7-sinflarda biologiya darslarini o‘tishda yangi pedogogik texnologiyalarni qo‘llash - Биология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	346.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Биология

7-sinflarda biologiya darslarini o‘tishda yangi pedogogik texnologiyalarni qo‘llash

Купить

1
“ 7-SINFLARDA BIOLOGIYA DARSLARINI O‘TISHDA YANGI
PEDOGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH ”
Kirish…………………………………………………………………………...… 3
I BOB. Adabiyotlar tahlili………………………………………………...…...…8
1.1 Pedagogik texnologiyalar ta‘lim sohasining asosiy kuchi……………….…...8
1.2 Biologiya fanini o‘qitishda pedagogik ta'limning afzalliklari ……………….15
1.3 Biologiyani o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faoliyatini oshirish, axborot
texnologiyalaridan foydalanish hamda ta‘lim samaradorligini oshirishga imkon
beradigan texnologiyalar……………………………………………………….... 19
II BOB. Asosiy qism…………………………………………………………..…27
2.1. Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar mavzusini o‘qitishning yangi
pedagogik xususiyatlari…………………………………………………………...27
2.2. O‘simliklarning xilma-xilligi. Sporali o‘simliklar mavzusini o‘qitishning yangi
pedagogik xususiyatlari……………………………………………………….…..37
2.3 O‘simliklarning generativ organlari. Gul mavzusini o‘qitishning yangi
pedagogik xususiyatlari……………………………………………………….…..44
XULOSALAR……………………………………………………………………50
TAVSIYALAR…………………………………………………………………...52
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….53

2
Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda mamlakatimizda boshqa fanlarga
berilayotgani kabi tabiiy fanlarga ham e’tibor juda yuqori. Respublika umumta’lim
maktablarida tabiiy fanlarni o‘qitilishini nazorat qilish va shart-sharoitlar yaratish
juda muhim hisoblanadi. Hozirgi kunda o‘quvchilar, talabalar, tinglovchilar aqliy
ta’limini rivojlantirish uchun ta’lim va tarbiya birligiga beriladigan bilimning ilmiy
bo‘lishi, bilimning sistemali va izchil bo‘lishi barobarida zamonaviy pedagogik va
axborot texnologiyalaridan samarali foydalanishga erishilmoqda. Har bir dars
o‘quvchi uchun yangi axborot hioblanadi. Ayniqsa, yangi o‘quv materiali orqali
o‘quvchilarni bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish asosiy ta’lim sifatini
ta’minlovchi omildir. O‘quvchilarga yangi bilimlarni berish va olingan yangi
bilimlar asosida ko‘nikmalarni shakllantirish uchun kichik guruhlarda ishlash,
vizuallashtirish, mustaqil ijodiy ishlash, o‘yin mashqlari va rolli o‘yinlar kabi
noan’anaviy ta’lim metodlaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Mana shularni
hisobga olgan holda, ta’lim jarayonini samarali tashkil qilish borasida bugungi
kunda juda ko‘plab amaliy ishlar amalga oshirilmoqda. O‘quv jarayonining
markazida o‘quvchi shaxsi va qadri, ma’naviyati turar ekan, har bir o‘qituvchi bu
jarayonni samarali va qiziqarli qilib tashkil qila olishi kerak. Shuni e’tiborda tutish
kerakki, shaxsga qaratilgan ta’lim, o‘quvchining o‘quv-biluv mehnatini tashkil
etishni harakatlantiruvchi, uning qiziqish, xohish, talab-istaklarini ro‘yobga
chiqaruvchi kuch bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchi shaxsiga qaratilgan ta’lim,
o‘quvchining faolligini oshirish, mustaqil, ijodiy fikrlashga o‘rgatish, mustaqillligi
va erkinligini ta’min etish, qiziqishlari asosida ish yuritish, ichki imkoniyatlarini
ishga solish, o‘z qiziqishlari orqali qo‘shimcha ta’lim olishga yo‘llash, o‘z-o‘zini
rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Biologiya fanini o‘qitishda o‘quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish maqsadida darslarda turli o‘yinlardan foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi. O‘yinlar vositasida darslarni tashkil etish o‘quvchilar biologik
qonuniyatlar, hodisalar va hayotiy jarayonlarni o‘rganish faoliyatini
rivojlantiruvchi usullardan biridir. O‘yinlar o‘quvchilarning erkin fikrlash,
mustaqil xulosa chiqarish, muammoli vaziyatlardan chiqa olish qobiliyatini

3
oshiradi, tez javob topish ko‘nikmasini rivojlantiradi, ziyrakligini orttiradi. O‘yin
darslari o‘qitishning faol shakllaridan biridir. O‘yin darslarining asosiy maqsadi
o‘quvchilarning o‘quv jarayoniga qiziqishlarini orttirish va bu bilan o‘qish
samaradorligini oshirishdir. O‘yin darsning asosiy maqsadi o‘quvchilarning o‘quv
jarayoniga qiziqishlarni oshirish va bu bilan o‘qish samaradorligini oshirishdir.
Tashqaridan qaraganda o‘yin yengil, betashvish ko‘rinishda, aslida boladan
maksimum energiya berilishini aql, sabr toqat, mustaqillik kabi jihatlarni ishga
solishni talab etadi. O‘yin jarayoni biroz shovqin va tartibsizlik bilan kechgani
uchun o‘qituvchilar ko‘pincha jim o‘tirib tinglaydigan, shovqinsiz o‘tadigan
an’anaviy darslarni ma’qul ko‘radi.Biologik o‘yinlar nihoyatda xilma-xil bo‘lib,
ushbu o‘yinlar dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarning qiziqarli bo‘lishida,
o‘quvchilarning biologiya faniga bo‘lgan qiziqishini oshirishda qulay va samarali
vositalardan biri hisoblanadi. Pedagogik texnologiya hozirgi zamondagi didaktika
va pedagogika taraqqiyotining mahsuli. Uni pedagogikaning hozirgacha mavjud
bo‘lgan hamda takomillashib kelayotgan barcha asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha
amaliy vazifalarni yanada yuqoriroq darajada amalga oshirish yo‘lidagi yangi
bosqich deb hisoblash mumkin. Shu nuqtai nazarlardan pedagogik texnologiyani,
avvalo, hozirgi pedagogika fani taraqqiyoti natijasida hosil bo‘lgan yangi yo‘nalish
deb hisoblagan holda, uning o‘ziga xos bo‘lgan tamoyillari, qoidalarini chuqur
o‘rganib borish, pirovardida qonuniyatlarini aniqlash yo‘lidagi muammolarni
yechish lozimligi ko‘rinib turibdi. Pedagogik texnologiya, avvalo, ta’lim-tarbiyani
yanada rivojlantirish ehtiyojlarini qondirish yo‘lidagi insonlar (pedagoglar, ota-
onalar, jamoatchilik) faoliyatidan iborat ijtimoiy hodisa hisoblanishi lozim. Har
qanday ijtimoiy hodisalar kabi pedagogik texnologiyada ham ilmiy jihatdan
o‘rganuvchi fan sohasi mavjud bo‘lib, pedagogik texnologiya fani deb nomlanadi.
80-yillarning boshidan pedagogik texnologiya deb ta’limning kompyuterli va
axborot texnologiyalarini yaratishga aytilgan. Shu aytilganlar asosida pedagogik
texnologiya bir jihatdan o‘quv jarayonida texnika vositalaridan foydalanishning
kengayib borishini ifodalab, uni ta’limdagi, o‘qitishdagi texnologiya deb nomlash
mumkin bo‘lsa, ikkinchidan, ta’lim texnologiyasi yoki pedagogik texnologiya

4
degan nom o‘quv jarayonining o‘zini qurish texnologiyasini bildiradi deb xulosa
chiqarish mumkin. Pedagogik texnologiya bu o‘qituvchi (tarbiyachi)ning o‘qitish
(tarbiya) vositalari yordamida o‘quvchi (talaba)larga muayyan sharoit va ketma-
ketlikda ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan
belgilangan shaxs sifatlarini shakllantirish jarayonidir (N. Saydahmedov).
Pedagogik texnologiyada pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va
demokratlashtirishga katta e’tibor beriladi. Pedagogik munosabatlarni
insonparvarlashtirish har bir o‘quvchining sifatli ta’lim olishini ta’minlaydi.
O‘quvchi uchun erkin muhit va o‘z fikrini erkin bayon etish imkoniyatlarini
yaratadi. Ta’lim-tarbiya sohasida pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish
va demokratlashtirish o‘zida falsafa, psixologiya va pedagogikaning insonparvarlik
g‘oyalarini mujassamlashtiradi. Bu g‘oyalarning diqqat markazida mustaqil va
keng fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan, ongli yashaydigan komil insonlarni voyaga
yetkazish maqsadi va vazifasi turadi. O‘qituvchi pedagogik texnologiya asosida
ishlashi uchun, avvalo, o‘quvchida motivni shakllantira olishi lozim. Motiv biror
faoliyat, harakatni amalga oshirishga undovchi sabablar yig‘indisidir. Pedagogik
texnologiya pedagogik amaliyotga savodli tatbiq qilinsa, mamlakatimizda ta’lim
sohasida tub o‘zgarishlar yuz berib, o‘qituvchi faoliyati yangilanadi, uning
yordamida yoshlarda bilimga chanqoqlik, hurfikrlilik, axloqiylik, milliy g‘urur,
vatanga muhabbat, insonparvarlik tuyg‘ulari shakllanadi. Hozirgi zamon
mutaxassislari faoliyat doirasi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, axborot
texnologiyalari to‘g‘risidagi keng ko‘lamdagi bilim va ko‘nikmalar hamda ulardan
foydalanish borasidagi malakalarga ega bo‘lishi davr talabidir. Jamiyatning tobora
informatizasiyalashib borishi uzluksiz ta’lim tizimida ham axborot
kommunikatsion texnologiyalardan unumli foydalanish zaruratini keltirib
chiqarmoqda.
Ishning maqsadi : 7-sinf maktab biologiya darslarida botanika fanini
o‘ qi tishda ilg‘or, zamonaviy pedagogik axborot texnologiyalarni qo‘llashning
amaliy ahamiyatini aniqlash va metodik tavsiyalar ishlab chiqish.

5
Ishning vazifalari : Ushbu bitiruv malakaviy ish mavzusining oldiga
qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- innavatsion pedagogik texnologiyalarning tuzilishi va turlarini aniqlash;
- botanika darslarida qo‘llaniladigan pedagogik texnologiyalarni darajalarini
tahlil qilish;
- O‘zbekiston Respublikasi ta‘lim to‘g‘risidagi qonunda pedagogik
texnologiyalarga tavsif berish, mazmun mohiyatini aniqlash;
- botanika o‘qitishni faol tashkil etishning shakllari va metodlari ni aniqlash;
-botanikani o‘qitishd а did а ktik o‘yinli d а rsl а rd а n f о yd а l а nish;
-botanika o‘qitishd а mu а mm о li t а `lim t ех n о l о giyal а rid а n f о yd а l а nish;
-m о dulli t а `lim t ех n о l о giyal а ri v а m о dulli d а rsl а rning o‘zig а хо s
х ususiyatl а ri;
-botanika d а rsl а rid а h а mk о rlikd а o‘qitish t ех n о l о giyal а rid а n f о yd а l а nish;
-botanika d а rsl а rid а ах b о r о t t ех n о l о giyal а rid а n f о yd а l а nish bo‘yicha
metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot obyekti va predmeti : Pedagogik munosabatlarni
insonparvarlashtirish va demokratlashtirish orqali pedagogik jarayonda hamkorlik,
g‘amxo‘rlikning vujudga kelishi, o‘quvchilar shaxsini hurmat qilish va e’zozlash
orqali shaxsning tahsil olishi, ijod qilishi va o‘z-o‘zini rivojlantirishga qulay
ijtimoiy-psixologik va do‘stona muhit yaratiladi. Mazkur jarayonda o‘quvchi o‘z
o‘quv faoliyatining subyekti sanaladi va o‘qituvchi bilan yagona ta’lim jarayoninig
ikkita subyekti hamkorlikda o‘quv tarbiyaviy vazifalarni hal etadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati : 7-sinf Botanika o‘quv
dasturidan o‘rin olgan mavzular dars shaklida, har bir darsning ta'limiy, tarbiyaviy
va rivojlantiruvchi maqsadlari, foydalaniladigan pedagogik texnologiyalar asosida
darsning borishi, o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va faollashtirish,
mustaqil va ijodiy ishlarni tashkil etish, faollashtirish o‘zaro va o‘qituvchi
nazoratini amalga oshirish yo‘llari ishlab chiqildi. Botanika o‘quv fanining o‘ziga
xos xususiyatlari hisobga olingan holda o‘quvchilarning kuzatish, tajriba qo‘yish

6
va o‘tkazish, laboratoriya va amaliy mashg'ulotlar, ekskursiyalarrni tashkil etish va
o‘tkazish metodikasiga ham e’tibor qaratildi.
Ishning tuzilishi va hajmi: Ushbu bitiruv malakaviy ish Kirish, ikkita bob,
xulosa qismdan iborat bo‘lib, 15 ta jadval joy olgan. Bitiruv malakaviy ish 55 bet
sahifadan tashkil topgan.

7
I BOB. ADABIYOTLAR TAHLILI.
1.1. Pedagogik texnologiyalar ta’lim sohasining asosiy kuchi.
Yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy sohalarda bo‘layotgan
tezkor o‘zgarishlar ta’lim tizimini ham tubdan isloh qilishni taqozo etmoqda,
chunki mukammal ta’lim tizimi orqali respublikamizning kelajak intellektual
imkoniyatlarini va uni gullab yashnashi hamda rivojlanishini belgilab beruvchi
yoshlarni har tomonlama ijodkor, mustaqil faoliyat yuritadigan qilib tarbiyalashda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shuning uchun ta’limda eng muhim strategik yo‘nalish
bo‘lib, ta’lim muassasalarini innovatsion faoliyati hisoblanadi. Bu esa barcha
ta’lim muassasalarida, ayniqsa ijodkor, yuqori salohiyatli mutahassis pedagog
kadrlarni tayyorlovchi oliy ta’lim orqali intellektual mulkni tayyorlash va
intellektual mulk tizimini innovatsion faoliyat ko‘rinishida amalga oshirish
bugungi kunning dolzarb masalasi hisoblanadi. Rivojlantiruvchi maqsad:
egallangan bilim ko‘nikma va malakalarni ijodiy qo‘llash, mustaqil ishlash,
ko‘nikmalarini rivojlantirishdan iborat. Inovatsion texnologiyalar ta’lim
taraqqiyotida tutgan roli. Har bir jamnyatning kelajagi uning ajralmas qismi va
hayotiy zarurati bo‘lgan ta’lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan
belgilanadi. Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo‘lidan borayotgan
mamlakatimizning uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi
sifat bosqichiga ko‘tarish, ungailg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy
qilish hamda ta’lim samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
«Ta’lim to‘grisida»gi Qonunva «Kadrlar tayorlash milliy dasturi»ning qabul
qilinishi bilan uzluksiz ta’lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi
yaratildi. Ma’lumki, uzluksizlik va uzviylik ta’lim tizimda, avvalo, jamiyatning
ma’naviy va intellektual salohiyatini kengaytiradi, qolaversa, davlatning ijtimoiy
va ilmiy taraqqiyotini takomillashtirish omili sifatida ishlab chiqarishning barqaror
rivojlanishini ta’minlaydi. Pedagogik texnologiyalarning rivojlanishi va ularning
o‘quv-tarbiya jarayoniga kirib kelishi, shuningdek, axborot texnologiyalarining tez
almashinuvi va takomillashuvi jarayonida har bir inson o‘z kasbiy tayyorgarligini,
maxoratini kuchaytirish imkoniyati yaratiladi.Ta’limning barcha bosqichlariga oid

8
umumiy pedagogik va didaktik vositalari,talaba (yoki o‘quvchi)ning dasturiy
bilim, tasavvur va ko‘nikmalari asosida mustaqil ishlash samaradorligini
takomillashtirish, ilmiy fikrlashga, o‘quv faniga qiziqishini kuchaytirish, kasbiy
bilimlarini chuqurlashtirish, nazariy va amaliy mashg‘ulot mobaynida ularning
faolligini oshirishdan iboratdir. Jaxon pedagogik tajribasi, zamonaviy pedagogik
texnologiyalarining talaba (yoki o‘quvchi) larni fanlarga qiziqtirishga, ularning
mustaqil ishlashda faolliklarini oshirishga imkoniyati cheksiz ekanligini
tasdiqlamoqda. Ta’limning bugungi vazifasi talabalarni kun sayin oshib
borayotgan axborot ta’lim muxiti sharoitida mustaqil ravishla faoliyat ko‘rsata
olishga axborot oqimidan oqilona foylalanishga o‘rgatishdan iboratdir. Buning
uchun ularga uzluksiz ravishda mustaqil ishlash imkoniyati va sharoitini yaratib
berish zarur. Shuga ko‘ra yoshlarining talab va istaklaridan kelib chiqqan holda
umumkasbiy fanlarni axborot komunikatsion texnologiyalar orqali tayyorlab,
yoshlarning yanada bilim va ko‘nikmalarini shakllantirishga harakat qilish bugungi
kun dolzarb muammosi desak xato qilmagan bo‘lamiz.
An’anaviy ta’limdan pedagogik ta’limga o‘tish. Shu vaqtgacha an'anaviy ta’limda
o‘quvchi, talaba tayyor bilimlarni egallashga o‘rgatib kelingan edi. Bunday usul
talaba (yoki o‘quvchi) larda mustaqil fikrlash, ijodiy izlanish, tashabbuskorlikni
so‘ndirar edi. Hozirgi kundata’lim jarayonida interfaol uslublar (innovatsion
pedagogik va axborot texnologiyalari) dan foydalanib, ta’limning samaradorligini
ko‘tarishga bo‘lgan qiziqish desak afzaldir. Ta’limga bo‘lgan e’tibor kundan-
kunga kuchayib bormoqda. Zamonaviy texnologiyalar qo‘llanilgan mashg‘ulotlar
talaba (yoki o‘quvchi) lar egallayotgan bilimlarni o‘zlari qidirib topishlariga,
mustaqil o‘rganib, tahlil qilishlariga, xatto xulosalarni ham o‘zlari keltirib
chiqarishlariga qaratilgan. O‘qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning
rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan
bir qatorda, boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik vazifasini bajaradi. Bunday o‘quv
jarayonida talaba (yoki o‘quvchi) asosiy figuraga aylanadi.
Hozirgi davrda o‘quv mehnati ham boshqa mehnat turlari kabi o‘ziga xos
bilim, ko‘nikma va malakalarini shaxsda shakllantirishini talab qiladi, buning

9
uchun esa iroda, diqqat, kuzatuvchanlik, fikr yuritish, xayolparastlik kabi shaxsiy
sifatlarning tarbiyalanganligi zarur. Biz ta'lim samaradorligini oshiruvchi omillarni
to‘xtovsiz tahlil qilish, mutaxassislarning uzluksiz malakasini oshirish hamda
qo‘yiladigan uslublarning nechog'lik mosligiga to‘g'ri baho berish tamoyillarni
belgilashimiz va ta'limning olinishi zarur bo‘lgan natijasini ifodalay olishimizga
ko‘rsatadigan yo‘l hisoblanadi. Mana shu tamoyillarga tayanib ta'lim jarayoni
samarali bo‘lishini ta'minlaydigan texnologiya yangi pedagogik texnologiya
hisoblanadi.
Ta’limning amalga oshirish jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni
kiritish quyidagilarga asoslanadi:
-ta'lim jarayonida ishtirok etuvchi o‘quvchi shaxsi ustivorligini ta'minlash;
-ta'lim maqsadining natijaga erishuvini (kafolatlanganligini) amalga oshirish;
-ta'lim jarayoni boshqariluvchi jarayon ekanligidan kelib chiqqan holda uning
maqsadli boshqariluviga erishish;
-ta'lim mazmunini ta minlovchi vosita, usul shakllari texnologiyasini yagonaʼ
bir tizimga keltirish.
Yangi pedagogik texnologiyalarning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
Uzluksiz malaka oshirish;
Muntazam tahlil qilib borish;
•Loyihalashtiruvchi vositalarning eng zarurini tanlash; •Tanlangan
uslublarning maqsadga muvofiqligini aniqlay bilish (ta'lim metodlari);
Olinishi zarur bo‘lgan natijani oldindan taxmin qilish (kafolatlangan
maqsadga erishish);
•Ta'lim jarayonining yaxlitligini ta'minlash.
Yangi pedagogik texnologiyalarning ta'lim jarayoniga tatbiq etilishi, o‘quv
jarayoniga bir qator yangi elementlarni olib kiradi va bular quyidagilar:
O‘quv birliklarini(mezonlar) belgilash;
•Diagnostik tahlil;
•Tuzatish kiritish;
•Qayta ishlash(to‘ldirish);

10
•Kutilishi lozim bo‘lgan(kafolatlangan) natijani olish;
•Reyting(taqqoslash).
Yuqoridagi tamoyillar va elementlarga asoslangan holda va yangi pedagogik
texnologiyalarni ta'limga joriy etish, ayniqsa rivojlangan davlatlardagi pedagogik
texnologiyalardan foydalanib, ta'limiy pedagogik texnologiya tizimini yaratish
borasida amalga oshirilayotgan ishlarni umumlashtirish va quyidagilarni amalga
oshirish lozim: ta'lim jarayonida qo‘llash uchun quyidagilarni amalga oshirish
lozim:
1. Ta'lim jarayonining ishtirokchilari - pedagog va o‘quvchi o rtasidaʻ
o quv mehnati rejasini ishlab chiqish:
ʻ ya'ni pedagog bo lim yoki bobni ʻ
o rganish rejasini tuzar ekan, ushbu rejada o‘quvchi faoliyati o‘z aksini topmog'i
ʻ
kerak.
2. Fanning ichki bog'lanishi yoki fanlararo bog'lanish imkoniyatlaridan
maqsadli foydalanish. Ma'lumki, har bir o‘rganiladigan kichik yoki yirik o‘quv
birliklari oldin o rganilganlariga tayanadi. Demak o‘quvchini yangi bo lim, bobni
ʻ ʻ
o rganishga olib kirishda undagi mavjud bilimlarga tayanish, agar mavjud bilimlar
ʻ
yangi bobni, bo limni o‘rganishga yetarli bo‘lmasa «oraliq tayyorgarlik olib borish
ʻ
va shundan keyingina o‘quvchini bilimlarini o‘rganishning navbatdagi bosqichiga
olib kirish lozim. Bunday ishlash yangi pedagogik texnologiyaning asosiy
elementlaridan biri diagnoz (tashxis) hisoblanib, o‘quvchilarning yangi bilimlarini
o‘zlashtirish qanchalik darajada tayyor ekanliklarini aniqlashdan iborat.
3. O‘quv birliklari(mezonlari)ni belgilash. O‘quv birliklari o‘quvchi
tomonidan o‘rganilishi lozim bo‘lgan tushunchalar, ta'riflar, qoidalar, qonunlar,
hodisalar, voqealardan iborat bo‘lib, ular orasidagi mantiqiy bog'lanishning
ta'minlanishi shu bob yoki bo‘limning o‘zlashtirilishiga olib keladi. O‘qituvchi
bob, bo‘lim uchun ajratilgan soatlarda o‘quvchilar o‘rganishi kerak bo‘lgan o‘quv
birliklarni aniqlaydi, u uchun ajratilgan vaqtni belgilaydi. O‘quv birliklari
o‘zlashtirilishi (bilishi) zarur bo‘lgan mezonlar hisoblanib, o‘quvchi bilimini
baholashning chegaraviy qiymati bilan o‘lchanadi, ya'ni o‘quvchi ushbu
ko‘rsatilgan mezonlarni bilsagina baholanadi. O‘qituvchi shu paytda guruhga

11
nisbatan o‘rtacha baho bilan ishlamaydi, balki aniq o‘lchovlarga asoslangan holda
ish olib boradi. Shuning uchun ham o‘quv birliklarini bilish o‘quvchi uchun zarur
topshiriqqa aylantiriladi. Dars rejasini tuzishda o‘qituvchi o‘quvchilar bilishi lozim
bo‘lgan o‘quv birliklarini bo‘limlar, boblar, semestrlar bo‘yicha aniqlaydi va
o‘quvchilarga topshiriq sifatida bo‘limni o‘rganishdan oldin vazifa qilib beradi.
Berilgan topshiriqlar o‘zlashtirish reytingini aniqlashda nazorat topshirig'iga
o‘tkaziladi.
4. Diagnostik tahlil. Bilim, ko‘nikma va malakadagi kamchiliklarni aniqlash,
ularni to‘ldirish va navbatdagi o‘zlashtirish bosqichiga ko‘tarilish maqsadida
tashxislashtirish amalga oshiriladi. Diagnostika quyidagi maqsadlarni amalga
oshiradi:
- o‘quvchilar o‘zlashtirish darajasini tashxislashtirish;
- bo‘limlardagi yetishmovchiliklarning oldini olish;
-aniqlangan yetishmovchiliklarini to‘ldirish maqsadida maxsus topshiriqlar
ishlab chiqish;
- yakuniy diagnostik tahlil qilish.
Diagnostika ta'lim texnologiyasining navbatdagi bosqichi bo‘lib, uning asosiy
elementlaridan hisoblanadi. O‘zlashtirishdagi kamchiliklar sababini aniqlash, har
bir o‘quvchining bilim darajasini aniqlash, rejaning borishida tuzatishlar kiritish
yo‘li bilan ta'lim jarayonining kafolatlanganligi ta'minlanadi. Diagnostik tahlil
nazorat turlaridan test so rovida amalga oshiriladi. Test so‘rovi natijalariniʻ
diagnostik tahlil qilish ikki muhim vazifani hal qiladi:
1. Qaysi o‘quvchi qaysa o quv birliklarida qiynaladi;
ʻ
2. O‘qituvchi qaysi bilimlarini kuchaytirish lozimligini aniqlaydi.
5. Tuzatish kiritish. Bo‘lim, bobning o‘zlashtirilish darajasining diagnostik tahlili
natijasida 50%dan kam ko‘rsatkich olinsa, o‘qituvchi a'lim jarayonining
borishigatuzatish kiritishi lozim. Tuzatish kiritishda quyidagilar bajariladi:
-O‘quvchilar o‘zlashtirishi aniqlash(diagnostik tahlil asosida); qiyin bo‘lgan
mavzularni

12
-Qayta o‘rganishi lozim bo‘lgan mavzularni yangicha o‘rgatish uslublarini
ishlab chiqishi;
-Dars rejasida tuzatish kiritish vaqtlarini belgilash.
6. Qayta to‘ldirish(nuqsonlarni tugatish). Qayta tuzatish kiritishdan maqsad
olingan bilimlardagi kamchiliklarni bartaraf etishdan iborat. Kamchiliklarni
tuzatish to‘ldirish asosida amalga oshiriladi. Qayta to‘ldirish asosan amaliyot
mashg'ulotlarida bajariladi. Shu maqsadda o‘qituvchi o‘quvchilar o‘zlashtirish
darajasidagi «to‘ldirishni>>> amalga oshirmog'i lozim. Bunda o‘qituvchi
tanlayotgan o‘quv vazifasining darajasini o‘quvchilarda mavjud bo‘lgan real
bilimlarga moslashtirishi zarur.
7. Kutilishi lozim bo‘lgan (kafolatlangan) natijani olish. Bu element yangi
pedagogik texnologiyaning markaziy g'oyasi hisoblanadi. Yangi pedagogik
texnologiya ta'lim jarayoni natijasida kafolatli bo lishini talab qilish bilan birga,ʻ
jarayonning borishini ko‘zda tutilgan maqsadda amalga oshirilishi va natijali
bo lishining maqsadli rejalashtirilishini o‘qituvchi oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
ʻ
Jarayon borishi davomida shu jarayon tahlil qilinib boriladi, tuzatishlar kiritiladi,
qayta to‘ldirishlar amalga oshiriladi va oldindan kutilish rejalashtirilgan natija
olinishiga erishiladi.
Pedagogik texnologiya
«Texnologiya» atamasi yunoncha so‘z bo‘lib, «techne>> - mahorat, san'at va
«logos>>> tushuncha, o‘rganishni anglatadi. Demak, texnologiya - hunar, san'at
ma'nosini bildiradi va jarayonlarni amalga oshirish usullari hamda vositalari
haqidagi bilimlar yig'indisi, shuningdek ob'ektda sodiy bo‘ladigan sifat
o‘zgarishlar tushuniligin unpedagogik texnologiya tushunchasiga berilgan ta'riflar
xilma-xil bo‘lib, ular quyidagicha ta'riflanadi:
Pedagogik texnologiya - bu, ta'lim shakllarini optimallashtirish maqsadida
texnik vositalar, inson salohiyati hamda ularning o‘zarb ta'sirini inobatganiqlash,
o‘qitish tiva bilim o‘zlashtirishning o‘zaro jarayonlarini yaratish va qo‘llashning
tizimli usulidir(YUNESKO).

13
-Pedagogik texnologiya bu, o‘qituvchi amaliyotga joriy etish mumkin bo‘lgan
pedagogik tizim loyihasidir(V.P.Bespalko).
-Pedagogik texnologiya, pedagogik maqsadlarning ro‘yobga chiqishi uchun
foydalaniladigan shaxsiy, uskunaviy vositalarning tizimi majmuasini va faoliyat
ko‘rsatish tartibini bildiradi(M.V.Klarin).
-Pedagogik texnologiya a'limda rejalashtirilgan maqsadlarga erishish
jarayonining tavsifidir(I.P.Volkov).
-Pedagogik texnologiya bu, o‘qituvchining ta'lim-tarbiya vositalari yordamida
o‘quvchilarga muayyan sharoitda va ma'lum ketma-ketlikda ta'sir ko‘rsatishi va
aks ta'sir mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarini jadal
shakllantirish jarayonidir (N.S.Saidaxmedov).
Pedagogik texnologiyalar bo‘yicha bildirilgan fikrlarni umumlashtirsak
pedagogik texnologiya mazmuni, pedagogning kasbiy faoliyatida eng zamonaviy
o qitish vositalaridan foydalangan holda o‘qitish samaradorligini oshirish,ʻ
o‘quvchilarning bilim olish sifatini yaxshilash, talab etilgan bilim darajasiga erishi
uchun ta'lim jarayonini oldindan loyihalashtirishdan iborat deb tushunish mumkin.
Pedagogik texnologiyaning markaziy muammosi o‘quvchi shaxsini rivojlantirish
orqali ta'lim maqsadiga erishishni ta'minlashdan iborat.
O‘quv amaliyotida pedagogik texnologiya tushunchasi quyidagi uch darajaga
bo‘linadi:
1) umumpedagogik texnologiya ta'lim tizimining aniq qismi, ta'lim muassasasi,
ta'lim bosqichining ma'lum davri uchun ta'lim jarayonini tavsiflaydi;
2) xususiy predmetli(uslubiy) daraja bir fan, guruh, o‘qituvchi doirasida o‘qitish
mazmuni va ta'lim tarbiyani amalga oshirishga xizmat qiladigan usul va vositalar
majmuasi;
3) lokal(modulli) daraja - ta'lim-tarbiya jarayoni qismlarining texnologiyasi
(faoliyat turlari texnologiyasi, dars texnologiyasi, yangi tushunchalarni hosil qilish,
takrorlash, nazorat qilish texnologiyasi, tarbiya turlari texnologiyasi va
hokazolar....).
Pedagog kadrlarga qo‘yiladigan zamonaviy talablar.

14
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlovchi
pedagogga qo‘yiladigan zamon talablari majmuini belgilaydi. Bir-biriga bog'liq
bo lgan talablarning majmui pedagogning umumlashtirilgan modelini tashkil etadi.ʻ
Umumlashgan modelga muvofiq asosiy talablar quyidagilardan iboratdir:
•Ta'lim berish mahorati;
•Tarbiyalay olish mahorati;
O‘quv tarbiya jarayonida inson omilini ta'minlovchi shaxsiyat fazilati;
•Ta'lim oluvchilarning bilimlarini xolisona baholay olish va nazorat qila bilish
mahorati.
Umumlashtirilgan model doirasidagi malakaviy zamon talablari pedagog
«Qiyofasini ifodalaydi. Malakaviy talablar pedagogning umumlashtirilgan
modelida kelib chiqadigan alohida yo‘nalishlar bo yicha quyida tabaqalashtirilgan
ʻ
tayyorgarlik yo‘nalishlari berilgan.
1.2 Biologiya fanini o‘qitishda pedagogik ta'limning afzalliklari.
Bugungi kunda butun dunyoda har tomonlama globallashuv va integratsiya
jarayonlari kuchayib bormoqdaki, O‘zbekiston ham bu jarayonlar oqimidan
mustasno emas. Xalqaro siyosiy doiradagina emas, balki ichki siyosiy muhitda
ham farovon va barqaror jamiyat qurish uchun kuchli va malakali, siyosiy va
huquqiy bilimlarga ega kadrlar kerak. Hozirgi kunda o‘quvchilar, talabalar,
tinglovchilar aqliy ta’limini rivojlantirish uchun ta’lim va tarbiya birligiga
beriladigan bilimning ilmiy bo‘lishi, bilimning sistemali va izchil bo‘lishi
barobarida zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan samarali
foydalanishga erishilmoqda. Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan o‘qitish
jarayonining samaradorligini oshirish yuzasidan qabul qilingan me’yoriy
hujjatlarda pedagogik va axborot texnologiyalaridan uyg‘un foydalanish muhim
vazifa sifatida belgilangan. Darhaqiqat, axborotlar globallashgan davrda ta’lim-
tarbiya jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda
o‘qitish samaradorligini oshirish dolzarb muammo sanaladi.Tabiiy fanlar,
jumladan, biologiyani o‘qitishda axborot texnologiyalardan foydalanish uchun

15
biologiya ta’limi mazmunining o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olish zarur:
tirik ob’ektlar bilan ishlash, ularda kechadigan hayotiy jarayonlarni kuzatish,
tajriba qo‘yish va b.Mamlakatimizda ta’lim tizimini isloh qilish borasida amalga
oshirilayotgan o‘zgartirishlar va yangiliklar asosida pedagog xodimlarga
qo‘yilayotgan zamonaviy talablar ta’lim va yoshlar to‘g‘risidagi xukumat
tomonidan qabul qilingan qarorlarning mazmun-mohiyati va ahamiyatini tushunib
yetadigan hamda targ‘ibot qiladigan; o‘z fanini chuqur biladigan, pedagogik
jarayonlarda o‘quvchilarning sub’ektivligini va faolligini oshirishga alohida
ahamiyat qaratadigan; o‘zaro do‘stona munosabatlarga asoslangan hamkorlikda
faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalariga ega bo‘lgan; pedagogik jarayonlarni tashkil etish
va boshqarish, o‘quvchilar va pedagoglar hamkorligini shakllantirish va
muvofiqlashtirish, pedagogik jarayonlarda motivlashtirish, refleksiv faoliyat
jarayonlarini tashkil etish asosida refleksiv ta’limiy muhitni shakllantirish
yo‘nalishlarida zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lgan o‘qituvchi
shaxsini shakllantirishni taqozo etadi. Pedagogik jarayonlarni tashkil etish,
boshqarish, sifat va samaradorligini barqaror rivojlantirishda o‘qituvchilarning
faoliyati samaradorligi asosan ularning pedagogik jarayonlar va ularni tashkil etish
va boshqarish yo‘nalishidagi tushunchalari, bilimi, ko‘nikma va malakalari
darajasiga hamda ularning shaxsiy xususiyatlari va kasbiy ahamiyatga ega bo‘lgan
shaxsiy sifatlari, shuningdek, qobiliyatlari, mahorati va kasbiy tajribasiga bog‘liq
bo‘ladi.Pedagogik jarayonlarni ilmiy asoslarda tashkil etish va boshqarish
yo‘nalishidagi zamonaviy talablar ta’lim muassasasi rahbarlari va professor-
o‘qituvchilarining o‘z bilimlari, ko‘nikma malakalarini uzluksiz rivojlantirib
borishini taqozo etadi. Bu o‘z navbatida uzluksiz malaka oshirish jarayonining
samaradorligini ta’minlashda quyidagilarni inobatga olish zarurbo‘ladi:
- zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish;
- ijodiy hamkorlikni ta’minlovchi refleksiv ta’limiy muhitni vujudga keltirish;
- axborotlarning yangiligi va ishonchliligini ta’minlash.
- barcha sohalar bo‘yicha bilim berishda axborotlashtirishni rivojlantirishni
loyihalash va yaratish;

16
- axborotlashtirish sohalarida meyoriy bazalarni yaratish (koordinatsiyalar,
metodlar, ilmiy-metodik va h.k.);
- texnik ta’minotni-komhpyuterlar, axborot texnologiyalarning boshqa qurilmalari,
ularga xizmat ko‘rsatish uchun kerakli materiallarni yaratish.
Axborot texnologiyalar o‘qituvchilarning kasbiy o‘sishi uchun ularga o‘z fanlari
bo‘yicha o‘qitishning yangi usullarini kiritishga, yangi yondashuvlarni qo‘llashga,
g‘oyalarni ro‘yobga chiqarish va yangi ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkoniyat
yaratadi. Biologiya fanini o‘qitishda axborot texnologiyalarining yuqorida qayd
etilgan vazifalarini e’tiborga olgan holda, ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish
yo‘llarini belgilash va amaliyotga joriy etish bugungi kunda dolzarb vazifa
sanaladi.Uzluksiz ta’lim tizimida pedagogik faoliyat ko‘rsatayotgan
o‘qituvchilarning oldidagi muhim vazifalardan biri o‘quvchilarning fan asoslarini
o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishlarini orttirish, mustaqil va ijodiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish asnosida ularning barkamolligini ta’minlash sanaladi.
Ushbu muammolarni hal etishda innovasion texnologiyalari muhim ahamiyat kasb
etadi. Innovatsion texnologiyalaridan foydalanilgan darslar axborotlarga boy,
ko‘rgazmali, interfaol bo‘lib, vaqtdan unumli foydalanish, har bir o‘quvchining o‘z
tempi bo‘yicha bilim olish, o‘qituvchida esa, o‘quvchilar bilan tabaqalashtirilgan
va individuallashtirilgan ta’limni amalga oshirish imkoniyati vujudga keladi, shu
bilan bir qatorda o‘qitishda natijalarini nazorat qilish va baholash uchun zamin
yaratadi.O‘quvchilarning axborot dasturlari bilan ishlashi natijasida o‘quv va aqliy
mehnat ko‘nikmalari rivojlantiriladi; nazorat: biologiya ta’limining barcha
shakllari: dars, darsdan tashqari ishlar, sinfdan tashqari darslarda, shuningdek,
darsning barcha bosqichlarida o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va
malakalarini nazorat qilish va baholash, nazoratning haqqoniyligi, muntazamliligi,
keng qamrovliligi, takrorlanuvchanligini amalga oshiradi; rivojlantiruvchi:
o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalarini nazorat qilish
dasturlaridagi o‘quv topshiriqlarning qiyinlik darajasiga ko‘ra: reproduktiv,
produktiv, qisman-izlanishli va ijodiy xarakterda bo‘lishi o‘quvchilarning
topshiriqlarni bilimi, ehtiyoji va qiziqishiga mos holda keyingi bosqich

17
topshiriqlarini bajarishga bo‘lgan intilishini orttiradi; ilmiy dunyoqarashni
rivojlantirish: tabiat va undagi ob’ektlarni o‘rganish ikkita olam (makro va
mikroolam)ga ajratilib, biologiya fani o‘zining mazmuniga ko‘ra, aksar hollarda
mikroolam: hujayrada boradigan jarayonlar, masalan, modda va energiya
almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen muhandisligiga
doir o‘quv materiallarini animatsiyalar orqali o‘rgatib, o‘quvchilarning abstrakt
tafakkuri va ilmiy dunyoqarashini rivojlantiradi. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari qo‘llanilishi o‘quvchilarning hujayra, to‘qima, kimyoviy
elementlar, atom, molekulaning tuzilishi, modda va energiya almashinuvi,
fotosintez, oqsillar biosintezi kabi jarayonlar haqida tasavvur qilishlari,
abstraktsiyalash va xotirada saqlash imkonini kengaytiradi; o‘quvchilarning
motivlari va o‘zlashtirish darajasi ehtiborga olingan holda zarur hollarda takroran
o‘rganish va o‘quvchilarning bilimidagi bo‘shliqlarni to‘ldirish imkonini beradi;
biologik jarayonlarni animatsiyalar tarzida virtuallashtirish o‘quvchilarning
ko‘rgazmali-obrazli fikr yuritish va o‘quv materialini to‘liq o‘zlashtirishga zamin
tayyorlaydi; biologiya darsida animatsiyalardan foydalanish darsning barcha
bosqichlarida o‘quvchilarning bilish-faoliyatini faollashtirishga olib
keladi.Biologiya fanini o‘qitishda quyidagilardan foydalanish mumkin: har bir
mavzu mazmuniga asosan ko‘rgazmalilikni amalga oshirish, ya’ni multimediali
taqdimot materiallari; biologik jarayonlarning animatsiyasi; virtual laboratoriya va
amaliy ishlar; ishlab chiqarish korxonalariga virtual ekskursiya; biologik
jarayonlarning modellashtirilgan dasturlari; biologik jarayonlarning ta’limiy
dasturlari; o‘quvchilarning mavzular bo‘yicha o‘zlashtirgan bilimlarini nazorat
qilish va baholash uchun nazorat dasturlari; o‘quvchilarning mustaqil ta’limi va
ishi uchun o‘quv-axborot saytlari; didaktik o‘yinga asoslangan animatsiyalar;
qiyinchilik darajasi turlicha bo‘lgan ijodiy topshiriqlar dasturi; modul dasturlari
orqali o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish-boshqarish; qo‘shimcha
materiallar to‘plash va ular ustida mustaqil ishlash; didaktik o‘yinlar,
boshqotirmalarni yechish. Demak, biologiya fanini o‘qitishda innovasion
texnologiyalaridan foydalanish ta’lim samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning

18
fan asoslarini o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishlari va ehtiyojlarini rivojlantirish
imkonini beradi.
1.3. Biologiyani o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faoliyatini oshirish, axborot
texnologiyalaridan foydalanish hamda ta‘lim samaradorligini oshirishga
imkon beradigan texnologiyalar.
Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan o‘qitish jarayonining
samaradorligini orttirish yuzasidan qabul qilingan me’yoriy hujjatlarda pedagogik
va axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim vazifa sifatida
belgilangan.Darhaqiqat, axborotlar globallashgan davrda ta’lim-tarbiya jarayonida
pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qitish
samaradorligini orttirish dolzarb muammo sanaladi.Tabiiy fanlar, shu jumladan,
biologiyani o‘qitishda axborot texnologiyalardan foydalanish uchun biologiya
ta’limi mazmunining o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olish zarur.Biologiyani
o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘quvchilarning o‘quv
motivlarini rivojlantirish, tabaqalashtirilgan ta’limni tashkil etish, o‘quvchilarning
o‘zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish va baholash, lahsil oluvclulanuug mustaqil
va ijodiy izlanishlarini tashkil etish mumkin.b Biologiyani o‘qitishda
foydalaniladigan axborot texnologiyalari quyidagi vazifalarni bajaradi:
1. Ta’limiy vazifasi - o‘quvchilarga o‘rganiladigan mavzu bo‘yicha asosiy va
qo‘shimcha materiallar, asosiy tushuncha va ularning izohlari, turli jadvallar,
diagramma, murakkab ilmiy va ishlab chiqarish xarakteridagi tajribalar to‘g'risida
keng qamrovli bilim berish imkoniyati vujudga keladi.
2. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatini yo‘naltirish vazifasi — o‘quvchilar axborot
texnologiyalari mahsullari bo‘lgan ta’lim beruvchi, modellashtirilgan va nazorat
dasturlari, shuningdek, animasiyalar vositasida ishlash barobarida, mazkur
dasturlar o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarishni ham o‘zida
mujass it;ilashtiradi, ya’ni 0‘quvchilarni chuqur va mustahkam bilim olishga
yo‘naltiradi.

19
3. Ko‘rgazmalilik vazifasi — boshqa o‘qitish vositalaridan farq qilib,
axborot texnologiyala; mahsullari bo‘lgan animasiyalar o‘quvchilar tomonidan
biologiyaviy jarayonlarni harakat va dinamik tasvirlash imkoniyati mavjudligi
sababli, o‘qitish jarayonida o‘rni beqiyos.
4. Nazorat vazifasi — biologiya ta ’limining barcha shakllari: dars, darsdan
tashqari ishlar, sinfdan tashqari darslarda, shuningdek, biologiya darsining barcha
bosqichlarida o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikm a va malakalarini
nazorat qilish va baholash, nazoratning haqqoniyligi, muntazamliligi, keng
qamrovliligi, takrorlanuvchanligini amalga oshiradi.
5. Rivojlantiruvchi vazifasi — o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim,
ko‘nikma va malakalarini nazorat qilish dasturlaridagi o‘quv topshiriqlarning
qiyinlik darajasiga ko‘ra: reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli va ijodiy
xarakterda bo‘lishi o‘quvchilarning topshiriqlam i bilimi, ehtiyoji va qiziqishiga
mos holda keyingi bosqich topshiriqlarini bajarishga bo‘lgan intilishini orttiradi,
fan asoslarini mustahkam o‘zlashtirishiga zamin yaratib shaxs sifatida rivojlanish
imkoniyatini vujudga keltiradi.
6. Tarbiyaviy vazifasi — o‘quvchilar axborot dasturlari bilan ishlashi
natijasida o‘quv va aqliy mehnat ko‘nikmalarini rivojlantiriladi.
7. Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish vazifasi - tabiat va undagi obyektlami
o‘rganish 2 olam: makro va mikroolamga ajratilib, biologiya fani o‘zining
mazmuniga ko‘ra, aksar hollarda mikroolam: hujayra, to‘qimalarda boradigan
jarayon, kimyoviy elementlarning molekula, atomning tuzilishi, masalan, modda
va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen
injeneriyasiga doir o‘quv materiallarni animasiyalar orqali o‘rganib, abstrakt
tafakkuri va ilmiy dunyoqarash rivojlanadi va pirovard natijada
kengayadi.Biologiyani o‘qitishda axborot texnologiyalarining yuqorida qayd
etilgan vazifalarini e ’tiborga olgan holda ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish
yo‘llarini belgilash va amaliyotga joriy etish bugungi kunning dolzarb
muammolaridan biri sanaladi.

20
Biologiya o‘quv fanini o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
quyidagi didaktik maqsadlarni amalga oshirishga zamin tayyorlaydi:
1. Axborot texnologiyalari biologiyani o‘qitishda ko‘zda tutiladigan
ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarni amalga oshirish imkonini
beradigan o‘quv materialini yig'ish, saralash, unga didaktik ishlov berish, tarqatish
va ta’lim jarayonida foydalanishga zamin yaratadi.
2. Har bir o‘quvchida mavjud iqtidor, ehtiyoj, qiziqish va o‘quv motivlariga
mos holda tahsil olish trayektoriyasi, tempini belgilash, zarur hollarda axborot
dasturlaridan takroran foydalanish imkonini beradi.
3. Biologiya darslarining strukturasini tubdan o‘zgartiradi, darsning borishi,
xarakteri, o‘quvchilarning bilish faoliyatini obyekt-subyekt munosabatidan,
subyekt-subyekt munosabatiga, ya’ni o‘quvchilar o‘quv maqsadlariga erishish
uchun pedagogik jarayonning faol ishtirokchisiga aylantiradi.
4. O‘quvchilarda mustaqil, ijodiy, mantiqiy va tizimli fikr yuritish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi.
5. O‘quv yurtida amalga oshirish imkoni bo‘lmagan hollar (kerakli jihozlar
bo‘lmagan, o‘tkaziladigan tajribalar o‘quvchilar sog'ligi uchun zararli, uzoq davom
etadigan, ishlab chiqarish korxonalarining texnologiyalarini o‘rganish)da
tajribalarni virtual namoyish qilish imkonini beradi.
6. O‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini o‘stirish, o‘quvchilarning o‘quv
bilish faoliyatini faollashtirish va o‘quv motivlarmi orttirishga zamin tayyorlaydi.
7. Ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini aniqlash maqsadida teskari
aloqa, ya’ni qisqa muddat ichida o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va
malakalarini aniqlash va baholash imkoniyati vujudga keladi.Uzluksiz ta ’lim
tizimida pedagogik faoliyat ko‘rsatayotgan o‘qituvchilaming oldidagi muhim
vazifalardan biri o‘quvchilarning fan asoslarini o‘zlashtirishga bo‘lgan
qiziqishlarini orttirish, mustaqil va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivnini beradigan
o‘quv materialini yig'ish, saralash, unga didaktik ishlov berish, tarqatish va ta’lim
jarayonida foydalanishga zamin yaratadi.Biologiya fani mazmunidagi hujayra,
to‘qima, kimyoviy elementlaming molekula, atomning tuzilishi, modda va

21
energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi, biotexnologiya va gen
injeneriyasiga doir jarayonlarni o‘quvchilar bevosita kuzatish imkoniyati
bo‘lmaydi, mazkur jarayonlarni vizual holatga aylantirish ko‘zlangan natijani
beradi. Jumladan,
•o‘quvchilarning hujayra, to‘qim a, kimyoviy elementlarning m olekula, atomning
tuzilishi, modda va energiya almashinuvi, fotosintez, oqsillar biosintezi jarayoni
haqida tasaw ur hosil qilish, abstraksiyalash va xotirada saqlash imkonini bo‘ladi;
•o‘quvchilarning motivlari va o‘zlashtirish darajasi e’tiborga olgan holda zarur
hollarda takroran o‘rganish va o‘quvchilarning bilimidagi bo‘shliqlarni to‘ldirish
irrikonini beradi;
•biologik jarayonlarni animasiyalar tarzida virtuallashtirish o‘quvchilar
ko‘rgazmali-obrazli fikr yuritish va o‘quv materialini to‘liq o‘zlashtirishga zamin
tayyorlaydi;
•biologiya darsida animasiyalardan foydalanish darsning barcha bosqichlarida
o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga olib keladi.
Biologiyani o‘qitishda axborot texnologiyalarning quyidagi mahsullaridan
foydalanish mumkin:
1.Har bir mavzu mazmuniga asosan ko‘rgazmalilikni amalga oshirish, ya’ni
taqdimot materiallari.
2.Biologik jarayonlaming animasiyasi.
3.Virtual laboratoriya va amaliy ishlar.
4.Ishlab chiqarish korxonalariga virtual ekskursiya.
5. Biologik jarayonlaming modellashtirilgan dasturi.
6. Biologik jarayonlaming ta ’limiy dasturlari.
7. O‘quvchilarning mavzular bo‘yicha o‘zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish va
baholash uchun nazorat dasturlari.
8. O‘quvchilarning mustaqil tahsili va ishi uchun o‘quv-axborot saytlari.
9. Didaktik o‘yinga asoslangan animasiyalar.
10. Qiyinchilik darajasi turlicha bo‘lgan ijodiy topshiriqlar dasturi. Biologiyani
o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari juda katta. Barcha

22
tabiiy fanlar kabi biologiyani o‘qitishda tabiiy vositalar muhim o‘rin tutadi, lekin
tasviriy vositalarni kompyuter xotirasiga joylab, ulardan mavzuni o‘rganish
jarayonida foydalanish mumkin.
Axborot texnologiyalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish tavsiya etiladi:
I. Ko‘rgazma vositalari. multimedialarni namoyish etish - ko‘rgazmalilik.
II. Modul dasturlari orqali o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish —
boshqarish.
III. Qo‘shimcha materiallar to‘plash va ular ustida mustaqil ishlash —
rivojlantirish.
IV. Nazorat dasturlari, test topshiriqlari orqali o‘quvchilarning bilimlarini nazorat
qilish va baholash — nazorat.
V. Didaktik o‘yinlar, boshqotirmalarni echish — bilimini orttirishga bo‘lgan
ehtiyojini qondirish va qiziqishini rivojlantirish vazifalari.Yuqoridagi fikrlardan
ko‘rinib turibdiki, biologiyani o‘qitishda nafaqat pedagogik, balki axborot
texnologiyalaridan uyg'un ravishda foydalanish yuqori samara beradi,
o‘quvchilarning fan asoslarini o 'zlashtirishga bo‘lgan qiziqishlari va ehtiyojlarini
rivojlantirish imkonini beradi.O‘qituvchi o‘rganiladigan mavzu mazmunidan kelib
chiqqan holda axborot texnologiyalarining mahsullari bo‘lgan elektron darslik,
versiya va multimediyalarni o‘rganishi va ulami tahlil etish natijasida mavzuning
didaktik maqsadlarini amalga oshirish imkoniyatlari, ta’limiy, modellashtirilgan va
nazorat dasturlar, multimediyalardan foydalanish yo‘llarini belgilashi zarur.Buning
uchun mazkur axborot texnologiyalari mahsullaridan biologiya darslarida
foydalanish yo‘llarini aniqlash, o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish
yo‘llarini ishlab chiqishi lozim.O‘qituvchining bu boradagi amalga oshiradigan
ishlari quyidagi algoritmlardan iborat bo‘ladi:
Birinchi bosqich.
• Axborot texnologiyalarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash.
• Tavsiya etilgan axborot texnologiyalarining mahsuli bo‘lgan elektron darsliklar
va multimediyalarni ko‘rib chiqish.

23
• Ularda o‘quv mavzularning didaktik maqsadlarni amalga oshirish imkoniyatlari
va afzalliklarini aniqlash.
Ikkinchi bosqich.
• Ta’limiy dasturlarni tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida foydalanish
yo‘llarini belgilash.
• Nazorat dasturlarini tahlil qilish va o‘quvchilarning mustaqil tahsilini tashkil
etishda foydalanish yo‘llarini belgilash.
• Modellashtirilgan dasturlarini tahlil qilish va ulardan biologiya darslarida
foydalanish yo‘llarini belgilash.
• Multimediyalarni tahlil qilish, ulardan biologiya darslari va o‘quvchilarning
mustaqil tahsilini tashkil etishda foydalanish yo‘llarini belgilash.
• Tanlangan multimediadan biologiya darslarida foydalanish yo‘llarini aniqlash.
• O‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish yo‘llarini belgilash, dars davomida
o‘quvchilarning bajarishi lozim bo‘lgan topshiriqlar va nazorat testlarini tuzishi
zarur. Biologiya o‘qituvchisi ushbu ishlarni bosqichma-bosqich bajarganidan
so‘ng, pedagogik va axborot texnologiyalarni uyg'unlashtirish muammolarini hal
etishi lozim. Uzluksiz ta’lim tizimida tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonida
pedagogik texnologiyalar axborot texnologiyalari bilan uyg'unlashtirish dolzarb
muammo sanaladi. Shu sababli axborot texnologiyalaridan foydalanish uchun
uning didaktik funksiyalarini aniqlash zarurati vujudga keldi. Ma’lumki, axborot
texnologiyalari ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalar bilan
uyg'unlashtirilgan holda qo‘llanilganda ko‘zlangan samarani beradi. Mazkur
jarayonda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini uyg'unlashtirishda
axborot texnologiyalarining axborot, o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish
va boshqarish, ko‘rgazmalilik, o‘quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va
baholash, o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish
kabi funksiyalari asos qilib olindi.Biologiyani o‘qitishda xususiy metodik darajada
foydalaniladigan didaktik o‘yin, modulli, muammoli ta’lim, hamkorlikda o‘qitish
texnologiyalarining imkoniyatlari va ahamiyatini anglagan holda, axborot
texnologiyalarining axborot, o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va

24
boshqarish, ko‘rgazmalilik, o‘quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholash,
o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va qiziqishini orttirish kabi
funksiyalarini darslarda uyg'unlashtirish imkoniyatlari jadval tarzida
berildi.Uzluksiz ta’lim tizimiida tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonida
o‘qituvchi pedagogik va axborot texnologiyalaridan uzviy foydalanish, pedagogik
texnologiyalar tarkibiga kiradigan o‘qitish metodlarining turlari haqida to‘liq m
a’lumotga ega bo‘lishi samaradorlik kafolati sanaladi.O‘qituvchi ta’lim-tarbiya
jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalar, o‘qitish metodlaridan o‘z o‘rnida
va samarali foydalanish uchun muayyan metodik bilim, ko‘nikma va malakalarga
ega bo‘lishi lozim. O‘qituvchi darsda o‘rganiladigan mavzu mazmuniga muvofiq
holda yuqorida qayd etilgan pedagogik texnologiyalardan lokal yoki xususiy
metodik darajada foydalanishni aniqlashi, dars davomida o‘quvchilarning bilish
faoliyatini tashkil etish va boshqarish yo‘llarini texnologik xaritalar asosida
belgilashi, darsning didaktik maqsadlarini e’tiborga olgan holda o‘quvchilarga
qo‘yiladigan o‘quv maqsadlarini shakllantirishi, olingan natijalarni tahlil qilishi va
ta’lim-tarbiya jarayoniga olingan natijaga muvofiq muayyan o‘zgartirishlar
kiritishi zarur. Darslarni tashkil etishda o‘qituvchi didaktikada ishlab chiqilgan
ta’lim mazmuni, o‘qitish metodlari va vositalarining uzviyligi prinsipiga amal
qilishi, fanlar bo‘yicha tuziladigan o‘quv-metodik majmuada va mavzuli rejada
pedagogik texnologiyalarning qaysi turidan foydalanishini o‘quv yili boshidan
belgilashi maqsadga muvofiq.
O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va o‘qitish samaradorligini
oshirish masalasi biologiyani o‘qitish metodikasi fanining asosiy muammolaridan
biri sanaladi.O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish deganda,
o‘quvchilarda yuqori darajadagi motiv, bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga
bo‘lgan ongli ehtiyoj, natijaning yuqoriligi va ijtimoiy me’yorlarga mos xulqning
paydo bo‘lishi tushuniladi.Mazkur tipdagi faollik har doim ham vujudga
kelavermaydi, faqat o‘qituvchining maqsadga muvofiq pedagogik ta’sir ko‘rsatishi
va qulay pedagogik-psixologik muhitni tashkil etish mahorati tufayligina vujudga
keladi.

25
Biologiyani o‘qitishda maqsadga muvofiq ta’sir ko‘rsatish va qulay ijtimoiy-
psixologik muhitni vujudga keltirishi o‘qituvchi tomonidan qo‘llanilgan pedagogik
texnologiyalarga bog'liq bo‘ladi. Didaktikada ishlab chiqilgan har qanday
texnologiya o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va ta’lim
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi, lekin quyidagi texnologiyalarda mazkur
masala asosiy g'oyani egallaydi:
1. Didaktik o‘yin texnologiyalari.
2. Muammoli ta’lim texnologiyalari.
3. Modulli ta’lim texnologiyalari.
4. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi.
5. Loyihalash texnologiyasi.
O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va ta’lim samaradorligini
oshirishga imkon beradigan texnologiyalarning o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘lishi bilan birgalikda, ta’lim jarayonida ta’lim beruvchi, rivojlantiruvchi,
tarbiyalovchi, ijodiy faoliyatga yo‘llovchi, kommunikativ, mantiqiy fikrlash, aqliy
faoliyat usullarini shakllantirish, o‘z faoliyatini tahlil qilish, kasbga yo‘llash,
mo‘ljalni to‘g‘ri olishga o‘rgatish, hamkorlikni vujudga keltirish kabi funksiyalarni
bajaradi.Biroq pedagogik texnologiyalarning funksiyalarini taqqoslaganda bu
funksiyalar bir xil darajada o‘rin egallamasligi ma’lum bo‘ldi. Didaktik o‘yinli
texnologiyasida yetakchi o‘rinlami ta’lim beruvchi, rivojlantiruvchi, tarbiyalovchi,
kommunikativ funksiyalar egallab, qolgan funksiyalar ularga ilova bo‘ladi.
Muammoli ta’lim texnologiyasida aqliy faoliyat usullarini shakllantirish, ijodiy
faoliyatga yo‘llash, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish funksiyalari etakchi o‘rinni
egallaydi, qolgan funksiyalar ularga go‘yoki bo‘ysunadi. Shu asnoda boshqa
texnologiyalarning ham didaktik funksiyalarini tahlil etish mumkin. Biologiya
o‘qituvchisi darsda o‘rganiladigan mavzuning ta’limiy, tarbiyaviy va
rivojlantiruvchi maqsadlari va pedagogik texnologiyalarning didaktik
funksiyalarini hisobga olgan holda qaysi texnologiyadan foydalanishini ilmiy-
metodik asosda tanlagandagina ko‘zlangan maqsadga va samaradorlikka erishadi.

26
II BOB. ASOSIY QISM.
2.1 Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar mavzusini o‘qitishning yangi
interfaol xususiyatlari.
Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar mavzusini o‘qitishning yangi
interfaol xususiyatlari juda muhim bo‘lib, bunda o‘quvchilar tabiatdagi tirik
organizmlarning tuzilishi, ularning xilma-xilligining sabablari, avtotrof va
geterotrof organizmlarning farqi, ularga qaysi organizmlar kirishi, ularning tirik
organizmlar xususan odam uchun foydali va zararli ta’sirlarini o‘rganishdan iborat.
Shuningdek, mazkur mavzuni o‘rganish jarayonida o‘quvchilarda
quyidagi ko‘nikmalarni tarkib toptirish lozim:
Ularni kattalashtirib ko‘rsatib beruvchi asboblarda, ya’ni, lupa va
mikroskoplarda tuzilishini yanada aniqroq o‘rganish;
Ularning tuzilishidagi asosiy o‘xshashlik va farqlarni aniqlay olishdan iborat.
Mazkur malakaviy ishida “Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar ”
mavzusini o‘qitish xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz
Darsning mavzusi: Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar tuzilishi va xilma-
xilligi;
Darsning maqsadi: o‘quvchilar tоmоnidan Bakteriyalar. Protoktistalar.
Zamburug‘lar tuzilishi va ularning xilma-xilligi bоrasida o‘zlashtirilgan bilimlarni
mustahkam lash; nоan`anaviy metоdlar yordamida ularda mantiqiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivоjtantirish, fan asоsla rini o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishlari hamda
bilish faоlliklarini оshirish.
Dars jihоzi: Bakteriyalar va zamburug‘larning doimiy va vaqtinchalik
preparatlari, yashil suvo‘tlar, qizil suvo‘tlar va qo‘ng‘ir suvo‘tlarning tabiiy preparatlari,
ularning tuzilishi aks etgan plakatlar, tirik organizmlar va ularning xilma-xilligini
hikоya qiluvchi videоlavha. " "Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar mavzusi
bo‘yicha nazоrat varag‘i.
Dars jarayonida hal etilishi zarur bo‘lgan vazifalar:
"Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar" mavzusi bo‘yicha umu miy
оbzоrni tashkil etish. Nоan`anaviy metоdlar yordamida o‘quvchilar tоmо nidan

27
"Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar" mavzusi bo‘yicha o‘zlashtirilgan
bilimlarni mustahkamlash. O‘quvchilarga "Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar"
mavzusi bo‘yicha nazоrat varag‘i bilan ishlash qоidalari bоrasida tushunchalar berish.
O‘quvchilarning bilimlarini umumiy tarzda bahо lash.
Darsning bоrishi:
I. Quyidagi savоllar asоsida o‘quvchilarning "Bakteriyalar. Protoktistalar.
Zamburug‘lar " mavzusining o‘zlashtirganlik da rajasi aniqlanadi:
1. Tabiatda tirik organizmlarning xilma-xilligining sababi nimada?
2. Avtotrof organizmlar qanday organizmlar hisoblanadi va ularga qaysi
organizmlar kiradi?
3. Geterotrof organizmlar qanday organizmlar hisoblanadi va ularga qaysi
organizmlar kiradi?
4. Mikroorganizmlar qanday organizmlar?
5. Protoktistalarga qanday organizmlar kiradi?
6. Zamburug‘larning qanday turlarini bilasiz?
II. Kichik guruhlar (juftlik)da ishlash texnologiyasi
O‘qituvchi o‘quvchilar bilan kichik guruhlarda ishlashni tashkil etish uchun
faoliyat yo‘nalishi aniqlanadi. Muammodan bir-biriga bog‘liq bo‘lgan masalalar
belgilanadi. Mavzuning kerakli asosi yaratiladi. Mavzuni o‘rganishdan oldin
o‘quvchilar mazkur muammo haqida tushunchaga ega bo‘lishlari lozim. Keyin guruh
o‘quvchilari kichik guruhlarga, ya’ni 3-5 kishidan bo‘lishlari kerak. O‘qituvchi
tomonidan o‘quvchilarga aniq ko‘rsatmalar beriladi. Berilgan muammoni yechishda
o‘qituvchi o‘quvchilarni qo‘llab - quvvatlab va yo‘naltirib turadi. Mavzu so‘ngida
muhokama qilinadi.

28
O‘quvchi kichik guruhlarda ishlagnida, darsda faol ishtirok etish huquqiga,
boshlovchi rolida bo‘lishga, bir-biridan o‘rganishga va turli nuqtai-nazarlarni
qadrlash imkoniga ega bo‘ladi.
7- sinf biologiya darsligining “Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar”
mavzusini kichik guruhlarda ishlash texnologiyasi orqali samaradorligini oshirish
mumkin. Kichik guruhlarda ishlash texnologiyasi o‘qitish mazmunini yaxshi
o‘zlashtirishga, muloqotga kirishish ko‘nikmasining takomillshishiga, barcha
o‘quvchilarni jalb etishga, vaqtni tejashga hamda o‘z-o‘zini va guruhlararo baholash
imkoniyatiga ega hisoblanadi. U quyidagicha olib boriladi:
- Mavzuning kerakli asosi belgilab olinadi hamda mavzu yuzasidan muammoli
vaziyatlar yaratiladi;
- O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi:
1- guruh “Bakteriyalar”
2- guruh “Protoktistlar”
3- guruh “Zamburug‘lar”
- Har bir guruhlarga vazifalarini tushuntirib, ularga quyidagi savollar beriladi: Faoliyat yo’nlishi
Kerakli asos yaratish
Guruh Guruh
Guruh
Aniq ko’rsatma berish va yo’naltirish
Muhokama etish

29
1. Tabiatda tirik organizmlar xilma-xilligining sababi nimada deb o‘ylaysiz?
2. Bakteriyalarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati ijobiymi yoki
salbiy?
3. Protoktistalar dunyosiga kiruvchi orgnizmlarning ahamiyati qanday?
4. Zamburug‘ turlarining tuzilishidagi o‘ziga xoslik nimada deb o‘ylaysiz?
III. “Klaster” metodi yordamida o‘tilgan mavzuni mustahkamlash.
Klaster (axborotlarni yoyish) texnologiyasi - pedagogik strategiya bo‘lib, u
ko‘p variantli fikrlash, organilayotgan tushuncha (hodisa, voqealar) o‘rtasida
bo‘g‘lanish o‘rnatish malakalarini rivojlantiradi, erkin va ochiqdan-ochiq
fikrlashga yordam beradi. “Klaster” so‘zi g‘uncha, bog‘lam ma’nosini beradi.
Klaster tuzish ketma-ketligi:
Sinf yozuv taxtasi o‘rtasiga tayanch so‘z yoki ibora yoziladi.
Kichik guruhdagi yoki yakka tartibdagi talabalarga ushbu so‘z yoki
iboraga tegishli bo‘lgan so‘zlar yoki gaplarni yozishni talab qilib, “Aqliy hujum”
o‘tkaziladi.
Tushuncha yoki g‘oyalar o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘rnatish talab qilinadi
hamda eslangan variantlarning barchasini yozish tavsiya qilinadi.
Bu metod “Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar” mavzusi bo‘yicha
quyidagicha olib boriladi:
Barcha o‘quvchilar uchta kichik guruhlarga ajratiladi va har bir guruh
uchun klaster chizilib tayanch so‘z yoziladi:
1- guruh “Bakteriyalar”
2- guruh “ Protoktistalar”
3- guruh “Zamburug‘lar”

30
IV. "Qоra quti" metоdi yordamida o‘zlashtirilgan tu shunchalarni
mustahkamlash.
Ushbu metоd vоsitasida juftlik asоsida quyidagi harakatlar tashkil etiladi:
o‘quvchilar navbat bilan o‘qituvchi rоlini bajaradilar. Sinf taxtasiga mikrob, tallom,
ulotriks, leyshmaniya, mitseliy, gifa, xromotofor, hamda protoktistalaar kabi atamalar
yoziladi, dastlab o‘qituvchi rоlini bajarayotgan o‘quvchi qayd etilgan ro‘yxatga
hujayra mоhiyatini yorituvchi asо siy tushunchalar kiritilganligini tekshiradi. So‘ngra
o‘quvchilardan sinf taxtasida o‘z ifоdasini tоpgan atamalarga izоh berish so‘raladi,
to‘g‘ri javоb bera оlgan o‘quvchi o‘qituvchi vazifasini bajaradi. O‘quvchilar bu
bо sqichdagi faоliyatlari uchun ham nazоrat varag‘ining ik kinchi pоg‘оnasiga o‘zlari
uchun bahо qo‘yadilar. Bakteriyalar
Protoktistlar
Zamburug’lar

31
V. "Beshinchisi оrtiqcha" metоdi yordamida o‘zlashtiril gan bilimlarni
mustahkamlash.
O‘quvchilarga quyidagi vazifani bajarish tоpshiri ladi: berilgan tushunchalar
ro‘yxatidan mavzuga taalluq li bo‘lmagan tushunchalarni aniqlang va ularni ro‘yxat dan
chiqaring, harakatlaringiz mоhiyatini izоhlang.
Tushunchalar: Laminariya, volvoks, fillofora, qo‘zidumba, spirogira,
chirituvchi bakteriya, yadro, fukus, rizoid, batsilla, qirqquloq, gifa,
xlomisdomonada .
VI. Videоtоpishmоq.
Izоhlarsiz bakteriyalar va sodda hayvonlarning o‘sishi va bo‘linishi haqida
ma`lumоt beruvchi ikkita videоlavha namоyish etiladi. O‘quvchilar quyidagi vazifani
bajarishlari lоzim: har bir lavhada qanday jarayon mоhiyati yoritilganligini izоhlang va
jarayonlarni bоsqichma-bоsqich daftarga qayd etib bоring.
Ushbu bоsqichdagi faоliyat o‘quvchilar tоmоnidan quyi dagi savоllarga javоb
qaytarish bilan yakunlanadi:
1. Bakteriylar o‘sish jarayonida qanday o‘zgaradi?
2. Sodda hayvonlar ning bo‘linishi jarayonida yadro da qanday o‘zgarishlar
sоdir bo‘ladi?
"Qizil va yashil rangli kartоchkalar bilan ishlash" metоdi yordamida bilimlarni
mustahkamlash.
Metоdning mоhiyati: o‘quvchilarga qizil va yashil rangli kartоchkalar
tarqatiladi. O‘qituvchi tоmоnidan beril gan savоllarning har biriga o‘quvchilar qizil
(tasdiq ma` nоsini bildiruvchi) yoki yashil (inkоr ma`nоsini bildiruvchi) rangli
kartоchkalarni ko‘rsatish asоsida javоb qaytaradilar.
O‘qituvchi tоmоnidan quyidagi savоllar berilishi mumkin:
1. Tabiatda tirik organizmlarning xilma-xilligi juda ko‘p.
2. Avtotrof organizmlar tayyor organik moddalar bilan oziqlanadigan
organizmlar hisoblanadi.
3. Geterortof organizmlar anorganik moddalardan organik moddalarni hosil
qiluvchi organizmlardir.

32
4. Sianobakteriyalar bu ko‘k-yashil organizmlar hisoblanib avtotrof
organizmdir.
5. Chirituvchi bakteriyalar yer yuzidagi tirik organizmlarni mineral
moddalarga parchalab, tabiatda tuproq hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
6. Achituvchi bakteriyalar odamlarda sil, terlama, bo‘g‘ma, vabo, o‘lat va
boshqa ko‘pgina yuqumli kasalliklarni keltirib chiqargan.
7. Protoktistalar dunyosiga bir va ko‘p hujayrali orgnizmlar : soxta oyoqlilar,
xivchinlilar, infuzoriyalar, sporalilar, yashil suvo‘tlar, qizil suvo‘tlar, qo‘ng‘ir suvo‘tlar
kabilar kiradi.
8. Nemalion, fillafora, fukus qizil suvo‘tlar hisoblanadi.
9. Ulotriks, spirogira, kladafora, ulva ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlar
hisoblanadi.
10. Xlorellada ikkita xivchin, sitoplazma, “qizil ko‘zcha”, yadro va
xromotofori bor.
11. Zamburug‘lar - tayyor oziq moddalar bilan oziqlanadigan geterotrof
organizmlar hisoblanadi.
12. Bir hujayrali organizmlar mikroorganizmlar deyiladi.
Ushbu savollarga o‘quvchilarning javoblarini tinglab, qo‘shimcha fikr
mulohazalar kiritiladi.
VII. " Baliq skeleti " metоdi yordamida bilimlarni mustahkamlash.
Muammo muammo muammo
Hal qilish hal qilish hal qilish
Muammoni qo‘yish va hal qilishning mazkur modeli bir qator
muammolarni ta’riflash va yechib ko‘rishga imkon beradi.
U quyidagicha olib boriladi:

33
1. Bir varoq oq qog‘ozda baliq skeleti chiziladi (boshi, dumi,
qovurg‘alari).
2. Yuqoridagi “suyagiga” muammo mavjudligini (yoki uni hal qilish
yo‘llari, o‘qituvchi o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga qarab) isbotlovchi faktlar yozib
qo‘yiladi.
Ushbu metodni “Bakteriyalar. Protoktistalar. Zamburug‘lar” mavzusida
qo‘llashda quyidagi muammolar qo‘yiladi:
1.Tabiatda tirik organizmlar xilma-xilligining sababi nimada deb
o‘ylaysiz?
2.Bakteriyalarning tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati ijobiymi yoki
salbiy?
3.Protoktistalar dunyosiga kiruvchi orgnizmlarning ahamiyati qanday?
4.Zamburug‘ turlarining tuzilishidagi o‘ziga xoslik nimada deb o‘ylaysiz?
VIII. "Qarama-qarshi munоsabat" metоdi yordamida bi limlarni
mustahkamlash.
Mazkur metоd yordamida " Mikroorganizmlar mening hayotimda" va "Men
mikroorganizmlar hayotida" mavzularida matn tuziladi. Tоpshiriqni bajarish jarayoni
quyidagicha amalga оshi riladi:
1. Mikroorganizmlar ning ahamiyatini eslang.
2. Sizning hayotingizda mikroorganizmlar qanday rоl o‘ynay di? (fikringizni bir necha
so‘z birikmalari asоsida bayon eting).
3. O‘ylagan fikrlarni ketma-ketlikda yozing.
4 . Qayd etilgan fikrlar оrasidan o‘z nuqtai naza ringizga ko‘ra eng muhim deb
bilganlaringizni ajra ting va quyida berilgan jadvalning 1—bandiga yozing.
5. Ikkinchi darajali deb bilgan g‘оyalarni jadvalning 2-bandiga yozing.

34
№ Mikroorganizmlar mening
hayotimda №
Men mikroorganizmlar hayotida
1
. Hayotimning asоsi 1. Izlanuvchi
2
. Sanitarlik vazifasi 2. Tabiatning kichik bir
bo‘lagi
3
. Oziq ovqat mahsulotlari
tayyorlashdagi vazifasi 3. Iste`mоlchi
4
. Parazitlik xususiyati 4. Fоydalanuvchi
5
. O‘g‘it 5. Yaratuvchi
6. 4-5 nafar o‘quvchi birgalikda shaxsiy yondashuvni muhоkama qiling.
So‘ngra sinf jamоasining umumiy fikriga ko‘ra sinf taxtasida quyidagi tasvir
ifоdalanadi:
Mikroorganizmlar ning ahamiyati
№
Tabiatdagi ahamiyati Insоn hayotidagi ahamiyati
1
. Hayotning asоsi Оziq-оvqat mahsulоti
2
. Kislоrоd manbai Nasl davоmchisi
3. Asоsiy оrganik mоdda manbai Ishlab chiqarish xоm-ashyosi
Hayotning davоmiyligini
ta`minlоvchi manba
X1." Impuls-plakat " metоdi yordamida bilimlarni mustahkamlash.
To‘plagan ballar nisbatiga ko‘ra mashgulоt jarayonida faоl ishtirоk etgan
o‘quvchilar hamda mavzu yuzasidan o‘quvchilarning fikr va xulosalarini o‘z
xоhishlariga ko‘ra bayon etishiga imkon beruvchi metod hisoblanadi. Ushbu
metod quyidagicha olib boriladi:
Har bir ishtirokchi uchun vatman varaqalari va markerlar kerak bo‘ladi.
1. Stollarning ustiga oxirigacha yetkazilmagan fikrlar yozilgan plakatlar
qo‘yilgan: “Ushbu mavzuda meni hammasidan ko‘proq ……. qiziqtiradi”, “Men
shuni aniqlashtirmoqchi edimki, ……”, “Men orttirgan bilimlarimni …….

35
qo‘llayman”, “Ushbu mavzuni o‘rganish jarayonida men ……. erishdim’, “Men
uchun ……. murakkab bo‘ldi’, “Menga ……. yoqdi”.
2. Iloji bo‘lsa, mashq jarayonida xotirjam, past ovozda musiqa yangrab
tursin.
3. Ishtirokchilarga barcha plakatlarni aylanib va ko‘rib chiqib, boshlab
qo‘yilgan fikrlar ustida o‘ylab ko‘rish va shu plakatlarning o‘zida davom ettirib
oxirigacha yetkazish taklif etiladi.
4. Taxminan 10 daqiqadan so‘ng plakatlar ilib qo‘yiladi. Fikrlar eshittirib
o‘qiladi, kerak bo‘lsa aniqlashtiruvchi savollar beriladi. Ishtirokchilar o‘z
fikrlarining ostiga ismlarini yozish yoki anonim bo;lib qolishni o‘zlari hal qiladilar.
Afzalliklari : Anonimlik boshqa vaziyatda sukut saqlashni afzal ko‘rib
aytmagan fikrlarini bayon etishga yordam beradi. Bu mashqda bayon etilgan
umidlar va istaklar o‘quvchiga kelgusida mshg‘ulotlarni rejalashtirish va o‘tkazish
vaqtida o‘z harakatlarini to‘g‘irlaashga imkon beradi.
X. Darsni yakunlash. Ballarni hisоblash. O‘z-o‘zini na zоrat qilish varag‘iga
yakuniy ballar yig‘indisini yozish.
Nazоrat varоg‘i
Interfaоl metоdlar yordamida tashkil
etilgan bоsqichlar Ballar Shaxsiy faоliya t u chun
ballar
Kichik guruhlarda ishlash
Klaster
Qоra quti
Beshinchisi оrtiqcha
Videоtоpshiriq
Qizil va yashil rangli kartоchkalar bilan
ishlash
Baliq skeleti
Qarama-qarshi munоsabat
Impuls-plakat

36
2.2. O‘simliklarning xilma-xilligi. Sporali o‘simliklar
Dars maqsadi: O‘simliklarning xilma-xilligi, sporali o‘simliklarning o‘ziga xos
tuzilishi va xilma – xilligini o‘rganish
Ta’limiy maqsad: O‘quvchilarga sporali o‘simliklar tuzilishi haqida, ularning
yuksak urug‘li o‘simliklardan farqi va tabiatdagi va inson hayotidagi ahamiyati
haqida ilmiy ma’lumotlarni berish
Tarbiyaviy maqsad: O‘quvchilarda ekologik, estetik va gigiyenik madaniyatni
shakllantirish. Tabiatda mustaqil kuzatishlar olib borishga yo‘naltirish
Rivojlantiruvchi maqsad: Diqqatni jamlash, yangi ma’lumotlatni qabul qilish,
xulosalashga, qo‘’lanilayotgan metodlarga tez adaptasiyalanishga va faol ishtirok
etishga o‘rgatish
Darsda yoritilishi lozim bo‘lgan asosiy tushunchalar:
Hayotiy shakl, daraxt, buta, yarimbuta, o‘t, sporali o‘simliklar, urug‘li o‘simliklar,
sorus, spora, sporangiy, sporofit, gametofit.
Dars tipi: kombinasiyalashgan
Dars jihozari : sinf doskasi, proeksion ekran, noutbuk, didaktik topshiriqli
instruktiv tarqatmalar, dala qirqbo‘g‘imi va o‘rmon qirqqulog‘ining bargli
novdasini tabiiy namunalari, gerbariysi
Darsning texnologik taqsimlanishi:
Tashkiliy qism
Yangi dars bayoni
Mustahkamlash
Darsni yakunlash
Darsning borishi
1.Tashkiliy qism. O‘quvchilar bilan salomlashish, navbatchi hisobotini tinglash va
davomadni aniqlash
Ma’naviyat daqiqasi - Kitob o‘qish, ilm olish haqida gapirish. Yurtboshimiz
fikrlarini keltirish. “Kitobsiz taraqqiyotga, yuksak ma’naviyatga erishib
bo‘lmaydi.” SH. Mirziyoyev.

37
3. Yangi mavzu bayoni: O‘simliklar fotosintez qilish xususiyatiga ega
avtotrof, ko‘p hujayrali eukariot organizmlar hisoblanadi. Fotosintez qilish
xususiyatini yo‘qotgan ayrim o‘simliklar boshqa o‘simliklarda parazitlik qilib
hayot kechiradi. Masalan, zarpechak, shumg'iya, raffleziya kabi o‘simliklar parazit
organizmlardir. O‘simliklar quruqlikda yashovchi, ayrim turlari (elodeya, suv
nilufari) suvda yashashga moslashgan organizmlardir. O‘simliklar- ning tashqi
muhitga moslashgan tashqi ko‘rinishi hayotiy shakl deyiladi. O‘simliklar hayotiy
shakllariga ko‘ra daraxt, buta, yarimbuta, o‘t o‘simliklarga bo‘linadi.
Daraxt - baland bo‘yli, bitta yog‘ochlashgan yo‘g‘on tanali, ko‘p yillik o‘simlik.
Buta - bo‘yi 2-3 m, bir necha yog‘ochlashgan poya hosil qiladigan ko‘p yillik
o‘simlik.
Yarim buta - poyasining pastki qismi yog‘ochlashgan, yashil yuqori qismi
sovuqda nobud bo‘ladigan ko‘p yillik o‘simlik.
O‘t - yashil yerusti novdasi har yili sovuqda nobud bo‘ladigan o‘simlik. O‘tlar bir
yillik (makkajo‘xori, bug‘doy ), ikki yillik (sabzi, karam ) va ko‘p yillik (qoqio‘t,
sebarga ) bo‘ladi. Ikki va ko‘p yillik o‘tlarning qishlab qolgan kurtaklaridan
bahorda yangi novdalar o‘sib chiqadi.
Yo‘sinlar o‘simliklar dunyosining eng qadimiy vakillari bo‘lib, hayotiy
shakliga ko‘ra bir va ko‘p yillik o‘tlardir. Ko‘pchilik yo‘sin- larda poya va barglar
rivojlangan bo‘lib, ular poyabargli yo‘sinlar deyiladi. Yo‘sinlar tuproqqa rizoidlari
orqali birikadi. Ularda ildiz sistemasi va o‘tkazuvchi to‘qima rivojlanmagan. O’simliklar dunyosi
Sporali o’simliklar Urug’li o’simliklar
Yo’sinlar bo’limi (Yo’sintoifa) Ignabargli o’simliklar bo’limi
(Qarag’aytoifa)
Plaunlar bo’limi (Plauntoifa) Gulli o’simliklar bo’limi (Magnoliyatoifa)
Qirqquluqlar bo’limi (Qirqquloqtoifa)

38
Poyabargli yo‘sinlar tabiatda juda keng tarqalgan, ularga O‘rta Osiyo tekisliklarida
o‘sadigan funariya yo‘sini misol bo‘ladi.
Funariya yo‘sini 1-3 cm keladigan bir uyli o‘simlik. Uning yashil
gilamchalarga o‘xshash maysalarini erta bahorda ariq bo‘ylarida, zax bosgan
devorlarda, soya joylarda, daraxt po‘stloq- larida uchratish mumkin. Funariyaning
novdasi ingichka poya va unda ketma-ket joylashgan bargchalardan iborat. Poya
tubidan chiqqan rizoidlar poyani tuproqqa biriktiradi. Funariyaning barglari bir
qavat hujayralardan tashkil topgan.
Qirqquloqlar yo‘sinlardan farq qilib, ildiz sistemasi va o‘tkazuvchi
to‘qimaga ega. Bu bo‘limga qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar kiradi. Zuhrasoch
qirqqulog‘i - ildizpoyali, yirik va qirqilgan barglarga ega yashil poyabargli
o‘simlik.
Dala qirqbo‘g‘imi ildizpoyali ko‘p yillik o‘t bo‘lib, sernam yerlarda o‘sadi.
Bo‘g‘imlaridan halqa shaklida yon novdalar o‘sib chiqadi. Barglari mayda,
reduksiyaga uchragan, poyaning bo‘g‘imlarida halqa hosil qilib o‘rnashgan.
Qirqbo‘g‘imlar qimmatli dorivor o‘simliklardir. Ularning poyasidan tayyorlangan
qaynatma va damlama siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Sporali o‘simliklarning sistematik o‘rni bilan tanishamiz.
Xulosa: O‘simliklar avtotrof, k’p hujayrali eukariot organizmlardir. Tabiatda
xlorofillini yo‘qotgan parazit o‘simliklar ham bor. O‘simliklarning hayot siklida
jinsiy va jinssiz bo‘g‘in farq qiladi. Sporali o‘simliklar sporalari yordamida
ko‘payadi va tarqaladi. Bo’lim Yo’sintoifa Qirqquloqtoifa
Sinf Poyabargli yo’sinlar Qirqquloqsimonlar
Tartib Funariyalar Qirqquloqlar
Oila Funariyadoshlar Qirqquloqdoshlar
Turkum Funariya Qirqquloq
Tur Namsevar funariya O’rmon qirqqulog’i

39
4. Mavzuni mustahkamlovchi topshiriqlar:
1. Jadvallar bilan ishlash: funariya yo‘sini, o‘rmon qirqqulog‘i va dala
qirqbo‘g‘imini qiyosiy taqqoslash
O‘simlikka xos belgilar
Funariya yo‘sini----
O‘rmon qirqqulog‘i---
Dala qirqbo‘g‘imi----
Yorug‘likka talabi---
Novdada barglarni joylashuvi---
2.”Matn + test” usuli orqali mavzuni mustahkamlash:
Bunda o‘quvchilarga matn o‘qib beriladi yoki ovozli moslama yordamida matn
eshittililadi. O‘quvchilar diqqat bilan tinglaydi va quyida berilgan testlarning
yechimini topishadi. Bu usul orqali o‘quvchilarning diqqat va xotirasi
mustahkamlanadi. Bu usul butun sinf bilan ishlaganda qo‘llanadi.
Dala qirqbo‘g‘imi ildizpoyali ko‘p yillik o‘t bo‘lib, sernam yerlarda o‘sadi.
Bo‘g‘imlaridan halqa shaklida yon novdalar o‘sib chiqadi. Barglari mayda,
reduksiyaga uchragan, poyaning bo‘g‘imlarida halqa hosil qilib o‘rnashgan.
Qirqbo‘g‘imlar qimmatli dorivor o‘simliklardir. Ularning poyasidan tayyorlangan
qaynatma va damlama siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Test
1. Dala qirqbo‘g‘imi nechchi yillik o‘simlik?
A) Bir yillik
B) Ikki yillik
C) Ko‘p yillik
2. Dala qirqbo‘g‘imi qanday yerlarda o‘sadi?
A) Sernam
B) Quruq
C) Suvda
3. Bo‘g‘imlardan yon novdalar qanday shaklda o‘sib chiqadi?
A) Ketma - ket

40
B) Qarama - qarshi
C) Halqa hosil qilib
4. Qirqbo‘g‘imning qaysi qismi dorivor hisoblanadi?
A) Ildizi
B) Poyasi
C) Bargi
5. Qirqbo‘g‘imning poyasidan tayyorlangan qaynatma va damlama siydik
haydovchi dori sifatida ishlatiladi?
A) O‘t haydovchi
B) Siydik haydovchi
C) Yallig‘lanishga
3.“Pochta qutisi” metodi
Bu usulni guruhlarda ham, kichik guruhlarda ham qo‘llash mumkin. Bunda
o‘quvchilarga turli mavzular yuzasidan aralash atama va tushunchalar aralash
holatda beriladi. Pochta qutisi berilgandan so‘ng o‘quvchilarga quti ichidagi so‘z
yoki atamalarni mos tarzda ajratishi aytiladi.
Terak, makkajo‘xori, archa, bug‘doy, maymunjon, lola, sabzi, lola, qarag‘ay,
karam, qoqio‘t, sebarga, majnuntol, sebarga, qulupnay, shuvoq, namatak, bodring,
funariya, g‘o‘za, qirqquloq, do‘lana, olxo‘ri, yo‘sin, kungaboqar, jag‘-jag‘, tok,
arpa, zupturum.
Bunda o‘simliklar hayotiy shakliga ko‘ra daraxt, buta, yarimbuta, ko‘p yillik, ikki
yillik, bir yillik turlarga ajratiladi.
4. “Venn diagrammasi” metodi orqali mavzuni mustahkamlash:
Ikkita bir-biri bilan kesishgan doiralar ko‘rinishidagi sxema,faktlar, hodisalar,
g‘oyalar, tarixiy qahramonlarni taqqoslash uchun qo‘llaniladi. Aylanma
diagramma. Har bir doiradagi bo‘sh joylar tafovutlarni yozish uchun ishlatiladi;
doiralar kesishganda hosil bo‘lgan umumiy maydon ikki solishtirayotgan
hodisalarning (faktlar, tushunchalar va hakazolar) umumiy jihatlarini qayd qilish
uchun foydalaniladi.

41
Ushbu metodning afzalliklari tanqidiy fikrlash ko‘nik,alarini rivojlantiradi,
predmetlar, hodisalar va shu kabilarning ham farqi, ham o‘xshash jihatlarini
aniqlashga yordam beradi.
6.“Yozma bahslar” metodi orqali mavzuni mustahkamlash:
Bu metod o‘quvchilarga o‘quv xonasidagi tengdoshlari bilan birglikda shu
onda jamoatchilik fikrini to‘lqinlantirayotgan mavzularda muloqotlarni
rejalashtirish imkonini beradi. Uslub o‘quvchilarning berilgan mavzu sohasidagi
bilimlarini chuqurlashtirish sharoitini yaratish, munozara madaniyatini yaratish va
o‘z fikrini asoslash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bu metoddan foydalanishda o‘qituvchi o‘quvchilarni baholash uchun asos
xizmatini o‘tovchi ajoyib materialga ega bo‘ladi. Yozma baxslar uslubiyati bunday
muloqotlarni o‘quv xonasidagi barcha o‘quvchilar ishtirokida yozma shaklda
o‘tkazish eimkonini beradi.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi:
1. O‘quvchilar baxslar mavzusi bilan o‘quvchilarni tanishtiradi. Baxs
arafasida o‘qituvchi baxslar qay yo‘sinda o‘tishini qisqacha tushuntiradi. Funariya
yo’sini Zuxrasoch
qirqqulog’i
Dala qirqbo’g’imi

42
2. O‘qituvchi sinf o‘quvchilarini ikkiga ajratadi va ularni o‘quv
xonasining ikki tomoniga qator qo‘yilgan stollar atrofida yuzma-yuz holatda
o‘tkazadi va har bir guruh qatnashchilari qaysi nuqtai nazarni himoya qilishlarini
belgilaydi.
3. Ikki taraf o‘quvchilarga “Yozma bahslar” metodi bo‘yicha javoblarni
asoslab yozish varag‘i namunasi tarqatiladi.
4. Barcha o‘quvchilarga mavzu bo‘yicha muammoli savol o‘qiladi va har
bir taraf o‘quvchilar o‘z guruhlarini himoya qilish uchun muammoli savolga asos
topadilar.
“Yozma bahslar” metodi bo‘yicha javoblarni asoslab yozish varag‘i
namunasi
6.”QULF – KALIT “ didaktik o‘yini
Mavzular bo‘yicha qulflardagi savollarga javob topganlarga kalitlar topshiriladi
1.Dala qirqbo‘g‘imi nechchi yillik o‘simlik?
-Ko‘p yillik
2.Dala qirqbo‘g‘imi qanday yerlarda o‘sadi?
-Sernam
3.Bo‘g‘imlardan yon novdalar qanday shaklda o‘sib chiqadi?
-Halqa hosil qilib
4.Qirqbo‘g‘imning qaysi qismi dorivor hisoblanadi? Bahs mavzusi:
Ha . Bu javobni asoslang
. Dalil keltiring
Yo’q . Bu javobni asoslang
. Dalil keltiring

43
-Poyasi
5.Qirqbo‘g‘imning poyasidan tayyorlangan qaynatma va damlama siydik
haydovchi dori sifatida ishlatiladi?
-Siydik haydovchi
6.O‘simliklar dunyosining eng qadimiy vakillari qaysi?
-Yo‘sinlar
7.Qirqquloqlar yo‘sinlardan nimasi bilan farq qiladi?
- Ildiz sistemasi va o‘tkazuvchi to‘qimaga ega ekanligi bilan
8.Sporali o‘simliklar nimasi yordamida ko‘payadi?
- Sporalari orqali
7.“Jadval” metodi orqali mavzuni o‘zlashtirish:
8. Guruhlarning rag‘batlari va o‘quvchilarning individual bahosi jamlanadi
faol ishtirok etgan o‘quvchi aniqlanadi. Baholar e’lon qilinadi.
9.Uyga vazifa: 16-bet 1.4. “O‘simliklarning xilma-xilligi. Sporali o‘simliklar
mavzusini o‘rganish; Berilgan rasmlarni tahlil qilish; 17-betdagi jadval va venn
diagrammasini ish daftariga to‘ldirib kelish;
2.3. O‘simliklarning generativ organlari. Gul mavzusini o‘tishda
qo‘llaniladigan pedagogik texnologiyalar
Darsning maqsadlari: O’simlik Hayotiy shakli Tuzilishi
Funariya yo’sini
Dala qirqbo’g’imi
Zuhrasoch qirqqulog’i

44
a) ta`limiy: O‘quvchilarga o‘simliklarning generativ organlari va unga mansub
o‘simliklar gulining tuzilish, vazifasi va inson hayotida tutgan ahamiyati haqida
ma`lumot berish. O‘simliklar gul tuzilishi bilan tanishtirish.
b) tarbiyaviy: O‘quvchilarga o‘simliklarni tabiatdagi ahamiyatini tushuntirish,
ularni o‘simliklarga nisbatan mehr – muhabbat ruhida tarbiyalash.
d) rivojlantiruvchi: O‘quvchiar olgan bilimlari asosida ularda ko‘nikma va
malakasini shakllantirish. Ularni mustaqil ish faoliyatini oshirish.
Dars turi: Nazariy, noan`anaviy;
Dars usuli: Kichik guruhlarda ishlash, rasmli savollar va aqliy hujum asosida
o‘quvchilarni bilimini baholash;
Dars jihozlari: Darslik, ko‘rgazmali qurollar, o‘simliklardan namunalar,
plakatlar, AKT vositalari;
Tayanch kompentatsiya elementlari: O‘z - o‘zini rivojlantirish, ijtimoiy
faol fuqarolik kompentatsiyasi;
Darsning texnologik xaritasi :
Dars bosqichlari Vaqt
Tashkiliy qism 3 daqiqa
Yangi mavzu bayoni 15 daqiqa
Yangi mavzuni mustahkamlash uchun kichik
guruhlarda ishlash 22 daqiqa
Darsni yakunlash 3 daqiqa
Uyga vazifa berish 2 daqiqa
I. Tashkiliy qism:
a) Salomlashish;
b) Davomatni aniqlash. Navbatchi axboroti bilan tanishish;
c) Fanga oid yangiliklar bilan o‘quvchilarni tanishtirish;
d) O‘quvchilar diqqatini jamlash;
O‘quvchilar 3 ta kichik guruhlarga bo‘linadilar. Har bir guruh o‘ziga nom tanlaydi.
1-guruh “Boychechak”; 2-guruh “Lola”; 3-guruh “Atirgul”

45
Asosiy qism
II. Yangi mavzu bayoni
Gul - yopiq urug'li o‘simliklarning generativ organi. Generativ organlar
o‘simliklarning ko‘payishiga xizmat qiladi. Gul - shakli o‘zgargan novda. U
gulband, gulqo‘rg'on, changchi va urug'chidan tashkil top- gan. Gul novdaga
gulband bilan birikadi. Gulbandning kengaygan yuqori qismi - gulo‘rinda gulning
barcha qismlari joylashadi.
Gulqo‘rg‘on gulkosa va gultojdan iborat. Gulkosa ko‘pincha yashil
kosachabarglar (shakli o‘zgargan barglar)dan tashkil topgan bo‘lib, gulni tashqi
tomonidan o‘rab turadi. Gultoj gulko- sa ichida joylashgan rangli tojibarglar
yig'indisidir. Gulqo‘rg'on ichida changchi va urug'chi joylashgan.
Tol, terak, tut, yong'oq kabi o‘simliklar gulining gulqo‘rg'oni yo‘qolib ketgan
yoki tangachaga aylangan.
Changchi changdon va changchi ipidan tashkil topgan. Changchi iplari
changdonni gulo‘rin- ga biriktirib turadi. Changdonda ko‘plab chang donalari
yetiladi. Urug'chi - bir yoki bir nechta mevabarg (shakli o‘zgargan barg) dan hosil
bo‘lgan organ. Urug'chi tuguncha, ustuncha va tum- shuqchadan iborat. Tuguncha
ichida urug'kurtak, urug'kurtakda esa murtak xalta joylashgan. Murtak xaltada
tuxum hujayra va markaziy hujayra yetiladi.
G'o‘za, olma, bug'doy kabi o‘sim- liklar guli urug'chi hamda changchilar- ga
ega. Bunday gul ikki jinsli gul deyi- ladi. Faqat changchi yoki urug'chiga ega gul
bir jinsli gul bo‘lib, gulda faqat changchilar bo‘lsa, changchili gul, faqat urug'chi
bo‘lsa, urug'chili gul deyiladi.
Makkajo‘xori, qovoq, bodring, yong'oq kabi o‘simliklarda changchili va
urug'chili gullar bir tupda joylashgan bo‘lib, ular bir uyli o‘simlik deyiladi.
Ismaloq, tol, terak, pista va chakanda kabi o‘simliklarning changchili gullari
bir tupda, urug'chili gullari boshqa tupda joylashgan. Bunday o‘simliklar ikki uyli
o‘simliklar deb ataladi.
Gul tuzilishining sxema bilan ifodalanishiga gul diagrammasi deyiladi. Gul
tuzilishini lotin alifbosi harflari, belgilar va raqamlardan foydalangan holda ifoda

46
etish gul formulasi deyiladi. Gul formulasini ifodalashda jadvaldagi harflar va
belgilardan foydalaniladi.
Gullar o‘simlikda yakka va to‘pgulda yig‘ilgan holda joylashadi. Yakka gulli
o‘simliklarga tola, binafsha va behi misol bo‘ladi. Ma'lum tartibda bir-biriga yaqin
joylashgan bir nechta gullar yog'indisiga ega, shakli o‘zgargan novda to‘pul
deyiladi. To‘pguldagi gullar yakka gullarga qaraganda yaxshi changlanadi.
To‘pgul poyasi gulpoya yoki to‘pgul o‘qi deyiladi. Gulları asosiy gulpoyada
joylashgan to‘pgul oddiy to‘pgul deyiladi. Bir qancha oddiy to‘pgullarning
yig'indisi murakkab to‘pgulni hosil qiladi. Harflar va belgilar Izohi
Gk Gulkosa
Gt Gultoj
Ch Changchi
U Urug’chi
Og Oddiy gulqo’rg’on
( ) Gul qismlari birikkan
Cheksizlik Gul qismlari cheksiz

47
III. Yangi mavzuni mustahkamlash
“Atamalar hujumi” texnologiyasi orqali mavzuni mustahkamlash:
Atamalar raqamini ularning ta’rifi bilan juftlashtirish va javobini quyidagi jadvalga yozing:
1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12
1. Boshoq A Gullar gulpoyada gulbandlari
yordamida navbat bilan joylashgan
2. So‘ta B Yo‘g‘on va uzun gulpoyada
bandsiz gullar joylashgan.
3. Murakkab shingil D Asosiy gulpoya gul bilan tugaydi
4. Savatcha E Gullar gulpoyada turli uzunlikdagi
gulband orqali navbat bilan
birikkan
5. Murakkab soyabon F Asosiy gulpoyada oddiy
boshoqchalar joylashgan murakkab
to‘pgul
6. Qalqoncha G Gulpoyaning kengaygan yuqori
qismida bandsiz gullar joylashgan
7. Shingil H Gulpoyada bandsiz gullar ketma-
ket joylashgan
8. Soyabon I Gullar bir xil uzunlikdagi gulband
bilan gulpoyaning uchki qismida
joylashadi.
9. Murakkab boshoq J J Asosiy gulpoyada
joylashgan oddiy shingillardan
iborat
10. Gajak K Asosiy gulpoyaning uchki qismida
oddiy soyabonchalar joylashgan
11. Gul diagrammasi L Gul tuzilishini lotin alifbosi
harflari, belgilar va raqamlardan
foydalangan holda ifoda etish
12. Gul formulasi M Gul tuzilishining sxema bilan
ifodalanishi

48
FSMU texnologiyasi orqali mavzuni mustahkamlash;
F - Fikringizni bayon eting;
S - Fikringizning bayoniga biror sabab ko‘rsating;
M - Ko‘rsatgan sababingizni isbotlab misol (dalil) keltiring;
U - fikringizni umumlashtiring.
Ushbu texnologiya o‘quvchilarga tarqatilgan oddiy qog‘ozga o‘z fikrlarini aniq
va qisqa ifoda etib, tasdiqlovchi dalillar yoki inkor etuvchi fikrlarni bayon etishga
yordam beradi. Mazkur texnologiya o‘quv rejasi asosida biror bir bo‘lim o‘rganib
bo‘lingach, qo‘llanishi mumkin, chunki bu texnologiya talabalarni o‘z fikrini
himoya qilishga, erkin fikrlash va o‘z fikrini boshqalarga o‘tkazishga, ochiq holda
baxslashishga va baxslashish madaniyatiga o‘rgatadi.
IV. Darsni yakunlash. Darsda faol qatnashgan o‘quvchilarni baholash va e`lon
qilish ;
V. Uyga vazifa. 56 - betdagi 3.4. “o‘simliklarning generativ organlari. Gul
mavzusini o‘rganish, 3.15- rasmni ish daftariga chizish, 59- betdagi topshiriqni
bajarib kelish : topshiriq: Uyingizda yoki maktab hovlisida o‘sadigan
o‘simliklarning to‘pgulidan namunalar yig‘ing va qaysi to‘pgulga mansubligini
o‘rganing;

49
XULOSALAR.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, multimedia o‘quv qurollari va
raqamli texnologiyalarni dars jarayonlarida qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Biologiya o‘qituvchilari uchun darslarni qiziqarli, tushunarli va samarali
o‘tkazishga yordam beradigan vosita hisoblanadi. Video, animatsiya, interaktiv
dasturiy ta'minot va multimedianing boshqa shakllaridan foydalangan holda,
o‘qituvchilar o‘z o‘quvchilalariga murakkab biologik jarayonlar va tizimlarni
yaxshiroq tushunishga yordam berishlari mumkin, bu esa umumiy ta'lim
natijalarini yaxshilashga, o‘quvchilarga ilmiy dunyoqarashni shakllanishiga olib
keladi.
Dunyoda innovatsiya va integratsiya jarayoni, texnologiyalarning rivojlanishi
davom etar ekan, kelajakda raqamli texnologiyalar va multimediali o‘qitish
vositalarini biologiya darslarini o‘qitishda qo‘llash muhim ahamiyat kasb etib
boraveradi.
7-sinflarda biologiya darslarini o‘tishda kichik guruhlarda ishlash
interfaolmetod bilan dars o‘tilganda quyidagi xulosaga kelish mumkin:
1. O quvchi kichik guruhlarda ishlaganida, darsda faol ishtirok etish imkonigaʻ
ega bo‘ldi, boshlovchi rolida bo lishga, bir-biridan o rganishga va turli nuqtai-
ʻ ʻ
nazarlarni qadrlash imkoniga erishdi.
2. Mavzu ushbu metod orqali o‘tilganida Samarqand shahar 49-umumiy o‘rta
ta’lim maktabi o‘quvchilarida o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 80% dan oshganligi
kuzatildi.
3. O‘quvchilarni oldingi va keying mavzularni mustaqil o‘zlashtirib olishga
qiziqishlari yanada kuchayganligi kuzatildi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, o‘quv jarayonida ko‘rib chiqilayotgan yangi
interfaol usullardan foydalanish biologiya kursida o‘quvchi va talabalarning
kognitiv qiziqishini rivojlantirishga va bilimlarini chuqurlashtirishga, auditoriyada
50 x 50 tizimida ishlay olishga yordam beradi. Bu usullar oqituvchining metodik
mahoratida mujassamlashgandagina samarali kuchga ega boladi va bu mahoratni
ragbatlantiradi. Demak, maktab oquvchilarining bilish faoliyatini, mustaqil ishlab,

50
o‘rganish qobiliyatini faollashtirishning uslubiy vositalari va usullari tizimi har bir
oqituvchi tomonidan amaliy ozlashtirilishi, tegishli ko‘nikma va malakalarni
shakllantirilishi zaruratidan kelib chiqadi.
Bundan tashqari biologiya darslarini o‘tishda qo‘llaniladigan pedagogik
texnologiyalar quyidagi natijalarga olib keladi:
- jamiyatimiz intelluktual salihiyatini ro‘yobga chiqarishda katta ahamiyat
kasb etadi;
- jamiyatda mustaqil fikrlivchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi;
-insonni kamolot sari yetaklab, hayotda o‘z o‘rnini topish jarayoni
tezlashadi;
- fuqarolik jamiyati shakllanishini hamda huquqiy demokratik davlat
qurishni ta’minlaydi;
- ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta’sir etib, mamlakatimizda mavjud ijtimoiy
muhit butunlay yaxshi tomonga o‘zgaradi.
- Pedagogik texnologiya hozirgi zamondagi didaktika va pedagogika
taraqqiyotining mahsuli. Uni pedagogikaning hozirgacha mavjud bo‘lgan hamda
takomillashib kelayotgan barcha asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha amaliy vazifalarni
yanada yuqoriroq darajada amalga oshirish yo‘lidagi yangi bosqich deb hisoblash
mumkin.

51
TAVSIYALAR
- Pedagogik texnologiya, avvalo, ta’lim-tarbiyani yanada rivojlantirish
ehtiyojlarini qondirish yo‘lidagi insonlar (pedagoglar, ota-onalar, jamoatchilik)
faoliyatidan iborat ijtimoiy hodisa hisoblanishi lozim. degan nom o‘quv
jarayonining o‘zini qurish texnologiyasini bildiradi deb xulosa chiqarish mumkin.
- AKTdan foydalanib, jonli o‘quv sinflarini tashkil etishi lozim. AKTdan
foydalanish kundalik hayotimizning dolzarb talabi hisoblanib, jamiyatni
globallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchilar yangi tushunchalar haqida
rasmiy bilimlarni to‘plamasdan, balki ularni tushunib olishlari juda muhim.
-Biologiya fanini o‘qitish yanada samarali bo‘lishi uchun o‘quv
mashg‘ulotlari davomida o‘qituvchilar AKTni ishlab chiqishlari va undan
foydalanishni rag‘batlantirishlari zarur. Botanika fani o‘qituvchilari dars o‘qitish
uchun samarali AKT yaratishlari uchun Ms Word, Ms Excel, Ms Power Point,
Flash, Movie Maker kabi turli dasturiy ta’minotlardan va boshqa “Veb”
vositalardan foydalanishlari mumkin.
-AKT o‘rganish va o‘qitishning yangi imkoniyatlarini ochib beradi. AKT
o‘qituvchilarning kasbiy o‘sishi uchun ularga o‘z fanlari bo‘yicha o‘qitishning
yangi usullarini kiritishga, yangi yondashuvlarni qo‘llashga, g‘oyalarni ro‘yobga
chiqarish va yangi ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkoniyat yaratadi.

52
5. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.Ta’lim to‘g‘risidagi qonun 2020-yil 7 - avgust
2.Abdujalilova A. “Biologiya darslarida axborort va innavatsion
texnologiyalardan foydalanish” pedagogs ilmiy jurnali № 26 2023 185-187-b.
3.Azimov va boshqalar. Biologiya. Metodik qo‘llanma. — T.:, Abu Ali ibn Sino
nomidagi Tibbiyot nashriyoti. 2002.
4.Azizxo‘jayeva N.N “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar”, Toshkent, 2002-
yil.
5.Azizxo‘jayeva N.N. Ta’lim jarayoni samaradorligini oshirishda pedagogik
texnologiyalar. Oliy o‘quv yurti o‘qituvchilari va malaka oshirish kurslari
tinglovchilari uchun metodik qo‘llanma. Т.: 2007.
6.Boliyev M.N. Ta’limiy pedagogik texnologiyalar. Uslubiy qo‘llanma.
Samarqand. SamDChTI nashriyoti, 2023-yil. 80 bet.
7.Hamidov A va boshqalar. Botanikadan o 'qituvchilar uchun qo‘llanma. Т., 2002-
yil.
8.Hasanova Sh “Biologiya darslarida axborot va innovatsion texnologiyalardan
foydalanish” Toshkent “Yangi asr avlodi» 2012 90-92-b.
9.Ibragimova G.N. Interfaol o‘qitish metodlari va texnologiyalari talabalarning
kreativlik qobiliyatlapini rivojlantirish. I Monografiya. - T.: «Fan va
texnologiyalar», 2016. 77-b.
10.Islamov B.S O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish. Uslubiy qo‘llanma.
Samarqand, SamDU nashri, 2011. 257 bet.
11.Mahkamova Sh.R, “Imkoniyati cheklangan bolalar va xar tomonlama yetuk
avlodni tarbiyalashda musiqaning o‘rni” 2020. 11-b.
12.Maxmudjonova X, “Biologiya fanini o‘qitishda zamonaviy metodlardan va
innavatsion texnologiyalardan foydalanish” O‘zbekistonda ilmiy tadqiqotlar
ilmiy jurnali № 40, 2022, 12-14-b.
13.Mochalova N.M. Maktabning metodik ishini tashkil etishning innovatsion
yondashuvlari: O‘quv qo‘llanma. - Ufa, 2002. - 86 bet.

53
14.Muxiddinova M.S. “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida axborotkompyuter
texnologiyalarini musiqa tarbiyasi vositasi sifatida qo‘llashning xususiyatlari”
2020 yil 24-28-b.
15.Olimova L. “Biologiya darslarida yangi innovation usullardan foydalanish”
O‘zbekistonda ilmiy tadqiqotlar ilmiy jurnali № 40, 2022 39-40-b.
16.Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. - Qarshi: Nasaf, 2000.
17.Panfilova A.P. Innovatsion pedagogik texnologiyalar: Faol o‘rganish: Oliy
o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik / A.P. Panfilov. - M., Akademiya, 2009
y. 45-48-b.
18.Saidaxmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. — Toshkent: Moliya,
2003.
19.Saidaxmedov N.S ‘Pedagogik amaliyotda yangi texnologiyalarni qo‘llash
namunalari”, Toshkent, 2000-yil.
20.Tolipova J.O, G'ofurov A.T. Biologiya o‘qitish metodikasi. O‘quv-metodik
qo‘llanma. — Т.: «Bilim» 2004.
21.Tolipova J.O, G'ofurov A.T, Biologiya o‘qitish metodikasi. Pedagogika oliy
o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik. — T.:, Moliya-iqtisod, 2007.
22.Tolipova J.O, G'ofurov A.T. Biologiya ta’limi texnologiyalari. — Т.:
O‘qituvchi, 2002.
23.Tolipova J va boshqalar “Botanika darslari” Toshkent 2016. 13-18-b.
24.Tolipova J, G‘ofurov A, “Biologiya o‘qitish metodikasi” Toshkent-2014. 23-
28-b.
25.To‘xtayev A va boshqalar. Inson va tabiat (metodik qo‘llama). Toshkent 2003-
yil.41-42-b.
26.Yo‘ldoshev J.G‘, Usmonov S.A Pedagogik texnologiya asoslari. — Т.:
O‘qituvchi, 2004.
27.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. // «Xalq so‘zi» gazetasi, 2017 yil 23 dekabr. 14-15-b.
28. www.ziyonet.uz
29. www.ziyouz.com

54
30.. www.kitobxon.com
31. www.pedagog.uz
32. www.fayllar.org
33. www.e-library.namdu.uz
34. https://conferences.uz
35. https://multiurok.ru
36. http://newjournal.org

7-sinflarda biologiya darslarini o‘tishda yangi pedogogik texnologiyalarni qo‘llash

Купить