savdo -soti q olib borardi. Lidiya tuprogi qa`rida oltin k o’ p
edi. Lidiyaliklarning qadimi y tangasi - oltin stater b o’ lgan. Uning bir tomoniga
yugurib keta yo tgan tulkining tas viri tu shu rilgan. Tulki Lid iyada m uqaddas
jonivor b o’ lgan. U lidiya lik larning bosh hudosi - BOSSARE Yning ramziy ta sviri
edi. Staterning or qa yo’l -yo’ l boti q tomonida hech narsaning tasviri solinmagan.
Eh timol ana sh u stat er birinchi tan ga b o’ lgandir. Lidiy aliklarning tangasidan
ke yin pod sho Feydonning mu qaddas toshba qa surati tasvirlanga n egin staterlari
keyin Ki chik O siyo dag i bo shqa grek shaharlarining tangalari pa ydo b o’ lgan.
Bular oltin va kumu sh ning tabiiy qotishmasi b o’ lmi sh ele ktradan ya salgan
bo’ lgan .
Q adimi y Gre siyada savdo muom ilasida dirham (drahma ), obol, tetradrahma
hal qa si hamda ma yda cha qa leptalar yuritilgan.
Shar q va Gre siyada sa rofflar ancha ilgari bor adi. Metronom Polliy bozorga
ham isha birinchi b o’ lib kelardi. Bo’ lmasamchi, ahir savdo bo shlangun ch a joyida
bo’lishi kerakda. Savdo ishlarida bir -birini ald ab qo’ ymasliklari ustida q qatti q
nazorat qilib tur ish i uning vazirasi. Yo g’mi, gazmolmi, don yo ki bo shq a biro r
buyum sotiladigan b o’ lsa o’ sha narsa tug ’ri o’ lchandimi, ulcho v idi shi
kichikl ashtir ilm aganmi, tarozi toshlari engilla sh tirilmaganmi tek sh irib turishi
kerak edi. X aiq majlisi to monidan sh u vazi faga ta yi nlangan Polli y va ya na t o’ rt
na far metronomlarn ing ishlari boshlaridan oshib yo tibdi.
A hir, bu i sh larda n ta shq ari sarro flarinng i sh i ustidan ham naz orat qilish
kera k. Gr eklarning har bir shahrida o’ z pullari va chet mamlakatlarning pullari
yuritilardi. Sarrof kun b o’ yi yirik pulllarni ma ydalab, chetdan keltirilganini shu

yerning puliga, eskilarini yangil ariga almashtirib o’ tirardi. Bu siz savdo qilib
bo’ lmasdi. Ba`zan k o’ p molni sotishga tug ’ri kelgan pa ytlarda sarro fdan
dallollik qilib bershi ni so’ rashardi. Uning o’ zi shun ga molning pulini hisoblab
chi qar va qaysi pulga sotish kerakligini ani qlardi. Lekin mana shu pul
almashtiri sh da qalbaki pullarni beradi, deb sarrof Ginesin ustidan Polli yga bir
ne cha marta shikoyat qilishadi. Uni o’ ziga bildirma y tekshirish kerak b o’ ladi.
Sarrof Ginesiyni tekshirish natijasiga qalbaki pul yasaganligini aniqlayadi.
Sarrof Ginesiyni sud qilib, zindonga tashlash va barcha mol - mulkini xamda
qullarini shahar foydasiga musodara qilinadi.

A D A B I YO T L A R
1. I.A.Karimov «Tarixiy xotirasiz kelajak yuk» T. «SHark» 1998 y.
2. «Vatan tuygusi» T. «O’zbkiston» 1996 y.
3. Askarov A. «O’zbekiston tarixi» T. «Ukituvchi» 1994 y
4. Karimov SH., SHamsutdinov R. «Vatan tarixi» 1 -kitob Toshken t,
«Ukituvchi» 1997 y
5. Boynazarov F. «Antik dunyo» T. «Mexnat»1998 y
6. /ulomov YA. «Qadimgi madaniyatimiz izlaridan» T. «Fan» 1962 y
7. «Ipak yuli afsonalari» T. «Fan» 1993

2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini

Купить