Kriminalistika va sud psixologiyasidagi psixolingvistika - Психология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Психология

Kriminalistika va sud psixologiyasidagi psixolingvistika

Купить

KRIMINALISTIKA VA SUD PSIXOLOGIYASIDAGI
PSIXOLINGVISTIKA
Reja:
1. Tergov jarayonida nutq informatsiya manbasi sifatida
2. Yolg‘on fikr ifodalash psixolingvistikasi
3. Psixolingvistik ekspertiza

1. Tergov jarayonida nutq informatsiya manbasi sifatida
Avvalo, bu o‘rinda ikki holat bilan to‘qnashiladi: 1) atributsiya (aniqlash)
vazifasi bilan, ya’ni matnning muallifligini – ma’lum matnni mazkur shaxsga
tegishli ekanligi yoki bu shaxsga tegishli emasligini aniqlash; 2) subyektning
o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot olish vazifasi bilan – yoshi, jinsi, u yoki
bu ijtimoiy guruhga tegishliligi, ona tili, u yoki bu viloyatdan kelib chiqqanligi va
h.k.
Matnning atributsiyasi faqatgina kriminalistik amaliyotda amalga
oshirilmaydi 1
. Matnni aniqlash tarix va filologiya fanlarining yordamchi sohasi
hisoblangan, badiiy va boshqa asarlar matnlarining yaratilishi tarixi, taqdirini
o‘rganadigan manbashunoslikning ham muhim masalalaridan biridir.
Matnni to‘liq va ishonchli aniqlash manbasi sifatida grafik va yozuv
ekspertizasini qayd qilish mumkin. Grafik va yozuv ekspertizasi matnning yozuvi,
orfografiyasi, matnning sahifada joylashuvi va boshqa jihatlarini tahlil qiladi.
Grafik ekspertizada orfografik, leksik, kompozitsion va h.k. identifik xususiyatlar
e’tiborga olinadi.
Ekspertizaning vazifasi atributsiya bo‘lmaganda psixolingvistikaning roli,
hatto grafik ekspertizada ham ortadi. Masalan, bir kuni A.A.Leontev va bir guruh
psixolingvistlar matn ijrochisi mazkur matn uchinchi shaxs nutqidan sinxron yozib
olingan, deb iddao qilayotgan matn haqida xulosa berishi kerak bo‘lgan. Biroq
qo‘lyozmaning qator belgilari (yangi qator yoki betga ko‘chirishlar,
qisqartmalarning mavjud emasligi yoki ularning har xilligi va h.k.)dan kelib
chiqqan psixolingvistlar ushbu qo‘lyozma ko‘chirilgan yoki, hatto tahrir qilingan
degan xulosaga kelishgan.
Boshqa bir tergov jarayonida ham psixolingvistlar qiziq voqeaga duch
kelishgan. Tergovdagi shaxs ko‘rsatma matnini tergovchining diktovkasi ostida
yozganligini aytib, tergovchini ayblagan. Tergov organlarida “Shunday bo‘lishi
mumkinmi?” degan tabiiy savol tug‘ilgan. Ekspertlar guruhi ko‘rsatma matnlari va
mazkur ijrochiga tegishli bo‘lgan boshqa matnlarni tekshirish natijasida tergovchi
1
Леонтьев А.А. Основы психолингвистики: Учебник для студ. высш. учеб. заведений. –М.: Смысл, 1999. –C. 248.

tahlil qilinayotgan mantning muallifi emas, biroq mazkur matn mazmunining
muallifi, ya’ni u tergovdagi shaxsga nima yozish kerakligini aytib turgan,
tergovdagi shaxs esa ayni mazmunni “o‘zining so‘zlari bilan” bayon qilgan degan
xulosaga kelishgan 2
.
So‘zlovchini identifikatsiya qilish yoki uning alohida kategorial belgilarini
aniqlash maqsadida og‘zaki nutqning o‘ziga xos xususiyatlaridan foydalanish
mumkin. Birinchi guruh og‘zaki nutqning fonetik xususiyatlaridir. Ular o‘z
navbatida individual va guruhiy xususiyatlarga ajraladi. Ayniqsa, ovoz tembri va
balandligi, intonatsiya, nutq tezligi, xarakteri, pauzaning davomliligi va
taqsimlanishi, mantiqiy ajratishning xarakteri va darajasi, fonetik reduksiya
darajasi ishonchli bo‘lgan individual fonetik belgilar hisoblanadi. Guruhiy belgilar
sirasiga dialektal xususiyatlar va chet tilidagi aksentni kiritiah mumkin. Umuman,
psixolingvistik tahlil bir qator holatlarda istisnolarga yo‘l beradi: agar mazkur
shaxsning yoshi aniqlanmagan bo‘lsa, hech bo‘lmaganda uni muayyan yosh
guruhiga kiritish mumkin. Bu ijtimoiy va professional xususiyatlarga ham
taalluqli.
Ikkinchi guruh og‘zaki nutqning semantik-grammatik xususiyatlari bo‘lib,
unga pauzani to‘ldirish xarakteri (immm...; anaqa...); so‘z va konstruksiyalarni
tanlash; ifodalilik me’yori; nutq madaniyati darajasi; matnni tashkil qilish me’yori
va h.k. kiradi.
11. 2. Yolg‘on fikr ifodalash psixolingvistikasi
Yolg‘on fikr ifodalash deganda narsa va hodisalarning haqiqiy holatini
ataylab noto‘g‘ri, buzib tasvirlash nazarda tutiladi. Mazkur muammo
psixolingvistika paydo bo‘lmasidan oldin ko‘rsatma berish jarayonida haqiqatni
qaror toptirish maqsadida tortishib kelingan masalalardan biri bo‘lib kelgan.
Psixolingvistikada yozma va og‘zaki yolg‘on fikr ifodalash yuzasidan amalga
oshirilgan talaygina nazariy va eksperimental tadqiqotlar mavjud. Ushbu
tadqiqotlarda “Yolg‘on xabarni planlashtirish va amalga oshirishda uning muallifi
2
Леонтьев А.А. Основы психолингвистики: Учебник для студ. высш. учеб. заведений. –М.: Смысл, 1999. –C. 2 50 .

o‘zining individual nutqiy amaliyotida hamda u mansub bo‘lgan ijtimoiy
guruhning nutqiy muamalasida qo‘llanish chastotasi kam bo‘lgan so‘zlarni
muayyan qiyinchiliklar bilan faollashtiradi” degan muhim xulosaga kelingan
(Leontev, Shaxnarovich, Batov 1977, 37-bet).
Keng omma uchun yolg‘on fikr ifodalash muammosi “yolg‘on detektori”
yoki poligraf qo‘llash bilan bir xil hisoblanadi. Mazkur yo‘nalishning asoschisi
sifatida 1920-yillarda “O‘zaro bog‘langan metodika usuli”ni ishlab chiqqan
A.R.Luriyani ko‘rsatish mumkin. A.R.Luriyaning ingliz tilida nasr qilingan “The
nature of Human Conflicts” (Luria, 1932) nomli kitobida bu usul batafsil yoritilgan
va AQSHda katta muvaffaqiyat qozongan. AQSHda poligrafning amaliy
qo‘llanishi keng tarqalgan. A.R.Luriyaning yozishicha “bu tadqiqot yolg‘on
detektorining dastlabki modeli bo‘lib, u kriminalistlarning faoliyatida amaliy
jihatdan katta yordam bergan” (Luriya, 1982, 23-bet).
3. Psixolingvistik ekspertiza
Ekspertiza tushunchalari . Ekspertizaning turlari ko‘p bo‘lgani uchun uni
huquqiy maqomga ko‘ra sud ekspertizasi va kriminal ekspertizaga ajratib o‘rganish
maqsadga muvofiqdir. Exspert sud ekspertizasida yakuniy xulosa beruvchi shaxs
hisoblanadi. Ekspertiza deganda keng ma’noda jinoyatni ochish jarayonida
(sudgacha va sud jarayonida) gumondor shaxsni, vaziyatni, jinoyat sodir etilganda
foydalanilgan vositani topish, gumon qilinayotga shaxsning psixologik holatini
aniqlash, shuningdek, jarayonga taalluqli qo‘shimcha ma’lumot olish maqsadida
maxsus bilim va tajribaga ega mutaxassisning kriminal tekshiruvi va h.k.ni
tushunish mumkin.
Agar ekspertiza dastlabki tergov doirasida amalga oshirilayotgan bo‘lsa, u
kriminal ekspertiza, sud tergov ishlari doirasida amalga oshirilayotgan bo‘lsa unda
sud ekspertizasi hisoblanadi. Umuman, fuqarolik, xo‘jalik va konstitutsiyaviy sud
jarayonlarida ham kriminal va sud ekspertizalaridan foydalanish mumkin, biroq bu
o‘rinda uning vazifalari cheklangan bo‘ladi.

Shuni ta’kidlash joizki, ekspertiza turlarining umumiy tasnifi mavjud emas.
Ko‘pincha kriminal ekspertiza quyidagi turlarga ajratiladi:
a) trasologik ekspertiza (avtotransport hodisalari izlarini aniqlash
ekspertizasi);
b) ballistik ekspertiza (o‘qotar qurollari izlarini aniqlash yuzasidan olib
boriladigan ekspertiza);
d) hujjatlar ekspertizasi (hujjatlardagi imzolar, muhrlar, shtamplar, yozuvlar
yuzasidan olib boriladigan ekspertiza);
e) gabitologik ekspertiza (shaxsning tashqi belgilariga ko‘ra aniqlash
ekspertizasi). Ekspertiza sistemasida sud psixologik ekspertizasi (kriminal
ekspertiza va sud ekspertizasidan tashkil topgan) asosiy o‘rinni egallaydi.
Sud psixologik ekspertizasi. Sud psixologik ekspertizasining asosiy vazifasi
psixologik mazmunga ega bo‘lgan muammolarni yechishda adliya organlariga
yordam berish, uning funksiyasi esa maxsus psixologik bilimlar va metodlar
vositasida aybdorlar, guvohlar va jabrlanuvchilar psixik faoliyatining individual
xususiyatlarini obyektiv baholashga imkon beradigan yangi dalillarni qo‘lga
kiritishdan iborat. Sud psixologik ekspertizasining predmeti ish yuzasidan obyektiv
haqiqatni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etgan inson psixik faoliyati
komponentlarini bir butunlikda belgilash va baholash hisoblanadi.
Psixolingvistik ekspertizaning turlari va tushunchalari. Psixolingvistik
ekspertiza odatda, mutaxassislar tomonidan lingvistik va yozuv ekspertizasi bilan
bir qatorga qo‘yiladi. Biroq ekspertiza vositasida hal qilinadigan masalalar
aksariyat hollarda ekspertizaning barcha turlari, jumladan, psixolingvistik,
lingvistik va yozuv ekspertizalarining ishtirokini talab qiladi.
Ekspertizani maqsadiga ko‘ra ham turlarga ajratish mumkin:
a) mualliflik ekspertizasi – matn muallifini aniqlash yoki shu matnni yozishi
mumkin bo‘lgan shaxsni aniqlash. Bunda shaxsning jinsi, yoshi, millati, ona tili,
tug‘ilgan joyi, yashash joyi, ma’lumoti va h.k. tekshiriladi;
b) matn muallifining vaqtinchalik belgilariga, masalan, uning emotsional
holatini aniqlashga qaratilgan ekspertiza;

d) tekshirilayotgan matnni yaratishdagi u yoki bu sharoitlarni aniqlashga
qaratilgan ekspertiza;
e) matndagi ma’lumotlarni ataylab buzib ko‘rsatilishini aniqlashga
qaratilgan ekspertiza;
f) matn muallifini javobgarlikka tortish uchun asoslarning yetarliligini
aniqlashga qaratilgan ekspertiza. Bunda asarlarda bo‘hton, tuhmat, shaxsni
haqoratlash, millatchilik, diniy kelishmovchiliklarni yuzaga keltiruvchi, urushga
yoki davlat to‘ntarishiga chorlovchi mazmunning mavjudligi tekshiriladi 3
.
Lingvistik ekspertiza. Tergov va sud amaliyotida psixolingvistik ekspertiza
bilan bir qatorda lingvistik ekspertiza ham keng tarqalgan. “Sena slova. Iz praktiki
lingvisticheskix ekspertiz tekstov SMI v sudebnыx protsessax po zaщite chesti,
dostoinstva i delovoy reputatsii” nomli maqolalar to‘plamida T.V Gubayeva
lingvistik ekspertizani shunday tasvirlaydi: “ Lingvistik ekspertiza protsessual
harakat bo‘lib, til fani sohasida maxsus bilimga ega exspertning turli xil murakkab
masalalarni tadqiq etishi va ularga xulosalar berishidan iboratdir” 4
. Ko‘rinadiki,
mazkur ta’rifdagi mezonlar, xususan, qanday masalalarni nazarda tutilganligi
lingvistik ekspertiza xususiyatini aniqlab berishga yaramaydi. A.A. Leontevning
fikricha, qayd qilingan to‘plamning aksariyat mualliflari matnlar ekspert
tadqiqining o‘ziga xos xususiyatlari va ekspert vazifalari haqida yetarli tasavvurga
ega emaslar. Masalan, Ye.I.Galyashina mavjud ekspertizalarning kamchiligi
sifatida “xulosalar qat’iy shaklda emas, balki ehtimoliy tarzda beriladi, shuning
uchun ulardan sud ekspertizalari sifatida foydalanib bo‘lmaydi” 5
, deb qayd qiladi.
Biroq matn bilan ish ko‘radigan har qanday ekspertiza (masalan, mualliflik) faqat
yuz berishi ehtimol tutilgan informatsiyanigina bera oladi. Exspertning vazifasi
qat’iy javob berish emas, balki qo‘llanilgan usullarni obyektivlashtirish orqali
javoblarning yuqori ehtimollik darajasini ta’minlash va xulosani asoslashdan
iborat. Bu xulosani protsessda qay tarzda qo‘llash yoki qo‘llamaslik exspertning
3
Леонтьев А.А. О психолингвистической экспертизе // Методология современной психолингвистики: Сборник статей.
- Москва-Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 2003.
4
Цена слова. Из практики лингвистических экспертиз текстов СМИ в судебных процессах по защите чести,
достоинства и деловой репутации. 2-е изд. –М., 2002. –С. 237.
5
Ko‘rsatilgan asar, 235-bet.

emas, balki sudning ishidir. Ekspertning so‘rovi exspert xulosasining
ishonchliligini aniqlash maqsadlaridan biridir.
Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlarda qidiruvdagi jinoyatchining
individual ovoz xususiyatlarini maxsus kompyuter dasturlariga kiritish orqali
aniqlash keng tarqalgan.

ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1 . Usmanova Sh. “Psixolingvistika” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2. Usmanova Sh. Psixolingvistika. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet,
2015. (Elektron variant).
3 . Belyanin V. P. Psixolingvistika. Uchebnoe posobie. –M.: Flinta, 2008.
4. Gluxov V.P. Osnovы p sixolingvistiki. Uchebnoe posobie. – M.: ACT: Astrelь,
2008.
5 . Karaseva O.F., Safonova O.A. Psixolingvistika: novыe texnologii analiza
poeticheskogo teksta. Uchebnoe posobie. – Krasnodar, 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6 . Axutina T.V. Porojdenie rechi. Neyrolingvisticheskiy analiz sintaksisa. - M.:
MGU, 1989.
7. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1979.
8. Batov V.I. O sudebnoy psixologo-lingvisticheskoy ekspertize //Voprosы
sudebno-psixologicheskoy ekspertizы. –M., 1974.
9 . Belikov V. I., Krыsin L. P. Sotsiolingvistika. –M., 2001.
1 0 . Bыkova G. V., Fraerl V. L. Lakunы russkogo yazыka. Pod nauch. red. I.A.
Sternina. – Blagoveщensk: Izd-vo BGPU, 2008.

Kriminalistika va sud psixologiyasidagi psixolingvistika

Купить