Информация о документе

Цена 33000UZS
Размер 628.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Апрель 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Алгебра

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

3-sinfda matematika darslarida didaktik materiallardan foydalanish

Купить
MAVZU: : 3-SINFDA MATEMATIKA DARSLARIDA DIDAKTIK MATERIALLARDAN FOYDALANISH MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….……3 I BOB . 3- SINF DARSLARIDA O`YIN VA DIDAKTIK O'YINLARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY-PEDAGOGIK ASOSLARI . 1.1.3-sinf darslarida didaktik o'yinlarning ahamiyati ............................ 7 1.2. Darsdan tashqari vaziyatlarda o’tkaziladigan didaktik o’yinlar mazmuni. ........ 10 1.3 .Didaktik o’yinlar ta’lim metodi sifatida………………...…………………… . 12 II.BOB. 3 - SINF MATEMATIKA DARSLARIDA DIDAKTIK O`YINLARDAN FOYDALANISH YO`LLARI 2.1 3-sinf matematika darslarida didaktik o`yinlardan foydalanish usullari …………………………………………………………………………… 14 2.2. Darsda didaktik o’yinlardan foydalanish……………......................................22 2.3. 3- sinf o'quvchilarida didaktik o`yinlardan foydalanish orqali matematik kompetentsiyalarni shakllantirish……………………………...………28 XULOSA …………………………………………………………………..…..… 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..…..…...3 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: O’zbekiston Res p ublikasida shakllangan uzluksiz ta’lim tizimi barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tayyorlash jarayonining s amarali tashkil etilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Uzluksiz ta’lim tizimi doirasida faoliyat olib boruvchi ta’lim muassasalari ilg’or, demokratik hamda insonparvar g’oyalarga tayangan, hamda yangicha mazmunga ega bulgan t a’lim jarayonini tashkil etishda muhim o’rin tutadi. Uzluksiz ta’lim tizimini shakllantirish, shuningdek, tag’lim mazmunini yangilash ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlarning bosh g’oyasi sanaladi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ta’kidlanganidek, ta’limning yangi tizimi va mazmunini shakllantirish uchun «ilg’or t exnologiyalarni hamda o’quv-tarbiyaviy jarayonning didaktik ta’minotini yaratish» talab etiladi. Bu muhim vazifaning ijobiy hal etilishi ta’lim jarayonini tashkil etishga nisbatan yangicha yondashuvni taqozo qiladi. O’zbekiston Respublikasining mustaqilligi sharoitida uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlarida ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi omillarni izlab topish, bu borada eng maqbul omil deb topilgan yangi pedagogik texnologiyalarni umumiy o’rta ta’lim kasb-hunar k ollejlari, akademik litseylari va oliy o’quv yurti faoliyatlariga tatbiq etish borasida amaliy harakatlarni olib borish maqsadga muvofiq deb hisoblanmoqda. Ushbu nazariy xulosaning amaliy tadbiqi sifatida bir qator tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish borasida umumiy o’rta ta’lim tizimida ham izlanisharning tashkil etilayotganligi alohida e’tiborga molikdir. Zero, oliy ta’lim tizimi ijtimoiy zaruriyat sifatida namoyon bo’layotgan malakali mutaxassisni tarbiyalash jarayonida o’ziga xos o’rin tutadi. U mumiy o’rta ta’lim kasb-hunar kollejlari, akademik litsey va oliy o’quv yurtlarida turli o’nalishlarda malakali kadrlarni tayyorlash davrning o’ta muhim talabi bo’lib, bu borada barcha imkoniyatlarni ishga solish alohida dolzarblik kasb etadi. 2 Oliy ta’lim mazmunini yangilash jarayonida bo’lajak mutaxassislarning umumiy mehnat va kasbiy ko’nikma hamda malakalarga ega bo’lishlarini ta’minlash masalasining samarali hal etilishiga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida o’qituvchilarning mehnat bozoriga moslashuvini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Shu o’rinda alohida ta’kidlash joizki, oliy ta’lim muassasalarida bo’lajak mutaxassislarni tayyorlash jarayoni talabalarda zaruriy ishlab chiqarish iqtisodiy mazmunga ega faoliyat, ko’nikma va malakalari sifatini sh akllantirishga e’tiborni qaratish talab etiladi. Biroq, ta’lim jarayonlarini takomillashtirishga qo’yilayotgan yangi, yanada yuqoriroq talablar, shuningdek, talabalarning kasbiy ko’nikma va malakalarini, yangi pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish bilan yangicha fikrlovchi mutaxassisni shakllantirish imkonini beruvchi sharoitlarning ishlab chiqilmaganligi o’rtasida ob’ektiv qarama- qarshilik mavjud. Har tomonlama barkamol insonni shakllantirish bugungi jamiyatimiz oldida turgan dolzarb masalalardan biri bo’lib qolmoqda. Hozirgi maktab o’rindiqlarida o’tirgan yosh avlod ertaga bizning qo’limizdan ishimizni oladigan, hayotimizni davom ettirib, o’zidan keyingi avlodga yetkazuvchi vorislarimiz, O’zbekiston buyuk kelajagining egalaridir! Shu sababli Prezidentimiz Islom Karimov butun mamlakatimiz diqqat e’tiborini barkamol avlod tarbiyasiga qaratmoqda. Ta’lim – tarbiya jarayoni sifati va samaradorligini oshirish kelgusi taraqqiyotimizning asosi ekanligi ma’lum. Bu haqda Prezidenttimizning quyidagi so’zlari ibratlidir: “Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo’lishi farzandlarimizning bugun qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog’liq. Buning uchun har qaysi ota –ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko’rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo’lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish – ta’lim-tarbiya sohasining 3 asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta’lim va tarbiya ishini uyg’un holda olib borishni talab etadi” Ta’lim jarayoniga pedagogik texnologiyalarni olib kirish “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning ikkinchi bosqich vazifalaridan biridir. Ta’lim - kelajakdagi muvaffaqiyatlar kaliti ekan, uning mahsuli sifatida bugungi o’quvchi kelajakda huquqiy-demokratik jamiyat a’zosi sifatida bu jamiyat hayotida to’laqonli ishtirok eta olishi, zamonning bozor iqtisodiyoti qo’yayotgan talablariga to’la javob bera olishi kerak. Axborot oqimi keskin ortgan,turli yangiliklar hayotimizga shitob bilan kirib kelayotgan davrda mustaqil tanqidiy fikrlash ko’nikmalariga ega bo’lgan,yangilikni o’rganishga doim tayyor bo’lgan, hamkorlikdan cho’chimaydigan , muloqotga erkin kirisha oladigan shaxsni tarbiyalash ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy maqsadi bo’lishi kerak va bu borada ta’limda yangi texnologiyalarning qo’llanishiga yo’l ochilishi maqsadga erishish yo’lidagi to’g’ri qadamdir. Hozirgi kunda yangi texnologiya elementi bo’lgan interfaol usullardan keng foydalanilmoqda. Boshlang’ich sinfda o`yin va didaktik o'yinlardan ilg’or pedagogik texnologiyadan foydalanib dars o’tilsa, o’qitish jarayoni takomillashadi. Kurs ishi dolzarbligi ana shu bilan asoslanadi. Kurs ishining maqsadi . Boshlang’ich sinf darslarida didaktik o'yinlarning ahamiyati , darsdan tashqari vaziyatlarda o’tkaziladigan didaktik o’yinlar mazmuni , didaktik o’yinlar ta’lim metodi sifatida,boshlang`ich sinf matematika darslarida didaktik o`yinlardan foydalanish usullari ,darsda didaktik o’yinlardan foydalanish. Kurs ishining vazifalari . Boshlang’ich sinf darslarida o`yin va didaktik o'yinlardan foydalanishning nazariy-pedagogik asoslari . 1. Boshlang’ich sinf darslarida didaktik o'yinlarning ahamiyati . 2. D arsdan tashqari vaziyatlarda o’tkaziladigan didaktik o’yinlar mazmuni . 3. Didaktik o’yinlar ta’lim metodi sifatida. 4 4. Boshlang`ich sinf matematika darslarida didaktik o`yinlardan foydalanish usullari. 5. Darsda didaktik o’yinlardan foydalanish . Kurs ishining ahamiyati. Mavzuga oid bir nechta adabiyotlardan ma'lumotlar to'plash, tahlil qilish va misollarga tadbiq qilishdan iborat. Kurs ishining tuzilmasi : Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB . BOSHLANG’ICH SINF DARSLARIDA O`YIN VA DIDAKTIK O'YINLARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY-PEDAGOGIK ASOSLARI 1.1. Boshlang’ich sinf darslarida didaktik o'yinlarning ahamiyati . Bola hayotida bog`chadan so`ng maktabning dastlabki davrlari muhim o`rin tutadi. Shu bois boshlang`ich ta’lim davri ta’lim jarayonidagi eng mas`uliyatli davrdir. Bu paytda bolaning savodi chiqishi bilan birga, uning dunyoqarashi shakllanadi, tafakkur qilish malakasi rivojlanadi. Bolaning o`quv faoliyatini rivojlantirishda turli o`yinlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Bolalar o`yin orqali o`z bilimlarini mukammallashtiradilar va uni chuqur o`zlashtiradilar. Shu jihatdan qaraganda, ta'lim jarayonida qo`llanadigan didaktik o`yinlarning ro`li beqiyosdir. Didaktik o`yinlar ta'lim jarayoni samaradorligini oshiradi, ta'lim jarayonida o`quvchilar faolligini, o`qish motivlarini rivojlantiradi. O'qish motivlari ta'lim jarayonini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishda ham muhim o`rin tutadi. Didaktik oyinlar boshlang`ich sinflarda ta' limning samarali bo`lishiga o`quvchilarning o`quv-bilish faoliyatini muvaffaqiyatli boshqarishga ham katta yordam beradi, ya'ni didaktik o`yinlar vositasida nazariy bilimlar oson egallanadi, o`quv chilarning bilim olishga qiziqishlari ortadi.Didaktik o`yinlar nafaqat boshlang`ich sinflarda, balki ta'limning keyingi bosqichlarida ham o`quvchilarning bilimga bo`lgan ishtiyoqlari rivojiga katta turtki bo`lishi mumkin. Ayniqsa qiyin o`zlashtiruvchi o`quvchilarning bilish 5 imkoniyatlarini oshirishga bunday oyinlar samarali ta'sir ko`rsatadi.«Hammamizga juda yaxshi malumki, boshlang'ich sinflardagi barcha fanlar bola qalbining oppoq daftari» ga yani bosh miya yarim sharlar po'stlog'iga o'chmas iz bo'lib yozilib qoladi» ( O`tkir Hoshimov. ). Mustaqil O'zbekistonning kelajagi ko'p jihatdan barkamol, intellektual salohiyatli avlod va unga talim –tarbiya berish sifatiga bog'liq.O'zbekiston Respublikasida yosh avlodning bilish faoliyatini shakllantirish va uzluksiz rivojlantirib borishning maqsad- vazifalari, mazmuni va metodlarini o'rganib borish, ilmiy pedagogik asoslarga tayangan holda olib borilishi, muammoning yeshilishi, o'quvchilarning ijodiy fikrlashi, ularda bilimni egallash faolligi, mustaqil bilish faoliyatini shakllantirish masalalariga bog`liq. Bunda kichik yoshdagi maktab o'quvchilari bilan ularning bilish faoliyatini rivojlantirib borish, amaliy ko'nikma hosil etish vazifalari bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri bo'lib hisoblanadi. Boshlang'ish sinflarda o'quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirib, rivojlantirib borishda o'qituvchilarimiz ta'limning innovatsion texnologiyalaridan foydalanib, o'z darslarini qiziqarli etib tashkillashtirib o'tishlari zarur. Yosh avlodning shakllanish jarayonini ularning aqliy rivojlanishi, tarbiyalanganlik darajasi va tafakkur qobiliyatini bilmasdan turib, ta’ lim- tarbiya jarayonini samarali tashkil etish mushkul. «Abdulla Avloniy`» Agar pedagogika insonni har tomonlama tarbiyalashni hohlar ekan, unda insonni har tomonlama o'rganishi zarur» - deb bejiz aytmagan. O`yinlar ta’limning ko`rgazmaliligini, o`qituvchining nutqini va bolalar harakatini o`z ichiga oladi, buning natijasida idrokda (ko`rish, eshitish, teri sezgisi belgilarida) birlik tug`iladi. Bu esa o`qituvchining aytganlarini bolalarning o`ylab olishiga va o`sha aytilganlarni ifodalab berishlariga, ya’ni didaktik o`yinlar qoidalarini o`quvchilarning o`zlari bajarishlariga imkon beradi.O`yinlar bolaning his-tuyg`usiga ta’sir etib, unda o`qishga ijobiy munosabat va qiziqish xislatini tarkib toptiradi. Bolalar o`yinni zo`r mamnuniyat bilan ijro etadi. O`yin boshlanishini esa sabrsizlik bilan kutadilar, ularning ongida beixtiyor ertangi o`quv kunining quvonchli manzarasi gavdalanadi. 6 Har bir o`yinda ko`pchilik bolalar yoki butun bir sinf o`quvchilari ishtirok qiladi. Masalan, «Doiraviy misollar» o`yinida hamma bolalar masala yechadi, «Zanjircha»da 10, «Do`koncha»da 8—12 bola, «Narvoncha» da esa qariyb hamma o`quvchilar masala yechadilar va hokazo. Bundan tashqari, o`yin jarayonida hatto bolalardan ba’zi birlari bevosita ishtirok etmasa ham, ular o`yinda imo -ishoralar vositasida bevosita qatnashadilar. Masalan, ko`zlarini yumib, kim necha marta taqillatganini tinglaydilar, «Eng yaxshi hisobchi», «Kim aniqroq va tezroq» kabi o`yinlarda o`z o`rtoqlarining misolni qanchalik to`g`ri-noto`g`ri yechayotganlarini kuzatib boradilar. Bu esa o`qituvchiga o`quvchilar faoliyatiga individual munosabatda bo`lish imkonini beradi. Biz bilamizki, bolalar o`qishning o`zidagina o`smaydilar, balki ular o`yin jarayonida ham hamjihat bo`lishga, hayotni bilishga o`rganadilar. Bu o`yinlarda bolalarning o`z-o`zlarini boshqara, tuta bilishga o`rganishlarini ta’kidlab o`tish lozim. Bu o`yinlar bolalarni intizomli qiladi. Boshlang’ich ta’lim davrida o’quvchilarning aqliy va jismoniy faoliyatini tashkil qilishda didaktik o’yinlar alohida o’rin tutadi. Matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish o’quvchilar zehnini o’stirish, tez hisoblash ko’nikmalarini oshirishda muhim ahamiyatga. Didaktik o’yinlar jarayonida o’quvchilar o’yin qoidalariga rioya qilishga o’rganadilar, inoqlik hissi, dunyoqarashlari shakillanib boradi. 1.2. Darsdan tashqari vaziyatlarda o’tkaziladigan didaktik o’yinlar mazmuni. Bolalarga o’yinni o’rgatishdan muayyan ta’limiy maqsad nazarda tutiladi. O’yinning eng muhim ahamiyati ham ana shundadir. O’yin o’tkazilish shakllari va usullari bilan ta’limning boshqa turlaridan farq qiladi. Didaktik o’yinlar o’yin usullarini cheksiz takrorlash va o’zgartirish, o’yinga turli narsalar kiritish imkonini beradi. Masalan, biz «Jimjitlik» o’yinining 5—7 xilini butun sinf bilan hamda ayrim bolalar bilan 10 martadan ko’proq takrorlab o’tkazdik; «Nima o’zgardi?» tipidagi o’yin 5 xil turli ko’rsatmali material bilan 7 o’tkazildi va hokazo. Natijada o’yin malakalarining bir xilda va mustahkam bo’lishiga hamda o’yinning har bir qoidasini tinglay bilish va unga rioya qilinishiga erishish imkonini berdi. Didaktik o’yinlar o’zining shakli jihatidan asosan bog’chada o’ynaladigan ijodiy o’yinlardan ham, o’qituvchi o’zi hikoya qilib berish yo’li bilan tushuntiradigan va o’quvchilarni birma-bir so’rab chiqish natijasida mustahkamlanadigan o’yinlardan ham har tamonlama farq qiladi. Didaktik o’yinlar o’qitish vazifasiga xizmat qiladi va qiziqarli, maroqli, tushunarli darajada olib boriladi. Bolalar g’olib chiqish maqsadida jonu dili bilan mashq qiladilar, berilgan har bir topshiriqni albatta bajarishga odatlanib qoladilar, natijada ularda didaktik topshiriqlarni bajarishga bo’lgan qiziqish orta boradi. Didaktik o’yinlar har bir darsning maqsadini, har bir mashqning maqsad va vazifalarini yaxshiroq tushunib olishga yordam beradi. Didaktik o’yinlar ta’limning ko’rgazmaliligini, o’qituvchining nutqini va bolalar harakatini o’z ichiga oladi, buning natijasida idrokda (ko’rish, eshitish, teri sezgisi belgilarida) birlik tug’iladi. Bu esa o’qituvchining aytganlarini bolalarning o’ylab olishiga va o’sha aytilganlarni ifodalab berishlariga, ya’ni didaktik o’yinlar qoidalarini o’quvchilarning o’zlari bajarishlariga imkon beradi. Didaktik o’yinlarning bo’ tarzda tuzilish xususiyatlari o’quvchilar faoliyatini tahlil qilish imkoniyatini beradi. Shuning uchun ham barcha bolalar o’yin vaqtida qiziqish bilan harakat qiladilar. Didaktik o’yinlar bolaning his-tuyg’usiga ta’sir etib, unda o’qishga ijobiy munosabat va qiziqish xislatini tarkib toptiradi. Bolalar o’yinni zo’r mamnuniyat bilan ijro etadi. o’yin boshlanishini esa sabrsizlik bilan kutadilar, ularning ongida beixtiyor ertangi o’quv kunining quvonchli manzarasi gavdalanadi. Har bir didaktik o’yinda ko’pchilik bolalar yoki butun bir sinf o’quvchilari ishtirok qiladi. Masalan, «Doiraviy misollar» o’yinida hamma bolalar masala yechadi, «Zanjircha»da 10, «Do’koncha»da 8—12 bola, «Narvoncha» da esa qariyb hamma o’quvchilar masala yechadilar va hokazo. Bundan tashqari, o’yin jarayonida hatto bolalardan ba’zi birlari bevosita ishtirok etmasa ham, ular o’yinda imo -ishoralar vositasida bevosita qatnashadilar. 8 Masalan, ko’zlarini yumib, kim necha marta taqillatganini tinglaydilar, «Eng yaxshi hisobchi», «Kim aniqroq va tezroq» kabi o’yinlarda o’z o’rtoqlarining misolni qanchalik to’g’ri-noto’g’ri yechayotganlarini kuzatib boradilar. Bu esa o’qituvchiga o’quvchilar faoliyatiga individual munosabatda bo’lish imkonini beradi. Biz bilamizki, bolalar o’qishning o’zidagina o’smaydilar, balki ular o’yin jarayonida ham hamjihat bo’lishga, hayotni bilishga o’rganadilar. Bu o’yinlarda bolalarning o’z-o’zlarini boshqara, tuta bilishga o’rganishlarini ta’kidlab o’tish lozim. Bu o’yinlar bolalarni intizomli qiladi. Didaktik o’yinlarning tarbiyaviy ahamiyati nimalardan iborat? Tajriba shuni ko’rsatadiki, didaktik o’yinlar hamjihatlik va intizomlilikni tarbiyalashga yordam beradi, chunki har bir o’yin g’alaba qozonishga intilish bilan bog’liq bo’lib, o’yin shartlari va qoidalariga qat’iy va izchil rioya qilishni talab etadi. «Kim aniqroq va tezroq», «Bo’sh kelma», «Eng yaxshi hisobchi», «Ko’rganni eslab qolish diktanti» singari o’yinlarni o’tkazish paytida o’quvchilar sinf xonasida jimjitlik bo’lishiga o’quvchilarning o’zlarini tuta bilishlariga, partadan tovush chiqarmay turib, oyoq uchida doskaga chiqa olishlariga, joylariga osoyishtalik bilan qaytib kelib o’tirishlariga, tovushlarni diqqat bilan tinglashlariga, raqamlarga zehn bilan qarashlariga erishadilar. 1.3 .Didaktik o’yinlar ta’lim metodi sifatida. Ta’lim va o`qitish mazmunining nazariy masalalarini, uning shakli va uslublarini pedagogikaning bir qismi bo`lgan didaktika o`rganadi.Umuman pedagogika singari didaktika hm rivojlanadi. Uning rivorlanishiga Yan Amos Kamenskiy hissa qo`shdi. Uning “Buyuk didaktika” asari o`qitishni rivojlanishiga katta ta’sir ko`rsatdi. Boshlang`ich ta’lim didaktikaning asoslari Shvetsariya pedagogi I.G.Pestolotsi asarlarida ishlab chiqilgan. Bulardan tashqari rus didaktikasining atoqli namoyondasi K.D.Ushinskiy bo`lgan. U ham o`qitish masalalarini chuqur psixologik asosini yaratdi. O`zbek xalqi orasida ham H.H.Niyoziy, A.Avloniy kabi pedagoglar yetishib chiqdi.Ular ham o`zbek xalq maktablarini ochish, o`quvchilarga darsliklar yozish kabi ishlarni davom 9 ettirdilar.Didaktikaga asoslangan holda biz o`quvchilarga bilim beramiz. Ta’lim jarayonida turli usullardan foydalanamiz. Dars turini to`g`ri va muvaffaqiyatli o`tish uslubini ham to`g`ri tanlasak dars yaxshi natija beradi. Har bir darsni ko`rgazmali va texnika vositalari bilan o`tkazish joizdir. Shundagina dars bilimga boy o`tadi. O`qituvchi izlanuvchan bo`lishi, darslarni rang-barang usulda o’tishi kerak.Dars qiziqarli o`tishi uchun faqat ko`rgazma qurollardan foydalanib qolmay, o`yin elementlaridan, dars davomida harakatli daqiqalardan foydalanish lozim.O`yin elementlaridan nafaqat darsda, balki darsdan tashqari ishlarda konferensiya darslarida foydalanish mumkin. Bu albatta boshlang`ich sinf o`quvchilariga mo`ljallangan. Ular bu yoshda o`yinqaroq, tez zerikuvchan, diqqati tarqoq bo`ladi. O`yin orqali ularni darsga, mavzuga jalb qila olishimiz mumkin. Boshlang`ich sinf o`quvchilari yosh bo`lgani uchun ularga sodda tilda tushunarli holda bilim berish va darslarda o`yin elementlaridan foydalanish lozim. Bola hayotining asosiy qismi o`yin bilan o`tadi. O`yinlar faqat didaktik vosita bo`lmay, bola hayotining asosiy shaklidir. Shuning uchun biz o`yinning nozik tomonlarini egallamay turib, o`yin faoliyatini boshqarishini o`rganmay turib oldimizda turgan mas’uliyatli vositalarni hal qila olmaymiz.Tilni o`rganish o`quvcilar zehni, aqli, ongi, madaniy darajasini oshiradi va tilni puxta o`rganmay turib, boshqa fanlarni o`zlashtirish qiyin. Chunki har bir predmetni ifodalash, bolaga o`rgatish hamisha so`zlar vositasida amalga oshadi.O`yin orqali bola faoliyati mukammallashadi, ularni jismonan rivojlanishiga yordam beradi. O`yin jarayonida qiyinchiliklarni, to`siqlarni yengishga o`rgatib boradi.O`yin bolalar faoliyatining asosiy turi. Bola o`yin orqali materiallarning ko`rinishi, rangi, tuzilishi turli o`simlik va hayvonot olamidagi o`zgarishlarni anglaydilar. O`yin- bu bolalar uchun o`qish, mehnat qilish va tarbiya vositalaridir. Biroq, darsning asosiy qismini o`yin darsiga aylantirib qo`ymaslik lozim.Bola hayotining asosiy turi o`yindir. “Bola uchun o`yin voqelik”- deb yozgan edi K.D.Ushinskiy, binobarin, tevarak atrofdagi voqelikdir. U bolaga xususan tushunarli bo`lgani uchun qiziqdir, o`yin bolaga shuning uchun tushunarliki, unda qisman bolaning o`zi yaratgan narsa bor. Bolalarning o`yin faoliyati maktabgacha yoshda paydo bo`lib, o`z taraqqiyotida 10 oddiy taqlid qilishdan murakkab rolli o`yinga qadar bo`lgan yo`lni bosib o`tadi, bu o`yin dastlab kishilarning predmetlar bilan bog`liq faoliyatini, so`ngra o’ziga xos xususiyatlarni aks ettiradi.O`yin o`sib borayotgan bola organizmining zaruriy ehtiyojidir va u orqali bolalarda tashkilotchilik ko`nikmalari tarbiyalanadi. Ammo o`yin har qanday sharoitda ham o`yindir. Shunday o`yinlar ham borki, ular bolalarga mustaqillikni, oddiylikni, bir- biriga yordam berish hissini tarbiyalaydi.Yan Amos Kamenskiy Grammatik o`yinlardan sistemali foydalanishning ahamiyati xususida gapirib, bunday deb yozgan edi: “Bola sog`lom bo`lishi uchun u doimiy harakatda bo`lishi zarur, shundagina o`yin qiziqarli o`tadi. O`yinga rahbarlik qilish va bolalarning hatti-harakatlarini doimo kuzatib turishi kerak. Chunki bolalar o`yin jarayonida har tomonlama tarbiyalanadilar. 11 II.BOB. BOSHLANG`ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA DIDAKTIK O`YINLARDAN FOYDALANISH YO`LLARI 2.1. Boshlang`ich sinf matematika darslarida didaktik o`yinlardan foydalanish usullari . O`yin kichik maktab yoshidagi o`quvchilar faoliyatida asosiy o`rinni egallaydi. O`quvchilarning yosh va psixologik xususiyatidan kelib chiqadigan bo`lsak, o`yin dunyoni va o`zligini anglashda, qiziqishlarini qondirishda asosiy vosita hisoblanadi. Ta’limiy o`yinlar bilimlarni o`zlashtirish jarayonini yengillatish va o`yin orqali bilim berish maqsadida yaratilgan. «Ta’limiy o`yinlar o`quvchilarni ijodiy faoliyat ko`rsatishga, o`rganilayotgan til hodisalarining mohiyatini anglab, mustaqil ravishda hukm va xulosalar chiqarishga, har bir o`quvchiga o`zligini namoyish etish va mulohazalarini erkin bayon etib, o`z nuqtai nazarini himoya qilishga keng imkoniyat yaratadi. Tezkorlik, sezgirlik, topqirlik, qat’iylik, o`quv qiyinchiliklarini mustaqil yengish kabi fazilatlarni tarkib toptirish, ko`pincha, ta’limiy o`yinlar orqali amalga oshiriladi» Ta’limiy o`yinlar maktab o`qituvchilari tomonidan ijod qilingan. Bu o`yinlar maktab o`quvchilariga mo`ljallanadi. O`yin orqali bola jamoani tushunadi. O`zi bajarayotgan mashg`ulotga nisbatan ongli munosabatda bo`ladi. Har bir mashg`ulot jarayonida ixtiyoriy diqqatini ishga soladi. O`yinda ilg`orlikka, g`alaba qozonishga intiladi. Maktab bola hayotida juda muhim o`rin tutadi. Shu davrda u 12 atrof-muhit, jamiyat va kishilar mehnati, maktab-maorif haqidagi bilimlarni egallaydi. Kecha o`yin bilan band bo`lib, erkin faoliyat ko`rsatib yurgan bolaning birdan maktabning ichki qonun-qoidalariga moslashishi, belgilangan tartib asosida mashg`ulotlarga o`z vaqtida qatnashishi oson kechmaydi. Shu tufayli kichik maktab yoshidagi bolalar o`yin bilan bog`liq darslarda juda faol qatnashadi. Biz o`qituvchilar buni hisobga olib, darslarga o`yin elementlarini kiritishimiz va undan ta’lim-tarbiyaviy maqsadlarda samarali foydalanishimiz lozim. Bugun maktabga ilk bor qadam qo`ygan o`quvchining kechagi mashg`uloti o`yin edi. Bolada boshlang`ich sinflarda o`rganiladigan materiallarni o`zlashtirib olishga yordam beradigan epchillik, hozirjavoblik, voqealarni bir-biriga taqqoslash, sinchkovlik kabi ijobiy xislatlarning shakllanish davri bo`ladi. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga mo`ljallangan bilimlarning o`zlashtirib olinishiga erishish uchun ana shularga tayanish va uni parvarish qila borish lozim. Tasavvur qiling, o`quvchi ma’lum amaliy va ruhiy tayyorgarlikdan keyin maktab o`quvchisi bo`ladi. Uning vazifasi o`zgaradi. Bir kecha- kunduzda o`rtacha 4 soat ta’lim oladi. Kechagi o`yinqaroq bola bugun 40-45 daqiqa davomida diqqatini bir joyga joylab o`qituvchi bilan muloqatda bo`ladi. O`quv axborotini qabul qiladi va idrok etadi. Ana shu vaqtda o`qituvchi loqayd, mas’uliyatsizlik qilsa, uning bu holati ota-onalarning holati bilan hamohang bo`lib qolsa, ota-ona ham yordam berishdan ojiz, nazorat qilishga “vaqti yo`q” bo`lsa, o`sha o`quvchilar bo`sh o`zlashtiruvchi, tartibsiz yomon o`quvchilarga aylanadilar. O`z kasbining mohir ustasi bo`lgan fidokor o`qituvchi ana shu paytda o`quvchilarni qo`lga oladi, ularning mehrini, ishonchini qozonadi: o`quv mashg`ulotlariga qiziqish uyg`otadi. Chunki kichik maktab yoshidagi o`quvchilar o`yinlarni juda berilib bajaradi va o`zi bajarayotgan ishidan katta qoniqish hosil qiladi. Dars jarayoniga o`yin elementlarining kiritilishi bolaning kundalik hayotida orttirgan ko`nikma va malakalarining ishga tushishi natijasida bola o`zini juda yengil sezadi, erkin harakat qiladi, bir oz dam ham oladi. Ilg`or o`qituvchilar bolalarga bu xususiyatlaridan kelib chiquvchi darslarni tashkil qilib ana shu imkoniyatdan samarali foydalanadi. Natija, albatta yomon bo`lmaydi. Negaki o`quvchi qiziqish 13 bilan ongli ravishda darslarga qatnashsa, mashqlarni bajarishga faol ishtirok etsa, berilayotgan bilimni to`la o`zlashtirib oladi. Keyingi darslarda o`rganiladigan bilimlarni egallashda ham o`quvchilarning imkoniyatlari hisobga olinmay, darslarni bir xil uyushtirish mashg`ulotlarning zerikarli bo`lishiga olib keladi. Bunday darslar o`quvchilarda hech qanday qiziqish uyg`otmaydi. Pirovardida bu o`quvchilar faolligining susayishiga olib keladi. O`yinga bir-ikki nafar bolaning faol qatnashishi bilan chegaralanib qolmaslik zarur. Unga o`quvchilarning aksariyat qismi, iloji bo`lsa hammasi faol qatnashishi kerak. Chunki o`yin bolalarni jamoatchilik ruhida tarbiyalaydi. O`yinlarni bolalar jamoa bo`lib bajarar ekan, uning barcha a’zolari faol qatnashgandagina ko`zlangan maqsadga erishish mumkin. Bu mashg`ulotda barcha o`quvchi bir maqsad yo`lida harakat qiladi. Hamma g`olib bo`lishga intiladi. Bunday holat har bir o`quvchining ma’suliyatini oshiradi. Javob berayotgan o`quvchi o`z guruhining ishonchini oqlashga harakat qiladi. Noto`g`ri javob bersa, bolalar oldida o`zini noqulay sezadi, ayrim hollarda o`zini-o`zi koyiydi. Keyingi o`yinlarga puxta hozirlik ko`radi. Bunday mashg`ulotlar bolalarni ko`proq o`qishga chorlaydi. G`oliblik nashidasini birgalashib surishga undaydi. “Qo`shningni top” o`yini «Qo`shningni top» o`yinida birinchi sinf o`quvchilari «O`nlik» mavzusidagi bir xonali sonlar ketma - ketligida har bir (1 va undan boshqa) sonning har ikkala qo`shnisini topish bo`yicha amaliy ishlarni bajaradilar. O`qituvchi sonlar kassasidan biror (masalan, 5) sonni olib, o`quvchilarga ko`rsatib, o`quvchilarga bu (5) sonining o`ng va chap qo`shnisi qanday sonlardan iborat bo`lishini so`rab, ularni topib, sonlar qatoriga qo`yish kerakligini so`raydi. Bu o`yinni sinf o`quvchilarining har biri bilan alohida yoki sinf o`quvchilarini ikki guruhga bo`lib xam o`tkazishi mumkin. Bu o`yindan ko`zlangan asosiy ta’limiy maqsad, birinchi sinf o`quvchilariga bir xonali sonlar xaqidagi tasavvurlarini mustaxkamlash va ularni o`ngdan chapga va chapdan o`ngga qarab sanash ko`nikmalarini malakaga aylantirishdan iboratdir. 14 “Do`konda” o`yini «Do`konda» o`yini ikkinchi sinf o`quvchilari uchun mo`ljallangan bo`lib, ularning «100 lik» ichida hisoblash ko`nikma va malakalarini mustahkamlash ta’limiy va iqtisodiy tarbiyasini amalga oshirishga mo`ljallangan didaktik o`yindir. O`yindan ko`zlangan asosiy maqsad, ikkinchi sinf o`quvchilari bilan 100 sonini tashkil etuvchilari haqida umumiy tushunchalarni aniq tanlab olingan sonlar misolida tanlash usullari bilan tanishtirishdan iborat. O`yin davomida o`quvchilar do`kondan bir nechta o`yinchoqlar sotib olishi va ularning jami bahosi 100 dan oshib ketmasligi kerak. Bu o`yinning yechimi ko`p bo`lganligi uchun ham o`yin yanada hayajonli va qiziqarli bo`ladi. “ O` xshashlarini nomma-nom ayt” « O` xshashlarini nomma-nom ayt», degan o` yinda t o` rtinchi sinf o`quvchilari tekis geometrik figuralar ichida o` xshashlarini ajratib, ularning nomlarini aytish or q ali geometrik figuralar h a q idagi bilimlarning q anchalik t o`g’ ri va musta h kam ekanligini k o` rsatadilar. Masalan, stol ustidagi uchburchaklar, t o` rtburchaklar, doiralar, yarim do i ra aylanalar (yarim aylana), fazoviy figuralar va bosh q a figuralar. O`quvchilar masalan, bu turtburchaklar q anday rangda va q anday kattalikda b o` lishidan q at’iy nazar, t o` rtburchak, deb atalishini va ularning h ar biri o` z nomiga ega (kvadrat, rom, trapetsiya, parallelogramm, t o`g’ ri t o` rtburchak), deb atalishini birgalikda topishadilar. O` yin davomida bolalarning yuzidan tabassum arimaydi va xar biri faol q atnashadi. 15 “Doiraviy misollar” o`yini «Doiraviy misollar» o`yinida hamma bolalar misollarni javobini topishadi, keyingi misol shu son bilan boshlanadi.Oxridagi javob birinchi yozilgan songa mos kelishi kerak.O`yin shu tariqa davom etadi. ”Tez ishla ham yanglishma”o`yini ”Tez ishla ham yanglishma”o`yinining maqsadi o`quvchilarda tez hisoblash malakalarini shakllantirishdan iborat. O`ynovchilar soni cheklanmaydi.O`yin uchun sinf xattaxtasi, bo`r, har bir o`ynovchiga bir varaqdan qog`oz-qalam kerak bo`ladi.O`yin boshqaruvchisi xattaxtaga o`ynovchilar ishlay oladigan misolni shoshilmasdan ravshan qilib yozadi. Masalan ; 2+3 ni yozib bo`lgach, taxminan 3 soniya ketma-ket 3 marta xattaxtani taqillatadi.O`ynovchilar boshqaruvchilarning oxirgi taqillatishidan kech qolmay, faqat javoblarini o`z qog`ozlariga yozib qo`yadilar.Kimki yozishga ulgurmasa, chizib qo`yadi.Har qanday misolni shunday usulda yozadilar va yechadilar.Gaplashgan o`quvchi o`yinda yutqizgan bo’ladi. “Zinama – zina” o`yini “Zinama – zina” o`yinida o`quvchilarga misol yozilgan kartochkalar tarqatiladi.Bolalar kartochkalarni zina ko`rinishida doskaga 16 yopishtirishadi.Misollarni javobiga qarab ikkinchi misol boshlanadi,uni keyingi zinaga shu tariqa joylash kerak bo`ladi.Bolalar shu tariqa misolli kartochkalardan zina hosil qilishadi. 589- 272 317+441 758-514 244+715 959-836 123+456 579-214 365 “Tez javob o`yini” - Kechadan keyin nima keladi ? ( Bugun ) -Tezyurar poyezdning nomi ? ( Afrosiyob ) -Tabobat ilmi asoschisi . . . ( Abu Ali Ibn Sino ) -Bilim manbayi . . . ( Kitob ) -Milliy boyligimiz- . . . ( Paxta ) -Eng ayyor hayvon qaysi ? ( Tulki ) -Oltindan qimmat narsa ? ( vaqt ) -Bir sutka necha soat ? ( 24 soat ) -Eng kichik uch xonali son … ( 100 ) - Sonlar ustida 4 amalni tushuntirib bergan olim kim ? (Al-Xorazmiy ) “Zanjir “o`yini Zanjir o`yinini shunday o`ynash kerakki zanjircha uzilmasin.Koptok kimga otilsa o`sha o`quvchi to`g`ri javobni aytish kerak “Zanjir “o`yini bu o`yin orqali o`quvchilar bir-birlariga koptok irg`itish orqali vaqt o`lchov birliklari mavzusini mustahkamlaydi: 1 minut = 60 sekund,1 soat = 60 minut,1 sutka = 24 soat,1 hafta = 7kun,1 oy = 30,31 kun,1 fasl = 3 oy,1 yil = 365,366 kun,1 asr = 100 yil 17 “ O ` yla – mulohaza qil – o ` rtoqlash – qiyosla” metodi (Daftar haqida suhbat) -Daftar nima? -O`quv quroli. -U nimadan tayyorlanadi? -Qog’ozdan. - Qog’ozning necha turi bor? -600dan ortiq turi bor. -Qog’oz nima uchun kerak? - Kitob, jurnal va gazetalar uchungina zarur emas, undan paket va gulqog’ozlar, karton va muzqaymoq idishlari, arqon qilinadi, hatto mashinalarning kichik shesternalari ham ba’zan qog’ozdan yasaladi.-Qog’oz fabrikasini yog’och bilan ta’minlash uchun har kuni o`rmonda qancha daraxt kesish kerakligini bir tasavvur qilaylikchi? -Mana shuning uchun ham daftarlarimiz, kitoblarimizdan oqilona foydalanishimiz kerak. Biz 3-sinf o`quvchisimiz. 3-sinfning eng faoli 1 yilda o`rtacha 40ta daftar tutadi. Daftardan to`g’ri foydalanishni bilmagan o`quvchi 55ta daftar tutadi. 1ta o`quvchi daftari 1 yilda 10000 so`m bo`lsa, 2-o`quvchiniki 13750 so`mni tashkil qilyapti. Bu bilan 2-o`quvchi o`z oila byudjetiga 3750 so`m zarar keltiryayti. Ikkinchi o`quvchi 15ta ortiq daftar tutadi. Agar bir daftarga 40grammdan qog’oz ketsa 55ta daftarga 2200 gramm qog’oz ketadi. Agar 30 nafar o`quvchi shunday kamchilikga yo`l qo`ysa 66kg qog’ozni isrof qilgan bo`ladi. Agar har bir o`quvchi tejamkorlikka amal qilib, daftarlardan oqilona foydalansa, qog’ozlarni isrof qilmasa qancha o`rmonlarni saqlab qolishga erishamiz. Shu bilan birga maktab tomonidan beriladigan topshiriqlardan biri MAKALATURA topshirish. Bunda ham har bir o`quvchi eski gazetalar, daftarlar, o`rov qog’ozlari va boshqa qog’oz chiqindilarini to`plab topshirish butun bir boshli o`rmonlarni saqlab qoladi. Biz shunday tadbirlarda faol bo`lishimiz kerak. Kimki bo`lsa tejamkor, Qut baraka unga yor. “Boshqotirma” o`yini “Boshqotirma” o`yini orqali o`quvchilar tez va hushyor holda sonlarni o`sish tartibida harflar bilan almashtirib berilgan so`zni topadilar. 18 14 1 533 21 575 680 25 451 N L T I K I CH T I N CH L I K „O`yla, izla ‚top“ o`yini „O`yla, izla ‚top“ o`yini orqali yechiladi.Misollarni birinchi bo`lib yechib ko`rsatgan o`quvchi „mohir hisobchi“ rag`bat kartochkasi bilah taqdirlanadi. 8 +5 -7 +9 -7 =? 19 Hisoblab toping. Javob: 8+5-7+9-7=8 2.2. Darsda didaktik o’yinlardan foydalanish. Psixologik olimlar o`yinlarni to`rt guruhga bo`ladilar: 1. Funksional o`yinlar. Bu o`yinlar bola organizmining har tomonlama rivojlanishida muhim rol o`ynaydi. Bu kichik yoshdagi bolalar uchun harakterli bo`lib, unda bolalar nima bilandir shug`ullanadilar, turli predmetlar bilan tanishadilar. 2. Qoidali o`yinlar. Bu o`yinlarda bolalar tevarak-atrof va muhitdagi voqealardan habar topib, idrok etish bilan kifoyalanadi.Bunda ko`rish, eshitish, his qilish kabi sezgi organlari idrok qiladi. 3. Rolli o`yinlar. Bu o`yinda bolalar o`zlarini ma’lum bir rolini, qandaydir kasb egasi (shifokor, o`qituvchi, quruvchi kabi) vazifasini bajarayotgandek his etadilar. Har bir bola o`ziga tegishli rolni muvofaqiyatli bajarishga harakat qiladilar. 4. Konstruktorli o`yinlar. Bu o`yinning asosiy mazmuni qurilishi komplekslari, taxta, qum, qog`oz materiallarining parchalarini qirqish, taxlash singari mehnat ko`nikmalarini hosil qilish kabilardan iboratdir.Konstruktorli o`yinlar asosan ikkiga bo`linadi. 20 Ijodiy o`yinlar- bolalar o`zlari o`yinning mazmunini, maqsadini, qoidasini topadilar. Ijodiy o`yinlarning asosiy qismini syujetli rasmli o`yinlar tashkil qiladi. Ijodiy o`yinlardan yana biri dramatik o`yindir. O`yinning mohiyati hikoya va ertaklardagi voqealarning mazmunini tasvirlashdan iborat bo`lib, ularda badiiy adabiyotlardagi persanajlar tasvirlanadi. Qoidali o`yin. Huddi xalq o`yinlari singari qiziqarli bo`lib, unda bolalar hayoti, o`z tengqurlari va kattalarning mehnat faoliyatini tasvirlashga harakat qiladilar.Demak, barcha turdagi o`yinlar bolalarning kattalar faoliyatiga qiziqishlariga, ularga taqlid qilishiga intilishlarining mehnati va oilaviy hayotini, uchuvchilar, kosmonaftlar, dengizchilar hamda boshqalarning qahramonliklarini aks ettiradi.Ko`pchilik o`yinlarda didaktik o`yinchoqlar va bunga bevosita a’loqador bo`lgan boshqa qo`llanmalar foydalaniladi. Didaktik o`yin jarayonida shunday holatlar ham tez-tez bo`lib turadiki bolalardagi eng yaxshi kayfiyat birdan sho`xlik, notinchlik va intizomsizlik bilan ham almashib qoladi. Bunday paytlarda o`qituvchi ayrim bolalarga tanbex berishga majbur bo`ladi va bu boshqarning o`yin kayfiyatini shubhasiz tushiradi. Agar shunday vaziyat sodir bo`lsa ham o`yin qoidasi bilan birga qo`shib tushuntirsa metodik jihatdan to`g`ri bo`ladi.Individual didaktik o`yin o`qituvchi bilan o`quvchi o`rtasida bevosita munosabat yaratishga va bolalarning orqada qolishi sabablarini chuqurroq anglashga yordam beradi. Bunda o`ituvchining quyidagi kabi mantiqiy topishiriqli o`yin mashqlarini o`tkazishi maqsadga muvofiqdir.O`qituvchi yoki o`quvchilardan birontasi bir so`z aytadi, bolalar ana shu so`zga yaqin yoki qarama-qarshi ma’noli so`z topib aytadilar.Masalan: osh-mosh, tosh, bosh…o`qituvchi yoki tarbiyachi bolalarga kaptok otadi. Kaptok otayotganda, o`qituvchi masalan: “anor”-, deydi. O`quvchilar esa sholi-poli, uy-o`y, rom-pom, uch-o`ch degan so`zlarni topib aytishlari kerak. Har bir o`quvchiga stol ustida turgan rasmlardagi bir-biriga nomlari yaqin bo`lganlarini topib aytishi topsiriladi. Grammatik o`yinlar til o`rgatishdagi qiyinchiliklarni yengishga, ona tilidan olgan bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi.Ayniqsa birinchi sinfga kelgn bolalarning ancha kamchilikari bo`ladi. Masalan: Ular r,z,s,t,sh kabi tovushlarni to`g`ri talaffuz eta olmaydilar. Shuning 21 uchun ham boshlang`ich sinf o`yin mashqlari ovoz, havo yo`lining ishlashini normallashtiradi, tovushlarni to`g`ri talaffuz qilib, eslab qolishga yordam beradi. 1-sinfda talaffuz etilishi qiyin bo`lgan so`zlar ishtirokida turli o`yinlar o`tkaziladi. O`qituvchi bir necha so`zni (olma, shahar, gulzor) aniq, lekin juda tez aytadi. O`quvchilar bu so`zarni yaxshilab eshitib olishga va uni takrorlashga harakat qiladilar. Bu o`yin bolalarning eshitush qobiliyatini mustaxkamlashga yordam beradi, ularni intizomli bo`lishga o`rgatadi.O`yin jarayonida bola xarakteridagi o`ziga xos tomonlari oydinlashib boradi, tarbiyachi ularning har biriga mos muomila qilishiga o`rgatadi. Ularning salbiy tomonini ochadi o`qituvchi esa o`z navbatida uni to`g`irlashga harakat qiladi.O`yin orqali bola ko`rgan bilganini tasvirlaydi. Masalan: “Maktab-maktab”, “Magazin”, “Sotuvchi” kabi o`yinlar shular jumlasidandir.A.S.Makarenko bola qanday o`ynasa ishni ham shunday bajaradi, deb juda to`g`ri ta’kidlaydi va o`yinni tarbiyaning muhim vositalaridan biri deb hisoblaydi.O`qituvchi didaktik o`yinlarni rejalashtirayotganda quyidagi muayyan talablarga amal qilishi muhimdir.O`yin o`rganilayotgan material uchun dalil va uni mustahkamlovchi omil bo`lib hizmat qilishi, ammo uning o`rnini to`liq egallab olmasligi, shuningdek qolgan vaqtda to`ldiruvchi vosita bo`lmasligi;O`ynaladigan o`yinning maqsadini aniq bilishi va shu maqsdga erishishi uchun harakat qilishi; O`yin qoidalarini, vazifalarini bolalarga ravshan va qiziqarli qilib tushuntirishi, ularda o`yinga bo`lgan qiziqishni oshirish hamda uni mashq bilan almashtirib yubormasligi;O`yinning qanday o`ynalayotganini tez, to`g`ri, tushunish va uni o`quvchilar qanday bajarayotganini kuzatib turishi;O`yin natijalariga mohirlik bilan yakun yasash va ularni erishilgan natijalar bilan bog`lash;O`ynni qizqarli o`tkazish kerak. O`yin paytida o`quvchilar har doim o`zlariga tanish bo`lgan manbaalarga asoslangan holda ish tutadilar, natijada bu material ularning xotirasiga yana ham mustakam o`rnashib qoladi.O`yin elementlari bolalarni bilim saviyasini, nutqini, o`qishini o`stiradi. “ Xarflarni esda saqlash” o`yini 22 O`yinning maqsadi: o`quvchilar tovushlarni to`g`ri talaffuz etishga va esda saqlab qolishga o`rgatish. Qo`llanmalar: o`quvchilarga tanish bo`lgan turli predmetlarning rasmlari shu predmetlarning nomlari bilan boshlanadigan unli xarf na’munalari (kartochkalar) O`yinning borishi: O`yinda sinf o`quvchilarining bir guruhi qatnashadi. O`yin boshqaruvchi o`yinning o`tkazilishi haqida tushuncha beradi va u oldingi darsda o`rganilgan o, a, l, n xarflar yozilgan kartochkalarni olib qoladi. Bir guruh o`quvchilarga oy, olma, olxo`ri, olcha, ot, ari, anor, ayiq, archa, lola kabi predmetlarni rasmlari tasvirlangan kartochkalar tarqatiladi.O`yin boshqaruvchi o xarfi va predmet rasmi tasvirlangan kartochkalarni olib qo`yadi. So`ng boshqa a xarfi yozilgan boshqa bir kartochkani stol ustiga qo`yadi. O`yin ishtirokchilari esa shunga mos rasmli kartochkalarni ko`rsatadilar. O`yin ana shu xolda davom etadi.Agar o`quvchi berilgan xarfni rasmli kartochkadan topa olmasa, u o`z rasmli kartochkasini ochib qo`yadi. O`yin ishtirokchilaridan kimda kim xarf bo`yicha rasm kartochkani topib ayta olsa, shu o`quvchi kartochkasini hammaga ko`rsatb, keyin uni to`ntarib qo`yadi. “ Pochtachi o`yini” O`yinning borishi: O`quvchilardan biri pochtachi qilib tayinlanadi. Pochtachi sumkasida kartochkalar bo`ladi. Ular quyidagicha tuziladi: So`zlardagi unli xarflar yoki bo`g`in tushib qoldiriladi: …+ta, …+na, bo+…, sho+ … . Tushirilgan xarflarni qo`yib so`z hosil qilish, ya’ni bo`g`inlarga xarflarni qo`shish: lim…n, tom…n, …lim. Ikki, uch so`zdan tuzilgan gaplar yozilgan kartochkalar. Bu gaplarda, biror so`z tushurib qoldiriladi. O`quvchilar nuqtalar o`rniga shu so`zlarni topib yozadilar: Lola mana… Nabi ana… Iqbol… ol 23 Dono… o`ynadi “ Quruvchilar” o`yini Bu o`yinda berilgan so`zlarni o`z o`rniga qo`yib, chiroyli va to`g`ri gap tuza olgan o`quvchi g`olib hisoblanadi. Masalan: otdi, tong, sakkiz, soat, ketdi, Ravshan kabi gaplardan to`g`ri gap tuzdiriladi. Kim chiroyli va to`g`ri gaplar ko`p tuzsa, u yaxshi quruvchi hisoblanadi. “ Bu qanday so`z” o`yini So`z uch xarfdan iborat. Birinchi xarf alfavitda o`n 16-o`rinda, keyingisi 15- o`rinda va oxirgisi 1-chi o`rinda turadi. Bu so`zni topib daftarga yozish. O`yin shu tariqa davom etadi. “ Estafeta” o`yini Bu o`yin 2-sinfda “Urg`u” mavzusi o`tilgandan keyin o`tkaziladi. Doskaga uchta qatorga alohida so`zlar beriladi. Har bir qatordan bittadan o`quvchi doskaga chiqadi. Ular so`zlarga urg`u qo`yadilar: I ro`znoma oynaijahon jarida II do`kon oynoma daftar III xona bog`cha sumka Kim urg`u belgisini doskadagi so`zlarga birinchi bo`lib, tez va to`g`ri qo`yib ulgursa, shu qator o`quvchilari o`yinda g`olib hisoblanadi. Estafeta g`oliblariga bayroqcha topshiriladi va sinfga osib qo`yiladi. Bu o`yinni tutuq belgisini o`tganda ham qo`llasa bo`ladi. Bunda so`zlarning tutuq belgisi tushib qoladi va o`quvchilar o`ylab shu so`zlarga belgilarni qo`yadilar: Ra…no a…lo san…at Tal…at ma…no e…tibor “ Harflarni qo’shish bilan yangi so`z hosil qiling” Doskaga so’zlardan namuna yoziladi. O`quvchilar so`zlarni bironta harfini o`zgartirib boshqa nom yoki ism hosil qiladilar: Ra’no-ma’no Zafar-Zufar kiyik-kiyim ayiq-qayiq 24 Kimni ismi doskaga yozilgan bo`lsa, o`sha o`quvchi joyidan turib, o`z ismini va familiyasini hammaga eshittirib to`liq aytadilar.Yuqorida berilgan o`yinlarning barchasi ona tili, o`qish darslariga oid. Shu fanlarda dars o`tishda shu o`yinlardan foydalanish mumkin.O`yin elementlaridan darslarda, sindan tashqari mashg`ulotlarda foydalanish mumkin.Matematika fanida quyidagicha o`yinlardan foydalanish mumkin.“ Eng yaxshi hisobchi” O`quvchilar biri oldinga chiqib hisobchi bo`ladi. O`quvchilar “hisobchi”ga misollar beradilar. U misollarni og`zaki yechadi. Agar hisobchi bironta misolni yecha olmasa yoki noto`g`ri hisoblasa unung o`rniga bu misolni bergan bola turadi. O`quvchilardan qaysi biri hamma misolni yechsa shu o`quvchi “eng yaxshi hisobchi” bo`ladi.“ Zinacha” o`yini O`qituvchi doskaga yoki kartonga zina ko`rinishida bir necha misol yozadi. Misollar pastdan yuqoriga qarab ishlanadi. 70-20 67+13 54+12 Doskaga ikki o’quvchi chiqadi. Zinani ikki chetidan turib, misollarni yechadilar. Kim zinaning cho`qqisiga birinchi chiqsa u g’olib hisoblanadi. “ Xato qilma “ o`yini 16-3= 120-20= 56-44= 60-25= 300-150= 800-20= 900-100= 900-400= Singari misollar doskaga yozib qo`yiladi. Bu o`yinda hamma o`quvchilar qatnashadilar. O`quvchilar daftarlariga misollarni faqat javobini yozadilar. Kim xatosiz bajargan bo`lsa, o`sha o`quvchilar qatnashadilar va rag`batlantiriladi, 1,2,3- o`rinni olgan o`quvchilar g`olib deb topiladi.O`qituvchi ishlash yo`llarini ko`rsatadi. O`quvchilar ovoz chiqarmay daftarga ishlaydilar, so`ng qo`l ko`taradilar.“ Misol ishlash” o`yini O`yin mazmuni: doskaga ushbu misollar yozib qo`yiladi: 24-6 16+14 32-21 7+8 5+4 44+6 25 6+6 8+9 7+9 O`quvchilar bular orasidan bir xonali sonlarni qo`shish jadvaliga tegishli misollarni topishlari, ularni o`qishlari va javobini aytishlari kerak. 2.3. Boshlang`ich sinf o'quvchilarida didaktik o`yinlardan foydalanish orqali matematik kompetentsiyalarni shakllantirish Ma’lumki pedagogik nuqtai-nazardan o‘yin – tarbiyalash va o‘qitishning samarali usullaridan biri bo‘lib, o‘zida borliqni modellashtirish va o‘quvchilarning rolli hattiharakatlarini aks ettirushda hamda matematik kompetentsiyalarni shakllantirishda samarali didaktik usuldir. O‘yinning o‘qitish-o‘rgatishdagi roli keng e’tirof etilganligi uchun, hozirgi davrga kelib bir qator o‘yin texnologiyalari yaratilgan bo‘lib, ular ijtimoiy tajribani avlodga yetkazish, abstrakt fikrlash, ijodiy tafakkurni, kommunikativ ko‘nikmalarni ro‘yobga chiqishiga sabab bo‘luvchi aqliy harakatlarni hamda kompetentsiyalarni shakllantirishga asos bo‘ladi. O‘yin davomida sezgilar bilan birgalikda fikrlash ham amalga oshadi, ma’lum dunyoqarash aks etadi. Ushbu yangi g‘oyalarni ongli ravishda tushunish ham bola uchun o‘ziga xos kashfiyot bo‘ladi. Bu yerda ham tasavvur muhim rol o‘ynaydi. Kichik maktab yoshidagi bola o‘z xayolida turlicha holatlarni tasavvur qila oladi. Maktabda o‘qish sharoitida bola tasavvuriga ma’lum talablar qo‘yiladi. Turli hikoyalar tuzish, ertaklar o‘ylab topish, har xil qahramonlar holatlarini ifodalash orqali, bolalar o‘zlari bilmagan holda o‘ziga ma’lum bo‘lgan sujetlar, grafik obrazlardan foydalanishadi. Lekin ko‘pchilik hollarda bola ushbu ma’lumotlardan foydalanib, ularni kombinatsiyalab yangi obrazlar - o‘z qahromonlarining yangi jihatlarini yaratadi. O‘yin davomida tasavvurning uzluksiz ish faoliyati – bola tomonidan atrof-muhitni anglash va o‘rganishdagi ijtimoiy voqelikka moslashishdagi muhim yo‘nalish hisoblanadi. O‘yin yordamida bolalar ancha ko‘p ma’lumotlarga ega bo‘ladilar. Bu axborotlar bola ongiga ixtiyoriy tarzda, majburlashlarsiz kirib keladi. Shuning uchun, u ishyoqmasni ishchan, bilmaydiganni bilag‘on, no‘noqni epchil qilishi mumkin. O‘qitishning o‘yin shakli kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar uchun darslarni o‘zlashtirishning asosiy vositasi hisoblanadi. O‘yinning o‘qitish-o‘rgatish 26 jarayonidagi imkoniyatlari olimlar tomonidan – didaktik o‘yinlarni maxsus o‘rganilishiga olib keldi. Didaktik o‘yin – o‘yinning shunday turi bo‘lib, u yangi bilimlarni o‘zlashtirish, umumlashtirish, mustahkamlash, bilish jarayonini faollashtirish, kichik bolalarni o‘quv faoliyatiga ko‘niktirishga ko‘maklashadi. Didaktik o‘yin murakkab, ko‘p qirrali hodisadir. Didaktik o‘yinlarda nafaqat bilimlar o‘zlashtiriladi, ko‘nikmalar hosil qilinadi, balki bolalarning barcha ruhiy jarayonlari ham rivoj topadi. Didaktik o‘yinlar - qoidalar asosidagi o‘yinlarning bir turi bo‘lib, bolalarni o‘qitish va tarbiyalash maqsadida pedagoglar tomonidan maxsus yaratilgandir. Didaktik o‘yinlarda aqliy faoliyatning umumlashgan usullari mujassamlashadi, barcha bilish jarayonlari intellektga yo‘naltiriladi, hamda ichki harakat rejalari shakllana boshlaydi. Didaktik o‘yinlarning asosiy belgilaridan biri aniq maqsadning va unga mos pedagogik samaraning mavjudligidir. “Didaktik o‘yin – o‘qish-o‘rgatish uchun mo‘ljallangan maxsus o‘yin; ma’lum qoidalar(shartlar) bilan cheklangan, ma’lum maqsadni ko‘zlovchi (yutuq, sovg‘a) o‘yinchilar orasidagi musobaqadir”. Didaktik o‘yin o‘rgatish shakli sifatida o‘quv (bilish) va o‘yin (qiziqtirish) dan iboratdir. O‘qituvchi o‘rgatadi, o‘quvchilar esa o‘yin orqali darsni o‘zlashtirishadi va o’rgangan bilimlar orqali matematik kompetentsiyalari rivojlanadi. 27 XULOSA. Pedagogik texnologiyalarni o’quv jarayoniga qo’llab boorish maktabimizda ta’lim- tarbiya jarayonini tashkil etishda muhim asosiy rolni o’ynamoqda,Bu ishlarni amalgam oshirishda asosiy e’tiborni quyidagilarga qaratish lozom deb hisoblaynan; 1.Kuchli ma’muriy rahbarlik. 2.Ichki muhitning yaxshiligi. 3.Tasyanch pedagogik yangiliklarga yonalganlik. 4.O’qituvchilarning o’quvchilardan yiqoriroq natijalarni kutishi uchun asoslar mavjudligi. 5.O’quvchilaro’zlashtirishini nazorat qilish tizimini yaxshilashdan iborat. Olib borayotgan ishlarimizda asosiy ishtirokchilar o’quvchilar va o’qituv- chilar hisoblanib ,ular o’rtasida qobiliyatlarni shakllantirish ,istedodlarni royobga chiqarish uchun imkoniyatlarni choralari topiladi.Maktabimizda ta’lim –tarbiya jarayonning samaradorliginioshirish uchun quyidagi masalalarni hal qilishda pedagogik texnologiyalarni qo’llashda quyidagilarga e’tiborga olish kerak deb hisoblaymiz; -Maktabda ishlarni to’g’ri tashkil qilish va boshqarish. 28 -O’quv rejalarining turli sharoitlarga moslashganligi. -Yo’riqnomalarning bevosita berilishi. -Maktabda o’quvchilarning ta’lim- tarbiya olish imkoniyatini hamda o’quvchilatning ijodiy ishlash imkoniyatlarini kengaytirib boorish; -Maktabda rag’batlantiruvchan o’quv muhitini ta’minlash; -Amaliyotda yiqori ko’rsarkichlarga erishish natijalarida tasdiqlangan yangiliklarni tezkor tatbiq etish; Kutilayotgan natijalatga mos bo’lgan pedagogik texnologiyalarni tanlash ,ta;lim –tarbiya jarayonini amalgam oshirish va muntazam takomillashtirib borishdan iborat deb hisoblaymiz.Biz o’z pedagogik faoliyatimizda pedagogik texnologiyalarni quyidagi ko’rinishlarda foydalanamiz;Seminar,trening.individual maslahat berish,korgazmali darslar tashkil etish.Bir-birimizning ishlarimizni nazorat qilish,kuzatuv, tahlil qilish,metodik yordam berish aspsiy maqsadimiz hisoblanadi.O”quv yili davomida yaxsi ishlkagan pedagoglarningishlarini metodina kengashlarda,pedagogika kengashlarida ommalashtirib boramiz.O”quv yilining yaxshi yakunlashimizda o’zvaqtida yo’lqo’ygan kamchiliklarimizni o’zvaqtida tuzatamiz,tegishli chora tabbirlarni qo’llaymiz. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, didaktik o‘yindan foydalanilganda bolalarning darsga qiziqishi ortadi, diqqatni jamlash rivojlanadi, dars materiallarini o‘zlashtirish yengillashadi hamda matematik kompetentsiyalar shakllanadi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Sh.M.Mirziyoyev. “Erkin va faro`on demokratik O’zbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz” –T.: “O’zbekiston” 2016-y -56-b. 2. Sh.M.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -104-b. 3 . Akramxodjayev A. M., Genezis nefti i gaza, M., 1967; Geologiya i metodi izucheniya neftegazononosti drevnix delt: M., 1986. Ehson Umarov. 4 . O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 5. Jumayev M.E. Matematika o’qitish metodikasi (OO’Y uchun darslik)Toshkent. . “Turon-Iqbol” 2016 yil 426b. 6 .Jumayеv M.E, Tadjiyeva Z.G`. Boshlang`ich sinflarda matеmatika o`qitish mеtodikasi. (OO`Y uchun darslik.) Toshk е nt. “Fan va texnologiya” 2005 yil. 7 .Jumayеv M.E, Boshlang`ich sinflarda mat е matika o`qitish m е todikasidan praktikum. (O O`Y uchun ) Toshk е nt. “O`qituvchi” 2004 yil. 30 8 .Jumayеv M.E, Boshlang`ich sinflarda mat е matikadan laboratoriya mashg’ulotlarini tashkil etish m е todikasi. Toshk е nt. “Yangi asr avlodi” 2006 yil. 20 b/t. 9 .Tadjiyeva Z.G.,Abdullayeva B.S.,Jumayev M.E.,Sidelnikova R.I.,Sadikova A.V.Metodika prepodavaniya matematiki.-T. “Turon-Iqbol” 2011. 336s. 1 0 .Jumayev M.E. Matematika o’qitish metodikasi (OO’Y uchun darslik)Toshkent. . “Turon-Iqbol” 2016 yil 426b. 11 .”Pedagogik texnologiya asoslari”. J.G’.Yoldoshev,S.A.Usmonov.Toshkent-2004y 1 2 .”Uzluksiz ta’lim” jurnali. 1 3 .”Xalq ta’limi” jurnali. 1 4 . Ta’lim menejmenti lurnali. 1 5 .Boshlang’ich ta’lim jurnali. 1 6 .”Практические пособие”. С.Б.Кульнеевич, Т.П.Локосенина 1 7 .Barkamol avlod orzusi. I .A.Karimov. 18 . “Ma’rifat” gazetasi. 19 . “Учителъ Узбекистана” газетаси Elektron ta’lim resurslari: 1. w.w.w.tdpu.uz 2 .w.w.w.pedagog.uz 3 .w.w.w.ziyonet.uz 4 .w.w.w edu.uz 5 .tdpu-INTRANET.Ped 31 32

3-sinfda matematika darslarida didaktik materiallardan foydalanish

Купить