Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	278.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari

Купить

ANGLIYADAGI MAORIF TIZIMI VA O’RTA ASR
UNIVERSITETLARI
REJA:
I. Kirish
II. Asosiy qism
1. Angliyaning ta’lim tizimi tarixi
2. O’rta asrlarda ta’lim tizimidagi islohotlar
3. Angliya o’rta asrlar universitetlari
III. Xulosa

I. Ushbu mustaqil ish Buyuk Britaniyaning boshqa mintaqalari -
Shotlandiya, Uels va Irlandiyadagi ta'limni o'rganmasdan, Angliyadagi maktab
ta'limi tarixi va ta'lim haqidagi fikrga qaratilgan. Misol uchun, Shotlandiyada
ta'lim xalqning mas'uliyati hisoblangan va shuning uchun davlat bu sohani
moliyalashtirgan va qo'llab-quvvatlagan. Bu yerda aholining katta qismi
yoshligidanoq ta’lim tizimi bilan qamrab olingan. Bundan tashqari, Shotlandiya va
Irlandiyada ta'lim, Angliyadan farqli o'laroq, Yevropa va Amerika modellarining
katta ta'siri ostida rivojlangan. Boshqa tomondan, ingliz ta'lim tizimi dunyoning
boshqa mamlakatlarida namuna bo'ldi. Bu uning hikoyasini alohida e'tiborga loyiq
qiladi.Angliyada birinchi maktablar soborlar va yirik monastirlarda paydo bo'lgan.
Ularning asosiy maqsadi diniy ta'lim, ruhoniylar, rohiblar safini, shuningdek,
itoatkor guruhni doimiy ravishda to'ldirish zarurati edi. O'rta asrlar cherkovi, siz
bilganingizdek, doimo bid'atlarga qarshi kurashgan va ruhoniylar va rohiblarni
buni doimo eslab qolishga majburlagan. Ular notiqlik san’atini puxta egallagan
bo‘lishi, munozara yurita olishi va huquqiy qonunlarni yaxshi bilishi kerak edi.
Buning uchun esa bizga maktablar va o'qituvchilar kerak edi. Aytgancha, Angliya
boshqa Yevropa mamlakatlari kabi XII-XIII asrlarda o'zini namoyon qila boshladi.
Bunga birinchi navbatda savdo aloqalarining kengayishi va iqtisodiy faoliyatning
rivojlanishi yordam berdi. Islom olami, Afrika davlatlari va Xitoy Yevropa
dunyosiga qo‘shildi. Dunyoning turli mintaqalaridagi mamlakatlar o'rtasidagi
aloqalar har xil turdagi bitimlar va shartnomalarni yozma ravishda qayd etishni
talab qildi.
II. Angliyada yosh avlodni tarbiyalash XI asrdagi Norman istilolari davridan
boshlab. cherkovning vakolati edi. Bu Rimdan kelgan uyushgan ijtimoiy
institutlar nasroniylikgacha bo'lgan kelt qabilalarining itoatkor qoldiqlarini chetga
surgan payt edi. Bunday vaziyatda cherkov o'z vazirlariga bolalarni lotinchaga,
kattalarni esa e'tiqod, ibodat va marosimlarni o'rgatishni buyurdi. Yevropada papa
hokimiyatining kuchayishi bilan Yevropa mamlakatlarida, jumladan, Angliyada
ham katoliklikning yosh avlod tarbiyasiga ta’siri kuchaydi. Davlatlar
funksiyalarining kengayishi muqarrar ravishda aholining bilim olish

imkoniyatlarining kengayishiga olib keldi. Shu bilan birga, cherkov muassasa
sifatida ishlatilgan, uning funktsiyalaridan biri ta'lim, shu jumladan diplomatiya
edi. Ruhoniylar orasida diplomatlar tili bo'lgan lotin tili o'qituvchilari ham bor edi
va ular iqtisod va savdo sohasida faoliyat yurituvchi xalqaro uyushma tarkibiga
kirgan. Oliy davlat lavozimlarida ruhoniylar ustunlik qilgan. Maktablar va
kollejlar ular to'plagan boylikning tayanchi bo'lgan. Savdo, iqtisodiy qudratning
o'sishi shahar va qishloqlarning paydo bo'lishi va tarqalishiga yordam berdi. Bu
London, Nyukasl, York kabi shaharlar jadal rivojlanayotgan davr edi. Angliya
Shimoliy Italiya yoki Gollandiyaga nisbatan shahar madaniyatini shakllantirishda
orqada qoldi. Buni Angliyaning hukmron doiralari amalga oshirib, xalq ta'limi
tizimini yaratish orqali o'zlarining qoloqligini bartaraf etishga intildilar. XII asrda
allaqachon gimnaziyalar tarmog i mavjud edi. Bular asosan qisqa muddatgaʻ
yollangan bir yoki ikkita o'qituvchiga ega bo'lgan kichik maktablar edi. Qizlar
kamdan-kam hollarda maktabga bordilar. Grammatika maktablari asrlar davomida
mamlakat maktab tizimining tayanchi bo‘lib kelgan. Bu erda ular lotin tilini,
o'qishni, muhokama qilish qobiliyatini o'rgatishdi, bu ushbu maktablar
bitiruvchilarining kelajakdagi faoliyati uchun juda muhim edi. Ular oliy
zodagonlar, qirol oilasi, boy-feodallarning farzandlariga nimani va qanday
o‘rgatishgan? Asosan, bu bolalar hayotda kerak bo'lishi mumkin bo'lgan hamma
narsani uyda o'qidilar. Bu, asosan, urushlar va harbiy kasblarga tayyorgarlik edi.
Chavandozlik san’ati, urush olib borish, og‘ir jangda omon qolish qobiliyati,
harbiy o‘rtoqlik qonunlari – olijanob yigit uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma va
malakalar majmui shu edi. Bu tarbiyaning ikkinchi tomoni ham muhim emas edi:
musiqa, sport, adabiyot, suhbatlar o'tkazish qobiliyati, xonimga chiroyli qarash.
Eng boy oilalarning avlodlarini o'qitish va tarbiyalashda yordam beradigan boy
kutubxonalarning mavjudligi nafis aristokratiyaning belgisi edi. Jamiyatning
boshqa qatlamlari bolalari qanday tarbiyalangan va tarbiyalangan? Avvalo, atrof-
muhitning o'zi ta'limning eng muhim vositasi edi. Shaharlarda yashaganlar
chiroyli bezatilgan cherkovlar va dunyoviy binolar bilan o'ralgan edi. Bularning
barchasi ta'limni shakllantirish uchun o'ziga xos ko'rgazmali yordam bo'lib xizmat

qildi. Farzandlar tarbiyasiga oilada asos solingan. Bu erda bolalar mehnatga, o'z
muhitida omon qolish qobiliyatiga o'rgatilgan. Oilaning mas'uliyati bolalarni
ijtimoiy muhitning an'analari va qoidalari ruhida tarbiyalash, shuningdek, diniy
ta'limdan iborat edi. Biroq, bolalar boshlang'ich ta'limni kichik maktablarda
oldilar, u erda o'qish va yozishni o'rgatdilar, odatda mahalliy lahjada. XIV asr oxiri
XV asr boshlari o'z asarlarini ona tilida yozgan Jefri Choser (1340-1400) kabi
taniqli yozuvchi va shoirlar galaktikasining paydo bo'lishi bilan ajralib turadi.
Savodxonlikni tarqatish uchun ko'p harakatlar Lollardlar - xalq voizlari,
katoliklarga qarshi plebey harakati a'zolari tomonidan o'z ona tilida XV asrda
qilingan. Keng omma Muqaddas Kitobni o z tillarida o qishi uchun ularningʻ ʻ
mafkurachisi Jon Uiklif (1320-1384) Injilni ingliz tiliga tarjima qilgan. Shu
munosabat bilan aholi o‘rtasida savodxonlik keskin oshdi. Savodxonlikning
tarqalishi bilan maktabdan keyin uzluksiz ta'limga ehtiyoj ortib bordi. Soborlar,
monastirlar, cherkovlar falsafa, ilohiyot va san'atga oid kitoblarni o'z ichiga olgan
ulkan kutubxonalarga ega edi. Qiziquvchan yoshlarning boy kutubxonalar va
bilimdon murabbiylarni izlab sargardon bo‘lib yurishi Yevropa an’anasiga
aylangan. Ular butun Yevropa bo'ylab mamlakatdan mamlakatga aylanib yurdilar.
Keyinchalik universitetlarga aylangan markazlar shunday shakllangan. Yosh
inglizlar ham o'qishni davom ettirish uchun sarson bo'lishdi. O'sha kunlarda
universitetlar o'rta asr an'analariga rioya qilganlar, bu esa qabul qilish, o'zini tutish
va maxsus kiyim kiyish qoidalariga ta'sir ko'rsatdi. Ta'lim kurslari - birinchi
navbatda nazariy, keyin esa amaliy bo’lgan. Angliyada qirol Edvard VI (Tyudorlar
sulolasi) mavjud savodxonlik maktablarini qayta tashkil etib, yangilarini ochdi va
shu tariqa umummilliy “grammatika” maktablari tizimi yaratildi, bunda asosiy
ta’lim predmeti savodxonlik edi. Nazariy jihatdan o‘qish to‘lovini to‘lay
olmaganlar u yerda bepul ta’lim olishlari mumkin edi. Darhaqiqat, bolalarning
aksariyati bu maktablarda o‘qimagan, chunki ularning oilalari kam ta’minlangan
va boquvchiga muhtoj edi. 1564 yilda shogirdlik tizimini tartibga solish va himoya
qilish uchun “Hunarmandlar va shogirdlar to‘g‘risida”gi nizom qabul qilindi. Bu
qonun hech kimga usta bilan 7 yillik shogirdlik olmasdan savdo yoki

hunarmandchilik bilan shug'ullanishni taqiqladi 1
(garchi amalda Freemenlarning
o'g'illari ular uchun qisqaroq muddatlarga murojaat qilishlari mumkin edi) 2
1662
yildagi Yagonalik to'g'risidagi qonunga binoan, ingliz bo'lmagan konfessiyalarning
cherkovlariga Angliya cherkovining qonuniy talablarini qabul qila olmaydigan
talabalarni o'qitish uchun akademiyalar tashkil etishga ruxsat berildi, ularning
bajarilishi uning muassasalari tizimida ta'lim olishni talab qildi. Bu “o‘zgacha
akademiyalar”ning ba’zilari hamon ishlamoqda. Ulardan eng qadimgisi Bristol
Baptist kollejidir. Oksforddagi bir qator kollejlar (Harris Manchester, Mansfild va
Regents Park) ham dastlab ushbu qonun homiyligida tashkil etilgan. 1692 yildan
boshlab, kambag'al bolalar, noqonuniy bolalar va ikkala jinsdagi etimlarga ta'lim
berish, shuningdek, hunarmandlar uchun muntazam shogirdlik tizimi bilan bir
qatorda, Elizabethning "Kambag'allar qonuni to'g'risida"gi qonuni cherkov
shogirdligini yaratdi. Amalda, ta'lim muassasalarining ushbu tizimi genetik kelib
chiqishi ularga ta'lim berish uchun qulay shart sifatida ko'rilgan o'g'il bolalarni
qamrab olishga moyil edi. Ikki tinchlik sudyasining farmoni bilan cherkov
shogirdligi tashkil etilgan. Talabalar shogirdlar tomonidan nisbatan past ijtimoiy
mavqega ega bo'lgan sanoat tarmoqlariga, masalan, qishloq xo'jaligi fermalariga,
g'isht zavodlariga va badavlat oilalarga xizmatkor sifatida yuborilgan 3
. Birinchi
ingliz universitetlari XIII asrda Oksford va Kembrijda paydo bo'lgan. XVI asr
o'rtalarida ingliz jamiyatining rivojlanishi. tadbirkorlar va turli kasbdagi
ishchilarning miqdoriy o'sishiga olib keldi. Shu bilan birga, ijtimoiy taraqqiyot
tarafdorlari ham ko'paydi. Bundan tashqari, keng qamrovli ish yuritish, yer
operatsiyalarini hisobga olish va turli xizmatlarni sinchkovlik bilan tekshirish
zarurati munosabati bilan davlat apparati kengaydi. Bularning barchasi, o'z
navbatida, aholining savodxonligini oshirish va maktab ta'limini tashkil etishni
taqozo etdi. Bu jarayonning ikkita asosiy jihatini ajratib ko‘rsatgan holda, diniy
hayotdagi sezilarli o‘zgarishlarni qayd etish zarur. Birinchidan, Angliyada islohot
1
Research, education&online exhibitions>family history>people at work>Apprentices. The National Archives.21
June,2011
2
Dunlop,O.J iv// English Apprenticeship and Child Labour, a History. – London: Fisher Unwin
3
Aldrich, Richard. 13- Apprenticeships in England// Lessons from History of Education.- Routledge, 2005.-C.195-
205. –ISBN 0415358922

asta-sekinlik bilan davom etdi va faqat 17-asr oxirida qaytarib bo'lmaydigan
xususiyatga ega bo'ldi. Ta'lim va maktab o'z yo'lida Rim cherkovi o'z
pozitsiyasidan voz kechishni istamagan uzoq kurash orqali kurashdi. Ushbu uzoq
davom etgan to'qnashuvda islohotchilar Injilni ommaga taqdim etish orqali
Angliya xalqining ishonchini qozondilar. Isloh qilingan Yangi Angliya cherkovi
maktablar, universitetlar va boshqa ta'lim muassasalarini nazorat qilishga alohida
e'tibor qaratdi.
2. Universitetlar va maktab o'qituvchilari rasmiy islohotchilar cherkovini
qo'llab-quvvatladilar. Katoliklikka qarshi keskin kurash radikal diniy oqim -
puritanizmning paydo bo'lishiga yordam berdi, keyinchalik diniy separatizmga olib
keldi. 1688 yilgi inqilobdan keyin o'ziga xos cheklangan diniy plyuralizm paydo
bo'ldi. XVII asrdan boshlab barcha islohotchi harakatlar Oksford va Kembrijda
yangi maktablar va yangi kollejlar ochishga intilardi. Pul va yer xayriyalari bilan
qo llab-quvvatlangan bu muassasalar XIX asrgacha mavjud bo lgan. XVII asrʻ ʻ
oxiridan boshlab turli diniy guruhlar o'z kollejlari va xususiy maktablarini tashkil
etishdi. Dastlab ular ruhoniylarni tayyorladilar va bu maktablar soni ortishi bilan
aholining bir qismiga yangi bilim asoslarini o'rgata boshladilar. Ulardagi ta'lim
klassik o'rta (grammatik) maktablar va universitetlardagi an'anaviydan farq qilar
edi. Dunyoviy akademiyalar klassik o'quv dasturidan uzoqlashdilar va yangi
fanlarni: zamonaviy tillarni, tarix va geografiyani o'rganishga har tomonlama hissa
qo'shdilar. XVI asrdan boshlab Yevropa g'oyalari ingliz ta'limiga ta'sir qila
boshladi. Rotterdamlik Erazm (1469-1536) bu vaqtda Angliyaga tez-tez kelib
turadi. U eng qadimgi ingliz gumanistlaridan biri Jon Kolettning (1467-1519)
do'sti edi va unga Avliyo Pol maktabini ochish rejalarini amalga oshirishda yordam
berdi. XVII asr boshlarida. Frensis Bekon (1561-1626) sa'y-harakatlari tufayli
mamlakatda qanday ta'lim tizimini joriy etish kerakligini aniqlashdan iborat
bo'lgan tadqiqot o'tkazishga harakat qilindi. Bu o‘rganish va kuzatishlar
natijalariga ko‘ra, ona tilida o‘qitish zarur, degan xulosaga keldi;
universitetlarning o‘quv dasturlariga ba’zi o‘zgartirishlar kiritildi. Ko'pincha
Puritan inqilobi deb ataladigan 1640 yildan 1660 yilgacha bo'lgan davrdagi tub

o'zgarishlar ta'lim va tarbiya jarayoniga yangi g'oyalarni olib keldi. Yan Amos
Komenskiyning pedagogik g'oyalari ta'sirida ba'zi olimlar o'z ona tilida
umumbashariy boshlang'ich ta'lim sxemalarini ishlab chiqdilar. Ser Uilyam Petti
(1623-1687) barcha yoshdagi bolalarga kasb-hunarga o'rgatish uchun
hunarmandchilik maktablarini yaratishni taklif qildi. Natijada, ta'limdagi inqilob
jarayoni ko'plab bahs-munozaralarga olib keldi, lekin haqiqatda mavjud maktab va
kollejlarni yo'q qilishga, o'qituvchilar va murabbiylarni ishdan bo'shatish va olib
tashlashga qaratilgan edi. Ma'lumki, 1660-1760 yillar. ko'pincha ta'limning
pasayishi davri sifatida tavsiflanadi. Eng aqlli madaniyat arboblari ushbu
harakatni yaxshilash uchun vositalarni taklif qilishdi. Shunday qilib, siyosatchi va
faylasuf Jon Lokk (1632-1704) o‘quv dasturini soddalashtirishga, unga yangi
fanlarni kiritishga va namunali fuqarolarni shakllantirish uchun ta’lim tizimida
tegishli shart-sharoitlarni yaratishga harakat qildi. Buning uchun, uning fikricha,
aholining jaholat va xurofotini yengish kerak edi. Ta'lim sohasidagi islohotlar
insonparvar va inson tabiatini yaxshilashga qodir, deb hisoblangan. Bu g‘oyalar
hukumat institutlari, radikal dunyoviy akademiyalar, xususiy maktablar va alohida
o‘qituvchilar bilan rezonanslashmadi. Bu davlat muassasalarida, xususan, cherkov
nazorati ostida bo'lgan Oksford va Kembrijda ta'lim darajasi pasayganini ko'rsatdi.
Ulardagi talabalar soni kamayib borardi. Vaqf qilingan mumtoz o'rta maktablarda
ham shunday jarayonlar sodir bo'ldi. Keyinchalik vaziyatni yaxshi tomonga
o'zgartirish uchun ko'p kuch sarflandi. Ayrim maktablar mahalliy savdogarlar,
dehqonlar, boy hunarmandlarning talablarini inobatga olib, bolalarini o‘qish,
yozish va hisob-kitoblarga jadal o‘rgata boshladilar. Boshqa maktablar boshqa
yo'lni tanladilar. Shuhratparast direktorlar universitetga kirishga tayyorgarlik
ko'rish uchun mumtoz tillarni o'rganishda yordamga muhtoj bo'lgan turli joylarda
yashovchi hayotning turli qatlamlaridan bo'lgan katta guruhga e'tibor qaratdi. Bu
maktablar asta-sekin mahalliy aloqalarni yo'qotib, jamiyatning yangi ehtiyojlarini
qondirishga intildilar. Natijada ular vaqti-vaqti bilan o'z joylarini o'zgartirishga
majbur bo'lishdi. Shunday qilib, XVIII asrga kelib klassik o'rta maktablar tizimi.
bir xilligini yo'qotdi. Sanoat inqilobi arafasida savodxonlik haqida juda ko‘p bahs-

munozaralar bo‘ldi. XVII asrda. sotilgan kitoblar, shu jumladan, bolalar kitoblari
va kalendarlar sonining o'sishi odamlarning bosma so'z aholining ko'pchiligi uchun
mavjud bo'lgan jamiyatda yashashidan dalolat beradi. Shuning uchun o'qish
qobiliyati tobora muhim va rag'batlantirildi. Oilada savodxonlik asoslarini
o'rganish maktablarga qaraganda ancha qulay edi. Savodxonlik ko'p va shiddatli
bahs-munozaralarga sabab bo'ldi. Demak, masalan, aholining savodxonligi bir
necha oddiy jumlalarni yozib, o‘z imzosini qo‘yish qobiliyatida emasligi
isbotlandi. Savodxonlik darajasi jamiyatning sinfiy bo'linishini aks ettirayotganiga
e'tibor qaratildi. Savodli jamiyat yuqori turmush darajasi bilan ajralib turadi.
Pastroq ijtimoiy darajadagi o'qishni o'rgatish tarafdorlari kamroq edi. Hukmron
doiralarda aholining umumjahon savodxonligi zarurligi haqida doimiy bahs-
munozaralar bo'lib turdi. 18-asrning ba'zi yozuvchilari katta aholining
savodxonligi jamiyat uchun xavf tug‘dirishidan ogohlantirdi. Ularning
ta'kidlashicha, kambag'allar dangasa, takabbur va chinakam isyonkor bo'lib
qoladilar, shuning uchun ko'pchilik savodsiz bo'lishi kerak. An'anaviy og'zaki so'z,
uning yordamida zarur bilimlar eskidan yoshlarga o'tkaziladi, o'qitishning eng mos
shakli hisoblangan. Keling, ushbu tarixiy davrda nima sodir bo'lganini tahlil
qilaylik. Ikki asr davomida bir-biriga zid bo'lib kelgan diniy islohot vaqti-vaqti
bilan qit'adan islohotga muxoliflar tomonidan hujumga uchragan va uning eng
radikal tarafdorlari tomonidan doimiy ravishda ichkaridan tanqid qilingan. 17-asr
davomida davom etgan konstitutsiyaviy kurashlar natijasida 1689 yilda monarxiya
va parlament birgalikda yashashi kerak bo'lgan shartnoma tuzildi. Bundan
tashqari, Anglikan cherkovi mustahkamlandi, aksariyat protestant harakatlariga
cheklangan erkinlik berildi. Nihoyat, aholiga yig‘ilish, norozilik bildirish va
shikoyat qilish huquqini beruvchi kelishuvga erishildi. Ushbu kelishuv vaqt
sinovidan o'tdi. Yevropaning aksariyat mamlakatlari ichki nizolar va buzg'unchi
urushlarda qatnashgan bo'lsa, Angliya XVIII asrda ichki barqarorlik va nisbatan
xotirjamlik sharoitida rivojlangan edi. Muvaffaqiyatli urushlar natijasida Britaniya
va Shotlandiya parlamentlari birlashtirildi, moliya va tijorat institutlari soni ortdi.
Chuqur mahalliy va mulkiy ildizlarga ega bo‘lgan hukmron zodagonlar va mayda

zodagonlar o‘zgarishlar yo‘lida ishonch bilan xalqni boshqardi. Bu sinf oldingi
ikki asrdagi beqarorlikdan ikkita qimmatli saboq oldi. Birinchidan, o'zini himoya
qilish instinkti uni yanada moslashuvchan va o'zgarishlar va islohotlarga
moslashtirdi. Siyosiy nizolar ko'pincha islohotlarning vaqti va ko'lami bilan
bog'liq bo'lib, ularni to'liq cheklash uchun emas. Ikkinchidan, bu tabaqa
viloyatlarning doimiy yordamiga tayanib, markaziy hukumat va umummilliy
tashabbuslarga dushmanligini yashirmadi. Bu holat ingliz ta'lim tizimining
shakllanishida katta ahamiyatga ega edi. Hukmron elitaning tarbiya va ta'lim
usullari 1750 yildan qizg'in bahs-munozaralarga sabab bo'ldi. Tabiiy ta'lim
tarafdori bo'lgan Lokk qat'iy nazorat ostidagi xususiy ta'limni yoqladi. Bu erta
bolalik davrida bolalarga oila va hokim tomonidan qarash kerak edi. Keyinchalik,
gubernator o'rniga bolalarni o'qitish va tarbiyalash ishonib topshirilgan
ehtiyotkorlik bilan tanlangan erkak o'qituvchilar tayinlandi. Bundan tashqari,
o'qituvchilar o'z o'quvchilarini Oksford yoki Kembrijda o'qishni tugatgunga qadar
kichik xususiy maktablarda kuzatib borishlari kerak edi. Ota-onasiga o‘quvchining
o‘qishdagi muvaffaqiyati va xatti-harakati haqida xabar berilgan. Bu yo‘lda
mamlakatning bo‘lajak yetakchilarini shakllantirish uchun sharoitlar yaratilgan deb
hisoblar edi. Biroq, ta'limning boshqa usuli bor edi. Ko'plab kelajakdagi rahbarlar
erta yoshda turli ixtisoslashtirilgan maktablarga joylashtirildi. Bu masalan,
monarxiya bilan an'anaviy aloqalari bilan ajralib turadigan Etondagi maktab
birinchi navbatda bo'lajak cherkov rahbarlarini tayyorlagan Vinchester maktabi
London hukumati savdo institutlari va huquqshunoslar bilan yaqin aloqada bo'lgan
Vestminsterdagi maktab. XVIII asrda. Yangi raqobatbardosh maktablar paydo
bo'ldi, xususan, London yaqinidagi qishloqda joylashgan Harrow. Tez orada u
Etonga muqobil bo'ldi, uning Torizm g'oyalariga shubhalari va yakobin
tarafdorlariga ochiq hamdardlik hukmron aristokratlarni begonalashtirdi. 18-asr
oxirida. bu maktablar sinfda qat'iy tartib-intizom va maktabdan keyin deyarli to'liq
erkinlik bilan ajralib turardi. Yigitlarga o‘z hayotiy qarashlariga ega bo‘lishlari
mumkin edi, ular keyinchalik ko‘pincha unutilib ketadi, maktab rahbarlarini o‘zlari
tanlashlari, aloqa o‘rnatishlari, ba’zan esa mahalliy aholi bilan bahslashishlari

mumkin edi. Ko'pincha bu maktablarda yashash sharoitlari juda oddiy va
shafqatsiz edi, ular sezgir ota-onalarni dahshatga solardi. Ammo bunday
maktablarning ijobiy tomonlari ham bor edi. Bu yerda birinchi navbatda bo‘lajak
rahbarlar zo‘ravonlik va shafqatsizlik mavjud jamiyat qonunlari bilan tanishdi. Bu
maktablarda eng olijanob zodagonlarga ham omon qolish san'ati, tengdoshlari
orasida o'zini himoya qilish qobiliyati o'rgatilgan. Ko'pgina shahar aholisi -
savdogarlar, ruhoniylar, bankirlar, kichik zodagonlar o'z farzandlarini klassik
tillarni bilish poydevori qo'yilgan mahalliy o'rta maktablarga berishdi. Bu
maktablar eng qadimgi universitetlarga kirish uchun tayyorlanar edi. XVIII
asrning oxirida ushbu maktablarning ko'pchiligi uchun qiyin paytlar keldi. Ba'zilar
homiylarini yo'qotib, o'zlarining mavjudligi uchun kurashishga majbur bo'lishdi.
Bunda o‘qish uchun to‘lovlar oshirilib, mahalliy aholi ehtiyojlarini inobatga olgan
holda kasb-hunarga o‘rgatish masalasiga e’tibor kuchaytirildi. Dono vasiylar
tomonidan boshqariladigan boshqa maktablar mahalliy hamjamiyat va boshqa
joylardan talabalarni qabul qildi. Va shunga qaramay, badallar hisobidan
moliyalashtirilgan bu maktablar juda kam moliyalashtirildi. Ko'pincha cherkov
bilan bog'langan xususiy tijorat maktablari birlik maktablariga muqobil bo'ldi. Bu
maktablar nafaqat ruhoniylar orasidan ham talabalarni qabul qilgan. Ularning
jozibadorligi klassik emas, balki zamonaviy tillarga asoslangan yangi o'quv dasturi
bilan bog'liq edi. Buxgalteriya hisobi, matematika kabi fan asoslari va tijorat
fanlarini o‘qitishga ko‘proq e’tibor qaratildi. Bu badavlat oilalardan bo'lgan
ko'plab yoshlarni jalb qildi. Sanoat inqilobi arafasida aholining asosiy qismi
qanday bilim olishi mumkin edi? Bu joy, aholi, oila va hatto dinga bog'liq edi.
Ushbu holatlarning har biri savodxonlik darajasiga ta'sir qildi. Misol uchun, ba'zi
cherkov jamoalari o'z a'zolariga Injilni va hatto puritanizm klassiklarining,
masalan, Jon Milton (1608-1674) asarlarini o'qish va tushunishni o'rgatishgan.
Biroq, bu ta'lim yo'li barcha dindorlarga, ayniqsa, his-tuyg'u va sezgi bilan dinga
jalb qilinganlarga mos kelmadi. Ko'p jihatdan, ta'lim ham iqtisodiy omon
qolishning muhim omili bo'lgan oilaviy boylikka bog'liq edi. Ta'lim jarayonida
bilim va kasbiy ko'nikmalarning asoslarini olganlar, mehnatga layoqatli aholining

3. Buyuk Britaniyadagi birinchi universitet Oksford universiteti tashkil
etilganining aniq sanasi noma'lum, ammo Oksfordda o'qitish XI asrdayoq olib
borilganligi haqida dalillar mavjud. 1167 yildan boshlab, Genrix II o'z farmoni
bilan inglizlarga Frantsiyada ta'lim olishni taqiqlaganidan so'ng, universitet ta'lim
markazi va eng muhim diniy va siyosiy tortishuvlar joyi sifatida rivojlana boshladi.
Darslar Dominikan rohiblari (1221), fransisklar (1224), karmelitlar (1256) va
avgustinliklar (1267) tomonidan qurilgan binolarda o'tkazildi. XIII asrda
universitet tarkibida gumanitar, yuridik, ilohiyot va tibbiyot fakultetlari mavjud
edi. Oksfordda dars bergan Oksford maktabining vakillari: R.Bekon, Jon Dans
Skotus va boshqalar Oksfordga aylanishdi. Dastlab ilohiyot o'qituvchisi bo'lgan
Oksford universiteti tez orada ingliz zodagonlari orasida etakchi ta'lim markaziga
aylandi. Uyg'onish davrida universitet kuchli madaniy yuksalishni boshdan
kechirdi, uni Rotterdamlik Erasmus T. More o'rgatgan. 17-asrda o qituvchilardanʻ
J.Lokk, A.Smit, R.Boyllar bor edi. 1920 yilda universitetga ayollar qabul qilina
boshlandi. 20-asrda hamisha gumanitar fanlarning tayanchi hisoblangan Oksford
tabiiy va aniq fanlarga jiddiy e tibor bera boshladi. Uning Klarendon fizika
ʼ
laboratoriyasida (1872) Ikkinchi jahon urushi davrida nemis havo hujumlari uchun
radar ogohlantirish tizimi ishlab chiqilgan. Universitet bitiruvchilari va
o‘qituvchilari orasida – E.Ch.L. Bler, E.Xalli, L.Kerroll, K.Vren, M.Tetcher,
J.R.R. Tolkin, 50 ta Nobel mukofoti sovrindorlari, jumladan S. Brenner, J.
Galsvorsi, U. Golding, L. Klayn, J. Kornfort, J. Mirlis, P. Nurse, O. Smidis, M.
Spens, J. Uoker, X. Flori. , D. Krofut-Xodgkin, TS Eliot 5
.
5
https://w.histrf.ru/articles/article/show/oksfordskii_univiersitiet

OKSFORD UNIVERSITETI
Angliyada 1209 yilda yana bir buyuk universitet Kembrijda tashkil etilgan.
XIX asrning oxirigacha Kembrij universitetiga faqat yigitlar qabul qilingan.
O’qishning zarur shartlari anglikan dini, turmush qurmaslik (1860-yillarda bekor
qilingan) edi. Dastlab u uylar guruhlari - vaqti-vaqti bilan olimlarning
ma'ruzalarida qatnashadigan talabalar uchun "kollejlar" shaklida mavjud edi.
Bora-bora ma’ruza o‘qish tartibli bo‘lib ketdi. Ma'ruza va munozaralar
ko'rinishidagi asosiy kurs ettita liberal san'atni o'z ichiga olgan. 1226 yilga kelib,
talabalar o'qituvchilar gildiyasi (Regent ustalari) va episkop tomonidan tayinlangan
kansler boshchiligidagi jamoalarga birlashdilar. Keyinchalik bu jamoalardan
kollejlar tashkil topdi [birinchisi - Peterxaus (1284 yilda Ilyos episkopi X. de
Bolsem tomonidan asos solingan), Mayklxaus (1313-1546)]. Ba'zi kollejlar o'z
ustavlarida monastirlar huzurida ochilgan, monastir turmush tarzining ba'zi
"izlarini" saqlab qolgan. XIII asrga kelib an anaviy fakultetlar shakllandi:ʼ
gumanitar, yuridik, diniy va tibbiy. XIII asr oxiridan boshlab universitetda musiqa
fanidan dars berila boshlandi, hozirda universitetning musiqa bo limi jahon musiqa
ʻ
ta lim markazlaridan biri hisoblanadi. King's kolleji, Kembrij universiteti (1441
ʼ
yilda Genrix IV tomonidan asos solingan) Evropaning eng yaxshi xor o'quv

markazlaridan biridir. 1233 yilda Kembrij universitetining universitet maqomi
Rim papasi Gregori IXning buqasi, 1318 yilda Papa Ioann XXII buqasi tomonidan
tasdiqlangan. 14-asrning oxirida birinchi qurilish maydonlari qo'lga kiritildi, ular
bugungi kunda Senat-House tepaligi sifatida tanilgan. Birinchi shaxsiy binolarni
qurish ishlari olib borilmoqda. Endi ular "Eski maktablar" nomini saqlab qolishdi.
16-asrda universitet hayotida kollejlarning roli keskin oshdi va direktorlarni
saylash huquqi ularga o tdi. Kollejlar rahbarlari tobora ko'proq rektor va prorektorʻ
lavozimlariga aylanmoqda, katta o'qituvchilar (magistrlar) universitetning oliy
maslahat organi - Senatni shakllantirishni boshlaydilar. O'sha davrning taniqli
universitet arboblaridan biri Mayklxaus kolleji magistri episkopi J. Fisher,
universitet prorektori, kansleri (1509-1535) bo'lib, u Rotterdamlik Erazmni
Kembrij universitetida dars berishga jalb qilgan 6
.
KEMBRIJ UNIVERSITETI
III. Xulosa
6
Шестаков В.П. Интеллектуальная история Кембриджа. М.,2004

5. https://spravochnick.ru/pravo_i_yurisprudenciya/
obrazovanie_srednevekovogo_gosudarstva_v_anglii_etapy_ego_razvitiya_i_osobe
nnosti/
6. Research, education & online exhibitions > family history > people at work >
Apprentices. The National Archives.21 June,2011
7. Ше стаков В.П. Интеллектуальная история Кембриджа. М.,2004

Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari

Купить