Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining predmeti, maqsad va vazifalari - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	682.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить

Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining predmeti, maqsad
va vazifalari
Reja:
1. “ Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining predmeti, maqsad
va vazifalari ” fani – o’quv predmeti sifatida.
2. “ Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi ” fanining maqsadi, vazifalari
va ustuvor tamoyillari.
3. “Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining” asosiy tushuncha
(kategoriya)lari.
4. “ Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi ” fanining boshqa fanlar bilan
aloqadorligi.
5. “ Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi ” fanining ilmiy-tadqiqot
metodlari.

1. “Boshlang’ich ta’lim pedagogikasi” fani – o’quv predmeti sifatida. Til
iste’mol va ta’lim jarayonida ham fan, o’quv predmeti kabi tushunchalar faol
qo’llaniladi. Bo’lajak mutaxassis sifatida talabalarning ushbu ikki tushuncha
o’rtasidagi farqni aniq bilib olishlari maqsadga muvofiqdir.
Elektron manbalardan birida “fan” tushunchasi shunday ta’riflanadi: fan –
tabiat, jamiyat va ong to’g’risidagi aniq bilimlarni ishlab chiqish va amaliyotda
qo’llashga yo’naltirilgan tadqiqotchilik faoliyati sohasi.
P.F. Kapterevning fikriga ko’ra, fan – bilimlar (ularning ahamiyati,
imkoniyatlari, ilmiy tasnifi va tajribasi; ilmiy muassasalar, ularning jihozlanishi
to’g’risidagi qarashlar) ni ishlab chiqish faoliyati; ilmiy-tadqiqot ishi metodlari;
ilmiy tushunchalar va ularning turlari, ilmiy ahborot tizimi, shuningdek, yoki
dastlabki asos, yoki vosita, yoki ilmiy ishlab chiqarishning natijalari bo’lgan
bilimlar majmui.
Fan – kishilik faoliyatining tarixan shakllangan shakli bo’lib, u borliqni
anglashga va faoliyatni yanada samarali tashkil etishga yo’naltirilgan bilimlar
tizimi sifatida aks etadi. Har qanday fan asoslari tarixiy taraqqiyot jarayonida
kishilarning faoliyati negizida ma’lumotlar yig’indisini amaliy (empirik)
tekshirishga asoslanadi.
Fanlar quyidagi to’rtta jihatiga ko’ra guruhlarga ajratiladi:
 shaxsiy-ilmiy (fan bilimlarni o’zlashtirish manbai– ilmiy asar, ilmiy maqola,
ilmiy elektron manba sifatida);
 ijtimoiy-madaniy (fan ijtimoiy institut – ilmiy-tadqiqot instituti, ilmiy ishlab
chiqarish muassasasi, ilmiy-amaliy ishlab chiqarish birlashmasi sifatida);
 predmet (bilimlar ahamiyatliligiga ko’ra tizimlashtirilgan ilm sohasi
sifatida);
 faoliyat (ijtimoiy sub’etlarning faoliyati sifatida).
Har qanday fan o’zining xususiy belgilariga ega. Biroq, fanlarning barchasi
quyidagi umumiy belgilarni o’zida namoyon etadi.

1-rasm. Fanni ifodalovchi belgilar
Zamonaviy fanlar orasida pedagogika ham o’ziga xos o’rin tutadi.
Pedagogika – shaxs rivojlanishining qonuniyatlari, tamoyillari, omillari,
mazmuni, shakl, metod, vosita, usul, texnologiyasini, pedagogik jarayonning
muhim tarkibiy elementlarini o’rganuvchi fan.
Mazkur fanning tarkibiy elementlari sifatida ob’yekt, predmet, muhim
pedagogik kategoriyalar, nazariya, ilmiy faraz, metod va dalillar namoyon bo’ladi.
Bir so’z bilan aytganda, Pedagogika fani pedagogik jarayonni tadqiq etadi, yangi
ijtimoiy talab va ehtiyojlar asosida har tomonlama yetuk shaxsni o’qitish,
tarbiyalash, rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish,
yutuqlarni boyitishga imkon beradigan shart-sharoitlarni o’rganadi.
Pedagogik fikrlar taraqqiyoti tarixida Pedagogika O’zbekiston sharoitida
yagona fan bo’lib shakllangan bo’lsa, bugungi kunda uning negizida ko’plab
yo’nalishlar mustaqil tadqiqot ob’yektiga aylandi va ular “pedagogika fanlari” yoki
“pedagogik turkum fanlar” nomini oldi. Hozirda ta’lim muassasalarida pedagogik
turkum fanlarning o’quv predmeti (o’quv fani) sifatida o’qitilishi yo’lga qo’yilgan.
O’quv predmeti (o’quv fani) – ta’lim muassasasida o’qitish uchun fan, texnik,
san’at, ishlab chiqarish faoliyatining alohida sohalari bo’yicha tanlab olingan 1.Ijtimoiy
shartlangan-lik Jamiyat ehtiyoji va talablari fanning
rivojlanishi uchun sharoit yaratadi
Muhim
belgilar 2.Tizimli- lik O’zida o’zaro bir-biri bilan bog’langan
elementlar: ob’ekt, predmet, xususiy
kategoriyalar, nazariya, ilmiy faraz, metod va
dalillarni mujassamlashtiradi
3. Dinamik o’sish Empirik (amalda tekshirilgan) va nazariy
isbotlangan bilimlar bilan boyib boradi

bilim, ko’nikma va malakalar tizimi bo’lib, belgilangan vaqt oralig’i (o’rta
maktab, o’rta maxsus ta’lim muassasalari –akademik litsey, kasb-hunar
kollejlari, oliy ta’lim tizimining muayyan bosqichi – bakalavriat yoki
magistratura)da o’qitiladi
Odatda o’quv predmetlarining o’qitilishi o’quv rejasiga muvofiq tashkil
etiladi. Ushbu turkum fanlar orasida “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi”
o’quv predmeti sanalib, pedagogik turkum fanlar orasida o’ziga xos o’rin tutadi.
Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” – pedagogik turkum fanlarini
samarali o’qitish qonuniyatlari, tamoyillari, omillari, mazmuni, shakl, metod,
vosita, usul va texnologiyasini, pedagogik jarayonning muhim tarkibiy
elementlarini o’rganadigan o’quv predmeti (fani)
Mazkur o’quv predmeti oliy ta’lim muassasalarining pedagogika va
psixologiya yo’nalishi talabalarini sohaga oid nazariy va amaliy bilimlardan
xabardor etib, ular tomonidan kasbiy faoliyatni samarali, oqilona tashkil etishning
umumiy asoslarini puxta o’zlashtirilishi uchun xizmat qiladi.
Pedagogik turkum fanlar – shaxsni o’qitish, tarbiyalash va
rivojlantirishning u yoki bu masalalarini o’rganadigan fanlar majmui.
Pedagogik turkum fanlarining maqsadi – shaxsni har tomonlama
rivojlantirish, unda yuksak ma’naviy-axloqiy sifatlarni tarbiyalash, dunyoqarashni
hosil qilish, muayyan faoliyat ko’nikma va malakalarini shakllantirish sanaladi.
Pedagogik turkum fanlarning ob’yekti shaxsni har tomonlama rivojlantirish,
unda ilmiy bilimlarni hosil qilish, dunyoqarashni shakllantirish, yuksak ma’naviy-
axloqiy sifatlarni tarbiyalash jarayoni bo’lsa, predmetini har tomonlama
rivojlangan, barkamol avlodni tarbiyalash jarayonining umumiy mohiyati,
qonuniyatlari, ustuvor tamoyillari, ta’lim muassasalarida tashkil etiladigan
pedagogik faoliyat mazmuni, pedagogik hodisalar tashkil etadi.
O’z mohiyatiga ko’ra pedagogik turkum
fanlarning asoslari ta’lim va tarbiya jarayonining mazmuni, tamoyillari,
qonuniyatlari, bosqichlari, samarali shakllari, metodlari, vositalari, texnologiyalari,
o’qituvchi hamda ta’lim jarayoni ishtirokchisi (tarbiyalanuvchi, o’quvchi, talaba,

tinglovchi) munosabatlari, ular faoliyatini nazorat qilish va baholash, ta’lim-tarbiya
jarayonlarining natijalaridan iborat. Pedagogik fanlar tomonidan quyidagi
vazifalarni hal qilinadi: Shaxsni shakllantirish, o’qitish, tarbiyalash va
rivojlantirish masalalarini o’rganuvchi pedagogik xarakterdagi fanlarning
yaxlitligi, umumiy jihatlari hamda o’ziga xosliklari to’g’risida so’z yuritishdan
avval “tizim” tushunchasining mazmunini anglab olish maqsadga muvofiq
sanaladi. Tizim (mustaqil tushuncha
sifatida) – o’zaro bog’langan ko’plab elementlar (tarkibiy qismlar) o’rtasidagi
mustahkam birlik va o’zaro yaxlitlik
1) barkamol shaxs, malakali kadrni tarbiyalashga yo’naltirilgan pedagogik jarayon
mohiyatini o’rganish;
2) shaxsni har tomonlama kamol toptirish qonuniyatlarini aniqlash;
3) rivojlangan mamlakatlar ta’lim tajribasi asosida uzluksiz ta’lim tizimini
takomillashtirish;
4) ta’lim muassasalari va ularda faoliyat olib borayotgan pedagoglar faoliyati
mazmunini asoslash;
5) ilg’or pedagogik tajribalarni umumlashtirish va amaliyotga joriy etish;
6) pedagog kadrlarni mutaxassislik bilimlari, ta’lim-tarbiyaning ilg’or usullari
bilan qurollantirish;
7) ta’lim va tarbiya, ijtimoiy tarbiya yo’nalishlari o’rtasidagi o’zaro aloqadorlikni
ta’minlashning pedagogik shart-sharoitlarini o’rganish;
8) o’qitish va tarbiyalash jarayonining samarali texnologiyalarini yaratish;
9) oila tarbiyasini to’g’ri tashkil etish yuzasidan ota-onalar uchun ilmiy-
metodik tavsiyalarni ishlab chiqish.
Shaxsni shakllantirish, o’qitish, tarbiyalash va rivojlantirish masalalarini
o’rganuvchi pedagogik xarakterdagi fanlarning yaxlitligi, umumiy jihatlari hamda
o’ziga xosliklari to’g’risida so’z yuritishdan avval “tizim” tushunchasining
mazmunini anglab olish maqsadga muvofiq sanaladi.
Tizim (mustaqil tushuncha sifatida) – o’zaro bog’langan ko’plab elementlar

(tarkibiy qismlar) o’rtasidagi mustahkam birlik va o’zaro yaxlitlik
Psixologiya о‘quv fani sifatida о‘qitish shakli va usullarining о‘ziga xosligi
bilan farq qiladi. Psixologiya о‘quv fani sifatida maqsadi, hajmi, tuzilishi, usullari
va ifoda etilishi bо‘yicha farqlar mavjud. Psixologiya fanining maqsadi – fan
tomonidan qо‘lga kiritilgan ma’lumotlar va qonuniyatlar haqida о‘quvchilarga,
talabalarga axborotlarni yetkazishdan iborat. О‘quv darsini olib borishga vakt
cheklangan bо‘lib bunda о‘quvchilar ortiqcha ma’lumotlar bilan band etmay
mustahkam ilmiy asosdagi bilimlar va muammolar bilan tanishtiriladi. О‘quv
fanida bilimlar tuzilishi va ularni bayon etilishi shakllari boshqacha, bulib,bu
haqda K.D.Ushinskiy quyidagi fikrni ilgari suradi: «Fanni ilmiy va pedagogik
bayon etish – bu ikkita turli narsalardir va butun dunyo pedagoglari ilmiy
tizimlarni pedagogika fanini qayta ishlash ustida faoliyat olib bormoqdalar».
Shunday qilib, о‘quv fani maktab, kollej, institut, umumiy ta’lim muassasalari va
о‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos qonuniyatlari bilan belgilanadigan,
mutaxasislik doirasidagi tizimdagi kerakli fanlardan tanlab olingan bilimlarni uzida
birlashtiradi. Psixologik tushunchalar tizimi; uqitish usullari
tizimi; psixologiyani о‘qitish jarayonida tarbiya va ta’limni rivojlantirish tizimi;
uquv ishlarining shakli, tizimi; dars о‘tishning moddiy bazasini yaratish bilan
boglik tizimi; Psixologiya о‘quv materiallari tuzilishi va
mazmunida fanlarni birlashtirib olib borish; kо‘nikma va mahoratlarini asta sekin
rivojlantirib borib о‘quvchilar, talabalarning anglab yetgan mustahkam bilimlarni
egallashlari;o’quv materialining asosiy roli va dars berishning shakl va usullari
unga mos kelishi; uqitish jarayonida tarbiyaning barcha tomonlarini bir biriga
bog‘liqligi; dars о‘tish jarayoninig yaxlitligi va tizimlilig; Ana shu qonuniyatlar
asosida psixologiya ukitish metodikasida tarbiyalovchi funksiyasining umumiy
tizimi aniqlandi, ular quyidagilardan iborat

3-rasm. Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida o’qitiladigan pedagogik fanlar
Ushbu pedagogik fanlar quyidagi maqsadlar uchun xizmat qiladi:
Qiyosiy pedagogika – ta’limning jahon, mintaqa, davlat miqyosidagi
rivojlanishining umumiy va alohida tendentsiyalari, qonunlari va qonuniyatlarini
o’zaro solishtirish, qiyoslash asosida o’rganadi, xalqaro pedagogik tajribaning
ijobiy va salbiy jihatlarini, milliy pedagogik madaniyatlar almashinuvining shakl
va usullarini aniqlaydi.
Pedagogik innovatika – ta’lim sub’ektlari nuqtai nazardan pedagogik
innovatsiyalarning mohiyati, paydo bo’lish, rivojlanish qonuniyatlarini hamda
pedagogik an’analar bilan kelajak ta’limining loyihalashtirilishi o’rtasidagi
aloqalarni o’rganadigan fan.
Ta’lim menejmenti – ta’lim muassasasi faoliyatini samarali tashkil etish va
oqilona boshqarish masalalarini tadqiq qiladi .
Hamkorlik pedagogikasi – turli fanlar yoki mutaxassislik asoslarining
ta’lim beruvchi hamda oluvchilar o’rtasidagi o’zaro muloqot asosida samarali
o’rganish mazmuni, tamoyillari, shakllari, metodlari va vositalarini ko’rsatib
beradi. Pedagogik konfliktologiya – o’qitish va tarbiyalash jarayonida ta’lim
ishtirokchilari o’rtasida yuzaga keladigan pedagogik nizolar, ularning xususiyati,
darajasi, sabablari, oqibatlari, ijobiy pedagogik nizolarni rivojlantirish hamda

salbiy pedagogik nizolarning oldini olish yo’llari, shakl, metod, vosita va usullarini
o’rganadi.
Neyropedagogika – inson miyasining ijodiy imkoniyatlarini aniqlash va
amaliy (funktsional) rivojlantirish, shaxsda faoliyatga nisbatan faol, ongli
munosabatni qaror toptirish, ijtimoiy hulq-atvorni psixologik korrektsiyalash,
bolalar ruhiy rivojlanishni tashxislash va bashoratlashning yangi ilmiy dasturlari,
samarali shakl va metodlarini, shuningdek, yangi turdagi maktabgacha ta’lim
muassasalari faoliyatini tadqiq etadi.
Pedagogik texnika – nopedagogik OTM pedagoglarini pedagogik mahorat
va pedagogik texnika asoslari bilan tanishtirish orqali ularda ta’lim jarayonini
sifatli, samarali tashkil etish ko’nikma, malakalarini rivojlantirish masalalarini
o’rganadi. Akmeologiya (qad.yun. “ ακμή ” (“akme”) – cho’qqi, yuksak daraja;
“ λόγος ” (“logos”) – ta’limot) – shaxsning kamolotga erishishi, u tomonidan
jismoniy, ma’naviy-axloqiy va kasbiy rivojlanishda yuksak darajaga erishish, bu
rivojlanishning insonparvarlashuvini ta’minlashda yordam ko’rsatishga; individual
rivojlanishda yuqori darajaga erishish imkoniyatini ta’minlovchi qonuniyatlar va
mexanizmlarni tadqiq etish6ga xizmat qiladi.
Akseologiya (yun. “axio” – qadriyat, “logos” – ta’limot) – qadriyatlarning
shaxsni rivojlantirish, ijtimoiy moslashtirish, shuningdek, kasbiy shakllantirishdagi
ahamiyati, o’rni va rolini o’rganadi.
Harbiy pedagogika – harbiy-pedagogik jarayonning qonuniyatlarini, harbiy
xizmatchilar va harbiy mutaxassislarni o’qitish va tarbiyalash, ularni harbiy
harakatlarni hamda harbiy-kasbiy faoliyatni muvaffaqiyatli olib borishga
tayyorlash asoslarini o’rganuvchi soha.
Tibbiyot pedagogikasi – sog’liqni saqlash muassasalari xodimlarini
tayyorlash qonuniyatlari, tamoyillari, shakllari, metodlari va vositalari, ularning
didaktik va tarbiyaviy imkoniyatlarini tadqiq etadigan fan.
Davolash pedagogikasi – turli shishlar, jarohatlanishlar, qandli diabet,
bronxial astma, yurak-qon tomir, skolioz, autizm va boshqa kasalliklar bilan
og’rigan bemorlarni maxsus o’qitish samaradorligini amaliy jihatdan tasdiqlash

asosida yuzaga kelgan davolash nazariyasi va amaliyotining sohasi.
Sport pedagogikasi (Jismoniy madaniyat va sport pedagogikasi) —
jismoniy mashqlar va sport bilan shug’ullanishda ushbu jarayonning maqsadi,
mazmuni, ta’lim berish va o’qitish qonuniyatlarini hamda mazkur jarayonni
boshqarish asoslarini o’rganuvchi fan.
Valeologiya (lot. “valeo”– salomat bo’lish) – shaxsning ma’naviy-axloqiy,
jismoniy va ruhiy salomatligiga nisbatan integral yondashuvini ifodalovchi,
shuningdek, o’quvchi (talaba)larni valeologiyaning nazariy va amaliy asoslari bilan
tanishtiradigan o’quv fani.
Gender pedagogikasi – turli yoshdagi shaxs (tarbiyalanuvchi, o’quvchi,
talaba) larning ta’lim muassasalarida o’zlarining erkin, qulay sezishlari, ularning
erkak va ayol sifatida ijtimoiy muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishlariga
yordam ko’rsatuvchi yondashuvlarni, genderlik xususiyatlarining rivojlanishiga
salbiy etuvchi omillarni tadqiq etadigan fan.
Ta’lim falsafasi – ta’lim va tarbiyaning falsafiy asoslarini o’rganuvchi
pedagogik fan.
Axloq tuzatish pedagogikasi – jinoyat sodir etgan va jazoga mahkum
qilingan shaxslarni qayta tarbiyalash qonuniyatlari, tamoyillari, yondashuvlari,
yo’llari, shakllari, metodlari va vositalarini tadqiq etadigan fan.
Mazkur o’quv fanlari ham pedagogika oliy ta’lim muassasalarining
Pedagogika- psixologiya yo’nalishi talabalarini sohaga oid nazariy va amaliy
bilimlar bilan tanishtirish, kelgusida kasbiy faoliyatda ulardan maqsadli, o’rinli
foydalanishlari uchun zarur shart-sharoitni yaratishga xizmat qiladi.
2. “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” fanining maqsadi,
vazifalari va ustuvor tamoyillari . Har qanday fan yoki o’quv predmetida bo’lgani
kabi “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” ham o’zining maqsadi, vazifalari,
ob’yekti, predmeti va muhim kategoriyalariga ega.
“Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” fanining maqsadi : pedagogik turkum
fanlarini samarali o’qitish qonuniyatlari, tamoyillari, omillari, mazmuni, shakl, metod,
vosita, usul va texnologiyasi, pedagogik faoliyatning muhim tarkibiy elementlari,

o’quv-tarbiya jarayonlarini samarali tashkil etish yo’llarini aniqlash va talabalarni
ulardan xabardor qilish
Ma’lumki, maqsadga uning negizida muayyan vazifalarni belgilash va hal
qilish asosida erishiladi. Oliy ta’lim muassasalarida “Pedagogika fanlarini o’qitish
metodikasi”ni o’qitishda quyidagi vazifalar hal qilinadi.
1. Bo’lajak pedagoglarni kasbiy tayyorlashni takomillashtirish maqsadida o’quv
predmetining maqsadi, vazifalarini, pedagogik fanlarni integratsiyalash vositalarini ilmiy
asoslangan holda ishlab chiqish.
2. Pedagogik turkum fanlarni o’qitish jarayonining asosini tashkil etuvchi qonuniyatlar va
didaktik tamoyillar to’g’risidagi masalalarni hal qilish;
3. Talabalarda o’quv va tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda samarali shakl, metod, vosita,
usul va texnologiyalarni tanlash hamda tizimlashtirishga oid bilim, ko’nikma,
malakalarni hosil qilish.
4. Pedagogik turkum fanlarni o’qitishga doir tajribalarni o’rganish, umumlashtirish va
tizimlashtirish.
5. Pedagogik turkum fanlarni o’qitishga oid mualliflik yondashuvlarini modellashtirish
va ularni pedagogik ta’lim amaliyotiga tatbiq etish.
6. Bo’lajak pedagoglarni kasbiy pedagogik faoliyatda ijodiy imkoniyatlarni
namoyon qilishga rag’batlantirish
O’quv predmetining maqsad va vazifalari belgilanganda uning ob’yekti va
predmetini ham aniqlab olish ahamiyatli sanaladi .
“Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi”ning ob’yekti – pedagogik turkum
fanlarini samarali o’qitish qonuniyatlari, tamoyillari, omillari, mazmuni, shakl,
metod, vosita, usul va texnologiyasini, pedagogik faoliyatning muhim tarkibiy
elementlarini o’rganish, samarali ta’limni tashkil etish, pedagog va talabalarning
munosabatlari jarayoni bo’lsa, predmeti pedagogik turkum fanlarining
metodologik asoslari, yetakchi pedagogik ta’limotlar, muhim nazariy g’oyalari,

yangicha pedagogik yondashuv (paradigma)lar sanaladi
Ko’p holatda metodika va metodologiya aynan bir holatni ifodalovchi
tushunchalar tarzida qo’llaniladi. Biroq, ularni bir-biri bilan adashtirish, biri
o’rniga ikkinchisini qo’llash mumkin emas. “Metodika” va “metodologiya”
tushunchalarining mazmuni, ular o’rtasidagi o’zaro farqlarni anglab olish bo’lajak
pedagogiklar uchun ahamiyatlidir.
Ko’pgina izohli lug’atlarda ham “Metodika – qat’iy ketma-ketlikka (algoritmik
xarakterga), ilgari o’rnatilgan reja (qoida), tizimga aniq rioya qilish bo’lib, biror bir
ishni maqsadga muvofiq o’tkazish metodlari, yo’llari majmuasi”ni ifoda etishi
ko’rsatib o’tilgan.
“Metodika” atamasining ma’nosini anglash uchun uning etimologiyasiga
e’tibor qaratish lozim. Yunon tilida “ika” (eka, tika, dika, teka) qo’shimchasi
“ombor”, “to’plam”, “yig’indi”, “jamlanma” ma’nosini anglatadi.
Masalan: Biblioteka – “Bibliya” lar to’plami (yig’indisi);
audioteka – audio yozuvlar to’plami (yig’indisi);
videoteka – video lavhalar to’plami (yig’indisi);
apteka – retsept asosida tayyorlanadigan dorilar ombori, to’plami (yig’indisi);
diskoteka – disk (aylana, doira) lar to’plami (yig’indisi).
Shunga ko’ra lug’aviy jihatdan olganda “metodika” tushunchasi “metodlar
to’plami, jamlanmasi” ma’nosini anglatadi. Biroq, nazariy jihatdan metodika faqat
ma’lum faoliyatni tashkil etishda qo’llaniladigan metodlar yig’indisinigina anglatib
qolmay, balki, shakl, metod, vosita va usullar yig’indisi, jamlanmasini ifodalaydi.
Yuqoridagi fikrga tayangan holda “ta’lim metodikasi” tushunchasi quyidagi
ma’noni anglatishiga ishonch hosil qilish mumkin:
Ta’lim metodikasi – o’qitishga qaratilgan faoliyatni tashkil etish uchun
qo’llaniladigan shakl, metod, vosita va usullar to’plami, yig’indisi
Ya’ni, tegishli faoliyatni tashkil etishda uning tashkiliy shakli, metod, vosita
va usullari birgalikda, yaxlit holatda qo’llaniladi. Shuningdek, bir tomondan

o’rganilayotgan fanda erishilgan yutuqlar, ikkinchi toniondan, pedagogika fanining
rivojlanishi bilan boyib boradi, rivojlanadi.
Demak, o’qitish metodikasi:
1) pedagogning o’qitish usullari va talabaning o’qish usullari hamda talabaning
talabalar bilan o’zaro bog’langanligini;
2) pedagog va talabalarning hamkorligi asosida belgilangan maqsadga yetish,
ta’lim vazifalarini hal etishda o’qitish shakl, metod, vosita, usul va
texnologiyalarni qo’llashga qaratilgan faoliyatidir.
Bir so’z bilan aytganda, “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” – pedagogik
nazariya hamda ta’lim-tarbiya amaliyotini bog’lash xususiyatiga ega bo’lib, uning
negizida pedagogik ta’limning maqsadi, vazifalari, mazmuni, shakli, metodi,
vosita, usul va texnologiyalari, o’qitish hamda o’qishdan iborat yaxlitlik, birlik
tadqiq etiladi.
“Metodika” tushunchasiga berilgan xilma-xil ta’riflarga tayangan holda quyidagi
umumlashmalarga kelish mumkin:
1) o’qituvchi ishini tashkil etishning shakl, metod va vositalari;
2) ma’lum bir faoliyatini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan metod va usullar
yig’indisi;
3) bilim, ko’nikma va malakalarni egallash jarayonini maqsadga yo’naltirilgan
tarzda tashkil etish, rejali va tizimli amalga oshirishga yordam beruvchi usullar
yig’indisi;
4) ma’lum maqsadga yo’naltirilgan yo’naltirilgan harakatlarni amalga
oshirish chora-tadbiri; pedagogik jarayonda real qo’llaniladigan usul va vositalar
mohiyati, ahamiyati, amaliy qiymati, texnik jihatlarini ochib berish algoritmi;
ta’lim metodlari to’g’risidagi fan .
“ Metodika ” tushunchasi turli fanlarni o’qitish bilan ham bog’liklikda
qo’llanilib, ma’lum sohani o’qitish jarayonining mazmuni, qonuniyatlari,
tamoyillari, shakl, metod va vositalari yig’indisini o’zida ifoda etadi. Pedagog olim
A.M. Stolyarenkoning fikricha, “O’quv fanlarini o’qitish metodikasi metodika
ma’lum bir pedagogik vazifalarni hal etish bilan bog’liq metod, metodik usullar,

vosita va tashkiliy chora-tadbirlar majmuidir”10. G.M. Kodjaspirova, A.Yu.
Kodjaspirovlarning fikricha, “O’qitish metodikasi pedagogik faoliyatni amalga
oshirishning aniq usullari, uslublari va texnikasidir”.
Pedagogik manbalarda “metodika” tushunchasi “texnologiya”, “metod” atamalari
bilan sinonim sifatida ham qo’llaniladi. Biroq, metodika texnologiya va metoddan
muayyan jihatlariga ko’ra farqlanadi. Masalan: metodikaning metoddan farqi
ta’lim jarayonida hal qilinayotgan vazifalar, qo’llanilayotgan usullarning yanada
aniqligida, texnologiyadan farqi esa pedagogik (ta’limiy va tarbiyaviy) faoliyatning
bevosita loyiha yordamida tashkil etilmasligi, ya’ni har bir pedagogik harakat
mohiyatining bosqichma-bosqich ochib berilishi shart emasligida ko’rinadi. Ta’lim
jarayonida testdan foydalanish – metod, test metodini qo’llash shartlarini asoslash,
testni ishlab chiqish, uning natijalarini tahlil qilish mezonlarining belgilanishi –
metodika hisoblanadi12.
O’qitish metodikasiga qo’yiladigan zaruriy talablarga quyidagilar kiradi:
-hayot bilan uyg’unlik;
-qayta ishlab chiqishga yo’nalganlik;
-aniqlik;
-rejalashtirilgan harakat maqsad va vazifalariga moslik;
-asoslanganlik;
-natijaviylik.
Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirib aytganda, o’qitish metodikasi o’zida:
- ta’limning maqsad va ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, tashkiliy vazifalarini;
- ta’limning qonuniyat va tamoyillarini;
- ta’lim mazmunini;
ta’limni tashkil etishning asosiy va yordamchi shakllarini;
- ta’limning umumiy va xususiy metodlarini;
- o’quv vositalari;
- o’qitish natijasini aks ettiradi .
“Metodologiya” tushunchasining talqiniga ham ko’pchilik noto’g’ri yondashadi.
An’anaviy yondashuvga ko’ra, metodologiya – metodlar to’g’risidagi ta’limot va

ilmiy faoliyatning bajarish tartibi; shuningdek, umumiy bilish nazariyasi
(gnoseologiya)ning, ayniqsa, ilmiy bilish nazariyasi (epistemologiya) va falsafiy
fanlarning alohida bo’limi.
Amaliy jihatdan atama yanada aniq talqin etiladi: metodologiya – tadqiqotchi
ma’lum fan doirasida bilimlarni olish va ularni qayta ishlashda tayanadigan
tadqiqotchilik faoliyatining tamoyillari va yondashuvlar tizimi.
Yuqoridagi fikrlarga tayangan holda fanga taalluqligiga ko’ra “metodologiya”
tushunchasini shunday talqin qilish mumkin:
Metodologiya – muayyan fanning asosini yorituvchi qonuniyatlar, ustuvor tamoyillar,
eng muhim nazariyalar, yetakchi g’oyalar, o’ziga xos yondashuvlar,
Yuqorida keltirilgan ta’rifga tayanganilsa, u holda “Pedagogika fanlarini
o’qitish metodikasi” ning metodologiyasi o’zida quyidagi mazmunni ifodalaydi:
Mazmunan “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” ning metodologiyasida
dialektika, gnoseologiya, logika va sotsiologiyaning asosiy mazmuni, ta’lim,
tarbiya, rivojlanish va o’qitishga oid pedagogik nazariya (kontseptsiya)lar, o’quv
predmetini o’qitish metodikasining ilmiy-tadqiqot metodlari namoyon bo’ladi14.
Pedagogika fanlari o’qituvchisi o’quv predmeti metodologiyasini puxta
o’zlashtirishi, uni metodik tadqiqotlarda qo’llay olishi, turli o’zgarishlar,
pedagogik jarayonda yuzaga keladigan vaziyatlardan kelib chiqqan holda
metodikani o’zgartirish oqibatlarini taxmin qila olish imkoniyatiga ega bo’lishi
zarur.
Metodologik bilim, birinchidan, muayyan faoliyat turlarining mazmuni va
izchilligini o’z ichiga olgan odat va normalar shaklida, ikkinchidan, amalda
bajarilgan faoliyatning ta’siri sifatida yuzaga chiqadi.
3. “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” ning asosiy tushuncha
(kategoriya)lari. Har bir fan, shuningdek, o’quv fanining muhim xususiyatlaridan
biri – ularning o’z kategoriyalari, tanyach tushunchalariga ega bo’lishi sanaladi.
“Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” ham ham o’zining tayanch
tushunchalari – asosiy kategoriyalariga ega.

- bilim – shaxsning ongida tushuncha, sxema, ma’lum obrazlar ko’rinishida aks
etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma’lumotlar majmui;
- ko’nikma - shaxsning muayyan faoliyatni tashkil eta olish qobiliyati; ma’lum
xatti-harakatlarni, muayyan faoliyatni bajarishga odatlanishi; zaruriy harakatlarni
bajarishda namoyon bo’lib, mashqlarni ko’p marta takrorlash asosida takomilga
yetkaziladigan amaliy faoliyatning tarkibiy qismi;
- malaka – muayyan harakat, faoliyatni bajarishning avtomatlashtirilgan shakli;
bilim, hayotiy tajriba, shuningdek, o’zlashtirilgan ko’nikmalar asosida amaliy va
nazariy harakatlarni ongli va mustaqil bajarishga tayyorlik; biror bir uchul bilan
bexato bajarish, ko’nikmaning avtomatlashgan, takomillashgan darajasi;
- vosita – muayyan maqsadga erishish yoki ma’lum ish-harakat, faoliyatni amalga
oshirish uchun qo’llaniladigan narsa, qurol; ma’lum harakat, faoliyatnini amalga
oshirishda foydalaniladigan narsa; o’quv jarayonining predmetli qo’llab-
quvvatlanishi, yangi materialni o’zlashtirish jarayonida o’qituvchi va talabalar
tomonidan foydalaniladigan ob’yekt; egallangan bilimlarning aniq xatti-
harakatdagi ifodasi;
- maqsad – erishish, amalga oshirish uchun ko’zda tutilgan narsa, murod, muddao;
o’qitishning nimaga qaratilganligi, mavjud kuchning qay yo’sinda safarbar etilishi;
- mazmun – o’qitish jarayonida egallanishi lozim bo’lgan ilmiy bilim, amaliy
ko’nikma va malakalar, faoliyat, fikrlash usullari tizimi;
- metod – muayyan maqsadga erishish uchun ma’lum yo’lni, tartib, tizimga
solingan faoliyat usulini tanlash; o’qitish maqsadiga erishish (maqsadni amalga
oshirish) yo’li;
- natija – o’quv jarayonining so’nggi mahsu li, belgilangan maqsadlarning
amalga oshganlik darajasi.
- tashkil etish – qo’yilgan maqsadni yaxshi amalga oshirish uchun unga zaruriy
shaklni taqdim etadigan, aniq mezonlar bo’yicha tartiblangan didaktik jarayon;
- ta’lim – o’quvchilarni nazariy bilim, amaliy ko’nikma, malakalar bilan
qurollantirish, ularning bilish qobiliyatlarini o’stirish, dunyoqarashlarini

shakllantirishga yo’naltirilgan jarayon; o’qitish jarayonida egallanadigan bilim,
ko’nikma, malakalar, fikrlash usullari tizimi;
- ta’limning tashkiliy shakli – o’quvchi (talaba)larga bilim berish, ularda ong,
tafakkur, dunyoqarash va hayotiy tajribani shakllantirishga yo’naltirilgan
pedagogik faoliyatni tashkiliy jihatdan uyushtirilishi, dars qurilishi, tarkibiy
tuzilishi; o’quv jarayonining tashqi ifodasi, uning ichki mohiyati, mantig’i,
mazmuni uchun qobiq;
- o’rganish – anglash, mashq qilish va egallangan tajribalar asosida xulq-atvor va
faoliyatning yangi shakllarini egallash jarayoni;
- o’rgatish – pedagogning o’qitish maqsadini amalga oshirishga qaratilgan tartibli
faoliyati;
- o’qish – ta’lim oluvchi tomonidan mavjud ilmiy bilimlarni o’zlashtirish
maqsadida tashkil etiladigan faoliyat
- o’qitish – pedagog bilan talabalarning qo’yilgan maqsadga erishishga
yo’naltirilgan o’zaro tartibli harakati.
4. “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” o’quv fanining boshqa fanlar
bilan aloqadorligi. Shaxs kamolotini ta’minlash, uning intellektual, ma’naviy-
axloqiy hamda jismoniy jihatdan rivojlanishiga erishishda turli yosh davrlari, har
bir davrning o’ziga xos jihatlari, shuningdek, bolaning fiziologik, psixologik
holatini inobatga olish maqsadga muvofiqdir. Yaxlit pedagogik jarayon muayyan
turkumni tashkil etuvchi pedagogika fanlari tomonidan o’rganiladi.
Shu bilan birga “ Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi ” o’quv fani bir
qator o’quv fanlarb bilan o’zaro aloqadorlikda pedagogik turkum fanlarni samarali
o’qitish masalalarini tadqiq etadi
Iqtisodiy bilim asoslari – talabalarda iqtisodiy hodisa va jarayonlarning
mohiyatini har tomonlama tushunib yetish imkonini beradigan iqtisodiy tafakkurni
shakllantirish, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining turli jihatlari va davlat
iqtisodiy siyosatining yo’nalishlarini tahlil qilish ko’nikmalarini rivojlantirishga
xizmat qiladi15. Jamiyat rivojlanishining hozirgi bosqichida Pedagogikaning
iqtisodiyot fanlari bilan aloqasi mustahkamlanib bormoqda. Ijtimoiy fanlardagi

ma’lumotlarga suyanib, pedagogika jamiyatning tarbiyaga bo’lgan ob’yektiv
ehtiyojini va ularni amalga oshirish shart-sharoitlarini o’rganadi.
Fiziologiya – odam organizmi, fiziologik tizim, organlar, hujayra va alohida
hujayra tuzilmasining funktsiyalari, ularning ish tartibini ta’minlovchi
mexanizmlar, organizm hayotiy faoliyati qonuniyatlari, organizmning atrof-muhit
bilan o’zaro ta’sirini o’rganadi16. Ushbu fan pedagogika hamda psixologiyaning
tabiiy ilmiy bazasi hisoblanadi. Pedagogika fiziologiyaning oliy asab (nerv)
faoliyatining rivojlanishi, asab sistemasining o’ziga xosligi, birinchi va ikkinchi
signal sistemalar haqidagi, shuningdek, sezgi organlarining, tayanch harakat
apparatlarining, yurak, qon-tomir hamda nafas olish sistemalarining faoliyati,
rivojlanishi haqidagi ma’lumotlarga suyanadi. Psixologik hodisalarning fiziologik
asoslarini bilish pedagogika uchun tarbiya va ta’limning ba’zi bir omillarini
yaqqol, aniq bilib olish, tushunish imkoniyatini yaratadi hamda ta’lim-tarbiya
jarayonini samaradorligini oshirishning ko’pgina muammolarini muvaffaqiyatli hal
etishga yordam beradi.
Falsafa – tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining umumiy
qonuniyatlarini o’rganadi. U fan sifatida insoniyat jamiyati, tabiat rivojlanishining
umumiy qonuniyatlarini tashkil etadigan, ya’ni pedagogikaning taraqqiy etib
borishiga imkon beradigan ilmiy manbai sanaladi. Pedagogik va falsafiy, ayniqsa,
bilishning dialektik nazariyasini ishlab chiqish bilan bog’liq bo’lgan gneseologik
nazariyalar, shaxsning kamoloti, ta’lim jarayonining mohiyati, masalalar Falsafa
va Pedagogika uchun birdek ahamiyatli.
Etika (axloqshunoslik) – axloqning genezisi, mohiyati, o’ziga xos
xususiyatlarini, uning jamiyat hayotidagi o’rni va rolini, shaxs faoliyatini axloqiy
boshqarish mexanizmlarini, axloqiy jarayon mezonlarini, jamiyat va shaxsga xos
axloqiy ong tuzilmasini o’rganib, ezgulik, adolat, burch, or-nomus, vijdon,
erkinlik, mas’uliyat, hayotning mazmuni va yovuzlik kategoriyalarining ma’nosi
va talqini tadqiq etadi17.

Estetika asoslari – nafis san’atni, badiiy ijodiyotni, tabiat va turmushdagi
go’zallikning mohiyati, shakllarini, inson va ijtimoiy borliq o’rtasidagi qadriyatlar
munosabatini o’rganadi.
Psixologiya – inson faoliyati, shaxs xatti-harakatlarida borliqning aks
etishini, ruhiy jarayonlar, hodisalar va xislatlarning mohiyatini yoritadi.
Axborot-kommunikatsion texnologiyalar – zamonaviy axborot-
kommunikatsiya vositalari, ularnining texnik, texnologik, axborot ta’minoti, ta’lim
jarayonidagi o’rni hamda didaktik imkoniyatlarini tadqiq etadi.
Hayot faoliyati xavfsizligi – mehnatni muhofaza qilish, jarohatlanish,
baxtsiz hodisalarning sabablarini, ularning oldini olish, bartaraf etish va ularga
qarshi kurashish yo’llarini, texnogen hodisalar (yong’inlar, portlashlar, xavfli
zararli moddalarni tashqariga chiqarish), binolar, inshootlar, texnik qurilmalardan
xavfsiz foydalanish, inson organizmiga yorug’lik, issiqlik energiyasi, elektr toki,
shovqin va tebranishlarning ta’sirini, xavfsizlik texnikasi (qoidalari), sanitariya-
gigienik talablarni o’rganadi.
5. “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” fanining ilmiy-tadqiqot
metodlari. Pedagogika fani rivoji muayyan pedagogik muammolarni tadqiq etish
maqsadida olib borilgan tadqiqot ishlarining g’oyasi, mazmuni, natijalari hisobiga
ta’minlanadi. Pedagogik ilmiy-tadqiqot metodlar shaxsni tarbiyalash, unga
muayyan yo’nalishlarda chuqur, puxta ilmiy bilimlarni berishga berish tamoyillari,
ob’yekti va sub’ektiv omillarini aniqlovchi pedagogik jarayonning ichki mohiyati,
aloqa va qonuniyatlarini maxsus tekshirish va bilish usullaridir. Pedagogik ilmiy
tadqiqotlarni amalga oshirish murakkab, izchillik, uzluksizlik, tizimlilik va aniq
maqsad kabi xususiyatlarga ega jarayon.
“Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” fani asoslarini o’qitishda
quyidagi pedagogik ilmiy-tadqiqot metodlardan foydalaniladi.

5-rasm. “Pedagogik fanlarni o’qitish metodikasi” fanining ilmiy-tadqiqot
metodlari.
Quyida mazkur metodlarning mohiyati to’g’risida qisqacha so’z yuritiladi.
1. Suhbat metodi pedagogik kuzatish chog’ida talabaning kasbiy shakllanish
va rivojlanishga oid bilimlarini boyitish, vaziyatga to’g’ri baho berish,
muammoning yechimini topishga imkon beruvchi pedagogik shart-
sharoitlarni yaratish, tajriba-sinov ishlari sub’ektlari imkoniyatlarini
muammo yechimiga jalb etishga yordam beradi. Suhbat indiviudal, guruhli
hamda ommaviy shaklda o’tkaziladi. Suhbat vaqtida talabalarning
kreativlik imkoniyatlari to’la namoyon bo’lishiga erishish muhim.
Suhbatning samarali kechishini ta’minlovchi shartlar:
1) maqsaddan kelib chiqqan holda suhbat uchun belgilanuvchi savollarning mazmuni
aniqlash, savollar o’rtasidagi mantiqiylik va izchillikni ta’minlash;
2) suhbat joyi va vaqtini aniq belgilash;
3) suhbat ishtirokchilarining sonini aniqlashtirish;
4) suhbatdosh to’g’risida avvaldan muayyan ma’lumotlarga ega bo’lish;
5) suhbatdosh bilan samimiy munosabatda bo’lish;
6) talabaning o’z fikrlarini erkin va batafsil qayta olishi uchun sharoit yaratish;
2. Anketa (fr. “tekshirish”) metodi yordamida pedagogik kuzatish va
suhbat jarayonida to’plangan dalillar boyitiladi. Metod tizimli savollar asosida

respondentlar bilan muloqotni tashkil etishga asoslanadi. Savollarga javoblar,
odatda, yozma shaklda olinadi. O’rganilayotgan jarayon mohiyatidan kelib chiqqan
holda anketalar quyidagicha bo’ladi: 1) ochiq savollar (erkin, batafsil javob berish
uchun imkon yaratadigan savollar) ga ega; 2) yopiq savollar (“ha”, yo’q”, “ijobiy”,
“salbiy” va h.k. tarzdagi javob variantlarini tanlashga imkon beradigan savollar) ga
ega anketalar.
Anketa metodini qo’llashda ham bir qator shartlarga amal qilish zarur.
Anketa samaradorligini ta’minlovchi shartlar:
1) savollar muammoning mohiyatini yoritishga xizmat qilishi lozim;
2) savollar yirik hajmli va noaniq bo’lmasligi kerak;
3) savollar o’quvchilarning dunyoqarashi, yosh va psixologik xususiyatlarini
inobatga olish asosida tuzilishi zarur;
4) savollarga to’la javob qaytarilishi uchun yetarlicha vaqt ajratilishi kerak;
5) anketa talabalarning pedagogik va psixologik tavsifnomalarini tuzish
manbaiga aylanmasligi zarur;
6) javoblar muayyan mezonlar asosida puxta tahlil etilishi shart
3. Pedagogik kuzatish metodini qo’llashda ta’lim muassasalarining o’quv-
tarbiya ishlari jarayonini o’rganish asosida tadqiq etilayotgan muammo aniqlanadi,
tajriba avvali va yakunida qo’lga kiritilgan ko’rsatkichlar o’rtasidagi farq tahlil
qilinadi. Kasbiy shakllanish va rivojlanish murakkab jarayon bo’lib, o’ziga xos
xususiyatlarni namoyon etadi. Shu sababli pedagogik kuzatish aniq maqsad
asosida, uzluksiz, izchil va tizimli amalga oshirilsa, kutilgan natijani qo’lga kiritish
mumkin. Olib borilayotgan pedagogik kuzatish ta’lim-tarbiya sifatini oshirish,
shaxsda kasbiy-pedagogik sifatlarni shakllantirishga xizmat qilsa, mazkur
metodning ahamiyati yanada oshadi.
4. Pedagogik tahlil. Tadqiqotni olib borish jarayonida ushbu metodni
qo’llashdan ko’zlangan maqsad tanlangan talaba tomonidan kasbiy-pedagogik

bilim, ko’nikma va malakalarining o’zlashtirish darajasini aniqlashdan iborat
bo’lib, pedagog tomonidan ilgari surayotgan g’oyaning nazariy jihatdan
haqqoniyligini asoslashga xizmat qiladi.
5. Hujjatlarni o’rganish. Talabaning shaxsi, ayniqsa, uning pedagogik
turkum fanlar bo’yicha o’zlashtirish ko’rsatkichlari bilan tanishish, sohaga oid turli
tanlov-ko’riklar (fan olimpiadasi, talabalarning ilmiy anjumani, “Mening
pedagogik loyiham!”, “Bo’lajak innovator o’qituvchi”, “Milliy ta’limning
istiqbolli rivoji” kabi ko’rik)lardagi ishtirokini, talabaning portfoliosini o’rganish,
yutuqlaridan xabardor bo’lish uning kasbiy-pedagogik jihatdan shakllanish,
rivojlanish darajasini baholash, istiqbolini belgilashga yordam beradi. Metod,
shuningdek, talabalar tomonidan tayyorlangan ijodiy-pedagogik loyihalar bilan
tanishish imkoniyatini yaratadi.
6. Pedagogik tajriba (lot. “eksperiment” – “tajriba qilib ko’rish”)
metodi dan muammo yechimini topish imkoniyatlarini o’rganish, mavjud
pedagogik sharoitlarning maqsadga erishishning kafolatlay olishi, berilayotgan
tavsiyalarning amaliyotda o’z in’ikosiga ega bo’la olishi va ularning
samaradorligini aniqlash maqsadida foydalaniladi. Pedagogik tajribaning quyidagi
turlari mavjud
(6-rasm):
6-rasm. Pedagogik tajriba turlari
7. Tashxis metodlari (pedagogik-psixologik tashxis metodlari). Bu kabi
metodlar talabaning kasbiy-pedagogik bilim, ko’nikma va malakalariga egaligini
tashxislash hamda baholashga xizmat qiladi.

Zamonaviy sharoitda talabaning kasbiy-pedagogik bilim, ko’nikma va
malakalariga egaligini tashxislashda o’nlab metodlar qo’llanilmoqda. Ushbu
metodlardan ta’lim jarayonida uzluksiz, izchil qo’llash mumkin. Bu talabaning
kasbiy-pedagogik bilim, ko’nikma va malakalarini dinamik rivojlanish borishini
kuzatish, darajasini baholash asosida pedagogik faoliyat yo’nalishini belgilash
imkoniyatini beradi. Pedagogik-psixologik tashxis metodlari orasida bir guruh
metodlar amaliy jihatdan samarali bo’lib, ular rivojlangan xorijiy mamlakatlarda
keng qo’llanilmoqda. Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida “Individual
rivojlanish dasturi”, “Kasbiy rivojlanish shkalasi”, “Zahiraviy model” (Gauena)
kabi pedagogik-psixologik tashxis metodlarini samarali qo’llash mumkin.
Pedagogik tajribalarni amalga oshirishda asosiy e’tibor ularning samarali
kechishiga qaratiladi. Bunda esa bir qator shartlarni inobatga olish lozim. Ya’ni:
Pedagogik tajriba samaradorligini ta’minlovchi shartlar:
- tajribaning maqbul loyiha (dastur) asosida uyushtirilishi;
-tadqiqot ilmiy farazining puxta asoslanishi;
-tadqiqot ob’ektlari va usullarining to’g’ri tanlanishi;
-tajriba o’tkazilish vaqti, davomiyligining aniqlanishi;
-zarur pedagogik shart-sharoitlar (asbob-uskuna, jihozlar, vositalar) ning
yaratilganligi;
Pedagogik tajriba samaradorligini ta’minlovchi shartlar:
- tajribaning maqbul loyiha (dastur) asosida uyushtirilishi;
-tadqiqot ilmiy farazining puxta asoslanishi;
-tadqiqot ob’ektlari va usullarining to’g’ri tanlanishi;
-tajriba o’tkazilish vaqti, davomiyligining aniqlanishi;
-zarur pedagogik shart-sharoitlar (asbob-uskuna, jihozlar, vositalar) ning
yaratilganligi;
- tajriba ma’lumotlarini umumlashtirish, tahlil qilish va natijalarni qayta ishlash.

Pedagogik tajriba yakunida olingan natijalarga asoslanib umumiy xulosaga
kelinadi va ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqiladi.
8. Sotsiopedagogik–retrospektiv (retrospektiv – lot. “retro” — orqaga,
“specio” — qaramoq, nazar tashlamoq) metod – muayyan shaxs, guruh yoki
jamiyatning shakllanish tarixini, “amalda voqelikning sabab-oqibat jarayonida
qanday rivojlanganligini”18 o’rganish bo’lib, u pedagogik ob’yektni qiyosiy tahlil
qilish va yakuniy xulosalarga kelish imkoniyatini beradi.
18 Ретроспективный метод //https://studopedia.ru/4172320/glava-
retrospektivniy-metod.html.
9. Pedagogik kvalimetriya ( lot. “ quales” – sifat, qad.yun. “μετρέω” –
o’lchayman ) metodi ta’lim sifatini nazorat qilish va samarali boshqarish
maqsadida qo’llaniladi. Bunda turli darajadagi testlar, muammoli vaziyatlarni hal
qilish (keyslarni yechish) asosida talabaning kasbiy-pedagogik sifatlarga egaligi,
kasbiy shakllanganlik darajasi darajasi o’rganiladi hamda baholanadi.
10. Ekspert baholash (lot. “expertus” – tajribasiga ko’ra biladigan,
tajribali, sinalgan, tekshirilgan) metodi zamonaviy sharoitda deyarli barcha
sohalara olib boriladigan tajribalarda jarayonida qo’llaniladigan va keng
ommalashgan ilmiy-taqiqot metodlardan biri sanaladi. Ko’p holatlarda talabaning
kasbiy-pedagogik sifatlarga egaligi, kasbiy shakllanganlik darajasini aniqlash
psixolog, pedagog va bevosita Pedagogikaga dahldor sohalarning vakillari –
malakali mutaxassislar ishtirokida amalga oshiriladi. Ammo ta’lim jarayonida
hamkorlik ta’limi tamoyillariga muvofiq talabalarning o’rtasida ham har bir
talabaning o’quv topshiriqlarini bajarishga jiddiy yondashuvi, o’z ustida ishlashi,
kasbiy rivojlanishga e’tiborni qaratishi holatining samaradorligini baholash
maqsadida ekspert guruhi shakllantirilishi mumkin. Mazkur guruh talabalarning
kasbiy-pedagogik mazmunga ega ijodiy mahsulotlari, loyihalarini o’rganib,
ularning sifatini baholaydi.
Shunday qilib, zamonaviy sharoitda ta’lim va tarbiya jarayonlarining sifatli,
samarali tashkil etilishi ijtimoiy zaruriyat sifatida kun tartibiga qo’yilmoqda.
Ushbu zaruriyatning qondirilishi bo’lajak pedagoglarning kasbiy-pedagogik

bilimlardan xabardorligi, o’zlarida ta’lim va tarbiya jarayonini tashkil etish
ko’nikma, malakalarini shakllantira olishi hamda kasbiy faoliyatda ulardan
samarali foydalanishga bog’liq. Oliy ta’lim muassasalarining Pedagogika-
psixologiya yo’nalishi talabalari, ayniqsa, mutaxassislik bilimlarini puxta
o’zlashtira olishlari zarur. Binobarin, ular yosh avlodni har tomonlama tarbiyalash,
ularga sifatli ta’lim berishga bevosita javobgar sanaladi. Tegishli yo’nalish
talabalarini kasbiy-pedagogik bilimlar bilan yaqindan tanishtirish, ularda ta’lim va
tarbiya jarayonini samarali tashkil etish ko’nikma, malakalarini shakllantirish
hamda rivojlantirishda “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” o’quv predmeti
o’ziga xos o’rin tutadi. Mazkur o’quv predmeti pedagogik turkum fanlarini
samarali o’qitish qonuniyatlari, tamoyillari, omillari, mazmuni, shakl, metod,
vosita, usul va texnologiyasini, pedagogik jarayonning muhim tarkibiy
elementlarini o’rganadi. “Pedagogika fanlarini o’qitish metodikasi” bo’yicha o’quv
adabiyotlarining yaratilishi, ularning muqobil variantlarga ega bo’lishini
ta’minlash Pedagogika sohasi rivojini kafolatlaydi.

Tavsiya qilingan asosiy adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston
nashriyoti 2019 y
2. X.I.Ibragimov Pedagogik-psixologiya. O’quv
qo’llanma .O’zbekiston milliy jamiyatinashriyoti.T:2009y
3. Sh.Do’smuxammedova, X.A..Tillshayxova G.Baykusunova,
G.Ziyavitdinova Umumiy psixologiya 2-kitob. Darslik. T.:2020 y
4. D.A.Nurkeldiyeva, Ya.Ye.Chicherina. Ilk maktabgacha va
Kichik maktab yoshidagi bolalarni psixologik, pedagogik va
logopedik tekshirish. Uslubiy qo’llanma. T.:Yangi avlod 2007y
5. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. -
Toshkent,
1998 y.
6. Sherbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. Toshkent, 1991.
7. Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. Darslik. – T.: IQTISOD-
MOLIYA ” , 2011.- 425 b.
8. Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi.
Darslik. - T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008 .
9. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. 1-jild. Tuzuvchi-mualliflar:
K.Hoshimov, S.Ochil. –Toshkent “O‘qituvchi”, 1995; 2-jild.
Tuzuvchi-mualliflar S.Ochil, K.Hoshimov –Toshkent
“O‘qituvchi”, 1999 y
10. Po’latova P. M. Maxsus pedagogigka – T.: 2005.

Boshlangich ta’lim pedagogikasi va psixologiyasi fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить