A. R. Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	81.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

A. R. Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA’LIM VAZIRLIGI
Farg’ona Davlat Universiteti
Pedagogika –Psixologiya fakulteti Psixologiya
yo’nalishi -guruh talabasi
---------------------------------ning Umumiy
psixologiya fanidan yozgan
KURS ISHI
Mav zu: A. R Luriy aning xot iraga doir t adqiqot lari
Ilmiy rahbar --------------------------------------------
2023

MUN DA RIJ A
KIRISH ............................................................................................................
.... I-BOB . X ot ira jaray onlari v a uning nazariy asoslari.
1.1. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini
o’rganishborasida olib borilgan tadqiqotlar
tahlili……….............................................................................. 1.2. A.Luriya va
uning hayoti..................................................................................... I- bob
yuzasidan xulosalar…………………………………………………………..
II BOB. A . R Luriy aning xot iraga doir t adqiqot lari t axlili
2.1. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari va ularni psixologik
ahamiyati ......
II bob yuzasidan
xulosalar ....................................................................................
Xulosa ................................................................................................................
.
Adabiyotlar
ro’yhati ...........................................................................................
Ilovalar ..............................................................................................................

KIRISH.
Tadqiqot ning dolzarbligi. O’zbekiston mustaqillikga erishib o’z
oldiga ozod va obod jamiyat qurishni maqsad qilib qo’ygan ekan,
barkamol avlodni tarkib toptirish O’zbekiston tarqqiyotining poydevori
sifatida qarala boshladi.Birinchi prizidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab
o’tganlaridek “Ta’lim-tarbiya–ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong
darajasi uning rivojini ham belgilaydigan omnildir. Binobarin ta’lim-
tarbiya tizimi o’zgartirmasdan turib ongni o’zgartirib bo’lmaydi. Ongni,
tafakkurni o’zgartirmasdan turib esa biz ko’zlagan oliy maqsad-ozod va
obod jamiyatni barpo etib bo’lmaydi”.
Yosh avlodni tarkib toptirish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biridir. Birinchi prizidentimiz I.A.Karimov tabiri bilan
aytganda “ Biz komil inson tarbiyasini davlat siyosatini ustuvor sohasi
deb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda biz, avvaloongni yuksak,
mustaqil fikrlaydigan, xulq-atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan
bilimli, ma’rifatli kishilarni tarbiyalay olsakgina, oldimizga qo’ygan
maqsadlarga erisha olamiz, yurtimizda farovonlik vatarqqiyot qaror
topadi”. Komil insonni tarkib toptirishda maktabgacha yosh davri
muhim o’rin tutadi. Uzliksiz ta’limni boshlang’ich bosqichi maktabgacha
ta’lim bosqichi hisoblanadi. Shuning uchun maktabgacha yosh davrda
bolaning aqliy kamolotiga va
shaxs
hususiyatlar tarkib topishiga
diqqat e’tiborini qaratish lozim.
Tadqiqotimizning dolzarbligi ushbu nuqtai nazardan bola xotira
jarayonlarining rivojlanishini o’rganishdan kelib chiqadi.
Tadqiqot ning met odologik asosi. Rus psixologlari
A.A.Smirnov,P.I.Zinchehko, L.S.Vigotskiy va L.N.Leont’yev,A.R.
Luriyaning xotira jarayonini o’rganish borasidagi olib borilgan ilmiy
tadqiqotlari, o’zbek olimi professor E.G’oziyevning xotira muammosi

bo’yicha nazariy asoslari tadqiqotning metodologik asosi bo’lib hizmat
qiladi.

Tadqiqot ning maqsadi. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy
tadqiqotlarini
psixologik asoslarini o’rganishni maqsad qilib qo’ydik.
Maqsadni amalga oshirish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni
qo’ydik:
1. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini o’rganish borasida
olib
borilgan tadqiqotlarni tahlil etish.
2. Xotira jarayonini va uni rivojlantirishni nazariy jihatdan asoslash.
3. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarinitahlil qilish.
Tadqiqot ning ilmiy y angiligi. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy
tadqiqotlarini
kurs ishi darajasida o’rganilishi tadqiqotning ilmiy yangiligi.
Tadqiqot predmet i . A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy
tadqiqotlari
Tadqiqot ning nazariy ahamiy at i. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy
tadqiqotlarini
ilmiy-nazariy asoslanishi orqali Umumiy psixologiya , Psixologiya , Yosh
davrlar
psixologiyasi , Eksperimental psixologiya kabi fanlarni ilmiy boyishiga
xizmat
qiladi .
Tadqiqot ning amaliy ahamiy at i. xotira jarayoni uni rivojlanishini
o’ziga xoc
xususiyatlarini borasida olingan ma’lumotlarni tarbiyachilar,
psixologlar, ota-onalar
faoliyatida qo’llanishi mumkin.
Ishning t uzulishi. Ish ikkita bobdan,3 taparagraf, xulosa,
tavsiyalardan

foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovadan iborat .

I-BOB. X ot ira jaray onlari v a uning nazariy asoslari.
1.1. X ot ira jaray onlari v a uni riv ojianishi muammosini o’rganish
borasida olib borilgan t adqiqot lar t ahlili
Xotira jarayonlarini o’rganish bo’yicha psixologiya fani sohasida
bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. Xotira va uning jarayonlari olamni
bilishda muhim ahamiyatga ega bo’lib, bola olamni bilishda olgan
ma’lumotlari ular uchun yangi-yangi ochilishlar bolib hisoblanadi.
Idrok etilgan ma’lumotlar uning miyyasida saqlanib qoladi, keyingi
ma’lumotlarni idrok etishda avval o’zlashtirilgan va ongida saralangan
ma’lumotlarga tayanadi.Xotira kishining bilishida muhim ekan, bu
borada ilmiy tadqiqotlar olib borish zarurati tug’iladi. Maktabgacha
yosh davrida bolaning xotira jarayonlarini o’rganar ekanmiz, bu borada
olib borilgan tadqiqotlarni tahlil etish vazifasini qo’ydik.Tadqiqotlar
shuni ko’rsatdiki xotirani rivojlantirish mumkin. Dastlab olimlar xotirani
mnemonak shaklini o’rganishga harakat qilgan. Bu esda qoldirishni
yengillashtirish maqsadida sun’iy ravishda maxsus chizmalari, shartli
belgilar tariqasida qollaniladigan usullar yi’gindisi. Mnemonika koproq
assotsiativ (o’xshashlik, yondoshlik va qarama–qarshilik) qonunlariga
asoslangan bo’lib, faqat o’zaro bog’langan ma’lumot va materiallarni
esda qoldirish uchun qo’llaniladigan yordamchi usullar yig’indisidir.
Buni yuzaga kelishi eramizdan avvalgi VI-V yuz yilliklarga borib
taqaladi. Mnemotexnikani asoschisi shoir va faylasuf Simonid
Keosskhisoblanadi.XVIII asrda mnemotexnika mashg’ulotlari usllarini
italyan olimi Mon Di Modena takomillashtirdi. Daniyalik olim Karla Otto
XIX asrda mnemotexnikadan tizimli ravishda foydalanish bilan shuxrat
qozondi. 1837-yilda taniqli

mnemonist R.Yu.Yavinskiy tarixni o’qitishda bu usulni qo’lladi.U har
qanday fakt, tarix mazmuni oddiy holda xotirada o’rnashib qolishini
isbotlab berdi. Bunda agarda

ma’lum bir yil qandaydir tanish kombinatsiyalar nuqtai nazariyadan
tasavvurlar bilan birlashtirilsa va mnemonik jadvallar kataklariga
joylashtirilsa faxm va tarix mazmuni xotirada o’rnashib qolar ekan.
Mnemotexnikadan olim Simond foydalanib u quyidagicha xulosaga
keladi.
1. Tasavvurlar tashqi ta’sirlar asosida his qiluvchi organlar orqali
ma’lum impulslar asosida yuz beradi.
2. G’oyalarning assotsatsiyasida to’rt qonun mavjud: o’xshashlik
qonuni, qarama–qarshilik qonuni, birin-ketinlik qonuni bir vaqtdalik
qonuni. Bu qonunlarning asosi taqqoslash prinsipidir. Bularning
barchasi o’zaro bog’liqdir.
3. Bu bog’liqliklarni topishda mnemotexnika barcha eslab
qolingan ma’lumotlarni so’zlarga bo’lib chiqadi. Ularni uch guruhga
bo’lish mumkin:
a) alohida nomlar, iboralar.
b) matnli kalit so’zlari
c) sana
XX yuz yillikda Rossiyada xotirani mustahkamlash uchun
birqancha tadqiqotlar amalga oshirildi. Bir guruh olimlar katta
ma’lumotlarni eslab qolishda sun’iy assotsiatsiyalarni yaratish bilan
xotira ishini kuchaytirishga e’tibor qaratdilar.
Boshqa olimlar eslab qolishni yaxshilashni o’rgandilar va sharoit
yaratdilar. Bu olimlarga quyidagilarni kiritdilar:
1.O’rganilayotgan ma’lumotlarni qayta ishlash usullari.
2.Yosh va individual hususiyatlarni hisobga olish.
3.Faoliyat predmetini o’rganish
4.Eslab qolish kerak bo’lgan topshiriqning ma’nosi va ifodasi
5.Ijobiy emotsiyalarni shakllantirish

6.Ma’lumotlarni ma’lum bir tizimda takrorlashni tashkillash
Assotiatsiyalar qayta tiklash faoliyatini kuchaytiradi. Rus psixologi
R.S.Nemov eslab qolish oson bo’lgan, yaxshi tanish predmet bilan fikrni
bog’lash

orqali eslab qolish borasida o’z qarashlarini ifoda etadi( 17.352). Uning
fikricha bajarish kerak bo’lgan ishlarni eslab qolish uchun
quyidagilarga amal qilish kerakligini tavsiya etadi.
1.Har bir ish bilan bog’liq predmetni tanlab olish.
2.Predmetlarni bir-biri bilan har qanday, hattoki mo’jizaviy tarzda
bog’lash 3.Hosil bo’lgan odatiy predmetni fikran ko’z oldiga
keltirish.
Uning ko’rsatishicha assotsiatsiyalar usulida eslab qolish uchun
quyidagilar zarur:
1.Assotsiatsiyalarni bo’rttirish, chunki ulkan predmetlarni eslab
qolish oson.
2.Assotsiatsiyalarni harakatlantish zarur, chunki harakat
obrazlarni jonlantiradi va eslab qolishni qiziqarli tarzda
yuzaga keltiradi.
3.Assotsiatsiyalarni birini boshqasiga almashtirish, bir-biri bilan
aloqa eslab qolish jarayonini yengillashtiradi.
4.Aloqa va assotsiatsiyalar zerikarli va siyqasi chiqqan bolishi
kerak emas. Amerikalik psixolog M.Djons o’z eksperimentlarida
talabalarning bilimlarini tekshirish uchun ma’ruzalar mazmunini turli
vaqt oralig’ida tekshirdi. Natija quyidagicha ko’rsatkichni berdi:
ma’ruzadan keyinoq asosiy ma’no 65%, ma’ruzadan 3-4 kundan keyin -
45.3% bir haftadan keyin 34.6%, ikki haftadan keyin 30.6%, sakkiz
haftadan keyin 24.1%ni eslab qolganlar.Unutish jarayonini
sekinlashtirish uchun idrok etilgan materialni takrorlashni tashkil etish
muhim bo’lib, tadqiqotchi M.N.Shardakovni eksperimentlari asosida
quyidagi natijalarni oldi. Agar idrok etilgan materialni o’sha kuni
takrorlab chiqilmasa bir kundan so’ng xotirada 74%, takrorlanganda -
88% materialni eslab qolar ekan.
Tahlil qilish jarayoni xotirada bir qancha qonuniyatlarni yuzaga
keltirishiga ta’sir ko’rsatadi.

Rus olimi T.Ribo bu borada quyidagi qonuniyatlarni ko’rsatib o’tadi.
1.Xotira kishining individual hususiyatlari bilan bog’liq
psixikaning anomalligi xotiradagi patologiyaga olib
keladi.

2.Kishining xotirasi bir hil qoida asosida ham yo’qoladi va
tug’iladi.
Xotiraning yo’qolishida murakkab va yaqin orada
o’zlashtirilgan tasavvurlar jabr chekadi. Xotira qayta
tiklanganda aksincha avval oddiy va eski xotiralar tiklanadi.
Vezuvin-1281 m–bu yerda yaqinda vulqon otilgan kabilar.Olimlar
M.A.Ziganov va V.A.Kozarenko xotirada kodlashtirish muammosi
bo’yicha tadqiqotlar olib boradi. Ularning fikricha, “Obrazli kod– bu
ma’lum bir ma’lumot bilan qattiq mustahkamlangan ko’ruv obrazi”.Rus
olimi I.Matyugin xotira jarayonlari borasida tadqiqotlar olibborib, chet
tili so’zlarini eslab qolishning metodlarini ishlab chiqadi. U chet tili
so’zlarini eslab qolishda uning fonetik tuzilishi assotsiatsiyasini ko’rsatib
o’tadi.
Esda olib qolish inson faoliyatining xususiyatiga bevosita
bog’liqdir. A. A.Smirnov, P. I. Zinchenko tajribalari shuni ko’rsatadiki,
esda olib qolish u yoki bu faoliyatdagina samarali bulishi mumkin. A. A.
Smirnovning tajribalarida tekshirishlarga Qaraganda, ikki xil faoliyat
taklif qilinsa, birinchi xolda ular ma’noli matnni esda olib qolish
nazarda tutiladi. Sinaluvchilar matnni yodlar ekanlar, materiallar ustida
hech qanday faol ish olib bormaganlar. Ikkinchi holda esa esda olib
qolish vazifasi qo’yilmaydi-yu, lekin matn ustida muayyan ish olib
borish, unda uchraydigan ma’noviy xatolarni aniqlash taklif etiladi.
Ikkinchi holda esda olib qolish ancha samarali bo’lganligi
aniqlangan.Bu samaradorlik esa ko’p jihatdan beriladigan
ko’rsatmalarga bog’liqdir. Umuman esda olib qolish ko’rsatmasi uzoq
vaqisqa muddatli esda saqlashga, aniq esgatushirishga yoki so’zlari
bilan esga tushirishga qarab ko’rsatmalar berish mumkin. Tajriba
o’tkazuvchilarning xizmati shundaki, a) sinaluvchilarga tegishli
ko’rsatmalarni ishlab chiqish yoki ularni yaratish, b) qaysi xabar,
ma’lumot, axborot, taassurot muvaqqat xususiyatga ega, v) nimani
esda olib qolish zaruriyati mavjud, g) qandaylarini tushunib olish kifoya

qiladi, d) nimani qay xolda so’zma-so’z esda olib qolish kerakligini
ko’rsatib o’tish lozim.Maxsus vositalar va oqilona usullarni qo’llash
orqali esda olib qolish soxasidagi yodlashdan iborat tashkiliy faoliyat
alohida ahamiyatga ega. A.A.Smirnovning o’tkazgan tajribasidagi
natijalar shuni ko’rsatadiki, matnni

maxsus tuzib chiqilgan rejaga asoslangan xolda yodlash rejasi,
palapartish esda olib qolishdan ikki baravar samaraliroq ekan. Psixolog
olimlarning tavsiyasiga binoan yodlash jarayonida materialni takrorlash
bilan uni faol esga tushirish o’zaro almashtirib turish yuqori natijalar
beradi. Esda olib qolish jarayonida
o’zlashtirilayotgan materialning ma’noga ega bulishligi yoki bulmasligi
muhimdir. Assotsiativ psixologiya maktabining vakili, taniqli psixolog G.
Ebbingauz jahon psixologiyasida birinchi bo’lib, 1885 yilda oliy ruhiy
jarayon bo’lgan xotirani (1888 yilda intellektni) ilmiy tajriba metodi
negizida tekshirdi va keng ko’lamda turmushga tatbiq etdi. U xotira
jarayonini tajribada tekshirishning asosiy yo’nalishini ishlab chiqdi.
Xotirani «sof» ko’rinishda o’rganishga harakat qilib, ma’no kasb
etmaydigan bo’g’inlardan foydalanadi. Uning bu tadqiqoti kishining
mantiqiy xotirasini emas, balki mexaniq xotirasiga nisbatan
qo’llanishga xos to’g’ri yo’nalishdir.
G. Ebbingauz unutishning vaqtga bog’liqliginitajriba orqali
aniqlagan. To’plangan natijalarning ko’rsatishicha, material yod
olingandan so’ng unutish sur’ati tez,keyinchalik u birmuncha
sekinlashadi. Bu qonuniyat ma’nosiz ayrim bo’g’inlarni unutish ustida
olib borgan ishlarida tasdiqlangan. Tajribalarning ko’rsatishicha,
o’rganilgan narsalar bir soatdan keyin unutiladi. Materialni o’zlashtirish
jarayoni mobaynida, xotirlash natijasida unutish sekinlashib boradi.
Muvaqqat asab bog’lanishlari susayishi natijasida qachonlardir sodir
bo’lgan narsa vahodisalarning o’zaro aloqalari xotirada asta-sekin
yo’qolib boradi. Vaqtning o’tishi bilanbirmuncha unutilib borilayotgan
yoki unutilib ketilayotgan vaqti bog’lanishlarni, ya’ni assotsiatsiyalarni
qaytadan tiklash jarayoni kuch-quvvat, xatti-harakatlarni talab qiladi.G.
Ebbingauz izdoshlari va shogirdlari tomonidan o’tkazilgan juda ko’p
tadqiqotlarning ko’rsatishicha, unutish sur’ati materialning ma’noli yoki
ma’nosizligiga, uningqanchalik anglashilganligiga bog’liqdir. Material

qanchalik mazmundor, anglashilgan, tushunib olingan bo’lsa, u xolda
unutish xam shunchalik sekin kechadi. Lekin ma’noli materialga
nisbatan xam unutish avval tez surhatda, keyinchalik esa bu
sekinlashadi. Biron bir materialni

o’zlashtirish yoki esda olib qolish—insonning extiyojlari, qiziqishi,
faoliyatning maqsadi bilan bog’liq bulsa, bu material sekin unutiladi.
Yuqoridagi fikr va mulohazalarning isboti uchun G.
Ebbingauzning hayotiy tajribasidagi misolni keltiribo’tamiz. U Don Juan
Bayronning to’rtligini 24 soatda o’zlashtirib oladi. Bu to’rtlik G.
Ebbingauz uchun shaxsiy ahamiyat kasb etgan, shu bilanbirga, uning
qiziqish istaklariga mos tushgan. Bunda o’zlashtirish jarayoni
ko’piligicha ketadi: ikkinchi marta takrorlash 50 foiz vaqtni tejagan,
keyin vaqt o’tishi bilan bu to’rtlikni takrorlash 34 foiz vaqtni tashkil
qilgan. Oradan 22 yil o’tgandan so’ng xam bu to’rtlik xanuzgacha uning
ko’z o’ngidan ketmagan. Xuddi shu g’azalning boshqa bir to’rtligini yod
olishga harakat kilib kurilganda, buning uchun birmuncha ko’p vaqt
talab qilgan xamda 7 foiz vaqt ketgach, bu g’azalning qolgan qismlari
yod olinmagan. Demak, bundan shunday xulosaga kelishimiz
mumkinki, odam uchun katta hayotiy ahamiyatga ega bo’lgan
narsalarning ko’pchilik qismi mutlako esdan chiqib ketmaydi.1926 yili
P. Vil’yamson bir bo’g’inli so’zlar asosida tuzilgan materialdan
foydalanib, A Dittse va G. Djons (1931 yili) kasr usulidagi matndan
olingan materialni bir marta o’qib chiqilgandan so’ng, olingan
materiallarga ko’ra, unutish jarayoni Ebbingauzning ma’nosiz bo’g’inlar
yordamida tuzilgan materiallar asosida o’tkazilgan tajribasidan farqli
ravishda, quyidagicha natija bergan: Ebbingauz tajribalarida bir soat
ichida 35 foizga keskin pasaygan bo’lsa, Dattse Djonslarning
tajribalarida unutish 72 foizga, P. Vil’yamsonnikida esa unutish 75
foizga pastlashgan xolda egri chiziq hosil.Sobiq sho’ro psixologlari
tadqiqotlarining natijalari ma’noga ega bo’lgan materiallarni
o’zlashtirishda esda olib qolish uchun turli xil yo’nalish, ko’rsatma
berish muhim ahamiyat kasb etadi, degan fikrni tasdiqdaydi. A. N.
Leont’ev, S.L.Rubinshteyn, P.A.Ribnikov va boshqalar bolalarning xotira
faoliyatini o’rganganlar, shuningdek, ular o’qish faoliyatiga asoslangan
xolda maktab o’quvchilarida tekshirish ishlarini olib borganlar.P. I.

Zinchenko, M. N. Shardakov, A. I. Lipkinalarning tadqiqot ishlarining
aksariyati shunga bag’ishlangan bo’lib, turli materialni esda olib
qolishda tushunishning ahamiyati muhimligini tasdiqlashga intilgan.
Bu materialni esda olib qolishga to’g’ri yo’nalish berilishining natijasida
material mazmunini tushunib

olgan xamda esda olib qolishtezligi, aniqligi, mustahkamligi va to’liqligi
ta’minlanadi .
A.A.Smirnovning ta’kidlashicha, shu davrgacha xech kim, xech bir
ilmiy adabiyotlarda bolalarga va quyisinf o’quvchilariga ahamiyatli
bo’lgan materialni mexanik tarzda olib qolishlariko’rsatilmagan.Nemis
psixologi Vilyam Shtern (1871—1938) fikricha, bolalarda xam, katta
yoshdagi odamlarda xam ma’nosiga tushunib o’zlashtirishga nisbatan
mexanik egallash kam maxsuldordir. Bu mulohaza xaqiqatan xam
to’g’ri bo’lib, u Meymon fikriga ko’ra, yosh ulg’ayishi bilan ma’nosiz
materialni esda olib qolish kamayib boradi va kam samara beradi, lekin
ma’noga ega bo’lgan bilimlarni esda olib qolish esa sezilarli darajada
rivojlanib boradi. Shunga o’xshash omillar boshqa psixologlar
tomonidan xam to’plangan bo’lib, bu haqda boy materiallar umumiy
psixologiya xrestomatiyalarida o’z ifodasini topgan.A. A. Smirnov ma’no
anglatmaydigan bo’g’inlardan va ma’no kasb etuvchi so’zlardan
tuzilgan material asosida tekshirish o’tkazgan. Katta va kichik
yoshdagilarda ixtiyoriy va ixtiyorsiz esda olib qolishni aloxida
tekshirish, xar ikkala yosh davrida mazmundor va mazmunsiz
materialni esda olib qolishning munosabatini tekshirish maqsad qilib
qo’yilgan.Ma’no kasb etgan materialni esda olib qolish yosh bolaga
nisbatan kattalarda ustunligi, lekin ma’nosiz materialni esda olib qolish
kichik yoshdagi bolalarga qaraganda kam samara bermasligi
aniqlangan. Ma’nosiz bo’g’inlar nafaqat kichik yoshdagi bolalarda, balki
katta yoshdagilarda xam yaxshi o’zlashtiriladi.A. N. Leont’ev tadqiqot
ishlarida katta yoshdagilarning ma’nosiz bo’g’inlardan tuzilgan
materialni yaxshi, puxta esda saqlab qolishligi ta’kidlangan. Katta
yoshdagilar ma’nosiz bo’g’inlarni qandaydir mazmun bilan tez va oson
bog’lay oladilar. Shuning uchun ulardabolalarga nisbatan xam
kuchliroq ma’no kasb etadi, shuningdek ma’no anglatmaydigan
materialni o’zlashtirish jarayoni tez ko’chadi, maxsuldorroq bo’ladi.
Ma’nosiz materiallar egallash uchun iroda kuchi, irodaviy sifatlar

muhim ahamiyatga egadir. Bolalarda xotiraning yuksak (yuqori)
shakllarini birinchi marta tadrijiy ravishda tadqiqot qilish taniqli
psixolog L.S.Vigotskiyga nasib etgan (1896-1934). L. S. Vigotskiy 20-
yillarning oxirlarida maxsus tekshirishlarning predmeti qilib, xotiraning
yuksak shakllarining rivojlanish

muammosini tanlagan va u o’z shogirdlariga L. N. Leontg’ev (1903-
1979) va L. V. Zankov bilan birgalikda xotiraning yuksak shakllari ruxiy
faoliyatning murakkab shakli ekanligini, kelib chiqish jixatidan
ijtimoiyligini ko’rsatadi. Shuning bilan birga u murakkab, moxiyatiga
ko’ra, esda olib qolishning asosiy bosqichlari rivojlanishini dalillab
berdi. Psixologlardan A. A. Smirnov, P. I. Zinchenqolar xam xotira
bo’yicha ilmiy-tekshirish ishlarini olib bordilar, uning yangi qonunlari va
mexanizmlarini ochdilar, esda olib qolishning faoliyat maqsadiga
bog’liqligini yoritdilar, murakkab materialni esda olib qolishning
oqilona usullarini ko’rsatib berishga muvofiq bo’ldilar.

1.2. A.Luriya va uning hayoti
Alek sandr Romanov ich Luriy a Aleksándr Románovich Lúriya; 16
iyul 1902-1977 yil 14 avgust)-rus imperatori va sovet rusiko'pincha
zamonaviy otasi sifatida tanilgan .U miyasida shikastlangan qurbonlar
bilan klinik ish olib borishda keng va o'ziga xos neyropsikologik test
batareyasini ishlab chiqdi hanuzgacha turli xil shakllarda qo'llaniladi.U
turli miya mintaqalari faoliyati va umuman miyaning integral
jarayonlarini chuqur tahlil qildi. Luriyaning magnum opus, Insonda
yuqori kortikal funktsiyalar (1962), ko'plab tillarga tarjima qilingan va u
bilan to'ldirilgan juda ko'p ishlatiladigan psixologik darslik Ishchi miya
1973 yilda.Luriyaning urushdan oldin asosiy manfaatlari
psixosemantika sohasida bo'lganligi kamroq ma'lum (ya'ni odamlar
so'zlarni va ko'rsatmalarga qanday qilib ma'no berishini o'rganish). U
janubdagi past ma'lumotli aholini o'rganish bilan mashhur
bo'ldiularning ma'lumotli dunyodan farqli ravishda (ularning
vositalarining funktsional imkoniyatlari bilan belgilanadigan) turli xil
tasniflashdan foydalanishlarini ko'rsatmoqdaU asoschilaridan biri
ediva .boshqaruvchisi "Vygotskiy-Luriya doirasi" nomi bilan ham
tanilganVygotskiy bilan ishlashdan tashqari, Luriya ikkita g'ayrioddiy
psixologik amaliy tadqiqotlar bilan mashhur: Mnemonistning aqli ,
haqidayuqori darajada rivojlangan xotiraga ega bo'lgan; va Dunyo
buzilgan odam , bilan bir kishi haqida Faoliyati davomida Luriya
Kommunistik Ta'lim Akademiyasi (1920-1930-yillar), Eksperimental
Defektologiya Instituti (1920-
1930s, 1950-
1960s, ikkalasi ham Moskvada
), Ukraina Psixonev
rologik
Akademiyasi (kabi) kabi ko'plab ilmiy sohalarda ishlagan 1930-
yillarning boshlari), Butunittifoq eksperimental tibbiyot instituti va
Burdenko nomidagi neyroxirurgiya instituti (30-yillarning oxiri). A 2002

yilda nashr etilgan so'rovnoma Luriyani 20-asrning 69-eng ko'p eslatib
o'tilgan psixologi deb topdi.

Luriya yahudiy ota-onasi tomonida
n tug'ilgan
Qozon, sharqiy viloyat
markazi Uning ko'plab oilalari tibbiyotda edi. Luriyaning biografi
Evgeniya Xomskayaning so'zlariga ko'ra, uning otasi Roman
Albertovich Luriya "professor sifatida ishlagan. va Rossiya inqilobidan
keyin u Qozon ilg'or tibbiy ta'lim institutining asoschisi va boshlig'i
bo'ldi. "Sarlavhasi ostida rus tilida otasining ikki monografiyasi nashr
etilgan, Oshqozon va gullet
kasalliklari
(1935) va Kasallik va gastrogen kasalliklarig
a ichki
ko'rinish (1935)Uning onasi Evgeniya Viktorovna Xaskin (qizning ismi)
kollejni tugatgandan so'ng amaliyotchi stomatologga aylandiLuriya ikki
farzanddan biri edi; uning singlisi Lidiya amaliyotchi psixiatrga aylandi
Dast labk i t a'lim v a Mosk v aga k o'chib o't ish
Luriya maktabni muddatidan oldin tugatib, birinchi darajani 1921 yilda
tugatgan Hali Qozonda talabalik paytida u Qozon Psixoanalitik
Jamiyatini tashkil etgan va qisqa vaqt ichida xat almashgan 1923 yil
oxirlarida u Moskvaga ko'chib o'tdi va u erda yashadiKeyinchalik ota-
onasi unga ergashib, yaqin atrofda joylashdilar. Moskvada Luriya
Konstantin Kornilov tomonidan 1923 yil noyabridan boshlab Moskva
davlat eksperimental psixologiya institutida ishlashni taklif qildi.
1924 yilda Luriya uchrashdikim unga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ikki psixologning birlashuvi keyinchalik Vygotskiy deb nomlangan
narsani tug'dirdi, aniqrog'i, 1920 yillar davomida Luriya ko'plab olimlar
bilan uchrashdi, shu jumladan Mark Lebedinskiy, ularning aksariyati
uning umr bo'yi hamkasblari bo'lib qolaveradi. Vygotskiydan keyin va u
bilan birga, 1920-yillarning o'rtalarida Luriya tubdan yangi turdagi
psixologiyani rivojlantirish loyihasini boshladi. Ushbu yondashuv
"madaniy", "tarixiy" va "instrumental" psixologiyalarni birlashtirgan va
odatda, hozirgi kundaBu madaniyatning vositachilik rolini, xususan
yuqori psixologik funktsiyalarni rivojlantirishdava

Vygotskiydan mustaqil ravishda Luriya odamlarning yashirin yoki
bo'ysungan hissiy va tashxis qo'yilganligini aniqlashga yordam
beradigan mohirona "qo'shma motorli usul" ni ishlab chiqdi. Ushbu
tadqiqot 1932 yilda AQShda nashr etilgan Insoniy nizolarning mohiyati
va uni Sovet Rossiyasining etakchi psixologlaridan biri sifatida xalqaro
miqyosda mashhur qildi. 1937 yilda Luriya qo'lyozmani rus tilida
topshirdi va Tbilisi universitetida doktorlik dissertatsiyasi sifatida
himoya qildi (2002 yilgacha rus tilida nashr etilmagan).
Luriya Moskvaga ko'chib o'tgandan so'ng, 1920-yillarda uchta kitob
yozgan, Insoniy nizolarning mohiyati (rus tilida, lekin Luriya hayoti
davomida faqat ingliz tilidagi tarjimada 1932 yilda AQShda nashr
etilgan), Bola rivojlanishidagi nutq va aql va Shahar, qishloq va uysiz
bolalar nutqi va aqli (ikkalasi ham rus tilida).
Ikkinchi sarlavha 1928 yilda chiqqan, qolgan ikkitasi 1930 yillarda nashr
etilgan.
1930-yillarning boshlarida Luriya ham, Vigotskiy ham tibbiyotni
Xarkovda boshladilar, keyin 1934 yilda Vygotskiy vafotidan keyin Luriya
tibbiy ma'lumotni tugatdi
Mult ik ult uralizm v a nev rologiy a
1930-yillar Luriya uchun ahamiyatli edi, chunki uning tub aholini
o'rganishi uning umumiy manfaatlari yo'lidamultikulturalizm
maydonini ochdiUshbu qiziqish keyingi yigirmanchi asrda butun dunyo
bo'ylab mahalliy xalqlarni o'rganish va himoya qilishni boshlagan turli
xil olimlar va tadqiqotchilar tomonidan tiklangan bo'lar edi.
Luriyaning ishlari ushbu sohada ekspeditsiyalar bilan
davom etdi Vygotskiy nazorati ostida Luriya kam ma'lumotli
ozchiliklarning madaniy rivojlanishi natijasida sodir bo'lgan turli xil
psixologik o'zgarishlarni (shu jumladan idrok etish, muammolarni hal
qilish va xotirani) o'rganib chiqdi. Shu munosabat bilan u tadqiqotga
katta hissa qo'shgan

Bunga javobangenetiklarni tozalash, Luriya 1937 yil yozida imtiyozli
diplom bilan tugatgan vrachlik unvonini olishga qaror
qildi.Qo'lyozmasini qayta yozgandan va qayta tuzgandan so'ng Insoniy
nizolarning mohiyati , u 1937 yilda

Tbilisi institutida doktorlik dissertatsiyasi uchun himoya qildi va
pedagogika fanlari doktori etib tayinlandi."O'ttiz to'rt yoshida u
mamlakatdagi eng yosh psixologiya professorlaridan biri edi."1933
yilda Luriya mikrobiologiyaning taniqli mutaxassisibiologiya fanlari
doktori Lana P. Lipchinaga uylandiEr-xotin Moskvada, ularning yolg'iz
qizi Lena (Elena) tug'ilgan Frunze ko'chasida yashagan.
Luriya ham o'qidiva kattauylardamadaniy va genetik insoniyat
rivojlanishining turli omillarining o'zaro ta'sirini aniqlash. 1930-
yillarning oxirlarida, shuningdek, urushdan keyingi akademik hayoti
davomida u birinchi marta o'tkazilgan asab-psixologik ishida til, fikr va
kortikal funktsiyalar o'rtasidagi munosabatlarga, xususan, afazi uchun
kompensatsion funktsiyalarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Luriyauchun1945yildatugaganGermaniyabilanurushuningpsixologiyasi
va nevrologiyasidagi faoliyati uchun bir qator muhim o'zgarishlarga
olib keldi. U 1943 yilda tibbiyot fanlari doktori va 1944 yilda professor
lavozimiga tayinlangan. Luriya uchun alohida ahamiyatga ega bo'lgan
narsa shundaki, unga hukumat tomonidan urush oqibatida miya
shikastlanishidan aziyat chekkan 800 ga yaqin kasalxonada davolanish
vazifasi topshirilgan. Luriyani davolash usullari ko'plab emotsional va
intellektual funktsiyalarni buzish bilan shug'ullangan. U ushbu
bemorlarni sinchkovlik bilan qayd etib bordi va ulardan funktsional
tiklanishning uchta imkoniyatini aniqladi: "(1) vaqtincha bloklangan
funktsiyani disinhibatsiya qilish; (2) qarama-qarshi yarim sharning
potentsial potentsialini jalb qilish; va (3) funktsiyani qayta tashkil etish.
tizimi "deb nomlangan Miyaning harbiy jarohatlaridan funktsional
tiklanish , (Moskva, 1948, faqat rus tilida.) Ikkinchi kitob Shikastlangan
afazi 1947 yilda yozilgan bo'lib, unda "Luriya afaziya haqidagi mavjud
g'arbiy tushunchalardan sezilarli darajada farq qiluvchi nutqning
asabiy tashkiloti va uning buzilishlari (afazi) to'g'risida asl
tushunchani ishlab chiqqan". Urush tugaganidan ko'p o'tmay, Luriya

markazda umumiy psixologiya bo'yicha doimiy lavozimga
tayinlandiUmumiy psixologiyada, u erda umrining qolgan qismida
asosan qolish kerak edi; u asos

solishda muhim rol o'ynaganva keyinchalik patologiya va
neyropsixologiya kafedralarini boshqargan.1946 yilga kelib uning
otasi, Botkin kasalxonasidagi gastroenterologik klinikalarning boshlig'i
oshqozon saratonidan vafot etdi. Onasi yana bir necha yil omon qoldi
va 1950 yilda vafot etdi.

I- bob y uzasidan xulosalar
Urushdan keyin Luriya o'z faoliyatini Moskvaning Psixologiya
Institutida davom ettirdi. Bir muncha vaqt davomida u
asosanpsixologiyaning alangalanishi natijasida Psixologiya institutidan
chetlashtirildi.va 1950-yillarda u tadqiqotga o'tdidefektologik institutda
bolalar. Bu erda u bolalar psixologiyasida o'zining kashshof
tadqiqotlarini olib bordi va Sovet Ittifoqida o'sha paytgacha hali ham
ta'sir o'tkazib kelayotgan ta'siridan o'zini butunlay ajratib tura
oldi.dastlabki tadqiqotlar. Luriya o'zining manfaatlari "Pavlovning
ikkinchi signal tizimi" ni tekshirish bilan cheklanganligini vaPavlovning
inson xatti-harakatlarini "ijobiy mustahkamlash orqali shartli refleks"
asosida soddalashtirilgan birlamchi tushuntirishiga taalluqli emasligini
aytdi. Luriyaning nutqning regulyativ funktsiyasiga bo'lgan qiziqishi
1950-yillarning o'rtalarida yana ko'rib chiqilgan va uning 1957 yildagi
monografiyasida sarhisob qilingan Oddiy va g'ayritabiiy xatti-
harakatlarni tartibga solishda nutqning o'rni . Ushbu kitobda Luriya
ushbu sohadagi asosiy tashvishlarini Xomskaya tomonidan qisqacha
bayon qilingan uchta qisqacha nuqta orqali quyidagicha bayon qilgan:
"(1) aqliy jarayonlarning rivojlanishidagi nutqning o'rni; (2) nutqning
regulyativ funktsiyasining rivojlanishi; va (3) ) turli xil miya
patologiyalari tufayli nutqning regulyativ funktsiyalaridagi o'zgarishlar.
"
1950-yillarda Luriyaning bolalar psixologiyasiga qo'shgan asosiy
hissalari 1956 va 1958 yillarda Moskvada nashr etilgan ikki jildli to'plam
to'plamida to'plangan tadqiqotlar bilan yaxshi xulosa qilingan. Oddiy va
anomal bolalardagi yuqori asab tizimining muammolari . Xomskaya
Luriyaning yondashuvini quyidagicha xulosaga keltiradi: "Avtoulovlar
birlashmasi uslubini qo'llash (bu) tergovchilarga (malakasiz) bolalar
shartli aloqalarni shakllantirish, shuningdek, so'zlashuv yordamida
qayta qurish va kompensatsiya qilish jarayonida yuzaga kelgan

qiyinchiliklarni aniqlashga imkon berdi .. (Malakasiz) bolalar nutqning
umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi funktsiyalarining o'tkir
disfunktsiyasini namoyish etdilar. "Ushbu yo'nalishni olgan holda, 1950
yillarning o'rtalariga kelib, "Luriya birinchi marta turli xil funktsional
tizimlarda, birinchi navbatda, og'zaki va motorli tizimlarda

neyrodinamik jarayonlarning farqlari to'g'risida o'z g'oyalarini ilgari
surdi." Luriya bolalarda tilni rivojlantirishning uch bosqichini "ixtiyoriy
harakatlar mexanizmlarini shakllantirish: tartibga soluvchi og'zaki ta'sir
bo'lmagan harakatlar, o'ziga xos bo'lmagan ta'sirga ega harakatlar va
nihoyat,tanlangan og'zaki ta'sirga ega harakatlar" nuqtai nazaridan
belgilab berdi. " Luriya uchun "Shunday qilib nutqni tartibga solish
funktsiyasi ixtiyoriy xulq-atvorni shakllantirishning asosiy omili sifatida
namoyon bo'ladi ... dastlab faollashtiruvchi funktsiya, so'ngra inhibitor,
tartibga solish funktsiyasi shakllanadi."

II BOB. A . R Luriy aning xot iraga doir t adqiqot lari t axlili
2.1. A . R Luriy aning xot iraga doir t adqiqot lari v a ularni psixologik
ahamiy at i
1960-yillarda, Sovuq urush avjiga chiqqan paytda, Luriyaning
karerasi bir nechta yangi kitoblarning nashr etilishi bilan sezilarli
darajada kengaygan.1962 yildagi nashr alohida e'tiborga sazovor
Odamda yuqori kortikal funktsiyalar va ularning mahalliy miyaga zarar
etkazishi natijasida buzilishi . Kitob bir nechta xorijiy tillarga tarjima
qilingan va Neyropsixologiyani tibbiy intizom sifatida asoslaydigan
asosiy kitob sifatida tan olinganIlgari, 1950-yillarning oxirida
Luriyaning xalqaro konferentsiyalardagi xarizmatik ishtiroki deyarli
butun dunyo e'tiborini uning tadqiqotlariga jalb qildi va bu kitobni
qabul qiluvchi tibbiy auditoriyani yaratdi.
Luriyaning 1960-yillarda yozilgan yoki hammualliflik qilgan boshqa
kitoblariga quyidagilar kiradi: Yuqori miya va aqliy jarayonlar (1963),
Muammoni hal qilishning neyropsixologik tahlili (1966, L. S. Tsvetkova
bilan; 1990 yilda ingliz tiliga tarjima qilingan), Frontal loblarning
psixofiziologiyasi (birinchi bo'lib 1973 yilda nashr etilgan) va Old aloqa
arteriyasining anevrizmasi bo'lgan bemorlarda xotira buzilishi (A. N.
Konovalov va A. N. Podgoynaya bilan hammualliflik qilgan). Xotira
buzilishlarini o'rganishda Luriya o'z tadqiqotlarini uzoq muddatli xotira,
qisqa muddatli xotira va semantik xotirani ajratishga qaratdi.Luriya
uchun
xotiraning neyropsikolog
ik patologiyasini intellektual operatsiyalar
ning
neyropsikologik patologiyalaridan farqlash muhim edi. Ushbu ikki
turdagi patologiya ko'pincha Luriya tomonidan xarakterlanadi; "(1)
intellektual faoliyatning umumiy nazorati normal bo'lib qolganida
(asosan oksipital bezovtaliklar) ma'lum bir arifmetik operatsiyalarni
bajarishga qodir emasligi ... (2) intellektual jarayonlar ustidan umumiy
nazoratning nogironligi1960-yillarda nashr etilgan Luriyaning yana bir

muhim kitob-uzunlik tadqiqotlari, faqat 1975 yilda (1976 yilda ingliz
tilida) nashr etilishi uning yaxshi kutib olgan kitobi edi.
Neyrolingvistikaning asosiy muammolari .

Luriyaningpsixologiyada yangi kitoblarni yozish samaradorligi 1970-
yillarda va hayotining so'nggi etti yilida deyarli pasaymadi. Shunisi
ahamiyatliki, uning ikkinchi jildi Insonning miya va ruhiy jarayonlari
nomi bilan 1970 yilda paydo bo'lgan Ongli faoliyatning neyropsixologik
tahlili , 1963 yildagi birinchi jilddan keyin Miya va psixologik jarayonlar .
Jild Luriyaning patologiyani o'rganishga bo'lgan doimiy qiziqishini
tasdiqladiyuqori darajadagi ixtiyoriy va qasddan rejalashtirish joyiga
zarar etkazadigan zarar. Frontal loblarning psixopatologiyasi , Karl
Pribram bilan birgalikda tahrirlangan, 1973 yilda nashr etilgan.
Luriya o'zining taniqli kitobini nashr etdi Ishchi miya 1973yilda uning
1962 yilgi kitobiga qisqacha qo'shimcha sifatida Insonda yuqori kortikal
funktsiyalar . Ushbu jildda Luriya o'zining ishchi miyaning uch qismli
global nazariyasini uchta doimiy faol jarayonlardan iborat deb xulosa
qildi va uni quyidagicha ta'rifladi:
1.diqqat (sezgir ishlov berish) tizimi
2.mnestic-dasturlash tizimi
3.energetik parvarishlash tizimi, ikki darajali: kortikal va limbik
Ushbu model keyinchalik .ning tuzilishi sifatida ishlatilgan
funktsional ansambli
modeliga mos keladigan
funktsionalliktizimlar. Ikkala kitobni Xomskaya birgalikda "Luriyaning
ushbu yangi intizomning barcha jihatlarini (nazariy, klinik,
eksperimental) to'liq aks ettiruvchi neyropsixologiyadagi asosiy asarlari
qatorida" deb biladi.
Uning so'nggi asarlari orasida, shuningdek, ommabop matbuotga va
keng o'quvchilarga yo'naltirilgan ikkita kengaytirilgan amaliy
tadqiqotlar mavjud bo'lib, unda u ushbu sohadagi yirik yutuqlarning
ba'zi natijalarini taqdim etdi. Ushbu ikki kitob uning eng mashhur

asarlari qatoriga kiradi.Ga binoan bu asarlarda "fan she'riyatga
aylandi".

1.Yilda Mnemonistning aqli (1968), Luriya o'qidiaZamonaviy
adabiyotda ba'zan "fleshbulb" xotira deb nomlanadigan,
cheklanmagan ko'rinadigan xotiraga ega bo'lgan jurnalist
2.Yilda Dunyo buzilgan odam (1971) u askarga nisbatan davolanishni
tiklashni hujjatlashtirdiIkkinchi jahon urushida miyasidan jarohat
olgan.
1974 va 1976 yillarda Luriya ketma-ket o'zining ikki jildli ilmiy
tadqiqotini taqdim etdi Xotiraningneyropsixologiyasi . Birinchi jild
nomlangan Mahalliy miyaning
shikastlanis
hi natijasida yuzaga keladigan xotiraning buzilishi va
ikkinchisi Miyaning chuqur tuzilmalariga zarar etkazish natijasida yuzaga
keladigan xotiraning buzilishi . 1960-
yillarda yozilgan Luriyaning
kitobi Neyrolingvistikaning asosiy muammolari nihoyat 1975 yilda nashr
etilgan va uning so'nggi kitobi bilan uyg'unlashgan, Til va bilish ,
vafotidan keyin 1980 yilda nashr etilgan. Luriyaning Homskaya bilan
birgalikda so'nggi tahrirdagi kitobi
shunday nomlangan
Nöropsikolo muammolar
i va 1977 yilda paydo
bo'lgan. Unda Luriya bixeviorizmning soddalashtirilgan modellariga
tanqidiy munosabatda bo'lib, uning "Anoxinning" funktsional tizimlar
"kontseptsiyasi" pozitsiyasini afzal ko'rganligini ko'rsatdi, bu erda
reflektor yoyi orqaga qaytariladigan "refleks halqasi" tushunchasi bilan
almashtiriladiUshbu yondashuvda reflekslarning klassikfiziologiyasi
ahamiyatsiz bo'lib, Bernshteyn ta'riflaganidek, "faoliyat fiziologiyasi"
inson faol faoliyatining faol xarakteriga taalluqli bo'lishi kerak edi.
Luriyaning o'limi Homskaya tomonidan quyidagi so'zlar bilan yozilgan:
"1977 yil 1 iyunda Moskvada Butunittifoq psixologik kongressi o'z ishini
boshladi. Luriya uning tashkilotchisi sifatida neyropsixologiya bo'limini
taqdim etdi. Ammo ertasi kuni yig'ilish paytida u Ota kasal bo'lgan
uning rafiqasi Lana Pimenovnaga 2 iyun kuni operatsiya qilindi,
hayotining keyingi ikki yarim oyi davomida Luriya xotinini qutqarish

yoki hech bo'lmaganda tinchlantirish uchun hamma narsani qildi. bu
vazifani bajara olgan holda, u vafot etadi14 avgust kuni uning dafn

marosimida ko'plab odamlar-psixologlar, o'qituvchilar, shifokorlar va
oddiy do'stlar ishtirok etishdi. Olti oydan keyin uning xotini vafot etdi ".
Luriya biografiyasida Xomskaya Luriyaning hayoti davomida olib
borilgan tadqiqotlarning oltita asosiy yo'nalishlarini quyidagicha
qisqacha bayon qildi: (1) Inson psixikasini ijtimoiy-tarixiy aniqlash, (2)
Insonni biologik (genetik) aniqlash. Psixika, (3) Belgilar-Belgilar
vositachiligida yuqori psixologik funktsiyalar; Belgilarning asosiy tizimi
sifatida og'zaki tizim (Luriyaning taniqli uch qismli differentsiatsiyasi
bilan bir qatorda), (4) Psixologik funktsiyalar va ongni tizimli ravishda
tashkil etish (Luriyaning taniqli to'rt qismli konturi bilan birga), (5)
Aqlning miya mexanizmlari (miya va psixika); Psixologiya va fiziologiya
o'rtasidagi aloqalar va (6) Nazariya va amaliyot o'rtasidagi bog'liqlik.
Luriyaning o'ziga xos hayoti davomida olib borgan izlanishlari bilan
bog'liq bo'lgan yangi tadqiqotlarningjadal o'sishiga misol sifatida
lingvistik afaziya, oldingi lob patologiyasi, nutqning buzilishi va bolalar
neyropsixologiyasi kiradi. Luriyaning til vanutqning neyropsixologik
nazariyasi ichki tilni individual ong ichida ajratib turadigan fazalar va
shaxslar o'rtasidagi aloqa uchun mo'ljallangan nutq tili bir-biridan aniq
ajratib turardi. Luriya uchun nafaqat ichki tildan ketma-ket nutqqa
o'tish uchun zarur bo'lgan ketma-ketlik bosqichlarini ajratib olish, balki
sub'ektiv ichki fikrni sub'ektivlararo nutqqa aylanib borishi bilan
kodlashning farqini ta'kidlash ham alohida ahamiyatga ega edi. Bu
og'zaki nutqni dekodlashdan farqli o'laroq edi, chunki u boshqa
shaxslardan etkaziladi va sub'ektiv ravishda tushuniladigan ichki tilda
dekodlanadi. Ichki tilni kodlashda Luriya ushbu ketma-ket fazalarni
avval ichki tildan semantik to'plamlar vakilligiga, keyin chuqur
semantik tuzilmalarga, so'ngra chuqur sintaktiktuzilmalarga, keyin
ketma-ket yuzaki nutqqa o'tishda ifodalagan. Ketma-ket nutqni
kodlash uchun fazalar bir xil bo'lib qoldi, ammo dekodlash alohida
fazalar orasidagi o'tish yo'nalishlariga qarama-qarshi yo'naltirilgan

edi.Luriyaning frontal loblarni o'rganish beshta asosiy yo'nalishda
to'plangan: (1) diqqat, (2) xotira, (3) intellektual faoliyat, (4) hissiy
reaktsiyalar va (5) ixtiyoriy harakatlar. Luriyaning frontal loblarning
ushbu funktsiyalarini o'rganish uchun asosiy kitoblari shunday

nomlangan (a) Frontal loblar (1966), Nöropsikologiya muammolari (1977)
va (c) Frontal loblarning funktsiyalari (1982, vafotidan keyin nashr etilgan).
Luriyaning nutq disfunktsiyasiga oid tadqiqotlari asosan (1) ekspresiv
nutq, (2) ta'sirchan nutq, (3) xotira, (4) intellektual faoliyat va (5)
shaxsiyat sohalarida bo'lgan.Ushbu soha asosan Luriyaning urush
yillari va undan keyingi davrlarida boshdan kechirgan tajribalari
davomida birlashtirilgan neyropsixologiya haqidagi kitoblari va
yozuvlari asosida shakllandi.Bolalar neyropsixologiyasi sohasida "uni
yaratish zarurati lokalizatsiya qilingan miya shikastlanishi bo'lgan
bolalar psixologik funktsiyalarnieritishining o'ziga xos xususiyatlarini
aniqlaganligi bilan belgilandi.
Luriya nazorati ostida uning hamkasbi Simernitskaya og'zaki
bo'lmagan
-fazoviy) va og'zaki funktsiyalar va chap va o'ng yarim sharlarning
zararlanishi kattalarnikiga qaraganda bolalarda turli xil disfunktsiyalar
turlarini keltirib chiqarganligini isbotladi.Bu tadqiqot rivojlanish
jarayonida yuqori psixologik funktsiyalarni lokalizatsiya qilishdagi
o'zgarishlarga oid bir qator tizimli tekshiruvlarni boshladi. . "Luriyaning
umumiy tadqiqotlari asosan "nutqni davolash va reabilitatsiya qilishga
qaratilgan bo'lib, to'g'ridan-to'g'ri va o'z-o'zidan reabilitatsiya bo'yicha
kuzatuvlar umumlashtirildi.""Luriya asarlari bilan bog'liq boshqa
sohalar ekspresiv va ta'sirchan nutq (Tsvetkova, 1972), 1985), xotira
(Krotkova, 1982), intellektual faoliyat (Tsvetkova, 1975) va shaxsiyat
(Glozman, 1987) lokalizatsiya qilingan miya shikastlanishi bo'lgan
bemorlarda. "
Luriya-Nebraska-bu Luriyaning asab-psixologik faoliyatiga oid
nazariyalariga asoslangan standartlashtirilgan sinov. Luriya dastlab
ushbu testni standartlashtirgan jamoaning bir qismi emas edi; u faqat
bilvosita boshqa tadqiqotchilar tomonidan neyropsixologiya sohasida
tegishli natijalarni nashr etgan olim sifatida murojaat qilgan. Lekiya,
unga batareyani birinchi marta tasvirlab berganida, u o'zining

izlanishlari bilan kimdir oxir-oqibat shunday bir narsa qilishini
kutganini aytdi.
AleksandrLuriya(1902-1977)-
taniqliruspsixologi,ayniqsa,klinikdiagnostika
sohasidaneyropsixologiyaningbirinchinamoyandalaridanbirisifatidatan
ilgan.U o'zi bilan yaqin hamkorlik qilgan Lev Vigotskiy singari boshqa
tadqiqotchilar bilan

birqatorda,ubusohadagietakchirusnazariyotchilaridanbirihisoblanadi.L
uriya Ikkinchi
Jahonurushiboshlanganidanfoydalanib,turlixilpsixologikfakultetlarda
miyashikastlanishikeltiribchiqaradiganta'sirlarnio'rgangan.Darhaqiqat,
ushbu
tadqiqotchitomonidanishlabchiqilganko'plabtestlarbugungikundaham
qo'llanilmoqda.Uning eng muhim ishi,Insonda yuqori kortikal
funktsiyalar(1962), ushbu fanning juda ko'p tillarga tarjima qilingan
asosiy kitobidir. Miya anatomiyasi bo'yicha olib borgan tadqiqotlari uni
shon-sharafga olib borganiga qaramay, Lyuriya boshqa sohalarga ham
qiziqa boshladi. Masalan, u bir muncha vaqt psixosemantika sohasida
tadqiqotlar olib bordi; ya'ni u odamlarning ma'nolarini so'zlarga
bog'lash usulini o'rnatishga harakat qildi.Boshqa tomondan, ushbu
sovet tadqiqotchisi ham madaniy-tarixiy psixologiyaning
asoschilaridan biri va Vigotskiy doirasining etakchilaridanbiri bo'lgan. U
Sovet Ittifoqi davridagi eng muhim psixologik institutlarning bir qismi
bo'lib, ong va miya o'rtasidagi munosabatlarni tubdan o'zgartirgan bir
qator asarlarini nashr etdi. Shu vaqtdan boshlab, Luriya turli xil miya
sohalarifunktsiyalariga qiziqdi, bu haqda o'sha paytlarda unchalik
ma'lum bo'lmagan.Uning bu boradagi eng muhim g'oyasi shundan
iborat ediki, aqliy qobiliyatlar har biri o'sha paytlarda ishonilgan joyda
joylashish o'rniga, miyaning
sohalari orasidagi bog'lanish tarmog'iga
bog'liq. Nöropsikologiya
bo'yicha
tadqiqotlar Ikkinchi Jahon urushi boshlanishi Luriyaning tergovlarida
oldin va keyin bo'lgan. Sovet Ittifoqida yangi rejim hokimiyatga kelgan
paytdan boshlab u psixologiyadan ko'ra ko'proq tibbiyotga e'tibor
berishga majbur bo'ldi; Ammo ziddiyat boshlanganda, u turli xil miya
jarohatlarining kognitiv qobiliyatlarga ta'sirini bevosita o'rganish
imkoniyatiga ega bo'ldi.1960-yillarda, Sovuq urush avj olgan davrda,
Luriyaning bir necha muhim kitoblari nashr etilganligi sababli uning
faoliyati ancha kengaygan. Ulardan eng taniqli,Insonning yuqori

kortikal funktsiyalari (1962), bir nechta tillarga tarjima qilingan va
neyropsixologiyaga o'z-o'zidan fan maqomini bergan asar
hisoblanadi.Keyingi yillarda, 1972 yilda vafotigacha Luriya ko'plab
xalqaro konferentsiyalar tashkil qildi, boshqa psixologlar va
tadqiqotchilar bilan hamkorlik qildi va inson ongini o'rganish sohasida
eng taniqli odamlardan biriga aylandi.Uning hissalari bugungi kunda
ham o'z kuchini

yo'qotmagan va u rus psixologiyasining etakchi namoyandalaridan biri
hisoblanadi. Aleksandr Luriya, psixologiyaning turli sohalarida olib
borilgan tadqiqotlarda qatnashganiga qaramay, tilni o'rganishga
ayniqsa qiziqqan.Ikkinchi Jahon urushi paytida miya jarohati olgan
odamlar bilan ishlagandan so'ng, u ushbu qiziqishni anatomiya
haqidagi bilimlari bilan bog'lab, neyropsixologiya sohasini yaratdi.
Uning eng ko'zga ko'ringan g'oyasi shundan iborat ediki, yuqori aqliy
funktsiyalar o'sha paytgacha ishonilganidek, miyaning bir qismida
joylashgan emas. Aksincha, u ularning barchasi ushbu organning turli
sohalari orasidagi keng aloqalar tarmog'iga bog'liqligini ko'rsatdi,
ammo ularning har biri bilan ko'proq bog'liq bo'lgan yadrolar
mavjud.Boshqa narsalar qatori, Lyuriya og'zakinutqning turli
bosqichlarini, ayniqsa afazi bilan og'rigan bemorlarni kuzatish orqali
farqlay oldi; garchi u ushbu qadamlarning har biriga qaysi sohalar
ta'sirqilishini aniq aniqlay olmadi.Boshqa tomondan, u turli xil nutq
funktsiyalarini besh turga ajratdi: ekspresiv nutq, ta'sirchan nutq,
xotira,intellektual faoliyat va shaxs.Bunga qo'shimcha ravishda, Luriya
birinchilardan bo'lib, miyaning yuqori funktsiyalari bilan eng ko'p
shug'ullanadigan frontal lobning funktsiyalarini tekshirdi. U ushbu
zona ta'sir ko'rsatadigan beshta yo'nalishni aniqladi: diqqat, xotira,
hissiyotlar, ixtiyoriy harakatlar va intellektual faoliyat. Aleksandr
Luriya hayoti davomida juda ko'p ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan va
uning natijalari bilan ko'plab asarlarni nashr etganiga qaramay, uning
ilm-fan sohasidagi eng muhim hissasi bu uning neyropsixologiya
asoslarini yaratganligidir. Shu tarzda keyingi o'n yilliklarda miya va ong
o'rtasidagi munosabatlarni o'rganish juda tez rivojlandi.
Rus psixologiyasida eydetik obrazlaming namoyon bo’lish hodisasi A.R.
Luriya tomonidan ko’p yillar davomida o’rganilgan va shunga ko’ra
eydetik xotiraning individual tipologik xususiyatlari chuqur ta'riflab
berilgan. Eydetik obrazlar harakatianish xususiyatiga ega bo’lib,
sub’ektlaming oldiga qo’yilgan vazifa va uning tasawurlari ta’siri ostida

o’zgartirish mumkin. Ilmiy izlanishlardan olingan miqdoriy materiallar
eydetik obraz paydo bo’lishining psixologik ildizlarini chuqurroq
ochishga xizmat qiladi. Tasawur obrazlari xotiraning yanada
murakkabroq turi bo’lib hisoblanadi va ulaming xususiyatlari haqida
tasawurga

egamiz. Inson daraxt, meva, gul to’g’risida tasawurga ega ekanligi
shuni ko’rsatadiki, uning ilgarigi tajribalari sub'ektning ongida shu
obrazlaming izlarini qoldirgan. Shunga muvofiq psixologiyada
xotiraning quyidagi tiplari farqlanadi: ko’rgazmali obrazli xotira, so’z
mantiqiy xotira va oraliq tipdagi xotira. Masalan, ko’rgazmali obrazli
xotira tipi ko’proq rassomlarda, so’z mantiqiy tipi nazariyotchi
olimlarda uchraydi. Bundan tashqari xotirlash va esda qoldirish
jarayonlarida analizatorlaming qatnashishiga qarab, xotira quyidagi
tiplarga ajraladi: a)ко’risk; b) eshitish; v) harakat; g) aralash xotira. Bir
xil kishilar ko'rish orqali, ikkinchi xillari eshitish orqali, uchinchi xillari
harakat yordamida, to’rtinchi xillari esda qoldirishning birga qo’shilgan
usulida yaxshi esda qoldiradilar. Xotiraning aralash tiplari eng ko’p
tarqalgan. Xotiraning individual farqlari kishi faoliyatining xususiyatiga
bog’liqdir. Esda olib qolishva unutish tezligiga ko’ra xotiraning quyidagi
tiplari mavjud: 1) tez esda qoldiriby sekin unutish; 2) tez esda qoldirib>
tez unutish; 3) sekin esda qoldirib, sekin unutish; 4) sekin esda
qoldiriby tez unutish. Xotira tasawurlari Ilgari idrok qilingan nersa va
hodisalar obrazlarining ongimizda qaytadan gavdalanishiga xotira
tasawurlari deyiladi. Esda olib qolish va qayta esga tushirish tasawur
obrazlari orqali amalga oshiriladi. Xotira va xayol tasawurlari bir-
biridan farq qiladi. Xotira tasawurlari ilgariidrok qilingan, ammo hozir
ko’z o’ngimizda bo’lmagan narsalarning obrazlarini ongimizda
gavdalanishdan iborat. Masalan, yoshlik vaqtimizdagi hodisalami
eslashimiz, ongimizda qayta tiklashimiz xotira tasawurlari bo’ladi.
Xayoliy tasawur xotira tasawuriga qaraganda murakkab bo’lib,
ongimizdagi bilimlar tajribalarimiz asosida ilgari idrok qilinmagan, shu
paytgacha uchramagan narsalarning obrazlarini yaratisbdan iboratdir.
Xayoliy tasawur ijod qilish bilan bog’liq. Masalan: ertaklar, romanlar
umuman biror asami o’qiyotganimizda undagi qahramonlaming kef z
o’ngimizda gavdalanishi xayoliy tasawurdir. Tasavvurlar paydo qilishda
so’zning ahamiyati katta. So’z bilan nomlash tegishli obrazning

yaratilishiga yordam beradi. Masalan, ”ildiz", ”o't" so’zlarini to’rt kishiga
berib, qanday tasawur qilishiarini so’rasak, ulaming tasawurlari bir-
biridan farq qilishini ko’ramiz, chunki, har bir kishi tajribasiga ko’ra,
kasbiga ko’ra tushunadi. Masalan, matematik ildizni sonning ildizi deb,
botanik o’simlik qismini,

uning ildizini, tish doktori esa tish ildizini tushunadi. Bunga bog’liq
ravishda psixologiya fani oldida xotira jarayonlarini o’rganish bilan
aloqador bo’lgan qator murakkab muammolar masalalarini tadqiq
qilish masalasi turibdi. Bular quyidagilardan iborat: izlami esda olib
qolishning fiziologik mexanizmlari qanday, esda olib qolishga qanday
ob'ektiv (tashqi), sub'ektiv (ichki), tabiiy, biologik va ijtimoiy, psixologik
sharoitlar ta'sir qiladi, ulaming chegaralari qanday kabi masalalarga
qaratilgan.

II bob y uzasidan xulosalar
Hozirgi zamon xotirani tadqiq qilish bilan bog’liq tadqiqotlarda
markaziy o’rin xotira jarayonining asoslariga ajratilgan. Xotira
jarayonining asoslari 3 yo’nalishda o’rganilgan: psixologik, neyro-
fiziologik, bioximik. Xotiraning psixologik nazariyalari inson faolligi
bilan bog’liq bo’lgan xotira jarayonlarini shakllantirishni tadqiq etadi.
Ulardan birinchisi assosiativ nazariyadir. Ma'lum bir bilimlar inson
ongida birin ketin o’rin olishi tufayli ularda assosiativ bog’Iiqlikni
yuzaga keltiradi va ushbu bog’liqlikda biror bir narsa esga tushiriladi.
Ushbu assosiasiyalami 3 turga bo’lish mumkin, ya'ni ob’ektlaming
fazoviy bog’liqligi, bir-biriga mosligi va qarama-qarshiligidir. Bundan 3
ta assosiasiya kelib chiqadi: bir-biriga bog’liqlik, o'xshashlik va qarama-
qarshilik. Assosiasiya nazariyasi bo’yicha xotira assosiativ bog'lanishlar
asosida mavjud ma'lumotni saqlash va qayta tiklash imkoniyatiga ega.
Ikkinchi psixologik nazariya xotiraning geshtalt nazariyasidir. Ushbu
nazariyaning asosiy ta’limoti narsaning negizir yaxlitligi, yig’indisidir.
Ushbu nazariyaga asosan xotira yaxlit hodisa sifatida tahlil etiladi.
Bixeviorizm-inson xotirasida, esda olib qolishda takrorlashning
ahamiyatiga diqqatni qaratadi. Freydizm xotirani emosiyalar, motivlar
va ehtiyojlar bilan bog’iaydi. Xotiraning mantiqiy nazariyasi A.Bine va
Byullerlar tomonidan ilgari surilib, ular xotiradagi materialni xotiraning
mantiqiy esda olib qolinishi bilan bog’iaydi. A.N.Leontev, N.I.Zinchenko.
A.A.Smimovlar tomonidan faoliyat nazariyasi ilgari surilib, turli
tasawurlar orasidagi bog’liqlik esda olib qolingan materialning
qandayligiga emas, balki odamning u bilan nima qilishiga bog’liqdir.
Bioximik nazariya tashqi ta'sir ostida nerv hujayralarida yuz beradigan
o’zgarishiami qayd qilish va xotira jarayonida DNK va RNK ahamiyatini
aniqlashga qaratilgandir. DNK xotirani genetik tug’ma tashuvchi
sifatida, RNK esa individual xotiraning ontogenetik asosi sifatida qabul
qilinadi. Kibemetik nazariya bo’yicha xotira ma'lumotni qabul qilib

olish, qayta esga tushirish va unutishdir. Adabiyotlarda keltirilishicha,
navbatdagi nazariya xotira jarayonlari asoslari haqidagi fiziologik
nazariyadir.

X ulosa
Vaqt oraliqida esda olib qolish, saqlash va esga tushirish xotiraning
asoslari fiziologik nazariyasini tashkil qiladi. 80-yillarda nemis psixologi
German Ebbingauz o’z ”sof’ xotira qonunlarini o’rganish imkonini
beruvchi, boshqacha so'z bilan aytganda, tafakkurga bog’liq bo’lmagan
holda izlaming esda qolish jarayoni tadqiq etishning yangi uslubini
taklif qilgan, ya’ni ma'nosiz bo’g’inlami yod olishdan iborat bo’Jgan bu
uslub Ebbingauzga materialni esda olib qolishning egri chiziqiga oid
qonunni kashf qilishga, uning asosiy qoidalarini bayon etishga va ana
shularning asosida izlami xotirada saqlanish muddatini hamda asta-
sekin so’nish holatini tekshirishga imkoniyat yaratgan. XIX asr oxiri XX
asr boshlarida Amerikalik psixologEduard Tomdaykning tekshirishlari
paydo bo’ldi. U birinchi bo’iib tekshirish predmeti sifatida hayvonlarda
ko’nikmalami paydo bo’lish jarayoni ni tanlagan edi. XX asming birinchi
10 yilida xotirani tekshirish yangi ilmiy talqinga ega bo’ldi, uning
moddiy asosi to’g’risidagi muaminolarga mohiyati jihatidan mutlaqo
boshqacha yondashish ro’yobga chiqdi. Xuddi shu davr xotira
psixologiyasida keskin burilish nuqtasini vujudga keltiradi. Akademik
I.P.Pavlov shartli reflekslarni o’rganishning ilmiy metodini taklif etadi,
bu narsa o’z navbatida bosh miya yarim sharlarida yangi bog’lanishlar
paydo bo’Iishiga va mustahkamlanishning asosiy fiziologik
mexanizmlarini tekshirish imkoniyatlarini tug’dirdi. Ana shunday qilib,
ushbu bog’lanishlar paydo bo’lishiga va saqlab qolishga yordam
beradigan shart-sharoitlar, shuningdek, bog’lanishlaming saqlani-
shiga ta’sir qiluvchi holatlar, omillar va mexanizmlar tasvirlab berildi.
I.P.Pavlov oliy asab faoliyati ta'limoti va uning asosiy qonunlari
xotiraning fiziologik mexanizmlariga oid bilimlaming asosiy manbasiga
aylanib qoladi. Bolalarda xotiraning yuksak (yuqori) shakilarini birinchi
marta tadrijiy ravishda tadqiq qilish taniqli psixolog L.S.Vigotskiyga
nasib etgan. U 20-yillaming oxirlarida maxsus tekshirishlaming
predmeti qilib, x:otiraning yuksak shakliarining rivojlanishi

muammosini tanlagan va u o’z shogirdlari A.N.Leontev (1905-1979) va
A.V.Zankov bilan birgalikda xotiraning yuksak shakllari ruhiy
faoliyatning murakkab www.ziyouz.com kutubxonasi shakli ekanligini,
kelib chiqish jihatidan

ijtimoiyligini ko’rsatadi. Shuning bilan birga u murakkab, mohiyatiga
ko’ra esda olib qolishning ascsiy bosqichlari rivojianishini isbotlab
berdi. Psixologlardan A.A.Smirnov, P.LZinchenkoiar ham xotira
bo'yicha ilmiy tekshirish ishlarini olib bordilar, uning yangi qonunlari va
mexanizmlarini ochdilar. Esda olib qolishning faoliyat maqsadiga
bog’liqligini yoritdilar, murakkab materialni esda olib qolishning
oqilona usullarini ko’rsatib berishga muvofiq bo’ladilar. Yuqoridagi
fikrlardan ko’rinadiki. psixolog olimlar tomonidan xotira borasida qator
ilmiy izlanishlar olib borilgan va borilmoqda.A. R. Luriya tomonidan
taklif qilingan. Bu sizga xotira jarayonlarini o'rganishga imkon beradi:
yodlash, saqlash va ko'paytirish. Ushbu texnikadan nevropsikiyatrik
kasalliklarga chalingan bemorlarda xotira, ixtiyoriy e'tibor, charchoq
holatini baholash, shuningdek, kasallikning rivojlanish dinamikasini
o'rganish va dori terapiyasining samaradorligini hisobga olish uchun
foydalanish mumkin. Texnikani amalgaoshirish tegishli muhitni talab
qiladi. Xonada begona suhbatlar bo'lmasligi kerak. Mavzudan 10 ta
so'zni yodlab olish so'raladi. Ular bir nechta shartlarga javob berishi
kerak: 1) monotonlik: barcha so'zlar birlikdagi otlardir. soni, ular. bir xil
sonli bo'g'inlardan tashkil topgan holatlar (bir yoki ikki bo'g'inli); 2)
so'zlar, iloji bo'lsa, bir-biriga bog'lanmasligi kerak (siz yodlash uchun
so'zlarni taklif qila olmaysiz: stol-stul; olov-suv va boshqalar).
app.payme.uz AD Ilova. Texnika bolalar uchunham (besh yoshdan
boshlab) va kattalar uchun ishlatilishi mumkin. ogohlantiruvchi
material. Bir-biri bilan aloqasi bo'lmagan o'nta qisqa bir bo'g'inli va ikki
bo'g'inli so'zlardan iborat protokol (jadvalga qarang). Ko'pincha
quyidagi so'zlar to'plami ishlatiladi: O'rmon, non, deraza, stul, suv, ot,
qo'ziqorin, igna, asal, olov Tadqiqot metodologiyasi. Men mavzu
bo'yicha yo'riqnomani (a) o'qib chiqdim. Keyin bir qator so'zlar o'qiladi.
O‘qish yakunida o‘rganuvchi tomonidan yodlangan so‘zlar
bayonnomaga yoziladi. Keyin yo'riqnomani (b) o'qing. Protokoldagi
ma'lumotlarni o'rnatgandan so'ng, tajriba ko'rsatmalarsiz takrorlanadi.

Material bir necha marta to'liq eslab qolguncha yoki 5-6 marta taqdim
etiladi. Materialni keyingi o'qishdan oldin, eksperimentator shunchaki
aytadi: "Yana bir marta." Shunday qilib, tadqiqotning har bir bosqichida
protokol to'ldiriladi. Har bir takrorlangan so'z ostida urinishlar soniga
mos keladigan

qatorda xoch qo'yiladi. Agar mavzu "qo'shimcha" so'zni nomlasa, u
tegishli ustunga o'rnatiladi. So'zlarni takrorlash tugagandan so'ng,
eksperimentator sub'ektga aytadi: "Bir soatdan keyin siz meni yana
o'sha so'zlarni chaqirasiz." Bir soat o'tgach, tadqiqotchining iltimosiga
ko'ra, sub'ekt yodlangan so'zlarni oldindan o'qimasdan
takrorlaydi, ular protokolda Olingan grafiklarning
shakllarini og'zaki hisobot va ishning borishini kuzatish materiallarini
o'z ichiga olgan holda tahlil qiling. Egri chiziqning shakliga ko'ra,
yodlashning xususiyatlari bo'yicha xulosalar chiqarish mumkin.
Shunday qilib, sog'lom bolalarda har bir ko'payish bilan to'g'ri
nomlangan so'zlar soni ko'payadi, zaiflashgan bolalar kamroq
ko'payadi va "qo'shimcha" so'zlarga yopishib qolganligini ko'rsatishi
mumkin. Ko'p sonli "qo'shimcha" so'zlar disinhibisyon yoki ongning
buzilishini ko'rsatadi.

Adabiyotlar ro’yhati
1.
Аткин Р.Челове
ческая память в процесс обученR
. .-
Москва.1980.132с
2. Л.Житникова.Учите детей запоминать.
Москва«Просвещение» 1988.110 стр
3. Уруктаева Т.А, Афонькина Ю.А., Практикум подетекой
психологи, М, 1995, 165 стр.
4.Овчарова Р.В. Практическая психологR в начальное школе
– М, 1999, 190 стр
5. Гальперин П.Я. К вопросу об инстинктах у человека //
ХрестоматR по детской психологи / Под ред. Г.В.
Бурменской. М.,1996.
6. Гуткина Н.И. Психологическая готовность к школе. М., 1996.
96с7. ИсследованR памяти Под ред. Н. Н. Корж. М.: Наука,
1989. 176с8. Жан Пиаже: теорR, эксперименты, дискусси //
Сб. стат. / Под ред. Л.Ф. Обуховой, Г.В. Бурменской. М., 2001.
9. Кинякина О.Н и др Мозг на 100% .Интеллект.
Память.Креатив.
ИнтуицR. Интенсив тренинг по
развитию суперспособнестей.
М.Эксмо. 2008-848стр.
10.Кравцова Е.Е. Психологические проблемы готовности детей
к обучению в школе. М., 1991.143с
11.Клацки.Р.Память человека. .-Москва.1980.
12.Лапп Д. Как улучшить памятьв любом возрасте СПБ. Питер
2003,196с

13.ЛурR.А.Р.Маленькая книга о большой памяти.-
Москва.1978.

14. Немов Р.С.ПсихологR: Учеб. для студ. высш. пед. учеб.
заведений:В 3 кн.—4-еTд.— М.: Гуманит. Tд. центр
ВЛАДОС, 2003. - Кн. 1: Общие основы психологи.
— 688 с.
15.Обухова Л.Ф. Детская психологR: теори, факты,
проблемы. М.,1996.
16.Пиаже Ж. ПсихологR интеллекта // Избр. психол. исслед.
М., 1994.
17.Практикум по возрастной психологи. Под.ред Л.А.Головей,
Е.Ф Рыбалко –СПБ речь 2002-694 ст (109-113)
18.Рубинштейн С. Л. Основы общей психологи-Спб:
Tдательство «Питер», 2000 - 712 с.
19.Рыбалко Е. Ф.Возрастная и дифференциальная психологR.
— СПб.: Питер, 2001. — 224 с. — (СерR «Учебник нового
века»).
20.Вейн А.М., Каменцкая Б.И. Память человека. М., «Наука»
1983
21.ХрестоматR по детской психологи / Под ред. Г.В.
Бурменской. М., 1996.
22.E. G’oziev. Psixologiya. Toshkent,1994 .
23.Зиганов М.А, Козаренко В.АМнемотехника ( техника
запоминанR на основе вTуального мъшленR).
М.”Образование “ ,2002
24.Зинченко Т. П. Память в экспериментальной и когнитивной
психологи. СПб, 2002.
25. Nishonov T.Alimova Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish
metodikasi.- Toshkent, 2006.(50-60)

26.G’oziev E.G’. “ Umumiy psixologiya” Toshkent, “Universitet”,
2010,542b
27.G’oziev E.G’. Xotira psixologiyasi. –ToshDu , 1994.

Ilovalar
Maqsad: so'zlar uchun eshitish xotirasi holatini baholash, charchoq,
diqqat faolligi, yodlash, saqlash, ko'paytirish, ixtiyoriy diqqat. Tavsif.
O'nta so'zni yodlash texnikasi A. R. Luriya tomonidan taklif qilingan. Bu
sizga xotira jarayonlarini o'rganishga imkon beradi: yodlash, saqlash
va ko'paytirish. Ushbu texnikadan nevropsikiyatrik kasalliklarga
chalingan bemorlarda xotira, ixtiyoriy e'tibor, charchoq holatini
baholash, shuningdek, kasallikning rivojlanish dinamikasini o'rganish
va dori terapiyasining samaradorligini hisobga olish uchun foydalanish
mumkin. Texnikani amalga oshirish tegishli muhitni talab qiladi.
Xonada begona suhbatlar bo'lmasligi kerak. Mavzudan 10 ta so'zni
yodlab olish so'raladi. Ular bir nechta shartlarga javob berishi kerak: 1)
monotonlik: barcha so'zlar birlikdagi otlardir. soni, ular. bir xil sonli
bo'g'inlardan tashkil topgan holatlar (bir yoki ikki bo'g'inli); 2) so'zlar,
iloji bo'lsa, bir-biriga bog'lanmasligi kerak (siz yodlash uchun so'zlarni
taklif qila olmaysiz: stol- stul; olov - suv va boshqalar). app.payme.uz
AD Ilova. Texnika bolalar uchun ham (besh yoshdan boshlab) va
kattalar uchun ishlatilishi mumkin. ogohlantiruvchi material. Bir-biri
bilan aloqasi bo'lmagan o'nta qisqa bir bo'g'inli va ikki bo'g'inli
so'zlardan iborat protokol (jadvalga qarang). Ko'pincha quyidagi so'zlar
to'plami ishlatiladi: O'rmon, non, deraza, stul, suv, ot, qo'ziqorin, igna,
asal, olov Tadqiqot metodologiyasi. Men mavzu bo'yicha yo'riqnomani
(a) o'qib chiqdim. Keyin bir qator so'zlar o'qiladi.O‘qish yakunida
o‘rganuvchi tomonidan yodlangan so‘zlar bayonnomaga yoziladi. Keyin
yo'riqnomani (b) o'qing. Protokoldagi ma'lumotlarni o'rnatgandan
so'ng, tajriba ko'rsatmalarsiz takrorlanadi. Material bir necha marta
to'liq eslab qolguncha yoki 5-6 martataqdim etiladi. Materialni keyingi
o'qishdan oldin, eksperimentator shunchaki aytadi: "Yana bir marta."
Shunday qilib, tadqiqotning har bir bosqichida protokol to'ldiriladi. Har
bir takrorlangan so'z ostida urinishlar soniga mos keladigan qatorda
xoch qo'yiladi. Agar mavzu "qo'shimcha" so'zni nomlasa, u tegishli

ustunga o'rnatiladi. So'zlarni takrorlash tugagandan so'ng,
eksperimentator sub'ektga aytadi: "Bir soatdan keyin siz meni yana
o'sha so'zlarni chaqirasiz." Bir soat o'tgach, tadqiqotchining iltimosiga
ko'ra, sub'ekt yodlangan so'zlarni oldindan o'qimasdan takrorlaydi,
ular protokolda doiralarda qayd etiladi.

Olingan grafiklarning shakllarini og'zaki hisobot va ishning borishini
kuzatish materiallarini o'z ichiga olgan holda tahlil qiling. Egri
chiziqning shakliga ko'ra, yodlashning xususiyatlari bo'yicha xulosalar
chiqarish mumkin. Shunday qilib, sog'lom bolalarda har bir ko'payish
bilan to'g'ri nomlangan so'zlar soni ko'payadi, zaiflashgan bolalar
kamroq ko'payadi va "qo'shimcha" so'zlarga yopishib qolganligini
ko'rsatishi mumkin. Ko'p sonli "qo'shimcha" so'zlar disinhibisyon yoki
ongning buzilishini ko'rsatadi. Kattalarni uchinchi takrorlash uchun
tekshirganda, normal xotiraga ega bo'lgan mavzu odatda 9 yoki 10 ta
so'zni to'g'ri takrorlaydi. Xotiraegri chizig'i diqqatning zaiflashishini va /
yoki qattiq charchoqni ko'rsatishi mumkin. Agar sub'ekt (kattalar yoki
bola) darhol 8-9 so'zni takrorlasa, keyin esa har safar kamroq va
kamroq (grafikdagi egri chiziq o'smaydi, lekin kamayadi) ortib
borayotgan charchoq qayd etiladi. Bundan tashqari, agar mavzu
kamroq va kamroq so'zlarni takrorlasa, bu unutuvchanlik va
beparvolikni ko'rsatishi mumkin. Egri chiziqning zigzag tabiati
diqqatning beqarorligini ko'rsatadi. "Plato" shakliga ega bo'lgan egri
bolaning hissiy letargiyasini, uning qiziqishi yo'qligini ko'rsatadi.
Shikastlangan miya shikastlanishi yoki neyroinfeksiya bilan sub'ektlar
birinchi va oxirgi so'zlarni eslashadi. Shu bilan birga, materialni yodlash
hajmi o'zgarmaydi. Nevrozlar bilan yodlash sekin,jadval zigzag, ko'proq
taqdimotlar kerak. Zigzag shuningdek, diqqatning beqarorligini va
uning tebranishlarini ko'rsatadi. "Chet effekti" mavjudligiga e'tibor
qaratish lozim. Birinchi qatorda saqlangan va takrorlangan so'zlar soni
qisqa muddatli eshitish xotirasi miqdorini ko'rsatadi. Norm-7 ± 2 so'zga
teng hajm (ma'lumot birliklari). harmoniya-food.uz AD Bir soatdan
keyin saqlangan va esga olingan so'zlar soni eshitishning uzoq
muddatli xotirasi miqdorini ko'rsatadi. "Piktogramma" testi A.R. Luriya
(xotirani o'rganish) A.R tomonidan taklif qilingan piktogramma usuli.
Luriya vositachi yodlashning bir variantidir, lekin u xotirani o'rganish
uchun emas, balki assotsiatsiyalarning tabiatini tahlil qilish uchun

ishlatiladi. Kamida 7 bahoga ega bo'lgan fanlarni o'rganish uchun
foydalanish mumkin. Tajribani o'tkazish uchun qalam va qog'oz bo'lishi
kifoya. Yodlash uchun 12-16 ta so'z va iboralarni oldindan tayyorlash
kerak. Siz foydalanishingiz mumkin bo'lgan so'zlarning misoli:

1. Bayramingiz
bilan
2. Qattiq mehnat
3. Rivojlanish
4. Mazali kechki
ovqat
5. Dadil harakat
6. Kasallik
7. Baxt
8. Ajratish
9. Zaharli savol
10. Do'stlik

MUNDARIJA

Купить