Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

A.R. Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VAZIRLIGI Pedagogika –Psixologiya fakulteti Psixologiya yo’nalishi -guruh talabasi ning Umumiy psixologiya fanidan yozgan KURS ISHI Mavzu: A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari Ilmiy rahbar 2023 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................ I-BOB . Xotira jarayonlari va uning nazariy asoslari. 1.1. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini o’rganish borasida olib borilgan tadqiqotlar tahlili……….............................................................................. 1.2. A.Luriya va uning hayoti..................................................................................... I- bob yuzasidan xulosalar………………………………………………………….. II BOB. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari taxlili 2.1. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari va ularni psixologik ahamiyati ...... II bob yuzasidan xulosalar .................................................................................... Xulosa ................................................................................................................. Adabiyotlar ro’yhati ........................................................................................... Ilovalar .............................................................................................................. KIRISH. Tadqiqotning dolzarbligi. O’zbekiston mustaqillikga erishib o’z oldiga ozod va obod jamiyat qurishni maqsad qilib qo’ygan ekan, barkamol avlodni tarkib toptirish O’zbekiston tarqqiyotining poydevori sifatida qarala boshladi. Birinchi prizidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o’tganlaridek “Ta’lim-tarbiya – ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi uning rivojini ham belgilaydigan omnildir. Binobarin ta’lim-tarbiya tizimi o’zgartirmasdan turib ongni o’zgartirib bo’lmaydi. Ongni, tafakkurni o’zgartirmasdan turib esa biz ko’zlagan oliy maqsad -ozod va obod jamiyatni barpo etib bo’lmaydi”. Yosh avlodni tarkib toptirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Birinchi prizidentimiz I.A.Karimov tabiri bilan aytganda “ Biz komil inson tarbiyasini davlat siyosatini ustuvor sohasi deb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda biz, avvalo ongni yuksak, mustaqil fikrlaydigan, xulq- atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tarbiyalay olsakgina, oldimizga qo’ygan maqsadlarga erisha olamiz, yurtimizda farovonlik va tarqqiyot qaror topadi”. Komil insonni tarkib toptirishda maktabgacha yosh davri muhim o’rin tutadi. Uzliksiz ta’limni boshlang’ich bosqichi maktabgacha ta’lim bosqichi hisoblanadi. Shuning uchun maktabgacha yosh davrda bolaning aqliy kamolotiga va shaxs hususiyatlarini tarkib topishiga diqqat e’tiborini qaratish lozim. Tadqiqotimizning dolzarbligi ushbu nuqtai nazardan bola xotira jarayonlarining rivojlanishini o’rganishdan kelib chiqadi. Tadqiqotning metodologik asosi. Rus psixologlari A.A.Smirnov,P.I.Zinchehko, L.S.Vigotskiy va L.N.Leont’yev, A.R. Luriyaning xotira jarayonini o’rganish borasidagi olib borilgan ilmiy tadqiqotlari, o’zbek olimi professor E.G’oziyevning xotira muammosi bo’yicha nazariy asoslari tadqiqotning metodologik asosi bo’lib hizmat qiladi. Tadqiqotning maqsadi. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarini psixologik asoslarini o’rganishni maqsad qilib qo’ydik. Maqsadni amalga oshirish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni qo’ydik: 1. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini o’rganish borasida olib borilgan tadqiqotlarni tahlil etish. 2. Xotira jarayonini va uni rivojlantirishni nazariy jihatdan asoslash. 3. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarini tahlil qilish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarini kurs ishi darajasida o’rganilishi tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqot predmeti . A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlari Tadqiqotning nazariy ahamiyati. A.Luriyaning xotiraga oid ilmiy tadqiqotlarini ilmiy-nazariy asoslanishi orqali Umumiy psixologiya , Psixologiya , Yosh davrlar psixologiyasi , Eksperimental psixologiya kabi fanlarni ilmiy boyishiga xizmat qiladi . Tadqiqotning amaliy ahamiyati. xotira jarayoni uni rivojlanishini o’ziga xoc xususiyatlarini borasida olingan ma’lumotlarni tarbiyachilar, psixologlar, ota- onalar faoliyatida qo’llanishi mumkin. Ishning tuzulishi. Ish ikkita bobdan, 3 ta paragraf , xulosa, tavsiyalardan foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovadan iborat . I-BOB. Xotira jarayonlari va uning nazariy asoslari. 1.1. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini o’rganish borasida olib borilgan tadqiqotlar tahlili Xotira jarayonlarini o’rganish bo’yicha psixologiya fani sohasida bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. Xotira va uning jarayonlari olamni bilishda muhim ahamiyatga ega bo’lib, bola olamni bilishda olgan ma’lumotlari ular uchun yangi- yangi ochilishlar bolib hisoblanadi. Idrok etilgan ma’lumotlar uning miyyasida saqlanib qoladi, keyingi ma’lumotlarni idrok etishda avval o’zlashtirilgan va ongida saralangan ma’lumotlarga tayanadi. Xotira kishining bilishida muhim ekan, bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borish zarurati tug’iladi. Maktabgacha yosh davrida bolaning xotira jarayonlarini o’rganar ekanmiz, bu borada olib borilgan tadqiqotlarni tahlil etish vazifasini qo’ydik. Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki xotirani rivojlantirish mumkin. Dastlab olimlar xotirani mnemonak shaklini o’rganishga harakat qilgan. Bu esda qoldirishni yengillashtirish maqsadida sun’iy ravishda maxsus chizmalari, shartli belgilar tariqasida qollaniladigan usullar yi’gindisi. Mnemonika koproq assotsiativ (o’xshashlik, yondoshlik va qarama –qarshilik) qonunlariga asoslangan bo’lib, faqat o’zaro bog’langan ma’lumot va materiallarni esda qoldirish uchun qo’llaniladigan yordamchi usullar yig’indisidir. Buni yuzaga kelishi eramizdan avvalgi VI-V yuz yilliklarga borib taqaladi. Mnemotexnikani asoschisi shoir va faylasuf Simonid Keossk hisoblanadi. XVIII asrda mnemotexnika mashg’ulotlari usllarini italyan olimi Mon Di Modena takomillashtirdi. Daniyalik olim Karla Otto XIX asrda mnemotexnikadan tizimli ravishda foydalanish bilan shuxrat qozondi. 1837- yilda taniqli mnemonist R.Yu.Yavinskiy tarixni o’qitishda bu usulni qo’lladi. U har qanday fakt, tarix mazmuni oddiy holda xotirada o’rnashib qolishini isbotlab berdi. Bunda agarda ma’lum bir yil qandaydir tanish kombinatsiyalar nuqtai nazariyadan tasavvurlar bilan birlashtirilsa va mnemonik jadvallar kataklariga joylashtirilsa faxm va tarix mazmuni xotirada o’rnashib qolar ekan. Mnemotexnikadan olim Simond foydalanib u quyidagicha xulosaga keladi. 1. Tasavvurlar tashqi ta’sirlar asosida his qiluvchi organlar orqali ma’lum impulslar asosida yuz beradi. 2. G’oyalarning assotsatsiyasida to’rt qonun mavjud: o’xshashlik qonuni, qarama–qarshilik qonuni, birin- ketinlik qonuni bir vaqtdalik qonuni. Bu qonunlarning asosi taqqoslash prinsipidir. Bularning barchasi o’zaro bog’liqdir. 3. Bu bog’liqliklarni topishda mnemotexnika barcha eslab qolingan ma’lumotlarni so’zlarga bo’lib chiqadi. Ularni uch guruhga bo’lish mumkin: a) alohida nomlar, iboralar. b) matnli kalit so’zlari c) sana XX yuz yillikda Rossiyada xotirani mustahkamlash uchun bir qancha tadqiqotlar amalga oshirildi. Bir guruh olimlar katta ma’lumotlarni eslab qolishda sun’iy assotsiatsiyalarni yaratish bilan xotira ishini kuchaytirishga e’tibor qaratdilar. Boshqa olimlar eslab qolishni yaxshilashni o’rgandilar va sharoit yaratdilar. Bu olimlarga quyidagilarni kiritdilar: 1. O’rganilayotgan ma’lumotlarni qayta ishlash usullari. 2. Yosh va individual hususiyatlarni hisobga olish. 3. Faoliyat predmetini o’rganish 4. Eslab qolish kerak bo’lgan topshiriqning ma’nosi va ifodasi 5. Ijobiy emotsiyalarni shakllantirish 6. Ma’lumotlarni ma’lum bir tizimda takrorlashni tashkillash Assotiatsiyalar qayta tiklash faoliyatini kuchaytiradi. Rus psixologi R.S.Nemov eslab qolish oson bo’lgan, yaxshi tanish predmet bilan fikrni bog’lash orqali eslab qolish borasida o’z qarashlarini ifoda etadi( 17.352). Uning fikricha bajarish kerak bo’lgan ishlarni eslab qolish uchun quyidagilarga amal qilish kerakligini tavsiya etadi. 1. Har bir ish bilan bog’liq predmetni tanlab olish. 2. Predmetlarni bir-biri bilan har qanday, hattoki mo’jizaviy tarzda bog’lash 3. Hosil bo’lgan odatiy predmetni fikran ko’z oldiga keltirish. Uning ko’rsatishicha assotsiatsiyalar usulida eslab qolish uchun quyidagilar zarur: 1. Assotsiatsiyalarni bo’rttirish, chunki ulkan predmetlarni eslab qolish oson. 2. Assotsiatsiyalarni harakatlantish zarur, chunki harakat obrazlarni jonlantiradi va eslab qolishni qiziqarli tarzda yuzaga keltiradi. 3. Assotsiatsiyalarni birini boshqasiga almashtirish, bir-biri bilan aloqa eslab qolish jarayonini yengillashtiradi. 4. Aloqa va assotsiatsiyalar zerikarli va siyqasi chiqqan bolishi kerak emas. Amerikalik psixolog M.Djons o’z eksperimentlarida talabalarning bilimlarini tekshirish uchun ma’ruzalar mazmunini turli vaqt oralig’ida tekshirdi. Natija quyidagicha ko’rsatkichni berdi: ma’ruzadan keyinoq asosiy ma’no 65%, ma’ruzadan 3-4 kundan keyin -45.3% bir haftadan keyin 34.6%, ikki haftadan keyin 30.6%, sakkiz haftadan keyin 24.1% ni eslab qolganlar. Unutish jarayonini sekinlashtirish uchun idrok etilgan materialni takrorlashni tashkil etish muhim bo’lib, tadqiqotchi M.N.Shardakovni eksperimentlari asosida quyidagi natijalarni oldi. Agar idrok etilgan materialni o’sha kuni takrorlab chiqilmasa bir kundan so’ng xotirada 74%, takrorlanganda -88% materialni eslab qolar ekan. Tahlil qilish jarayoni xotirada bir qancha qonuniyatlarni yuzaga keltirishiga ta’sir ko’rsatadi. Rus olimi T.Ribo bu borada quyidagi qonuniyatlarni ko’rsatib o’tadi. 1. Xotira kishining individual hususiyatlari bilan bog’liq psixikaning anomalligi xotiradagi patologiyaga olib keladi. 2. Kishining xotirasi bir hil qoida asosida ham yo’qoladi va tug’iladi. Xotiraning yo’qolishida murakkab va yaqin orada o’zlashtirilgan tasavvurlar jabr chekadi. Xotira qayta tiklanganda aksincha avval oddiy va eski xotiralar tiklanadi. Vezuvin -1281 m – bu yerda yaqinda vulqon otilgan kabilar. Olimlar M.A.Ziganov va V.A.Kozarenko xotirada kodlashtirish muammosi bo’yicha tadqiqotlar olib boradi. Ularning fikricha, “Obrazli kod – bu ma’lum bir ma’lumot bilan qattiq mustahkamlangan ko’ruv obrazi”. Rus olimi I.Matyugin xotira jarayonlari borasida tadqiqotlar olib borib, chet tili so’zlarini eslab qolishning metodlarini ishlab chiqadi. U chet tili so’zlarini eslab qolishda uning fonetik tuzilishi assotsiatsiyasini ko’rsatib o’tadi. Esda olib qolish inson faoliyatining xususiyatiga bevosita bog’liqdir. A. A.Smirnov, P. I. Zinchenko tajribalari shuni ko’rsatadiki, esda olib qolish u yoki bu faoliyatdagina samarali bulishi mumkin. A. A. Smirnovning tajribalarida tekshirishlarga Qaraganda, ikki xil faoliyat taklif qilinsa, birinchi xolda ular ma’noli matnni esda olib qolish nazarda tutiladi. Sinaluvchilar matnni yodlar ekanlar, materiallar ustida hech qanday faol ish olib bormaganlar. Ikkinchi holda esa esda olib qolish vazifasi qo’yilmaydi-yu, lekin matn ustida muayyan ish olib borish, unda uchraydigan ma’noviy xatolarni aniqlash taklif etiladi. Ikkinchi holda esda olib qolish ancha samarali bo’lganligi aniqlangan. Bu samaradorlik esa ko’p jihatdan beriladigan ko’rsatmalarga bog’liqdir. Umuman esda olib qolish ko’rsatmasi uzoq va qisqa muddatli esda saqlashga, aniq esga tushirishga yoki so’zlari bilan esga tushirishga qarab ko’rsatmalar berish mumkin. Tajriba o’tkazuvchilarning xizmati shundaki, a) sinaluvchilarga tegishli ko’rsatmalarni ishlab chiqish yoki ularni yaratish, b) qaysi xabar, ma’lumot, axborot, taassurot muvaqqat xususiyatga ega, v) nimani esda olib qolish zaruriyati mavjud, g) qandaylarini tushunib olish kifoya qiladi, d) nimani qay xolda so’zma-so’z esda olib qolish kerakligini ko’rsatib o’tish lozim. Maxsus vositalar va oqilona usullarni qo’llash orqali esda olib qolish soxasidagi yodlashdan iborat tashkiliy faoliyat alohida ahamiyatga ega. A.A.Smirnovning o’tkazgan tajribasidagi natijalar shuni ko’rsatadiki, matnni maxsus tuzib chiqilgan rejaga asoslangan xolda yodlash rejasi, palapartish esda olib qolishdan ikki baravar samaraliroq ekan. Psixolog olimlarning tavsiyasiga binoan yodlash jarayonida materialni takrorlash bilan uni faol esga tushirish o’zaro almashtirib turish yuqori natijalar beradi. Esda olib qolish jarayonida o’zlashtirilayotgan materialning ma’noga ega bulishligi yoki bulmasligi muhimdir. Assotsiativ psixologiya maktabining vakili, taniqli psixolog G. Ebbingauz jahon psixologiyasida birinchi bo’lib, 1885 yilda oliy ruhiy jarayon bo’lgan xotirani (1888 yilda intellektni) ilmiy tajriba metodi negizida tekshirdi va keng ko’lamda turmushga tatbiq etdi. U xotira jarayonini tajribada tekshirishning asosiy yo’nalishini ishlab chiqdi. Xotirani «sof» ko’rinishda o’rganishga harakat qilib, ma’no kasb etmaydigan bo’g’inlardan foydalanadi. Uning bu tadqiqoti kishining mantiqiy xotirasini emas, balki mexaniq xotirasiga nisbatan qo’llanishga xos to’g’ri yo’nalishdir. G. Ebbingauz unutishning vaqtga bog’liqligini tajriba orqali aniqlagan. To’plangan natijalarning ko’rsatishicha, material yod olingandan so’ng unutish sur’ati tez, keyinchalik u birmuncha sekinlashadi. Bu qonuniyat ma’nosiz ayrim bo’g’inlarni unutish ustida olib borgan ishlarida tasdiqlangan. Tajribalarning ko’rsatishicha, o’rganilgan narsalar bir soatdan keyin unutiladi. Materialni o’zlashtirish jarayoni mobaynida, xotirlash natijasida unutish sekinlashib boradi. Muvaqqat asab bog’lanishlari susayishi natijasida qachonlardir sodir bo’lgan narsa va hodisalarning o’zaro aloqalari xotirada asta-sekin yo’qolib boradi. Vaqtning o’tishi bilan birmuncha unutilib borilayotgan yoki unutilib ketilayotgan vaqti bog’lanishlarni, ya’ni assotsiatsiyalarni qaytadan tiklash jarayoni kuch-quvvat, xatti - harakatlarni talab qiladi. G. Ebbingauz izdoshlari va shogirdlari tomonidan o’tkazilgan juda ko’p tadqiqotlarning ko’rsatishicha, unutish sur’ati materialning ma’noli yoki ma’nosizligiga, uning qanchalik anglashilganligiga bog’liqdir. Material qanchalik mazmundor, anglashilgan, tushunib olingan bo’lsa, u xolda unutish xam shunchalik sekin kechadi. Lekin ma’noli materialga nisbatan xam unutish avval tez surhatda, keyinchalik esa bu sekinlashadi. Biron bir materialni o’zlashtirish yoki esda olib qolish — insonning extiyojlari, qiziqishi, faoliyatning maqsadi bilan bog’liq bulsa, bu material sekin unutiladi. Yuqoridagi fikr va mulohazalarning isboti uchun G. Ebbingauzning hayotiy tajribasidagi misolni keltirib o’tamiz. U Don Juan Bayronning to’rtligini 24 soatda o’zlashtirib oladi. Bu to’rtlik G. Ebbingauz uchun shaxsiy ahamiyat kasb etgan, shu bilan birga, uning qiziqish istaklariga mos tushgan. Bunda o’zlashtirish jarayoni ko’piligicha ketadi: ikkinchi marta takrorlash 50 foiz vaqtni tejagan, keyin vaqt o’tishi bilan bu to’rtlikni takrorlash 34 foiz vaqtni tashkil qilgan. Oradan 22 yil o’tgandan so’ng xam bu to’rtlik xanuzgacha uning ko’z o’ngidan ketmagan. Xuddi shu g’azalning boshqa bir to’rtligini yod olishga harakat kilib kurilganda, buning uchun birmuncha ko’p vaqt talab qilgan xamda 7 foiz vaqt ketgach, bu g’azalning qolgan qismlari yod olinmagan. Demak, bundan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, odam uchun katta hayotiy ahamiyatga ega bo’lgan narsalarning ko’pchilik qismi mutlako esdan chiqib ketmaydi. 1926 yili P. Vil’yamson bir bo’g’inli so’zlar asosida tuzilgan materialdan foydalanib, A Dittse va G. Djons (1931 yili) kasr usulidagi matndan olingan materialni bir marta o’qib chiqilgandan so’ng, olingan materiallarga ko’ra, unutish jarayoni Ebbingauzning ma’nosiz bo’g’inlar yordamida tuzilgan materiallar asosida o’tkazilgan tajribasidan farqli ravishda, quyidagicha natija bergan: Ebbingauz tajribalarida bir soat ichida 35 foizga keskin pasaygan bo’lsa, Dattse Djonslarning tajribalarida unutish 72 foizga, P. Vil’yamsonnikida esa unutish 75 foizga pastlashgan xolda egri chiziq hosil. Sobiq sho’ro psixologlari tadqiqotlarining natijalari ma’noga ega bo’lgan materiallarni o’zlashtirishda esda olib qolish uchun turli xil yo’nalish, ko’rsatma berish muhim ahamiyat kasb etadi, degan fikrni tasdiqdaydi. A. N. Leont’ev, S.L.Rubinshteyn, P.A.Ribnikov va boshqalar bolalarning xotira faoliyatini o’rganganlar, shuningdek, ular o’qish faoliyatiga asoslangan xolda maktab o’quvchilarida tekshirish ishlarini olib borganlar. P. I. Zinchenko, M. N. Shardakov, A. I. Lipkinalarning tadqiqot ishlarining aksariyati shunga bag’ishlangan bo’lib, turli materialni esda olib qolishda tushunishning ahamiyati muhimligini tasdiqlashga intilgan. Bu materialni esda olib qolishga to’g’ri yo’nalish berilishining natijasida material mazmunini tushunib olgan xamda esda olib qolish tezligi, aniqligi, mustahkamligi va to’liqligi ta’minlanadi . A.A.Smirnovning ta’kidlashicha, shu davrgacha xech kim, xech bir ilmiy adabiyotlarda bolalarga va quyi sinf o’quvchilariga ahamiyatli bo’lgan materialni mexanik tarzda olib qolishlari ko’rsatilmagan. Nemis psixologi Vilyam Shtern (1871—1938) fikricha, bolalarda xam, katta yoshdagi odamlarda xam ma’nosiga tushunib o’zlashtirishga nisbatan mexanik egallash kam maxsuldordir. Bu mulohaza xaqiqatan xam to’g’ri bo’lib, u Meymon fikriga ko’ra, yosh ulg’ayishi bilan ma’nosiz materialni esda olib qolish kamayib boradi va kam samara beradi, lekin ma’noga ega bo’lgan bilimlarni esda olib qolish esa sezilarli darajada rivojlanib boradi. Shunga o’xshash omillar boshqa psixologlar tomonidan xam to’plangan bo’lib, bu haqda boy materiallar umumiy psixologiya xrestomatiyalarida o’z ifodasini topgan. A. A. Smirnov ma’no anglatmaydigan bo’g’inlardan va ma’no kasb etuvchi so’zlardan tuzilgan material asosida tekshirish o’tkazgan. Katta va kichik yoshdagilarda ixtiyoriy va ixtiyorsiz esda olib qolishni aloxida tekshirish, xar ikkala yosh davrida mazmundor va mazmunsiz materialni esda olib qolishning munosabatini tekshirish maqsad qilib qo’yilgan. Ma’no kasb etgan materialni esda olib qolish yosh bolaga nisbatan kattalarda ustunligi, lekin ma’nosiz materialni esda olib qolish kichik yoshdagi bolalarga qaraganda kam samara bermasligi aniqlangan. Ma’nosiz bo’g’inlar nafaqat kichik yoshdagi bolalarda, balki katta yoshdagilarda xam yaxshi o’zlashtiriladi. A. N. Leont’ev tadqiqot ishlarida katta yoshdagilarning ma’nosiz bo’g’inlardan tuzilgan materialni yaxshi, puxta esda saqlab qolishligi ta’kidlangan. Katta yoshdagilar ma’nosiz bo’g’inlarni qandaydir mazmun bilan tez va oson bog’lay oladilar. Shuning uchun ularda bolalarga nisbatan xam kuchliroq ma’no kasb etadi, shuningdek ma’no anglatmaydigan materialni o’zlashtirish jarayoni tez ko’chadi, maxsuldorroq bo’ladi. Ma’nosiz materiallar egallash uchun iroda kuchi, irodaviy sifatlar muhim ahamiyatga egadir. Bolalarda xotiraning yuksak (yuqori) shakllarini birinchi marta tadrijiy ravishda tadqiqot qilish taniqli psixolog L.S.Vigotskiyga nasib etgan (1896-1934). L. S. Vigotskiy 20-yillarning oxirlarida maxsus tekshirishlarning predmeti qilib, xotiraning yuksak shakllarining rivojlanish muammosini tanlagan va u o’z shogirdlariga L. N. Leontg’ev (1903-1979) va L. V. Zankov bilan birgalikda xotiraning yuksak shakllari ruxiy faoliyatning murakkab shakli ekanligini, kelib chiqish jixatidan ijtimoiyligini ko’rsatadi. Shuning bilan birga u murakkab, moxiyatiga ko’ra, esda olib qolishning asosiy bosqichlari rivojlanishini dalillab berdi. Psixologlardan A. A. Smirnov, P. I. Zinchenqolar xam xotira bo’yicha ilmiy-tekshirish ishlarini olib bordilar, uning yangi qonunlari va mexanizmlarini ochdilar, esda olib qolishning faoliyat maqsadiga bog’liqligini yoritdilar, murakkab materialni esda olib qolishning oqilona usullarini ko’rsatib berishga muvofiq bo’ldilar. 1.2. A.Luriya va uning hayoti Aleksandr Romanovich Luriya ( Ruscha : Aleksándr Románovich Lúriya; 16 iyul 1902 - 1977 yil 14 avgust) - rus imperatori va sovet rusi neyropsixolog , ko'pincha zamonaviy otasi sifatida tanilgan . U miyasida shikastlangan qurbonlar bilan klinik ish olib borishda keng va o'ziga xos neyropsikologik test batareyasini ishlab chiqdi Ikkinchi jahon urushi , hanuzgacha turli xil shakllarda qo'llaniladi. U turli miya mintaqalari faoliyati va umuman miyaning integral jarayonlarini chuqur tahlil qildi. Luriyaning magnum opus, Insonda yuqori kortikal funktsiyalar (1962), ko'plab tillarga tarjima qilingan va u bilan to'ldirilgan juda ko'p ishlatiladigan psixologik darslik Ishchi miya 1973 yilda. Luriyaning urushdan oldin asosiy manfaatlari psixosemantika sohasida bo'lganligi kamroq ma'lum (ya'ni odamlar so'zlarni va ko'rsatmalarga qanday qilib ma'no berishini o'rganish). U janubdagi past ma'lumotli aholini o'rganish bilan mashhur bo'ldi Sovet Ittifoqi ularning ma'lumotli dunyodan farqli ravishda (ularning vositalarining funktsional imkoniyatlari bilan belgilanadigan) turli xil tasniflashdan foydalanishlarini ko'rsatmoqda. [6] U asoschilaridan biri edi Madaniy-tarixiy psixologiya va .boshqaruvchisi Vigotskiy doirasi , "Vygotskiy-Luriya doirasi" nomi bilan ham tanilgan. [2] [3] Vygotskiy bilan ishlashdan tashqari, Luriya ikkita g'ayrioddiy psixologik amaliy tadqiqotlar bilan mashhur: Mnemonistning aqli , haqida Sulaymon Shereshevskiy yuqori darajada rivojlangan xotiraga ega bo'lgan; va Dunyo buzilgan odam , bilan bir kishi haqida shikast miya shikastlanishi . Faoliyati davomida Luriya Kommunistik Ta'lim Akademiyasi (1920-1930-yillar), Eksperimental Defektologiya Instituti (1920- 1930s, 1950-1960s, ikkalasi ham Moskvada), Ukraina Psixonevrologik Akademiyasi (kabi) kabi ko'plab ilmiy sohalarda ishlagan. Xarkov , 1930-yillarning boshlari), Butunittifoq eksperimental tibbiyot instituti va Burdenko nomidagi neyroxirurgiya instituti (30-yillarning oxiri). A Umumiy psixologiyani ko'rib chiqish 2002 yilda nashr etilgan so'rovnoma Luriyani 20-asrning 69-eng ko'p eslatib o'tilgan psixologi deb topdi. Luriya yahudiy ota-onasi tomonidan tug'ilgan Qozon , sharqiy viloyat markazi Moskva . Uning ko'plab oilalari tibbiyotda edi. Luriyaning biografi Evgeniya Xomskayaning so'zlariga ko'ra, uning otasi Roman Albertovich Luriya "professor sifatida ishlagan. Qozon universiteti ; va Rossiya inqilobidan keyin u Qozon ilg'or tibbiy ta'lim institutining asoschisi va boshlig'i bo'ldi. " [8] [9] Sarlavhasi ostida rus tilida otasining ikki monografiyasi nashr etilgan, Oshqozon va gullet kasalliklari (1935) va Kasallik va gastrogen kasalliklariga ichki ko'rinish (1935). [10] Uning onasi Evgeniya Viktorovna Xaskin (qizning ismi) kollejni tugatgandan so'ng amaliyotchi stomatologga aylandi Polsha . Luriya ikki farzanddan biri edi; uning singlisi Lidiya amaliyotchi psixiatrga aylandi. [11] Dastlabki ta'lim va Moskvaga ko'chib o'tish Luriya maktabni muddatidan oldin tugatib, birinchi darajani 1921 yilda tugatgan Qozon davlat universiteti . Hali Qozonda talabalik paytida u Qozon Psixoanalitik Jamiyatini tashkil etgan va qisqa vaqt ichida xat almashgan Zigmund Freyd . 1923 yil oxirlarida u Moskvaga ko'chib o'tdi va u erda yashadi Arbat ko'chasi . Keyinchalik ota-onasi unga ergashib, yaqin atrofda joylashdilar. Moskvada Luriya Konstantin Kornilov tomonidan 1923 yil noyabridan boshlab Moskva davlat eksperimental psixologiya institutida ishlashni taklif qildi. 1924 yilda Luriya uchrashdi Lev Vigotskiy , kim unga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ikki psixologning birlashuvi keyinchalik Vygotskiy deb nomlangan narsani tug'dirdi, aniqrog'i, Vigotskiy-Luriya doirasi . 1920 yillar davomida Luriya ko'plab olimlar bilan uchrashdi, shu jumladan Aleksei N. Leontiev , Mark Lebedinskiy, Aleksandr Zaporojets , Bluma Zeigarnik , ularning aksariyati uning umr bo'yi hamkasblari bo'lib qolaveradi. Vygotskiydan keyin va u bilan birga, 1920- yillarning o'rtalarida Luriya tubdan yangi turdagi psixologiyani rivojlantirish loyihasini boshladi. Ushbu yondashuv "madaniy", "tarixiy" va "instrumental" psixologiyalarni birlashtirgan va odatda, hozirgi kunda madaniy-tarixiy psixologiya . Bu madaniyatning vositachilik rolini, xususan til , yuqori psixologik funktsiyalarni rivojlantirishda ontogenez va filogeniya . Vygotskiydan mustaqil ravishda Luriya odamlarning yashirin yoki bo'ysungan hissiy va tashxis qo'yilganligini aniqlashga yordam beradigan mohirona "qo'shma motorli usul" ni ishlab chiqdi. fikrlash jarayonlari . Ushbu tadqiqot 1932 yilda AQShda nashr etilgan Insoniy nizolarning mohiyati va uni Sovet Rossiyasining etakchi psixologlaridan biri sifatida xalqaro miqyosda mashhur qildi. 1937 yilda Luriya qo'lyozmani rus tilida topshirdi va Tbilisi universitetida doktorlik dissertatsiyasi sifatida himoya qildi (2002 yilgacha rus tilida nashr etilmagan). Luriya Moskvaga ko'chib o'tgandan so'ng, 1920-yillarda uchta kitob yozgan, Insoniy nizolarning mohiyati (rus tilida, lekin Luriya hayoti davomida faqat ingliz tilidagi tarjimada 1932 yilda AQShda nashr etilgan), Bola rivojlanishidagi nutq va aql va Shahar, qishloq va uysiz bolalar nutqi va aqli (ikkalasi ham rus tilida). Ikkinchi sarlavha 1928 yilda chiqqan, qolgan ikkitasi 1930 yillarda nashr etilgan. 1930-yillarning boshlarida Luriya ham, Vigotskiy ham tibbiyotni Xarkovda boshladilar, keyin 1934 yilda Vygotskiy vafotidan keyin Luriya tibbiy ma'lumotni tugatdi 1-Moskva tibbiyot instituti . Multikulturalizm va nevrologiya 1930-yillar Luriya uchun ahamiyatli edi, chunki uning tub aholini o'rganishi uning umumiy manfaatlari yo'lida multikulturalizm maydonini ochdi. [6] Ushbu qiziqish keyingi yigirmanchi asrda butun dunyo bo'ylab mahalliy xalqlarni o'rganish va himoya qilishni boshlagan turli xil olimlar va tadqiqotchilar tomonidan tiklangan bo'lar edi. Luriyaning ishlari ushbu sohada ekspeditsiyalar bilan davom etdi Markaziy Osiyo . Vygotskiy nazorati ostida Luriya kam ma'lumotli ozchiliklarning madaniy rivojlanishi natijasida sodir bo'lgan turli xil psixologik o'zgarishlarni (shu jumladan idrok etish, muammolarni hal qilish va xotirani) o'rganib chiqdi. Shu munosabat bilan u tadqiqotga katta hissa qo'shgan og'zaki nutq . Bunga javoban Lisenkoizm genetiklarni tozalash, Luriya 1937 yil yozida imtiyozli diplom bilan tugatgan vrachlik unvonini olishga qaror qildi. Qo'lyozmasini qayta yozgandan va qayta tuzgandan so'ng Insoniy nizolarning mohiyati , u 1937 yilda Tbilisi institutida doktorlik dissertatsiyasi uchun himoya qildi va pedagogika fanlari doktori etib tayinlandi. "O'ttiz to'rt yoshida u mamlakatdagi eng yosh psixologiya professorlaridan biri edi." [15] 1933 yilda Luriya mikrobiologiyaning taniqli mutaxassisi biologiya fanlari doktori Lana P. Lipchinaga uylandi. [16] Er- xotin Moskvada, ularning yolg'iz qizi Lena (Elena) tug'ilgan Frunze ko'chasida yashagan. Luriya ham o'qidi bir xil va qardosh egizaklar katta uylarda maktablar madaniy va genetik insoniyat rivojlanishining turli omillarining o'zaro ta'sirini aniqlash. 1930- yillarning oxirlarida, shuningdek, urushdan keyingi akademik hayoti davomida u birinchi marta o'tkazilgan asab-psixologik ishida afazi , til, fikr va kortikal funktsiyalar o'rtasidagi munosabatlarga, xususan, afazi uchun kompensatsion funktsiyalarni ishlab chiqishga qaratilgan. Luriya uchun 1945 yilda tugagan Germaniya bilan urush uning psixologiyasi va nevrologiyasidagi faoliyati uchun bir qator muhim o'zgarishlarga olib keldi. U 1943 yilda tibbiyot fanlari doktori va 1944 yilda professor lavozimiga tayinlangan. Luriya uchun alohida ahamiyatga ega bo'lgan narsa shundaki, unga hukumat tomonidan urush oqibatida miya shikastlanishidan aziyat chekkan 800 ga yaqin kasalxonada davolanish vazifasi topshirilgan. Luriyani davolash usullari ko'plab emotsional va intellektual funktsiyalarni buzish bilan shug'ullangan. U ushbu bemorlarni sinchkovlik bilan qayd etib bordi va ulardan funktsional tiklanishning uchta imkoniyatini aniqladi: "(1) vaqtincha bloklangan funktsiyani disinhibatsiya qilish; (2) qarama-qarshi yarim sharning potentsial potentsialini jalb qilish; va (3) funktsiyani qayta tashkil etish. tizimi "deb nomlangan Miyaning harbiy jarohatlaridan funktsional tiklanish , (Moskva, 1948, faqat rus tilida.) Ikkinchi kitob Shikastlangan afazi 1947 yilda yozilgan bo'lib, unda "Luriya afaziya haqidagi mavjud g'arbiy tushunchalardan sezilarli darajada farq qiluvchi nutqning asabiy tashkiloti va uning buzilishlari (afazi) to'g'risida asl tushunchani ishlab chiqqan". Urush tugaganidan ko'p o'tmay, Luriya markazda umumiy psixologiya bo'yicha doimiy lavozimga tayinlandi Moskva davlat universiteti Umumiy psixologiyada, u erda umrining qolgan qismida asosan qolish kerak edi; u asos solishda muhim rol o'ynagan Psixologiya fakulteti va keyinchalik patologiya va neyropsixologiya kafedralarini boshqargan. 1946 yilga kelib uning otasi, Botkin kasalxonasidagi gastroenterologik klinikalarning boshlig'i oshqozon saratonidan vafot etdi. Onasi yana bir necha yil omon qoldi va 1950 yilda vafot etdi. I- bob yuzasidan xulosalar Urushdan keyin Luriya o'z faoliyatini Moskvaning Psixologiya Institutida davom ettirdi. Bir muncha vaqt davomida u asosan psixologiyaning alangalanishi natijasida Psixologiya institutidan chetlashtirildi. antisemitizm va 1950-yillarda u tadqiqotga o'tdi aqliy nogiron defektologik institutda bolalar. Bu erda u bolalar psixologiyasida o'zining kashshof tadqiqotlarini olib bordi va Sovet Ittifoqida o'sha paytgacha hali ham ta'sir o'tkazib kelayotgan ta'siridan o'zini butunlay ajratib tura oldi. Pavlov dastlabki tadqiqotlar. Luriya o'zining manfaatlari "Pavlovning ikkinchi signal tizimi" ni tekshirish bilan cheklanganligini va Pavlovning inson xatti- harakatlarini "ijobiy mustahkamlash orqali shartli refleks" asosida soddalashtirilgan birlamchi tushuntirishiga taalluqli emasligini aytdi. Luriyaning nutqning regulyativ funktsiyasiga bo'lgan qiziqishi 1950-yillarning o'rtalarida yana ko'rib chiqilgan va uning 1957 yildagi monografiyasida sarhisob qilingan Oddiy va g'ayritabiiy xatti- harakatlarni tartibga solishda nutqning o'rni . Ushbu kitobda Luriya ushbu sohadagi asosiy tashvishlarini Xomskaya tomonidan qisqacha bayon qilingan uchta qisqacha nuqta orqali quyidagicha bayon qilgan: "(1) aqliy jarayonlarning rivojlanishidagi nutqning o'rni; (2) nutqning regulyativ funktsiyasining rivojlanishi; va (3) ) turli xil miya patologiyalari tufayli nutqning regulyativ funktsiyalaridagi o'zgarishlar. " 1950-yillarda Luriyaning bolalar psixologiyasiga qo'shgan asosiy hissalari 1956 va 1958 yillarda Moskvada nashr etilgan ikki jildli to'plam to'plamida to'plangan tadqiqotlar bilan yaxshi xulosa qilingan. Oddiy va anomal bolalardagi yuqori asab tizimining muammolari . Xomskaya Luriyaning yondashuvini quyidagicha xulosaga keltiradi: "Avtoulovlar birlashmasi uslubini qo'llash (bu) tergovchilarga (malakasiz) bolalar shartli aloqalarni shakllantirish, shuningdek, so'zlashuv yordamida qayta qurish va kompensatsiya qilish jarayonida yuzaga kelgan qiyinchiliklarni aniqlashga imkon berdi .. (Malakasiz) bolalar nutqning umumlashtiruvchi va tartibga soluvchi funktsiyalarining o'tkir disfunktsiyasini namoyish etdilar. " [23] Ushbu yo'nalishni olgan holda, 1950 yillarning o'rtalariga kelib, "Luriya birinchi marta turli xil funktsional tizimlarda, birinchi navbatda, og'zaki va motorli tizimlarda neyrodinamik jarayonlarning farqlari to'g'risida o'z g'oyalarini ilgari surdi." Luriya bolalarda tilni rivojlantirishning uch bosqichini "ixtiyoriy harakatlar mexanizmlarini shakllantirish: tartibga soluvchi og'zaki ta'sir bo'lmagan harakatlar, o'ziga xos bo'lmagan ta'sirga ega harakatlar va nihoyat, tanlangan og'zaki ta'sirga ega harakatlar" nuqtai nazaridan belgilab berdi. " Luriya uchun "Shunday qilib nutqni tartibga solish funktsiyasi ixtiyoriy xulq-atvorni shakllantirishning asosiy omili sifatida namoyon bo'ladi ... dastlab faollashtiruvchi funktsiya, so'ngra inhibitor, tartibga solish funktsiyasi shakllanadi." II BOB. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari taxlili 2.1. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari va ularni psixologik ahamiyati 1960-yillarda, Sovuq urush avjiga chiqqan paytda, Luriyaning karerasi bir nechta yangi kitoblarning nashr etilishi bilan sezilarli darajada kengaygan. 1962 yildagi nashr alohida e'tiborga sazovor Odamda yuqori kortikal funktsiyalar va ularning mahalliy miyaga zarar etkazishi natijasida buzilishi . Kitob bir nechta xorijiy tillarga tarjima qilingan va Neyropsixologiyani tibbiy intizom sifatida asoslaydigan asosiy kitob sifatida tan olingan. [26] Ilgari, 1950-yillarning oxirida Luriyaning xalqaro konferentsiyalardagi xarizmatik ishtiroki deyarli butun dunyo e'tiborini uning tadqiqotlariga jalb qildi va bu kitobni qabul qiluvchi tibbiy auditoriyani yaratdi. Luriyaning 1960-yillarda yozilgan yoki hammualliflik qilgan boshqa kitoblariga quyidagilar kiradi: Yuqori miya va aqliy jarayonlar (1963), Muammoni hal qilishning neyropsixologik tahlili (1966, L. S. Tsvetkova bilan; 1990 yilda ingliz tiliga tarjima qilingan), Frontal loblarning psixofiziologiyasi (birinchi bo'lib 1973 yilda nashr etilgan) va Old aloqa arteriyasining anevrizmasi bo'lgan bemorlarda xotira buzilishi (A. N. Konovalov va A. N. Podgoynaya bilan hammualliflik qilgan). Xotira buzilishlarini o'rganishda Luriya o'z tadqiqotlarini uzoq muddatli xotira, qisqa muddatli xotira va semantik xotirani ajratishga qaratdi. Luriya uchun xotiraning neyropsikologik patologiyasini intellektual operatsiyalarning neyropsikologik patologiyalaridan farqlash muhim edi. Ushbu ikki turdagi patologiya ko'pincha Luriya tomonidan xarakterlanadi; "(1) intellektual faoliyatning umumiy nazorati normal bo'lib qolganida (asosan oksipital bezovtaliklar) ma'lum bir arifmetik operatsiyalarni bajarishga qodir emasligi ... (2) intellektual jarayonlar ustidan umumiy nazoratning nogironligi 1960-yillarda nashr etilgan Luriyaning yana bir muhim kitob-uzunlik tadqiqotlari, faqat 1975 yilda (1976 yilda ingliz tilida) nashr etilishi uning yaxshi kutib olgan kitobi edi. Neyrolingvistikaning asosiy muammolari . Luriyaning psixologiyada yangi kitoblarni yozish samaradorligi 1970-yillarda va hayotining so'nggi etti yilida deyarli pasaymadi. Shunisi ahamiyatliki, uning ikkinchi jildi Insonning miya va ruhiy jarayonlari nomi bilan 1970 yilda paydo bo'lgan Ongli faoliyatning neyropsixologik tahlili , 1963 yildagi birinchi jilddan keyin Miya va psixologik jarayonlar . Jild Luriyaning patologiyani o'rganishga bo'lgan doimiy qiziqishini tasdiqladi frontal lob yuqori darajadagi ixtiyoriy va qasddan rejalashtirish joyiga zarar etkazadigan zarar. Frontal loblarning psixopatologiyasi , Karl Pribram bilan birgalikda tahrirlangan, 1973 yilda nashr etilgan. Luriya o'zining taniqli kitobini nashr etdi Ishchi miya 1973 yilda uning 1962 yilgi kitobiga qisqacha qo'shimcha sifatida Insonda yuqori kortikal funktsiyalar . Ushbu jildda Luriya o'zining ishchi miyaning uch qismli global nazariyasini uchta doimiy faol jarayonlardan iborat deb xulosa qildi va uni quyidagicha ta'rifladi: 1. diqqat (sezgir ishlov berish) tizimi 2. mnestic-dasturlash tizimi 3. energetik parvarishlash tizimi, ikki darajali: kortikal va limbik Ushbu model keyinchalik .ning tuzilishi sifatida ishlatilgan Temperamentning funktsional ansambli modeliga mos keladigan funktsionallik neyrotransmitter tizimlar. Ikkala kitobni Xomskaya birgalikda "Luriyaning ushbu yangi intizomning barcha jihatlarini (nazariy, klinik, eksperimental) to'liq aks ettiruvchi neyropsixologiyadagi asosiy asarlari qatorida" deb biladi. Uning so'nggi asarlari orasida, shuningdek, ommabop matbuotga va keng o'quvchilarga yo'naltirilgan ikkita kengaytirilgan amaliy tadqiqotlar mavjud bo'lib, unda u ushbu sohadagi yirik yutuqlarning ba'zi natijalarini taqdim etdi. klinik neyropsixologiya . Ushbu ikki kitob uning eng mashhur asarlari qatoriga kiradi. Ga binoan Oliver Saks , bu asarlarda "fan she'riyatga aylandi". 1. Yilda Mnemonistning aqli (1968), Luriya o'qidi Sulaymon Shereshevskiy , a Ruscha Zamonaviy adabiyotda ba'zan "fleshbulb" xotira deb nomlanadigan, cheklanmagan ko'rinadigan xotiraga ega bo'lgan jurnalist sinesteziya . 2. Yilda Dunyo buzilgan odam (1971) u askarga nisbatan davolanishni tiklashni hujjatlashtirdi Lev Zetsetskiy Ikkinchi jahon urushida miyasidan jarohat olgan. 1974 va 1976 yillarda Luriya ketma-ket o'zining ikki jildli ilmiy tadqiqotini taqdim etdi Xotiraning neyropsixologiyasi . Birinchi jild nomlangan Mahalliy miyaning shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan xotiraning buzilishi va ikkinchisi Miyaning chuqur tuzilmalariga zarar etkazish natijasida yuzaga keladigan xotiraning buzilishi . 1960-yillarda yozilgan Luriyaning kitobi Neyrolingvistikaning asosiy muammolari nihoyat 1975 yilda nashr etilgan va uning so'nggi kitobi bilan uyg'unlashgan, Til va bilish , vafotidan keyin 1980 yilda nashr etilgan. Luriyaning Homskaya bilan birgalikda so'nggi tahrirdagi kitobi shunday nomlangan Nöropsikologiya muammolari va 1977 yilda paydo bo'lgan. Unda Luriya bixeviorizmning soddalashtirilgan modellariga tanqidiy munosabatda bo'lib, uning "Anoxinning" funktsional tizimlar "kontseptsiyasi" pozitsiyasini afzal ko'rganligini ko'rsatdi, bu erda reflektor yoyi orqaga qaytariladigan "refleks halqasi" tushunchasi bilan almashtiriladi. [32] Ushbu yondashuvda reflekslarning klassik fiziologiyasi ahamiyatsiz bo'lib, Bernshteyn ta'riflaganidek, "faoliyat fiziologiyasi" inson faol faoliyatining faol xarakteriga taalluqli bo'lishi kerak edi. Luriyaning o'limi Homskaya tomonidan quyidagi so'zlar bilan yozilgan: "1977 yil 1 iyunda Moskvada Butunittifoq psixologik kongressi o'z ishini boshladi. Luriya uning tashkilotchisi sifatida neyropsixologiya bo'limini taqdim etdi. Ammo ertasi kuni yig'ilish paytida u Ota kasal bo'lgan uning rafiqasi Lana Pimenovnaga 2 iyun kuni operatsiya qilindi, hayotining keyingi ikki yarim oyi davomida Luriya xotinini qutqarish yoki hech bo'lmaganda tinchlantirish uchun hamma narsani qildi. bu vazifani bajara olgan holda, u vafot etadi Miokard infarkti 14 avgust kuni uning dafn marosimida ko'plab odamlar - psixologlar, o'qituvchilar, shifokorlar va oddiy do'stlar ishtirok etishdi. Olti oydan keyin uning xotini vafot etdi ". Luriya biografiyasida Xomskaya Luriyaning hayoti davomida olib borilgan tadqiqotlarning oltita asosiy yo'nalishlarini quyidagicha qisqacha bayon qildi: (1) Inson psixikasini ijtimoiy-tarixiy aniqlash, (2) Insonni biologik (genetik) aniqlash. Psixika, (3) Belgilar-Belgilar vositachiligida yuqori psixologik funktsiyalar; Belgilarning asosiy tizimi sifatida og'zaki tizim (Luriyaning taniqli uch qismli differentsiatsiyasi bilan bir qatorda), (4) Psixologik funktsiyalar va ongni tizimli ravishda tashkil etish (Luriyaning taniqli to'rt qismli konturi bilan birga), (5) Aqlning miya mexanizmlari (miya va psixika); Psixologiya va fiziologiya o'rtasidagi aloqalar va (6) Nazariya va amaliyot o'rtasidagi bog'liqlik. Luriyaning o'ziga xos hayoti davomida olib borgan izlanishlari bilan bog'liq bo'lgan yangi tadqiqotlarning jadal o'sishiga misol sifatida lingvistik afaziya, oldingi lob patologiyasi, nutqning buzilishi va bolalar neyropsixologiyasi kiradi. Luriyaning til va nutqning neyropsixologik nazariyasi ichki tilni individual ong ichida ajratib turadigan fazalar va shaxslar o'rtasidagi aloqa uchun mo'ljallangan nutq tili bir- biridan aniq ajratib turardi. Luriya uchun nafaqat ichki tildan ketma- ket nutqqa o'tish uchun zarur bo'lgan ketma-ketlik bosqichlarini ajratib olish, balki sub'ektiv ichki fikrni sub'ektivlararo nutqqa aylanib borishi bilan kodlashning farqini ta'kidlash ham alohida ahamiyatga ega edi. Bu og'zaki nutqni dekodlashdan farqli o'laroq edi, chunki u boshqa shaxslardan etkaziladi va sub'ektiv ravishda tushuniladigan ichki tilda dekodlanadi. Ichki tilni kodlashda Luriya ushbu ketma- ket fazalarni avval ichki tildan semantik to'plamlar vakilligiga, keyin chuqur semantik tuzilmalarga, so'ngra chuqur sintaktik tuzilmalarga, keyin ketma-ket yuzaki nutqqa o'tishda ifodalagan. Ketma-ket nutqni kodlash uchun fazalar bir xil bo'lib qoldi, ammo dekodlash alohida fazalar orasidagi o'tish yo'nalishlariga qarama-qarshi yo'naltirilgan edi. Luriyaning frontal loblarni o'rganish beshta asosiy yo'nalishda to'plangan: (1) diqqat, (2) xotira, (3) intellektual faoliyat, (4) hissiy reaktsiyalar va (5) ixtiyoriy harakatlar. Luriyaning frontal loblarning ushbu funktsiyalarini o'rganish uchun asosiy kitoblari shunday nomlangan (a) Frontal loblar (1966), Nöropsikologiya muammolari (1977) va (c) Frontal loblarning funktsiyalari (1982, vafotidan keyin nashr etilgan). Luriyaning nutq disfunktsiyasiga oid tadqiqotlari asosan (1) ekspresiv nutq, (2) ta'sirchan nutq, (3) xotira, (4) intellektual faoliyat va (5) shaxsiyat sohalarida bo'lgan. Ushbu soha asosan Luriyaning urush yillari va undan keyingi davrlarida boshdan kechirgan tajribalari davomida birlashtirilgan neyropsixologiya haqidagi kitoblari va yozuvlari asosida shakllandi. Bolalar neyropsixologiyasi sohasida "uni yaratish zarurati lokalizatsiya qilingan miya shikastlanishi bo'lgan bolalar psixologik funktsiyalarni eritishining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlaganligi bilan belgilandi. Luriya nazorati ostida uning hamkasbi Simernitskaya og'zaki bo'lmagan - fazoviy) va og'zaki funktsiyalar va chap va o'ng yarim sharlarning zararlanishi kattalarnikiga qaraganda bolalarda turli xil disfunktsiyalar turlarini keltirib chiqarganligini isbotladi.Bu tadqiqot rivojlanish jarayonida yuqori psixologik funktsiyalarni lokalizatsiya qilishdagi o'zgarishlarga oid bir qator tizimli tekshiruvlarni boshladi. . " [37] Luriyaning umumiy tadqiqotlari asosan "nutqni davolash va reabilitatsiya qilishga qaratilgan bo'lib, to'g'ridan-to'g'ri va o'z-o'zidan reabilitatsiya bo'yicha kuzatuvlar umumlashtirildi." [37] "Luriya asarlari bilan bog'liq boshqa sohalar ekspresiv va ta'sirchan nutq (Tsvetkova, 1972), 1985), xotira (Krotkova, 1982), intellektual faoliyat (Tsvetkova, 1975) va shaxsiyat (Glozman, 1987) lokalizatsiya qilingan miya shikastlanishi bo'lgan bemorlarda. " Luriya-Nebraska - bu Luriyaning asab-psixologik faoliyatiga oid nazariyalariga asoslangan standartlashtirilgan sinov. Luriya dastlab ushbu testni standartlashtirgan jamoaning bir qismi emas edi; u faqat bilvosita boshqa tadqiqotchilar tomonidan neyropsixologiya sohasida tegishli natijalarni nashr etgan olim sifatida murojaat qilgan. Lekiya, unga batareyani birinchi marta tasvirlab berganida, u o'zining izlanishlari bilan kimdir oxir-oqibat shunday bir narsa qilishini kutganini aytdi. Aleksandr Luriya(1902 - 1977) - taniqli rus psixologi, ayniqsa, klinik diagnostika sohasida neyropsixologiyaning birinchi namoyandalaridan biri sifatida tanilgan. U o'zi bilan yaqin hamkorlik qilgan Lev Vigotskiy singari boshqa tadqiqotchilar bilan bir qatorda, u bu sohadagi etakchi rus nazariyotchilaridan biri hisoblanadi. Luriya Ikkinchi Jahon urushi boshlanganidan foydalanib, turli xil psixologik fakultetlarda miya shikastlanishi keltirib chiqaradigan ta'sirlarni o'rgangan. Darhaqiqat, ushbu tadqiqotchi tomonidan ishlab chiqilgan ko'plab testlar bugungi kunda ham qo'llanilmoqda. Uning eng muhim ishi,Insonda yuqori kortikal funktsiyalar(1962), ushbu fanning juda ko'p tillarga tarjima qilingan asosiy kitobidir. Miya anatomiyasi bo'yicha olib borgan tadqiqotlari uni shon-sharafga olib borganiga qaramay, Lyuriya boshqa sohalarga ham qiziqa boshladi. Masalan, u bir muncha vaqt psixosemantika sohasida tadqiqotlar olib bordi; ya'ni u odamlarning ma'nolarini so'zlarga bog'lash usulini o'rnatishga harakat qildi. Boshqa tomondan, ushbu sovet tadqiqotchisi ham madaniy-tarixiy psixologiyaning asoschilaridan biri va Vigotskiy doirasining etakchilaridan biri bo'lgan. U Sovet Ittifoqi davridagi eng muhim psixologik institutlarning bir qismi bo'lib, ong va miya o'rtasidagi munosabatlarni tubdan o'zgartirgan bir qator asarlarini nashr etdi. Shu vaqtdan boshlab, Luriya turli xil miya sohalari funktsiyalariga qiziqdi, bu haqda o'sha paytlarda unchalik ma'lum bo'lmagan. Uning bu boradagi eng muhim g'oyasi shundan iborat ediki, aqliy qobiliyatlar har biri o'sha paytlarda ishonilgan joyda joylashish o'rniga, miyaning sohalari orasidagi bog'lanish tarmog'iga bog'liq. Nöropsikologiya bo'yicha tadqiqotlar Ikkinchi Jahon urushi boshlanishi Luriyaning tergovlarida oldin va keyin bo'lgan. Sovet Ittifoqida yangi rejim hokimiyatga kelgan paytdan boshlab u psixologiyadan ko'ra ko'proq tibbiyotga e'tibor berishga majbur bo'ldi; Ammo ziddiyat boshlanganda, u turli xil miya jarohatlarining kognitiv qobiliyatlarga ta'sirini bevosita o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldi. 1960- yillarda, Sovuq urush avj olgan davrda, Luriyaning bir necha muhim kitoblari nashr etilganligi sababli uning faoliyati ancha kengaygan. Ulardan eng taniqli,Insonning yuqori kortikal funktsiyalari (1962), bir nechta tillarga tarjima qilingan va neyropsixologiyaga o'z- o'zidan fan maqomini bergan asar hisoblanadi. Keyingi yillarda, 1972 yilda vafotigacha Luriya ko'plab xalqaro konferentsiyalar tashkil qildi, boshqa psixologlar va tadqiqotchilar bilan hamkorlik qildi va inson ongini o'rganish sohasida eng taniqli odamlardan biriga aylandi. Uning hissalari bugungi kunda ham o'z kuchini yo'qotmagan va u rus psixologiyasining etakchi namoyandalaridan biri hisoblanadi. Aleksandr Luriya, psixologiyaning turli sohalarida olib borilgan tadqiqotlarda qatnashganiga qaramay, tilni o'rganishga ayniqsa qiziqqan. Ikkinchi Jahon urushi paytida miya jarohati olgan odamlar bilan ishlagandan so'ng, u ushbu qiziqishni anatomiya haqidagi bilimlari bilan bog'lab, neyropsixologiya sohasini yaratdi. Uning eng ko'zga ko'ringan g'oyasi shundan iborat ediki, yuqori aqliy funktsiyalar o'sha paytgacha ishonilganidek, miyaning bir qismida joylashgan emas. Aksincha, u ularning barchasi ushbu organning turli sohalari orasidagi keng aloqalar tarmog'iga bog'liqligini ko'rsatdi, ammo ularning har biri bilan ko'proq bog'liq bo'lgan yadrolar mavjud. Boshqa narsalar qatori, Lyuriya og'zaki nutqning turli bosqichlarini, ayniqsa afazi bilan og'rigan bemorlarni kuzatish orqali farqlay oldi; garchi u ushbu qadamlarning har biriga qaysi sohalar ta'sir qilishini aniq aniqlay olmadi. Boshqa tomondan, u turli xil nutq funktsiyalarini besh turga ajratdi: ekspresiv nutq, ta'sirchan nutq, xotira, intellektual faoliyat va shaxs. Bunga qo'shimcha ravishda, Luriya birinchilardan bo'lib, miyaning yuqori funktsiyalari bilan eng ko'p shug'ullanadigan frontal lobning funktsiyalarini tekshirdi. U ushbu zona ta'sir ko'rsatadigan beshta yo'nalishni aniqladi: diqqat, xotira, hissiyotlar, ixtiyoriy harakatlar va intellektual faoliyat. Aleksandr Luriya hayoti davomida juda ko'p ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan va uning natijalari bilan ko'plab asarlarni nashr etganiga qaramay, uning ilm-fan sohasidagi eng muhim hissasi bu uning neyropsixologiya asoslarini yaratganligidir. Shu tarzda keyingi o'n yilliklarda miya va ong o'rtasidagi munosabatlarni o'rganish juda tez rivojlandi. Rus psixologiyasida eydetik obrazlaming namoyon bo’lish hodisasi A.R. Luriya tomonidan ko’p yillar davomida o’rganilgan va shunga ko’ra eydetik xotiraning individual tipologik xususiyatlari chuqur ta'riflab berilgan. Eydetik obrazlar harakatianish xususiyatiga ega bo’lib, sub’ektlaming oldiga qo’yilgan vazifa va uning tasawurlari ta’siri ostida o’zgartirish mumkin. Ilmiy izlanishlardan olingan miqdoriy materiallar eydetik obraz paydo bo’lishining psixologik ildizlarini chuqurroq ochishga xizmat qiladi. Tasawur obrazlari xotiraning yanada murakkabroq turi bo’lib hisoblanadi va ulaming xususiyatlari haqida tasawurga egamiz. Inson daraxt, meva, gul to’g’risida tasawurga ega ekanligi shuni ko’rsatadiki, uning ilgarigi tajribalari sub'ektning ongida shu obrazlaming izlarini qoldirgan. Shunga muvofiq psixologiyada xotiraning quyidagi tiplari farqlanadi: ko’rgazmali obrazli xotira, so’z mantiqiy xotira va oraliq tipdagi xotira. Masalan, ko’rgazmali obrazli xotira tipi ko’proq rassomlarda, so’z mantiqiy tipi nazariyotchi olimlarda uchraydi. Bundan tashqari xotirlash va esda qoldirish jarayonlarida analizatorlaming qatnashishiga qarab, xotira quyidagi tiplarga ajraladi: a) ко ’risk; b) eshitish; v) harakat; g) aralash xotira. Bir xil kishilar ko'rish orqali, ikkinchi xillari eshitish orqali, uchinchi xillari harakat yordamida, to’rtinchi xillari esda qoldirishning birga qo’shilgan usulida yaxshi esda qoldiradilar. Xotiraning aralash tiplari eng ko’p tarqalgan. Xotiraning individual farqlari kishi faoliyatining xususiyatiga bog’liqdir. Esda olib qolish va unutish tezligiga ko’ra xotiraning quyidagi tiplari mavjud: 1) tez esda qoldiriby sekin unutish; 2) tez esda qoldirib> tez unutish; 3) sekin esda qoldirib, sekin unutish; 4) sekin esda qoldiriby tez unutish. Xotira tasawurlari Ilgari idrok qilingan nersa va hodisalar obrazlarining ongimizda qaytadan gavdalanishiga xotira tasawurlari deyiladi. Esda olib qolish va qayta esga tushirish tasawur obrazlari orqali amalga oshiriladi. Xotira va xayol tasawurlari bir- biridan farq qiladi. Xotira tasawurlari ilgari idrok qilingan, ammo hozir ko’z o’ngimizda bo’lmagan narsalarning obrazlarini ongimizda gavdalanishdan iborat. Masalan, yoshlik vaqtimizdagi hodisalami eslashimiz, ongimizda qayta tiklashimiz xotira tasawurlari bo’ladi. Xayoliy tasawur xotira tasawuriga qaraganda murakkab bo’lib, ongimizdagi bilimlar tajribalarimiz asosida ilgari idrok qilinmagan, shu paytgacha uchramagan narsalarning obrazlarini yaratisbdan iboratdir. Xayoliy tasawur ijod qilish bilan bog’liq. Masalan: ertaklar, romanlar umuman biror asami o’qiyotganimizda undagi qahramonlaming kef z o’ngimizda gavdalanishi xayoliy tasawurdir. Tasavvurlar paydo qilishda so’zning ahamiyati katta. So’z bilan nomlash tegishli obrazning yaratilishiga yordam beradi. Masalan, ”ildiz", ”o't" so’zlarini to’rt kishiga berib, qanday tasawur qilishiarini so’rasak, ulaming tasawurlari bir-biridan farq qilishini ko’ramiz, chunki, har bir kishi tajribasiga ko’ra, kasbiga ko’ra tushunadi. Masalan, matematik ildizni sonning ildizi deb, botanik o’simlik qismini, uning ildizini, tish doktori esa tish ildizini tushunadi. Bunga bog’liq ravishda psixologiya fani oldida xotira jarayonlarini o’rganish bilan aloqador bo’lgan qator murakkab muammolar masalalarini tadqiq qilish masalasi turibdi. Bular quyidagilardan iborat: izlami esda olib qolishning fiziologik mexanizmlari qanday, esda olib qolishga qanday ob'ektiv (tashqi), sub'ektiv (ichki), tabiiy, biologik va ijtimoiy, psixologik sharoitlar ta'sir qiladi, ulaming chegaralari qanday kabi masalalarga qaratilgan. II bob yuzasidan xulosalar Hozirgi zamon xotirani tadqiq qilish bilan bog’liq tadqiqotlarda markaziy o’rin xotira jarayonining asoslariga ajratilgan. Xotira jarayonining asoslari 3 yo’nalishda o’rganilgan: psixologik, neyro-fiziologik, bioximik. Xotiraning psixologik nazariyalari inson faolligi bilan bog’liq bo’lgan xotira jarayonlarini shakllantirishni tadqiq etadi. Ulardan birinchisi assosiativ nazariyadir. Ma'lum bir bilimlar inson ongida birin ketin o’rin olishi tufayli ularda assosiativ bog’Iiqlikni yuzaga keltiradi va ushbu bog’liqlikda biror bir narsa esga tushiriladi. Ushbu assosiasiyalami 3 turga bo’lish mumkin, ya'ni ob’ektlaming fazoviy bog’liqligi, bir-biriga mosligi va qarama-qarshiligidir. Bundan 3 ta assosiasiya kelib chiqadi: bir-biriga bog’liqlik, o'xshashlik va qarama-qarshilik. Assosiasiya nazariyasi bo’yicha xotira assosiativ bog'lanishlar asosida mavjud ma'lumotni saqlash va qayta tiklash imkoniyatiga ega. Ikkinchi psixologik nazariya xotiraning geshtalt nazariyasidir. Ushbu nazariyaning asosiy ta’limoti narsaning negizir yaxlitligi, yig’indisidir. Ushbu nazariyaga asosan xotira yaxlit hodisa sifatida tahlil etiladi. Bixeviorizm - inson xotirasida, esda olib qolishda takrorlashning ahamiyatiga diqqatni qaratadi. Freydizm xotirani emosiyalar, motivlar va ehtiyojlar bilan bog’iaydi. Xotiraning mantiqiy nazariyasi A.Bine va Byullerlar tomonidan ilgari surilib, ular xotiradagi materialni xotiraning mantiqiy esda olib qolinishi bilan bog’iaydi. A.N.Leontev, N.I.Zinchenko. A.A.Smimovlar tomonidan faoliyat nazariyasi ilgari surilib, turli tasawurlar orasidagi bog’liqlik esda olib qolingan materialning qandayligiga emas, balki odamning u bilan nima qilishiga bog’liqdir. Bioximik nazariya tashqi ta'sir ostida nerv hujayralarida yuz beradigan o’zgarishiami qayd qilish va xotira jarayonida DNK va RNK ahamiyatini aniqlashga qaratilgandir. DNK xotirani genetik tug’ma tashuvchi sifatida, RNK esa individual xotiraning ontogenetik asosi sifatida qabul qilinadi. Kibemetik nazariya bo’yicha xotira ma'lumotni qabul qilib olish, qayta esga tushirish va unutishdir. Adabiyotlarda keltirilishicha, navbatdagi nazariya xotira jarayonlari asoslari haqidagi fiziologik nazariyadir. Xulosa Vaqt oraliqida esda olib qolish, saqlash va esga tushirish xotiraning asoslari fiziologik nazariyasini tashkil qiladi. 80-yillarda nemis psixologi German Ebbingauz o’z ”sof’ xotira qonunlarini o’rganish imkonini beruvchi, boshqacha so'z bilan aytganda, tafakkurga bog’liq bo’lmagan holda izlaming esda qolish jarayoni tadqiq etishning yangi uslubini taklif qilgan, ya’ni ma'nosiz bo’g’inlami yod olishdan iborat bo’Jgan bu uslub Ebbingauzga materialni esda olib qolishning egri chiziqiga oid qonunni kashf qilishga, uning asosiy qoidalarini bayon etishga va ana shularning asosida izlami xotirada saqlanish muddatini hamda asta-sekin so’nish holatini tekshirishga imkoniyat yaratgan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida Amerikalik psixolog Eduard Tomdaykning tekshirishlari paydo bo’ldi. U birinchi bo’iib tekshirish predmeti sifatida hayvonlarda ko’nikmalami paydo bo’lish jarayoni ni tanlagan edi. XX asming birinchi 10 yilida xotirani tekshirish yangi ilmiy talqinga ega bo’ldi, uning moddiy asosi to’g’risidagi muaminolarga mohiyati jihatidan mutlaqo boshqacha yondashish ro’yobga chiqdi. Xuddi shu davr xotira psixologiyasida keskin burilish nuqtasini vujudga keltiradi. Akademik I.P.Pavlov shartli reflekslarni o’rganishning ilmiy metodini taklif etadi, bu narsa o’z navbatida bosh miya yarim sharlarida yangi bog’lanishlar paydo bo’Iishiga va mustahkamlanishning asosiy fiziologik mexanizmlarini tekshirish imkoniyatlarini tug’dirdi. Ana shunday qilib, ushbu bog’lanishlar paydo bo’lishiga va saqlab qolishga yordam beradigan shart-sharoitlar, shuningdek, bog’lanishlaming saqlani- shiga ta’sir qiluvchi holatlar, omillar va mexanizmlar tasvirlab berildi. I.P.Pavlov oliy asab faoliyati ta'limoti va uning asosiy qonunlari xotiraning fiziologik mexanizmlariga oid bilimlaming asosiy manbasiga aylanib qoladi. Bolalarda xotiraning yuksak (yuqori) shakilarini birinchi marta tadrijiy ravishda tadqiq qilish taniqli psixolog L.S.Vigotskiyga nasib etgan. U 20-yillaming oxirlarida maxsus tekshirishlaming predmeti qilib, x:otiraning yuksak shakliarining rivojlanishi muammosini tanlagan va u o’z shogirdlari A.N.Leontev (1905-1979) va A.V.Zankov bilan birgalikda xotiraning yuksak shakllari ruhiy faoliyatning murakkab www.ziyouz.com kutubxonasi shakli ekanligini, kelib chiqish jihatidan ijtimoiyligini ko’rsatadi. Shuning bilan birga u murakkab, mohiyatiga ko’ra esda olib qolishning ascsiy bosqichlari rivojianishini isbotlab berdi. Psixologlardan A.A.Smirnov, P.LZinchenkoiar ham xotira bo'yicha ilmiy tekshirish ishlarini olib bordilar, uning yangi qonunlari va mexanizmlarini ochdilar. Esda olib qolishning faoliyat maqsadiga bog’liqligini yoritdilar, murakkab materialni esda olib qolishning oqilona usullarini ko’rsatib berishga muvofiq bo’ladilar. Yuqoridagi fikrlardan ko’rinadiki. psixolog olimlar tomonidan xotira borasida qator ilmiy izlanishlar olib borilgan va borilmoqda. A. R. Luriya tomonidan taklif qilingan. Bu sizga xotira jarayonlarini o'rganishga imkon beradi: yodlash, saqlash va ko'paytirish. Ushbu texnikadan nevropsikiyatrik kasalliklarga chalingan bemorlarda xotira, ixtiyoriy e'tibor, charchoq holatini baholash, shuningdek, kasallikning rivojlanish dinamikasini o'rganish va dori terapiyasining samaradorligini hisobga olish uchun foydalanish mumkin. Texnikani amalga oshirish tegishli muhitni talab qiladi. Xonada begona suhbatlar bo'lmasligi kerak. Mavzudan 10 ta so'zni yodlab olish so'raladi. Ular bir nechta shartlarga javob berishi kerak: 1) monotonlik: barcha so'zlar birlikdagi otlardir. soni, ular. bir xil sonli bo'g'inlardan tashkil topgan holatlar (bir yoki ikki bo'g'inli); 2) so'zlar, iloji bo'lsa, bir-biriga bog'lanmasligi kerak (siz yodlash uchun so'zlarni taklif qila olmaysiz: stol - stul; olov - suv va boshqalar). app.payme.uz AD Ilova. Texnika bolalar uchun ham (besh yoshdan boshlab) va kattalar uchun ishlatilishi mumkin. ogohlantiruvchi material. Bir-biri bilan aloqasi bo'lmagan o'nta qisqa bir bo'g'inli va ikki bo'g'inli so'zlardan iborat protokol (jadvalga qarang). Ko'pincha quyidagi so'zlar to'plami ishlatiladi: O'rmon, non, deraza, stul, suv, ot, qo'ziqorin, igna, asal, olov Tadqiqot metodologiyasi. Men mavzu bo'yicha yo'riqnomani (a) o'qib chiqdim. Keyin bir qator so'zlar o'qiladi. O‘qish yakunida o‘rganuvchi tomonidan yodlangan so‘zlar bayonnomaga yoziladi. Keyin yo'riqnomani (b) o'qing. Protokoldagi ma'lumotlarni o'rnatgandan so'ng, tajriba ko'rsatmalarsiz takrorlanadi. Material bir necha marta to'liq eslab qolguncha yoki 5-6 marta taqdim etiladi. Materialni keyingi o'qishdan oldin, eksperimentator shunchaki aytadi: "Yana bir marta." Shunday qilib, tadqiqotning har bir bosqichida protokol to'ldiriladi. Har bir takrorlangan so'z ostida urinishlar soniga mos keladigan qatorda xoch qo'yiladi. Agar mavzu "qo'shimcha" so'zni nomlasa, u tegishli ustunga o'rnatiladi. So'zlarni takrorlash tugagandan so'ng, eksperimentator sub'ektga aytadi: "Bir soatdan keyin siz meni yana o'sha so'zlarni chaqirasiz." Bir soat o'tgach, tadqiqotchining iltimosiga ko'ra, sub'ekt yodlangan so'zlarni oldindan o'qimasdan takrorlaydi, ular protokolda doiralarda qayd etiladi. Olingan grafiklarning shakllarini og'zaki hisobot va ishning borishini kuzatish materiallarini o'z ichiga olgan holda tahlil qiling. Egri chiziqning shakliga ko'ra, yodlashning xususiyatlari bo'yicha xulosalar chiqarish mumkin. Shunday qilib, sog'lom bolalarda har bir ko'payish bilan to'g'ri nomlangan so'zlar soni ko'payadi, zaiflashgan bolalar kamroq ko'payadi va "qo'shimcha" so'zlarga yopishib qolganligini ko'rsatishi mumkin. Ko'p sonli "qo'shimcha" so'zlar disinhibisyon yoki ongning buzilishini ko'rsatadi. Adabiyotlar ro’yhati 1. Аткинсон Р.Человеческая память в процесс обучения. .- Москва.1980.132с 2. Л.Житникова. Учите детей запоминать. Москва «Просвещение» 1988.110 стр 3. Уруктаева Т.А, Афонькина Ю.А., Практикум подетекой психологии, М, 1995, 165 стр. 4. Овчарова Р.В. Практическая психология в начальное школе – М, 1999, 190 стр 5. Гальперин П.Я. К вопросу об инстинктах у человека // Хрестоматия по детской психологии / Под ред. Г.В. Бурменской. М.,1996. 6. Гуткина Н.И. Психологическая готовность к школе. М., 1996. 96с 7. Исследования памяти Под ред. Н. Н. Корж. М.: Наука, 1989. 176с 8. Жан Пиаже: теория, эксперименты, дискуссии // Сб. стат. / Под ред. Л.Ф. Обуховой, Г.В. Бурменской. М., 2001. 9. Кинякина О.Н и др Мозг на 100% .Интеллект. Память. Креатив. Интуиция. Интенсив тренинг по развитию суперспособнестей. М.Эксмо. 2008-848стр. 10. Кравцова Е.Е. Психологические проблемы готовности детей к обучению в школе. М., 1991.143с 11. Клацки.Р.Память человека. .- Москва.1980. 12. Лапп Д. Как улучшить память в любом возрасте СПБ. Питер 2003,196с 13. Лурия.А.Р.Маленькая книга о большой памяти.- Москва.1978. 14. Немов Р.С. Психология: Учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений:В 3 кн. — 4-е изд. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2003. - Кн. 1: Общие основы психологии. — 688 с. 15. Обухова Л.Ф. Детская психология: теории, факты, проблемы. М.,1996. 16. Пиаже Ж. Психология интеллекта // Избр. психол. исслед. М., 1994. 17. Практикум по возрастной психологии. Под.ред Л.А.Головей, Е.Ф Рыбалко –СПБ речь 2002-694 ст (109-113) 18. Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии - Спб: издательство «Питер», 2000 - 712 с. 19. Рыбалко Е. Ф.Возрастная и дифференциальная психология. — СПб.: Питер, 2001. — 224 с. — (Серия «Учебник нового века»). 20. Вейн А.М., Каменцкая Б.И. Память человека. М., «Наука» 1983 21. Хрестоматия по детской психологии / Под ред. Г.В. Бурменской. М., 1996. 22. E. G’oziev. Psixologiya. Toshkent,1994 . 23. Зиганов М.А, Козаренко В.А Мнемотехника ( техника запоминания на основе визуального мъшления). М.”Образование “ ,2002 24. Зинченко Т. П. Память в экспериментальной и когнитивной психологии. СПб, 2002. 25. Nishonov T.Alimova Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish metodikasi.- Toshkent, 2006. (50-60) 26. G’oziev E.G’. “ Umumiy psixologiya” Toshkent, “Universitet”, 2010,542b 27. G’oziev E.G’. Xotira psixologiyasi. –ToshDu , 1994. Ilovalar Maqsad: so'zlar uchun eshitish xotirasi holatini baholash, charchoq, diqqat faolligi, yodlash, saqlash, ko'paytirish, ixtiyoriy diqqat. Tavsif. O'nta so'zni yodlash texnikasi A. R. Luriya tomonidan taklif qilingan. Bu sizga xotira jarayonlarini o'rganishga imkon beradi: yodlash, saqlash va ko'paytirish. Ushbu texnikadan nevropsikiyatrik kasalliklarga chalingan bemorlarda xotira, ixtiyoriy e'tibor, charchoq holatini baholash, shuningdek, kasallikning rivojlanish dinamikasini o'rganish va dori terapiyasining samaradorligini hisobga olish uchun foydalanish mumkin. Texnikani amalga oshirish tegishli muhitni talab qiladi. Xonada begona suhbatlar bo'lmasligi kerak. Mavzudan 10 ta so'zni yodlab olish so'raladi. Ular bir nechta shartlarga javob berishi kerak: 1) monotonlik: barcha so'zlar birlikdagi otlardir. soni, ular. bir xil sonli bo'g'inlardan tashkil topgan holatlar (bir yoki ikki bo'g'inli); 2) so'zlar, iloji bo'lsa, bir-biriga bog'lanmasligi kerak (siz yodlash uchun so'zlarni taklif qila olmaysiz: stol - stul; olov - suv va boshqalar). app.payme.uz AD Ilova. Texnika bolalar uchun ham (besh yoshdan boshlab) va kattalar uchun ishlatilishi mumkin. ogohlantiruvchi material. Bir-biri bilan aloqasi bo'lmagan o'nta qisqa bir bo'g'inli va ikki bo'g'inli so'zlardan iborat protokol (jadvalga qarang). Ko'pincha quyidagi so'zlar to'plami ishlatiladi: O'rmon, non, deraza, stul, suv, ot, qo'ziqorin, igna, asal, olov Tadqiqot metodologiyasi. Men mavzu bo'yicha yo'riqnomani (a) o'qib chiqdim. Keyin bir qator so'zlar o'qiladi. O‘qish yakunida o‘rganuvchi tomonidan yodlangan so‘zlar bayonnomaga yoziladi. Keyin yo'riqnomani (b) o'qing. Protokoldagi ma'lumotlarni o'rnatgandan so'ng, tajriba ko'rsatmalarsiz takrorlanadi. Material bir necha marta to'liq eslab qolguncha yoki 5-6 marta taqdim etiladi. Materialni keyingi o'qishdan oldin, eksperimentator shunchaki aytadi: "Yana bir marta." Shunday qilib, tadqiqotning har bir bosqichida protokol to'ldiriladi. Har bir takrorlangan so'z ostida urinishlar soniga mos keladigan qatorda xoch qo'yiladi. Agar mavzu "qo'shimcha" so'zni nomlasa, u tegishli ustunga o'rnatiladi. So'zlarni takrorlash tugagandan so'ng, eksperimentator sub'ektga aytadi: "Bir soatdan keyin siz meni yana o'sha so'zlarni chaqirasiz." Bir soat o'tgach, tadqiqotchining iltimosiga ko'ra, sub'ekt yodlangan so'zlarni oldindan o'qimasdan takrorlaydi, ular protokolda doiralarda qayd etiladi. Olingan grafiklarning shakllarini og'zaki hisobot va ishning borishini kuzatish materiallarini o'z ichiga olgan holda tahlil qiling. Egri chiziqning shakliga ko'ra, yodlashning xususiyatlari bo'yicha xulosalar chiqarish mumkin. Shunday qilib, sog'lom bolalarda har bir ko'payish bilan to'g'ri nomlangan so'zlar soni ko'payadi, zaiflashgan bolalar kamroq ko'payadi va "qo'shimcha" so'zlarga yopishib qolganligini ko'rsatishi mumkin. Ko'p sonli "qo'shimcha" so'zlar disinhibisyon yoki ongning buzilishini ko'rsatadi. Kattalarni uchinchi takrorlash uchun tekshirganda, normal xotiraga ega bo'lgan mavzu odatda 9 yoki 10 ta so'zni to'g'ri takrorlaydi. Xotira egri chizig'i diqqatning zaiflashishini va / yoki qattiq charchoqni ko'rsatishi mumkin. Agar sub'ekt (kattalar yoki bola) darhol 8-9 so'zni takrorlasa, keyin esa har safar kamroq va kamroq (grafikdagi egri chiziq o'smaydi, lekin kamayadi) ortib borayotgan charchoq qayd etiladi. Bundan tashqari, agar mavzu kamroq va kamroq so'zlarni takrorlasa, bu unutuvchanlik va beparvolikni ko'rsatishi mumkin. Egri chiziqning zigzag tabiati diqqatning beqarorligini ko'rsatadi. "Plato" shakliga ega bo'lgan egri bolaning hissiy letargiyasini, uning qiziqishi yo'qligini ko'rsatadi. Shikastlangan miya shikastlanishi yoki neyroinfeksiya bilan sub'ektlar birinchi va oxirgi so'zlarni eslashadi. Shu bilan birga, materialni yodlash hajmi o'zgarmaydi. Nevrozlar bilan yodlash sekin, jadval zigzag, ko'proq taqdimotlar kerak. Zigzag shuningdek, diqqatning beqarorligini va uning tebranishlarini ko'rsatadi. "Chet effekti" mavjudligiga e'tibor qaratish lozim. Birinchi qatorda saqlangan va takrorlangan so'zlar soni qisqa muddatli eshitish xotirasi miqdorini ko'rsatadi. Norm - 7 ± 2 so'zga teng hajm (ma'lumot birliklari). harmoniya-food.uz AD Bir soatdan keyin saqlangan va esga olingan so'zlar soni eshitishning uzoq muddatli xotirasi miqdorini ko'rsatadi. "Piktogramma" testi A.R. Luriya (xotirani o'rganish) A.R tomonidan taklif qilingan piktogramma usuli. Luriya vositachi yodlashning bir variantidir, lekin u xotirani o'rganish uchun emas, balki assotsiatsiyalarning tabiatini tahlil qilish uchun ishlatiladi. Kamida 7 bahoga ega bo'lgan fanlarni o'rganish uchun foydalanish mumkin. Tajribani o'tkazish uchun qalam va qog'oz bo'lishi kifoya. Yodlash uchun 12-16 ta so'z va iboralarni oldindan tayyorlash kerak. Siz foydalanishingiz mumkin bo'lgan so'zlarning misoli: 1. Bayramingiz bilan 2. Qattiq mehnat 3. Rivojlanish 4. Mazali kechki ovqat 5. Dadil harakat 6. Kasallik 7. Baxt 8. Ajratish 9. Zaharli savol 10. Do'stlik

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. Xotira jarayonlari va uning nazariy asoslari. Xotira jarayonlari va uni rivojianishi muammosini o’rganish borasida olib borilgan tadqiqotlar tahlili

A.Luriya va uning hayoti

I- bob yuzasidan xulosalar

II BOB. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari taxlili

2.1. A. R Luriyaning xotiraga doir tadqiqotlari va ularni psixologik ahamiyati

II bob yuzasidan xulosalar

Xulosa

Adabiyotlar ro’yhati

Ilovalar

Купить