Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 100000UZS
Размер 255.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Политология

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Afg‘on muammosini bartaraf etishda AQSh yondashuvi

Купить
3
Afg‘on muammosini bartaraf etishda  AQSH
yondashuvi
BITIRUV MALAKAVIY IS H I
5310100 – SIY O SATS H UNOSLIK 4
МУНДАРИЖА
KIRISH .............................................................................................. 3
1-BOB. ZAMONAVIY   SIYOSATSHUNOSLIKDA   NIZOLARNI
TADQIQ ETISH MASALASI……………………………………. 8
1.1. Nizo tushunchasining nazariy tahlili ........................................ ........... 8
1.2. Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslub va vositalari  ……… ....... 1 8
2-BOB. AFG‘ON MUAMMOSINI BARTARAF ETISHDAGI AQSH 
SIYOSATINING ZAMONAVIY XUSUSIYATLARI ................... 2 8
2.1. Afg‘on muammosining vujudga kelishi ............................. ................. 2 8
2.2. AQSh   tashqi   siyosatida   Afg‘on   vektorining   shakllanishi   va   AfPak
strategiyasining muammoni bartaraf etishdagi o‘rni ........... ................ 39
2.3. Xalqaro   tinchlikparvar   kuchlarining   Afg‘oniston   hududidan   olib
chiqib ketilishi masalasi  ……………………...................................... 5 0
XULOSA ............................................................................................ . 59
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI..................... . 61
ILOVALAR 67 5
KIRIS H
Mavzuning   dolzarbligi .   Hozirgi   kunda   nafaqat   mintaqadagi,   balki   butun
dunyodagi   xavfsizlik   va   barqarorlikni   ta’minlash   muammolari,   shu   jumladan
Afg’on   muammosini   hal   etish   masalasi   jahon   hamjamiyatining   diqqat   markazida
turibdi   va   mazkur   masala   dolzarbligicha   qolmoqda.   Mana   30   yildan   oshibdiki,
mazkur   mamlakat   notichliklar   girdobida   qolgan.   Hozirgi   kundagi   ko’pgina
betartiblik   holatlari   aynan   shu   mamlakatdan   tarqalmoqda.   Avval   Sobiq   Ittifoq,
2001-yil   sentabr   voqealaridan   keyin   esa   Amerika   Qo’shma   Shtatlari   mazkur
mamlakatdagi   notinch   holatlarni   tartibga   solish   solish   uchun   xavfsizlik
missiyalarini amalga oshirdilar va oshirib kelmoqdalar. Mazkur muammolarni hal
etishda AQSHning amalga oshirayotgan sa’y-harakat va urinishlari o’z samarasini
bir qadar ko’rsatmoqda.  
Shu   bilan   bir   qatorda,   mazkur   hududda   ko’pgina   davlatlarning   manfaatlari
kesishgan   bo’lib,   shu   vaziyat   ham   o’zining   bir   muncha   salbiy   ta’sirlarini
ko’rsatmoqda.   Prezidentmizning shu o’rinda “bir narsa aniqki, mintaqa faqatgina
barqarorlikni   saqlash   va   geopolitik   muvozanat   sharoitlarida   jahon   hamjamiyati
uchun  munosib  hamkor   bo’lishi   va  faol   va  barqaror   rivojlanishi   mumkin 1
”  degan
jumlalari ayniqsa o’rinlidir.
Bundan tashqari, mavjud muammoni shundayligicha o’z holiga tashlab qo’yib
bo’lmaydi.     “Har   qanday   muammo   alohida   olingan   davlatda   milliy   chegaralar
doirasida   uzoq   vaqt   qolishi   mumkin   emas 2
.”   Shu   jumladan   bu   muammo
O’zbekistonning   xavfsizligiga  va  barqaror   rivojlanishiga  o’zining ko’pgina salbiy
ta’sirlarini ko’rsatmoqda.
Bundan   tashqari,   AQSH   siyosatida   butun   dunyoga   xavf   solib   kelayotgan
global   muammolardan   biri   bo‘lgan   terrorizmni   oldini   olish   va   uni   yo‘q   qilish
muammosi   dolzarb   masalalardan   biri   bo‘lib   turibdi.   Bunga   uning   hududida   yuz
bergan “11-sentabr voqealari” va kuni kecha sodir bo’lgan “Boston voqealari” kabi
terroristik   aktlar   ham   kuchli   ta’sir   ko’rsatmoqda.   Shundan   kelib   chiqib   bugungi
1
  Каримов  И.А. Узбекистан  на пороге   XXI   века:  угрозы безопасности, условия и  гарантии  прогресса.  –М.:
Дрофа, 1997.  – С.9.
2
 Там же –  C .24. 6
kunda   AQSHning   mazkur   muammolarni   hal   qilishdagi,   tinchlik   va   barqarorlikni
saqlashdagi   o‘rni   va   rolini   hamda   mintaqadagi   siyosiy   jarayonlarga   ta’sirini
o‘rganish dolzarb hisoblanadi. AQSH hukumati tomonidan Afg’onistondan 2014-
yilgacha o’z qo’shinlari  va tinchlikparvar qo’shinlarni  olib chiqib ketish masalasi
ham   bugungi   kunning  ancha  murakkab  vazifalaridandir.  Bunda   ikki   savol  ko’zga
yaqqol   tashlanadi:   birinchisi,   “Afg’onistonda   mavjud   shuncha   sonli   qo’shin   va
jihozlarni bunday qisqa vaqt ichida qanday olib chiqib ketish?” bo’lsa, ikkinchisi,
“tinchlikparvar   qo’shinlar   mamlakatdan   chiqib   ketgandan   keyingi   mamlakatdagi
umumiy sharoit qay ahvolda bo’ladi?” degan savollardir.
Hozirgi   vaqtda   Afg‘oniston   tinch   va   barqaror   jamiyat   qurish   yo‘lidan
bormoqda.   Prezidentimiz   I.Karimov   ta’kidlaganlaridek   –   «bu   millionlab
afg‘onlarni   tinch   mehnat   bilan   band   qilish,   yangi,   nisbatan   qisqaroq
kommunikatsiyalar va savdo, iqtisodiy aloqalarni shakllantirish, dunyoning bu eng
keskin   mintaqasidagi   jo‘g‘rofiy-siyosiy   holatlarni   tubdan   o‘zgartirish   imkonini
beradi». 
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi.    Bitiruv malakaviy ishini tayyorlashda,
avvalo,   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.Karimovning   davlatimiz
taraqqiyotining   asosiy   yo‘nalishlari,   O‘zbekiston   Respublikasi   tashqi   siyosatining
tamoyillari,   mintaqaviy   xavfsizlik   masalalari   keng   va   har   tomonlama   yoritib
berilgan   asarlar i ga   va   xalqaro   tashkilotlar   doirasida   O‘zbekiston   pozitsiyasi
yuzasidan so‘zlagan nutqlariga  tayanildi 1
.
O‘rganilgan   adabiyotlar   tahlili   shuni   ko‘rsatmoqdaki,   AQSHning   afg’on
muammosi   bo’yicha   siyosati   bir   qator   mutaxassislar   tomonidan   tadqiq   qilingan.
1
  Каримов И.А. Ўзбекистон ХХ I   аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт
кафолатлари.   –Т.:Ўзбекистон,   1997,   –326   б.;   Каримов   И.А.   Ўзбекистон   демократик   тараққиётнинг   янги
босқичида.   –Т.:Ўзбекистон,   2005.   –144   б.;   Каримов   И.А.   Жамиятимизни   эркинлиштириш,   ислоҳатларни
чуқурлаштириш,   маънавиятимизни   юксалтириш   ва   халқимизнинг   ҳаёт   даражасини   ошириш   –   барча
ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. –Т.15. –Т.:Ўзбекистон, 2005. –320 б.; Каримов И.А. Биз танлаган йўл
–   демократик   тараққиёт   ва   маърифий   дунё   билан   ҳамкорлик   йўли.   –Т.11   –Т.:ЎЗбекистон,   2003.   –320   б.;
Мамлакатимизни   модернизация   қилиш   йўлини   изчил   давом   эттириш   –   тараққиётимизнинг   муҳим   омили.
Президент   Ислом   Каримовнинг   ўзбекистон   Республикаси   Конституцияси   қабул   қилинганининг   18
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги  маърузаси.// Халқ сўзи, 2010 йил 8 декабрь; Каримов И.А.
Асосий   вазифамиз   –   Ватанимиз   тараққиёти   ва   халқимиз   фаровонлигини   янада   юксалтиришдир.   –   Т.:
Ўзбекистон,   2010.   –80.б.;   Мамлакатимизда   демократик   ислоҳатларни   янада   чуқурлаштириш   ва   фуқаролик
жамиятини   ривожлантириш   концепцияси.  Президент   Ислом   Каримовнинг   Ўзбекистон   Республикаси   Олий
Мажлиси   Қонунчилик   палатаси   ва   Сенатининг   қўшма   мажлисидаги   маъразуси.   //   Халқ   сўзи,   2010   йил   13
ноябрь; 7
Umuman   mavzuning   o‘rganilganlik   darajasi   borasida   uni   shartli   ravishda   ikkiga
ajratish   mumkin:   respubliklamizda   faoliyat   yuritayotgan   va   chet   ellik   olimlar,
tadqiqotchilar va mutaxassislar. 
O‘zbekistonda   AQSHning   Afg‘oniston   Islom   Respublikasi   va   Markaziy
Osiyo   davlatlari   bilan   munosabatlarining   ayrim   jihatlari   hamda   muammolari
nazariy   jihatdan   yoritilgan   mutaxassislar   qatoriga   Sh.Akmalov,   R.Alimov,
F.Tolipov,   N.Tulyaganova,   A.Xaydarov,   X.   Kazakxanov,   S.   Ibragimova   va
boshqalarni misol tariqasida keltirish mumkin 1
.
Xorijiy   tadqiqotchilar   A.   Knyazev,   V.Belokreniskiy,   Yu.Gankovskiy,
V.Korgun,   R.Mukimdjanova,   V.Moskalenko,   V.Plastun 2
  kabi   sharqshunos
olimlarning   ilmiy   ishlari   va   maqolalari   Afg’onistonning   tarixi,   ichki   nizoli
jarayonlari va xalqaro munosabatlaridagi muammolarining ayrim jihatlariga e’tibor
qaratilgan. 
Bitiruv   malakaviy   ishining   manbalari.   Bitiruv   malakaviy   ishining
manbalarida,   avvalo,   metodogik   asos   hisoblangan   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidenti   asarlari,   ma’ruza   va   nutqlari,   shuningdek   mahalliy,   MDH   mintaqasida
faoliyat   yuritayotgan   olimlar   va   xorijlik   mutaxassis-olimlarining   asarlari,   chop
ettirgan   risola   va   ilmiy   maqolalari   tashqil   etadi.   Internet   manbalarini   shular
jumlasidandir.
Bitiruv   malakaviy   ishining   ob’ekti.   AQShning   Afg‘on   muammosini   hal
etishdagi o‘rni. 
1
 Алимов Р. Центральная Азия: общность интересов .   – Т.:  Ў збекистон, 2005 . –456 с. ; Алимов Р. и Арифханов
Ш. Центральная   Азия: формирование новой   архитектуры безопасности .   –Т.:Шарқ, 2002. –314 с. ; Акмалов
Ш. Проблема Афганского урегулирования в современных пакистано-иранских отношениях. Диссертация на
соискание   ученой   степени   кандидата   политических   наук.   –Т. ,   2002 .   – 126   с. ;   Толипов   Ф.   Геополитический
пат   в   Афганистане.   //   Центральная   Азия   и   Кавказ.   – 2000.   –№6.   – С.27-36 ;     Толипов   Ф.   Война   в
Афганистане.   //   Полис.   – 1998.   –№6 .   – С.31-37. ;   Туляган ова   Н.У .   Аф ган ски й   ф акт ор   в   современ н ых
межд ун арод н ых   отн ошен и ях   в   Цен т ральн ой   Аз ии .   – Т. : Фан ,   2004.   –272 с.;   Хайдаров А. Центральная
Азия   во   внешней   политике   Исламской   Республики   Иран .   – Т.: Таш ГИВ,   1998.   – 227   с. ;   Ибрагимова   С.
Международный   терроризм   как   фактор   угрозы   безопасности   Республики   Узбекистан.   Диссертация   на
соискание ученой степени кандидата политических наук. –Т. ,   2005 .   – 118 с. ; Казакханов Х. Международно-
правовые   аспекты   борбы   с   финансированием   терроризма.   Диссертация   на   соискание   ученой   степени
кандидата политических наук. –Т. ,  2008 .  – 134 с.
2
  Князев А. Афганский конфликт и радикальный ислам в Ценральной Азии. –Бишкек.:Илим, 2001. –166 с.;
Князев   А.   История   афганской   войн ы   1990-х   гг.   и   превращение   Афганистана   в   источник   угроз   для
Центральной Азии. –Бишкек.:Илим, 2002. –136 с.; Пластун В. Афганистан: симптом или синдром. –М. .  2001 .
– 264   с. ;   //   http   ://www.iimes.ru./rus/stat/2006/   -   02.08.2006 ;   Задонский   С.   Стратегические   аспекты   визита
президента ИРИ М. Хотами в Пакистан.  //   http ://www.iimes.ru./rus/stat/2003/  - 05.05.2003 ; Коргун В. США в
зоне ”проблемного треугольника”.  // http ://www.iimes.ru./rus/stat/2005/ - 02.07.2005. 8
Bitiruv  malakaviy   ishining  predmeti.   AQSHning   Afg‘on   muammosini   hal
etishdagi   geosiyosiy   qarashlari,   tashqi   siyosiy   kursi   shakllanishining   o‘ziga   xos
xususiyatlari va ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib hisoblanadi. 
Bitiruv   malakaviy   ishining   maqsadi.   Tadqiqotning   ilmiy   maqsadi
AQSHning bugungi kundagi xalqaro munosabatlarini, ayniqsa, Afg‘oniston hamda
Markaziy Osiyo davlatlari bilan xavfsizlik borasidagi hamkorliklarini o‘rganish va
tahlil qilishdan iborat. 
Bitiruv malakaviy ishining vazifalar i   sifatida quyidagilar   belgilangan: 
 Nizolarni o’rganishning nazar ;
 Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslublarini yoritib berish;
 Afg‘on   muammosi   va   uning   kelib   chiqish   sabablari   va   o‘ziga   xos
xususiyatlarini tahlil qilish;
 Afg‘on muammosini hal etish borasida nazariy yondashuvlarni aniqlash;
 Afg‘oniston   yo‘nalishi-   AQSh   tashqi   siyosatining   muhim   yo‘nalishi
sifatida tahlil qilish;
 Markaziy   Osiyoda   barqarorlikni   ta’minlashda   AQShning   o‘rni   va
ahamiyatini tahlil qilish.
Bitiruv   malakaviy   ishining   ilmiy   yangiligi.   AQShning   Afg‘oniston
muammosini  hal  etishdagi  siyosatining zamonaviy tendensiyalari  tahlil  etilganligi
ishning   ilmiy   yangiligini   belgilab   beradi.   Shuningdek,   bitiruv   malakaviy   ishda
quyidagilarda aniqlanadi:
 Afg‘oniston muammosining k e lib chiqish sabablari tizimli tahlil etilgan;
 Afg‘oniston   muammosini   hal   e tish   borasidagi   zamonaviy   nazariy
yondoshuvlar o‘rganilgan;
 AQSh ning   Afg‘oniston   siyosatining   bugungi   kundagi   holati   ochib
b e rilgan;
 AQSh ning   Markaziy   Osiyoda   barqarorlikni   ta’minlashdagi   o‘rniga   baho
b e rilgan.
Bitiruv   malakaviy   ishining   amaliy   ahamiyati.   Mazkur   bitiruv   malakaviy
ishda  tahlil  etilgan  voqealar  va  faktlar,  xulosalar   va boshqa  bir  qator   masalalarga 9
oid   materiallar   “Siyosatshunoslik”,   ”Xalqaro   munosabatlar”,   “Tarix”   va   boshqa
gumanitar  yo‘nalishlarda tahsil  olayotgan talabalar uchun ilmiy-amaliy qo‘llanma
sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Bitiruv  malakaviy  ishining  tuzilishi  va  hajmi.   Tadqiqot  ishi   kirish,   beshta
paragrafni o‘z ichiga olgan ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va
ilovadan iborat.  10
1-BOB.   ZAMONAVIY   SIYOSATSHUNOSLIKDA   NIZOLARNI
TADQIQ ETISH MASALASI
1.1 Nizo tushunchasining nazariy tahlili
Nizo   tushunchasining   nazariy   tahlili   Hozirgi   zamon   ilm-fani   bashariyat
tarixining   qaysi   bir   davriga   murojaat   qilmasin,   ularning   barchasida   nizolarning
mavjud   ekanligiga   duch   keladi.   Aniqroq   qilib   aytganda,   nizo   jamiyat   rivojining
doimiy hamrohi bo‘lganligiga amin bo‘lamiz. Nizolarning jamiyat hayotidagi o‘rni
qadimdan   e’tiborga   molik   bo‘lib   kelgan.   Ha,   insoniyat   nizolar   bilan   "bilag’on
odam"lar yashagan davrdan buyon hamnafasdir. Shuning uchun bo‘lsa kerak ilmiy
doiralarga nizo haqidagi ilk qarashlar afsonalar orqali kirib kelgan.
Aynan afsona va matallarda, o‘tgan asrlarda ijod qilgan faylasuflar, tarixchilar
va   yozuvchilarning   fikr-mulohazalari-yu   ilmiy   qarashlarilagi   ko‘plab,   ba’zan   esa
o‘ta   mulohazali   fikrlar   jamiyatdagi   nizolarning   kelib   chiqish   sabablari   va   ularni
bartaraf etish yo‘llari xususida bo‘lgan. 
“Nizo” tushunchasi ta’rifi asosida  yetarlicha Y.Shepanskiy taklif qilgan tasnif
bor, ya’ni u nizoni “aniq predmet yoki vaziyat sababli vujudga keluvchi maqsad va
imkoniyatning   qarama-qarshi   yo’naltirishni   chaqiruvchi   to’qnashuvi 1
”   deb
izohlaydi.
Qadimda   oqsoqollar   urug’-qabila   boshliqlari   kengashi   nizoni   hal   qiluvchi
kuch   sifatida   xizmat   qilgan.   Biroq   insoniyat   tarixining   keyingi   bosqichlarida   ilk
davlatlarning   vujudga   kelishi,   odamlar   o‘rtasida   tabaqalanishnish   takomi1lashishi
va   uning   orqasidan   har   xil   siyosiy   tizimlarning   yuzaga   kelishi   har   doim   ham
jamiyatda   barqarorlikni   ta’min   etavermagani   tabiiy   hol.   Bunday   o‘zgarishlar
odamlar   o‘rtasida   muayyan   darajada   ijtimoiy   haqsizlikni   kuchaytirgan.   Oqibatda
nizolarga   zamin   hozirlanib,   tomonlar   o‘rtasidagi   qarama-qarshiliklar   kengayib
boravergan.   Natijada   jamiyatla   nizolar   orqasidan   uning   ta’siridagi   muammolar
ko‘payib borgan. Shuning uchun o‘tgan ko’plab yillar davomida kishilik jamiyati
1
 Щепаньский Я. Элементарные понятия социологии.  –  М., 1969. –  C . 200. 11
tinch-totuv   kelajakka   umid   bilan   qaragan,   doimo   urush   va   qarama-qarshiliksiz
jamiyatni ko‘rishga intilib yashagan.
Ijtimoiy nizolarning tabiati to‘g’risidagi ilk qarashlar va tushunchalar orasida
qadimgi yunon faylasuflari alohida o‘rin egatlayli. Mashhur antik faylasuf Geraklit
urushlar   va   ijtimoiy   nizolar   to‘grisidagi   fikr   va   muloxazalarini   tabiiy   borliq
haqidagi umumiy qarashlar  tizimiga bog’lashga  harakat  qilgan. Uningcha xamma
narsa o‘zaro bog’liq va bir-biriga aylanib guradi. Shu jumladan, insoniy munosabat
normalari ham.
Abu Nasr Forobiy (873-950 y.) birinchi bo‘lib jamiyamning kelib chiqishi va
davlatni   qanday   boshqarish   kerakligi   haqidagi   ilmiy-nazariy   bilimlar   tizimini
o’rganib chiqdi. Bular asosan quyidagilardir:
 Ijtimoiy hast haqidagi fan va uning vazifasi;
 Inson jamoasining vujudga kelishi  tarkibi va turlari;
 Shahar-davlat jamoasining fazilati, davlaning faoliyati vazifasi va uni
boshqarish shakllari;
 Insonning   jamiyatdagi   o‘rni   va   vazifasi,   aqliy,   axloqqi   kamoloti
masalalari;
 Davlat   jamoasining   maqsad   va   vazifalari,   insonni   baxt-saodatga
erishtirishning usullari va yo‘l-yo‘riqlari.
Forobiyning   fikricha,   jamiyatdagi   nizolarning   birdan   bir   sababi   -   odamlar
tafakkurida   ijtimoiy   hayot,   shahar-davlat,   axloq   va   fikr   ilmlarinish   to‘la
shakllanmaganligidadir.   O‘z   navbagila   yuzaga   kelmoqchi   bo‘ladigan   nizolarning
oldini   olishda   hamda   odamlarning   ushbu   ilmlar   bo‘yicha   olgan   yuwori   bilimlari
ijobiy natijalar berishi haqida gapirib, nazariy bilimlarning egallanishi amaliyotda
muhim   ahamiyatga   ega   ekanligini   uqtiradi.   Forobiyning   jamiyat   haqidagi
mulohazalarida   “zo‘ravonlik   va   majburlash   ta’limoti” 1
  ko’rinadi.   Chunki   har
qanday davlat va jamiyatda "zo‘ravonlik va majburlash ta’limoti"ning amaliyotda
aks etishi, o‘sha davtat va jamiyatdagi nizolar shakllanishining asosidir. Forobiy
1
 Jumayev R.Z. Konfliktologiya asoslari.  –  T.: Akademiya, 2000. – B. 7. 12
"zo‘ravonlik va majburlash ta’limoti"ga qarama-qarshi o‘larok "tabiiy ehtiyoj
nazariyasi"ni 1
  ilgari   suradi.   Zero   odamlarning   birgalikda   totuv   yashashi,
jamoalarga   uyushishi,   bir-biriga   yordamlashib   kun   kechirishi   kabilar   tabiat   va
jamiyatdagi "tabiiy ehtiyoj" mavjudligining tabiiy belgilaridir.
Sharqdagi   ilk   Uygonish   davri   vakillari   qarashlaridan   farqli   ravishda   G‘arb
dunyosi   o‘rta   asrlar   -   Yevropa   Uygonish   davri   namoyandalari   ijtimoiy   nizolarga
murakkab va qarama-qarshi baho berdilar. Negaki bu davrda jamiyatdagi ijtimoiy
ziddiyatlar va qurolli to‘qnashuvlarni mashhur gumanistlar T. Mor, E. Rogtsrdam.
F.   Rabls,   F.   Bekonlar   keskin   qoralab   chiqqan   edilar.   Erazm   Rogtsrdam   urush   -
"urushni   bilmaganlar   uchun   shirin"   deydi.   U   boshlanajak   nizoning   misoli   zanjir
reaksiyasi   yanglig’,   o‘z   domiga   aholining   yangi   qatlamlari   va   davlatlarni   tortib
ketishi   borasida   so‘z   yuritib,   qarama-qarshi   turgan   tomonlar   garchi   umumiy
jihatdan   g’oyaviy   birga   bo‘lsalar   ham,   o‘zaro   sulhga   kelishishlari   mushkulligiga
e’tibor   qaratdi.   Ingdiz   faylasufi   Frensis   Bekonning   nizolar   tabiati   to‘grisidagi
fikrlari   ham   e’tiborga   loyiqdir.   Nizo   tarixida   u   birinchi   bo‘lib   davlatning   ichki
ijtimoiy   nizolari   sabablarini   aniq   nazariy   tahlil   qilib   chiqib,   ijtimoiy
tartibsizliklarning moddiy, hissiy va ruhiy shart-sharoitlarini sinchiklab o‘rgangan
hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini belgilab bergan. F. Bekon qarashlarida davlat
va jamiyatdagi  ijtimoiy tartibsizliklarning yuzaga kelishiga sabab sifatida   asosan
moddiy  sabablar   tushunchasi   ustuvorligi   xarakterlidir.  Masalan,   uningcha   bunday
ustuvor   jihatlardan   biri   davlatdagi   xalq   moddiy   ahvolining   tangligida   namoyon
bo‘ladi.   "Davlatda   qancha   nochor   bo‘lsa,   -   deydi   u   -   shuncha   tayyor
qo‘zgolonchidir.   Mabodo   nochorlar   qatoriga   oddiy   xalqning   mobillashuvi   sabab
bo‘lsa, xavf ortib boradi va aniqroq namoyon  bo‘ladi. 
Guruhlar o’rtasidagi nizolarning quyidagi turlari mavjud:
 Iqtisodiy nizolar;
 Siyosiy nizolar;
 Milliy nizolar. 2
1
  O ’ sha   kitob   –  B .8.
2
 Анцупов А. Я., Шипилов А. И. Конфликтология. – Питер, 2007. – C.115. 13
Shu   bilan   birga   tiklashlarning   davlatdagi   ijtimoiy   qatlamlar   va   vakillik   organi
fikrini   inobatga   olmasdan   qat ’ iy   ravishda   sub ’ ektiv   mulohazasiga   ko ‘ ra   ish   tutishi
nomaqbulligini   uqtiradi .   Agarda   shunday   holat   yuz   bersa ,   " xalq   bunday
boshboshdoqlikni   qiyin   hazm   qiladi   va   o ‘ zlaricha   mustaqil   ravishda   qandaydir
yangi   boshqaruv   tizimini   joriy   etishga   va   uni   o ‘ rnatishga   harakat   qiladilar .
Qachonki   " o ‘ rtaliq "   ziyolilardan   xalqqa   yo ‘ nalish   berib   qo ‘ yilsa   xalqning
ko ‘ tarilishi   tabiiy ".   Shuningdek   F .   Bekon   boshqaruv   tizimilagi   hissiy   xatolar   bilan
birga ,   ijtimoiy   tartibsizliklarni   keltirib   chiqaruvchi   bir   qagor   ruhiy   omillarni   ham
aniq   va   ravshan   ko ‘ rsatib   bergan .   Jumladan .   " davlat   rahbarining   tilidan   chiqqan
keskin   va   achchiq   so ‘ z ",   " jamiyat   hayotidagi   ko ‘ rolmaslik   illati ",   " hukumat
sha ’ nini   bulg ’ aydigan   tez - tez   ko ‘ tariladigan   va   oson   tarqaladigan   mish - mishlar ,
yolg ’ on - bo ‘ hton   tashviqotlar "   shular   jumlasilandir .   Ijtimoiy   mojarolarning   oldini
oladigan   yo‘llardan   biri   sifatida   F.Bekon   hissiy   manevr   san’atini   ko‘rsatadi.
"Odamlarni  bir  umiddan  ikkinchisiga  yetaklash  norozilikning  oldini  oladigan  eng
yaxshi   vosita.   Insonlarning   ehtiyojlarini   qondira   olmasalarda,   ularni   kelajakka
faqat   umidlar   bilan   ishontira   oladigan,   har   qanday   adovatni   o‘z   vaqtida   orzu   va
uning umid uchkunlari bilan yumshata oladigan hukumat oqildir. Bu narsa aytarli
mushkul   emas,   zero   shaxslar   va   ba’zan   butun   boshli   partiyalar   o‘z   istiqbollariga
ishonmasalarda,   baribir   orzu   va   umidlari   to‘g’risida   ochiq   gapirib,   o‘zlarini   ana
shular bilan ovutadilar". 
Nizo   –   bu   ijtimoiy   hayotning   barcha   sohalaridagi   nizolarning   sabablarini,
negizini,   ularning   dinamikasi   va   shaklini   o’rganuvchi   hamda   ularni   hal   etish
vositalari va nizolarning boshqarish haqidagi fandir. 1
Nizoning predmeti – bu nizoning asosida yotuvchi qarama-qarshilikdir. 2
Qay   darajadaligilan   qat’i   nazar   nizoning   tushuna   olish,   F.Bekon   ta’rifi
bo‘yicha, - norozilar orasida ularni birlashtira oladigan bosh bo‘lmasligiga erishish
eng "go‘zal fikrdir". Ikkinchi tomonlan esa, xalq qo‘zgolonlari va tartibsizliklarini
bosa   oladigan   bitta,   yaxshirog’i   bir   nechta   bunday   shaxslarning   bo‘lishlari   vaqti
1
 Трушников Д. Ю., Трушникова В. И. История Конфликтологии. – Тюмень: ТюмГНГУ, 2009. –  C .7.
2
 Давлетчина С.Б. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.89.  14
kelib   olomon   xalqqa   aylanganda   ular   qanday   asosiy   sifatga   ega   bo‘lajagini
dastlabki   ehtimollarini   beradi.   Shuning   uchun   "...   harbiy   boshliklar   va   xalq
fidoyilari ishonarli va obro‘li kishilar bo‘lishi, ajralishlar taraflori va shuhratparast
bo‘lmasliklari, shuningdek, davlatdagi asosiy amaldorlar bilan har qanday lahzada
til   topisha   oladigan   shaxs   bo‘lishi   zarur.   Aks   holda   lahzalik   malham   og’ir
kasallikdan ham xavfliroq bo‘lishi mumkin",- deb yozali Bekon.
“Nizoda   hech   qanday  farqli   jihat   yo’q,   qarama-qarshilikning   sinonimi   emas,
qarama-qarshilik   va   cheklanishni   yo’qotish   usuli,   og’ir   tizimlarning   o’zaro
harakatlanish uslubi” 1
.
Nizo – har doim qiyin va ko’p rejali sotsial fenomen hisoblangan. Unda juda
ko’p   taraflar   ishtirok   etadi:   shaxslar,   ijtimoiy   guruhlar,   milli-etnik   birliklar,   har
turli maqsad va qiziqishlar birashtirgan davlat va davlatlar guruhi. Nizolar har xil
sabab   vajlar   tufayli   vujudga   keladi:   psixologik,   iqtisodiy,   siyosiy,   diniy   va
boshqalar. 
Ingliz   iqtisodchisi,   rohib   Tomas   Maltusning   “Aholi   to’g’risidagi   qonun
tajribalari”   asarida   mamlakat   aholisi   o’rtasidagi   o’sib   borayotgan   ishsizlik
muammosiga yangicha ta’rif berilgan. Tabiatning “abadiy” biologik xususiyatlarini
jamiyatda xalqning qashshoqlashuviga bosh sabab qilib ko’rsatgan Maltus, o’ziga
xos   “tabiiy   qonuniyat”   yaratdi.   Unga   ko’ra     davlatda   aholi   sonining   ortishi
geometrik progressiya, ularning yashash va harakatlanish vositalari esa – arifmetik
progressiyaga   binoan   o’sib   boradi.   Shu   bilan   birga   ishchilar   ahvolining
ayanchliligiga,   sanoatning   o’zgarishi   va   dehqonlarning   yersiz   qoldirish   siyosati
emas,   balki   ishchilar   sinfining   “yengiltaklik   odati”   bo’yicha   “o’ylovsiz”
ko’payishini   eng   asosiy   sabab   qilib   ko’rsatadi.   Tabiiyki,   jamiyat   rivojlanishiga
nisbatan   bunday   baho   odamlarning   yashash   uchun   kurashishi   nafaat   tabiiy   hol,
balki   uning   zaruriyat   ekanligini   ham   yana   bir   bor   namoyon   qiladi.   Qolaversa,
mazkur   nazariya   odamlarning   “o’ylovsiz”   ko’payishi   natijasida   turli   xil
konfliktlarning   yuzaga   chiqishini   jamiyat   rivojlanishidagi   muhim   omil   sifatida
ko’rsatib o’tadi.
1
 Дружинин В. В., Конторов Д. С., Конторов М. Д. Введение в теорию конфликта.  –  М., 1989. – С. 8. 15
Ma’lumki   yashash   uchun   kurash   muammosi   ingliz   biologi   Charlez   Darvin
ta’limotida   ham   markaziy   o’rinni   egallaydi.   Uning   asosiy   nazariy   g’oyalari
biologic   evolutsiya   to’g’risidagi   “turlarning   tabiiy   tanlov   natijasida   kelib   chiqishi
yoki yashash uchun kurashda toza naslli turlarni saqlab qolish” ilmiy asarida bayon
etilgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida AQSHda ijod ilgan mashhur olim Uilyam
Samner yashash uchun kurashda progressning muqarra omili sifatida insoniyatning
eng   kuchsiz   va   ongsiz   qatlami   halok   bo’lishi   shart   degan   aqidani   olg’a   suradi.
G’oliblar-chi? G’oliblar esa jamiyatdagi ishbilarmon tadbirkorlar, ish odamlari va
bankirlar   va   shu   kabilar   –   barcha   “umumbashariy   qadriyatlar   ijodkorlari   va
umuman eng yaxshi insonlar sanalar edi”.
Konfliktologiya   borasidagi   konservatizmga   asoslangan   fikrlardan   farqli
ravishda   U.Samner   qarashlari   fanning   ilmiy   irmoqlariga   kutilmagan   “toshqin”
singari   qo’shildi.   Uning   qarashlarida   pozitivistik   ohang   hukmron   edi.   Tarixiy-
etnografik   materiallarning   qatlamiga   tayangan   U.Samner,   ijtimoiy   munosabatlar
me’yorini o’rganishda tizimli uslubiy yondashuvga asos solib, guruhlar ichidagi va
guruhlararo   munosabatlarni   shu   tarzda   o’rganishni   boshlab   berdi.   Konfliktlarni
tadqiq   qilishda   guruhlararo   konfliktlarga   a’lohida   e’tibor   qaratish   U.Samner
ta’limotining asosiy bo’g’inlaridan biri bo’ldi.
Nemis   sotsiologi   Georg   Zimmel   “konflikt   sotsiologiyasi”   terminini   ilmiy
siyosiy   lug’atlar   majmuasiga   birinchi   kiritgan   olim   sifatida   tan   olingan 1
.   Uning
asrimiz boshlarida nashr etilgan asarlaridan biri ham shunday nomlanadi. Olimning
fikricha,   konfliktlar   jamiyatda   ijtimoiy   integratsiyani   muayyan   darajada
muvofiqlashtiradi, ijtimoiy bilimlarning aniq xususiyatlarini aniqlab, ularni tashkil
etish prinsplari va meyorlarini mustahkamlaydi.
Bugungi   kunda nizoga  bag’ishlangan  kitoblarda  nizolarga  turlicha  qarash   va
tushunchalar   berilgan.   Shulardan   biri,   G’arbda   keng   tarqalgan   nizo   tushunchasi
mashhur   Amerikalik   nazariyotchi   L.   Kozer   tomonidan   ishlab   chiqilgan.   Unda   u
“ahamiyatli   narsalar   uchun   kurash   va   huquqiy   holat,   hokimiyat   va   resurslar
1
  Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 18 . 16
aniqlashtirish uchun da’vo qilish va dushmani neytrallashrish, unga zarar yetkazish
yoki raqibini yo’qotishni maqsad qilish” 1
ini tushuntiradi.
Bu   ta’rif     sotsial   qarash   tomonidan   ochib   beriladi,   negaki   uning   asosiy
mazmunida, muallifning fikricha, ahamiyatli va qimmatli narsalar va turli ijtimoiy
guruhlarning qiziqishlarining to’qnashuvi birinchi o’rinda turadi.
Nizoni   ta’riflab   keluvchi   ko’pgina   vatanparvarlik   adabiyotlarida   xuddi
shunday   ijtimoiy   xarakter   mavjud.   Ularning   asosiy   jihati   shundaki,   muallif
ijtimoiy   birlik   va   shaxslar   o’rtasidagi   kelishmovchiliklar   shakllari   turli
ko’rinishlarini   ijtimoiy   nizolarning   zaruriy   belgilari   sifatida   aniq   qiziqish   va
maqsadga erishishga yo’naltirish  kabi belgilaydi.
A.G.Zdrovomislov:  shundoq   ham,  nizo  –  bu  jamiyatdagi   kishilarning  o’zaro
harakatlarining   muhim   tomonidir.   Bu   ijtimoiy   faoliyatning   potensial   yoki   aktual
subektlari   o’rtasidagi   munosablarning   shakli,   qarama-qarshi   qadriyatlar   va
normalar, qiziqishlar va talablarning shart qilib qo’yilgan omillaridir 2
.
Zdrovomislov   nizoni   ijtimoiy   jamiyatdagi   kishilar   o’rtasidagi   o’zaro   harakat
deb   tushuntiradi.   Lekin   boshqa   tarafdan   bu   ancha   sayoz   yondashuv   hisoblanadi.
Chunki nizo faqatgina ijtimoiy jamiyatdagi mallum doiradagi kishilar o’rtasidagina
yuzaga   kelib   qolmaydi,   aksincha   unga   hajmiy   yondashuv   buning   aksini   ham
ko’rsatadi.
Y.G.Zaprudskiy: ijtimoiy nizo – bu ijtimoiy obyektlarning rivoji tendensiyasi
va   maqsadi,   manfaatlarning   rivojining   obektiv   qarshi   kurashining   ochiq   yoki
maxfiy   holati,   ijtimoiy   kuchlarning   to’g’ridan-to’g’ri   mavjud   ijtimoiy   tartiblar
tufayli   tarixiy   harakatlarning   maxsus   shaklini   yangi   ijtimoiy   birlikka   aylantirish
harakatidir 3
.
Tomas   Gobbs   ijtimoiy   kelishuv   nazariyasining   shakllaridan   birini   batafsil
qayta   ishlab   chiqdi.   Birinchi   navbatda,   tabiiy   holatda,   jamiyatning   har   bir
a’zosining   tabiiy   huquqi,   har   bir   individ   cheklanmagan   va   har   bir   inson   tabiiy
1
 Coser L. A. The Functions of Social Conflict. – London: Free, 1956. –P. 8.
2
 Здравомыслов А. Г. Социология конфликта.  –  М.: Аспект, 1996. – C . 96.
3
 Запрудский Ю.Г. Социальный конфликт.  –  Ростов н/Д:Феникс, 1992. –  C . 54. 17
huquqiga   egalik   qiladi.   “Tabiiy   holat”   natijada   “xaos”ga,   ya’ni   “hammaning
hammaga qarshi urushi”ga aylanadi.
Tomas Gobbs ijtimoiy nizolarning 3 ta asosiy sababini keltiradi:
 Qo’rquv (inson nimaga ega bo’lsa, o’shani yo’qotishdan qo’rqadi);
 Raqobat (inson o’zida nima bo’lsa, shuni saqlashni xohlaydi);
 Shon-shuxratga   intilish   (inson   o’zida   nima   bo’lsa,   uni   ko’paytirishga
intiladi).
A.V.Dmitriyev:   ijtimoiy   konflikt   odatda   tomonlarning   hudud   yoki   resurslar
egallash   uchun   oppozitsion   shaxslarga   yoki   guruhlarga   ularning   madaniyati   yoki
shaxsiyati kabi jihatlarga xavf tug’dirish kurashidirki, bu kurash hujum qilish yoki
mudofaa qilish shakliga ega bo’ladi 1
.
Barcha   afzalliklarga   qaramay,   ijtimoiy   nizoning   turli   ko’rinishdagi
atributlarini   ifodalasada,   bizning   nuqtai   nazarimizcha   ba’zi   kamchiliklarga   ega.
Ular   shaxsiy   ichki   nizoni   o’z   ichiga   qamramaydi   va   unga   joy   qoldirmaydi.   Gap
faqat   “shaxslar   o’rtasidagi   va   yuqoriroq   tomonlarning   kurashlari”dan   boshlanib,
nizoning tomonlari haqida ketayapti.
Lekin   kurash   alohida   shaxslar   o’rtasida   ham   mavjudki,   shaxsiy   ichki   nizo
sifatida   ko’riluvchi   shaxsiy   ichki   tuzilmaviy   elementlari   o’rtasidagi   o’zaro
kurashdir.   Mazkur   nizo   –   ijtimoiy   guruh   yoki   butun   xalq   darajasidagi   o’zaro
kurash emas, balki shaxsiy darajadi.
Mazkur   vaziyat,   ehtimol,   ba’zi   mualliflar   tomidan   shaxsiy   nizo   ijtimoiy
nizoga hech qanday a’loqador emas, u faqat psixologik nizoni o’zida aks ettiradi,
“ijtimoiy”   tushuncha   hajmi   va   bevosita   ijtimoiy   nizoga   tenglasha   olmaydi   deb
qaralsada,   boshqa   mualliflar   bu   fikrga   qo’shilmaydi,   va   aksincha   teskari
munosabatni maqullashadi. Shulardir biri G.I.Kozirevdir.
Shaxsiyat   –   yozadi   u   –   barqaror   ijtimoiy-ma’noli   chegaraviy   tizim,
individning biologik va madaniy o’ziga xosligi bilan bevosita o’zaro munosabatga
ega.   Ichki   shaxsiy   nizo   ikki   yoki   undan   ortiq   taraflarni   o’zaro   harakatini
xarakterlaydi. Bitta shaxsda bir vaqtning o’zida bir nechta bir-birini inkor qiluvchi
1
 Дмитриев А.В. Конфликтология.  –  М.: Гардарика, 2000. – C . 54. 18
talablar,   maqsadlar,   manfaatlar   mavjud   bo’lishi   mumkin.   Ularning   barchasi
ijtimoiy bo’g’langan, hattoki agar sof biologik xarakterga ega bo’lsa ham, shunda
ham   ularning   ta’minlanishi   ijtimoiy   munosabatlarning   butun   tizimi   bilan
a’loqadordir 1
.
L.Gumnlovich   fikricha,   nizolar   yagona   va   zaruriy   ijtimoiy   jarayon   emas.
Biroq,   keng   ijtimoiy   jamoalar   hamda   davlatlarni   vujudga   keltiradigan   ijtimoiy
birlashuvlar   ahamiyatga   molik   jarayondir.   Chunki   bu   yerda   nizoning   asosiy   hal
qiluvchi   rolni   o‘ynashining   sababi   bitta,   ya’ni   jamiyatda   ijtimoiy   guruhlar   aynan
nizo natijasidagina birlashadilar. Jamiyatda yangi qoidalar birligining shakllanishi
alohida-alohida guruhlar kurashi natijasi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
L.   Gumnlovichning   jamiyagdagi   ijtimoiy   nizolar   tabiatiga   nisbagan
munosabatlarini uch asosiy tezisga bo‘lish mumkin:
1)   nizolar   tarixiy   jarayon   negizi,   ularning   hammasi   turli   xarakterga   ega
bo‘lsalarda, taraqqiyot omili hisoblanadi;
2) jamiyatning hukmronlar va bo‘ysunuvchilarga bo‘linishi, shuningdek, ular
o‘rtasidagi munosabatlarning nouyg’unligidan kelib chiqadigan nizolar ham abadiy
hodisadir;
3)   nizolar   jamiyatning   birlashuviga   yordam   beradi.   Keng   birlashmalarning
shakllanishini ta’minlaydi 2
.
R.   Larendorfning   nizo   muammolariga   nisbatan   bildirgan   qarashlari
antifunksional   yo‘nalishda   ekanligini   ta’kildagan   holda,   birdaniga   uni   radikalizm
oqimiga kiritib qo‘yish mumkin emas. Tadqiqotchi bejiz o‘zini zamonaviy liberal
desb atamagan va bu xususiyat uning jamiyatda sinfiy mojarolarning muqarrarligi
haqidagi fikrlarida, shuningdek, hatto, ochiq fuqarolar urushini asoslashga uringan
K.Marksni   qattiq   tanqid   qilganligida   aniq-ravshan   ko‘rinib   turibdi.   Amerikalik
sotsiolog   va   iqtisodchi,   “konfliktning   umumiy   nazariyasi”   muallifi   Kennet
Oulding,   mavjud   muammoning   to‘liq   ilmiy   nazariyasini   tirik   va   jonsiz   tabiat,
shaxsiy   va   umumiy   past   doirasi   ko‘rinishlarida   tasvirlab   berishga   intildi.   “Nizo”
1
 Козырев Г. И. Введение в конфликтологию.  –  М.: Владос, 1999. –  C . 24.
2
  Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 17 . 19
atamasi   uning   tadqiqotlarida   jismoniy.   biologik   va   ijtimoiy   xususiyatlardan   kelib
chiqib keng tahlil qilinadi. K.Boulding dengizdagi quruqlik bilan yoki yerdagi bir
turning   boshqa   shakl   bilan   tuganmas   urushi"ni   ko‘rsatar   ekan,   jonsiz   tabiatning
ham   jiddiy   mojarolardan   xoli   emasligini   uqtiradi.   Oulding   o‘zining   “Konflikt   va
himoya.   Umumiy   Nazariya”   (1963)   nomli   asarida   "hamma   nizolarning   umumiy
unsurlar   va   rivojlanishning   umumiy   parametrlarga   ega,   -   ekanligini   e’tirof   etadi.
Ana   shu   umumlashgan   jihatlarni   o‘rganish   esa   nizoning   favqulotda   sabablarining
o‘ziga   xos   tomonlarini   ilg’ab   olishga   yordam   beradi.   Ushbu   kitobda
“konfliktningumumiy   nazariyasi”dagi   uslubiy   asosini   ko‘rsatgani   kabi,   huquqiy
izohlash   imkoniyatlarini   ham   beradi.   Qarama-qarshiliksiz   yashash   istagi   -   yaxshi
g’oya. Biroq inson - ijtimoiy-hissiy mavjudot. Shuninguchun ham in soniyat tobora
rivojlangan   muhitda   yashash   uchun   intiladi.   Rivojlanish   esa   qarama-qarshiliksiz
bo‘lmaydi.   Qarama-qarshilik   tomonlar   o‘rtasida   konfliktlarni   keltirib   chiqarishi
tabiiy. 
Ijtimoiy   konfliktlarga   nisbatan   T.Parsons   tutgan   yondashuvni   “insoniy
munosabatlar”   (Public   relations)   maktabi   vakillari   ham   o’z   tadqiqotlarida   talqin
etdilar.   Ularning   fikricha,   sanoati   rivojlanib   borayotgan   davlatlarning   xalqaro
munosabatlarda   o’zini   tutishi   va   olib   borayotgan   siyosati   ijtimoiy   konsensusga
asoslanishi   kerak.   Shundagina   ular   o’zining   rivojlanish   darajalarini   bir   meyorda
saqlab turishi mumkin 1
. 
XX   asrning   70-   yillariga   kelib   jamiyatdagi   inqirozli   holatlar   -   konfliktlarni
ijobiy   ta’risflash   o‘rganish   yanada   ksngaydi.   Ayniqsa,   jamiyatning   nizolarsiz
rivojlanish g’oyasini "muqobil" sotsiologiyanish atoqli vakili, amerikalik sotsiolog
Alvin   Gouldner   (1920-1970)   qattiq   tanqid   qildi.   Uning   fikricha,   sotsiologiyaning
asosiy vazifasi jamiyatnish nizoli holati va jamiyat rivojlanishiga to‘siq bo‘ladigan
inqirozli   vaziyatlar   sabablari   va   ularni   bartaraf   etish   yo‘llarini   aniqlashdan
iboratdir. G‘arb jamiyatining inqirozini  A.Gouldnsr  insonning tobora yakkalashib
ketishi,   dunyoga   nisbatan   odamlarning   maqsadli   qarashlarining   yo‘qolishi,   bilim
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 53 . 20
va   hokimiyat   o‘rtasidagi   ziddiyatli   munosabaglarning   rivojlanishiga   bog’liq   deb
baholaydi. 
Nizoni   qator   obyektiv   va   subyektiv   omillarning   og’ir   o’zaro   harakati   deb
hisoblab,   nizoning   dastlabki   sababi,   qaysiki   nizoni   vujudga   keltiruvchi   potensial
imkoniyatni   hosil   qiluvchi   obyektiv   nuqtai-nazarlarni   tan   olish   zarur. 1
  Mazkur
metodologik   holat   nizoli   vaziyatning   bo’linish   va   nizo   xulq-atvori   asosida   o’z
aksini topadi (yoki nizoning obyektiv aoslarida), ya’ni nizolashuvchi tomonlarning
o’zaro ta’sir usullarida 2
.  Shuning uchun bir xil holatlarda turli kishilarni mojaroga
qo’shilishga undaydi yoki ruhlantiradi 3
.
1.2.  Nizolarni boshqarishning zamonaviy uslub va vositalari
Ilk   uyg’onish   davri   namoyondalarining   davlat   va   jamiyatdagi   konflikatlar
to’g’risidagi mubohasalaridan xulosa qilib aytish mumkinki, odamlardagi sog’lom
aql   va   purma’no   tafakkurning   oshib   borishi   konfliktlar   oldini   olishdagi
boshlang’ich vosita ekan 4
.
Nizoli vaziyatlarni boshkarishning bir kator samarali  usullari mavjud. Ularni
q uyidagi ikki yirik guru h ga bulish mumkin :
1. Tarkibiy-tashkily usullar:
 Amaliy harakatga bo’lgan talabni tushuntirish;
 Muvofiqlashtirish va integratsiyalash;
 Umumtashkiliy kompleks maqsadlar;
 Muvofiqlashning tarkibiy tizimini takomilllashtirish.
2. Strategik usullar:
 Uzoqlashish;
 Silliqlashish;
1
  Ерина   С.   И.   О   роли   субъекта   в   возникновении   и   развитии   конфликта.   Мышление   и   общение:   активное
взаимодействие с миром. – Ярославль, 1988. – С. 120.
2
  Донцов  А.   И,  Полозова  Т.  А  Проблемы  объективных  детерминант  межличностного  конфликта  в  группе.
М., 1977. – С. 23.
3
  Гришина   Н.   В.   О   природе   социально-производственных   конфликтов.   Социально-психологические
проблемы руководства и управления коллективами. – М., 1974.  – С. 69.
4
  Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б.9. 21
 Majburlash;
 Kelishuv;
 Muammoni hal qilish.
Tarkibiy-tashkiliy usullarga quyidagilar kiradi:
Amaliy   harakatga   bo’lgan   talabni   tushuntirish   usuli.   Bu   usul   disfunksional
usulga   mutlaqo   zid   bo‘lib,   bunda   har   bir   hodim   va   bo’limlardan   qanday   natija
kutilishi tushuntiriladi. Bu yerda ularga quyidagilar eslatiladi:
 Erishishi lozim bo’lgan natija ko’lami;
 Kim axborotni topshiradi va kim uni qabul qiladi;
 Mas’uliyat, javobgarlik va vakolat tizimi;
 Aniq siyosat, tartib-qoidalar va h.k.
Rahbar bu masalalarni o’zi uchun aniqlashtirish maqsadida emas, balki har bir
vaziyatda,   har   bir   xodim   va   bo’lim   qay   tarzda   ish   tutishini,   ularni   nima   kutishini
tushuntirib bermog’i lozim.
Nizoni   boshqarish   uning   tomonidan   ehtimol   uning   maqsadlariga   erishishga
yo’naltirilgan harakatni taqazo qiladi, shu jumladan biri  boshqasiga  ham  o’sishga
imkon beradi, ham muammoni boshqaradi 1
.
Muvofiqlashtirish   va   integratsiyalash   usuli.   Bu   usul   og‘zaki   buyruq   (amr)
zanjiri deb yuritiladi.
Boshqarishda   vakolatlar   ierarxiyasini,   ya’ni   mansablarga   ko’ra   darajama-
daraja   bevosita   itoat   etish,   bo’ysunush   tartibini   o‘rnatish   kishilarning   o’zaro
harakatlarini,   tashkilotlar   ichidagi   axborotlar   oqimini,   qarorlar   qabul   qilishni
tartibga tushiradi, muvofiqlashtiradi.
Agar   ikki   yoki   undan   ko’proq   bo’ysunuvchilar   o’rtasida   u   yoki   bu   masala
yuzasidan   qarama-qarshilik,   kelishmovchilik   chiqib   qoladigan   bo’lsa,   bunday
ixtilofni ularning tegishli boshliklariga ayttirib hal qilish mumkin. Bu yerda yakka
hokimlik prinsipi juda ham qo’l keladi.
1
  http://www.grandars.ru/college/sociologiya/upravlenie-politicheskim-konfliktom.html 22
“Barcha   nizolar   umumiy   element   va   umumiy   rivolanish   shakliga   ega   va   bu
umumiy elementlarni o’rganish ehtimol nizo fenomenini har qanday uning o’ziga
xos ko’rinishida aks ettirishi mumkin” 1
. 
Nizoli vaziyatlarni boshqarishda:
 Boshqarish ierarxiyalarini;
 Funksiyalararo aloqani ta’minlovchi xizmat bo’limlarini;
 Funksiyalararo guruhlarni;
 Maqsadli   guruhlar   va   bo’limlararo   majlislarni   integratsiyalash   ham   juda
katta rol o’ynaydi.
Umumtashkiliy   (kompleks)   maqsadlar.   Bu   usulning   mohiyati   —   barcha
qatnashchilarning   harakatini,   butun   kuchini   bosh   maqsadning   amalga   oshishiga
safarbar qilish. 
Nizoli   vaziyatlarning   oldini   olish   yoki   ziddiyatni   yumshatishning   beshta
strategik usuli ma’lum: 
Uzoqlanish.   Komil   inson   janjaldan   uzoqlashishga   harakat   kiladi.
Kelishmovchilik   avjiga   chiqkanda   u   muhokamaga   qatnashmaydi.   Bunday   usul
nizoli vaziyatning yechilishiga manfaatdor bo’lmagan va o’zaro manosabatlarning
zohiriy yaxshiligicha qolishini istashgan hollarda tomonlar tarafidan qo’llaniladi. 
Agar   ziddiyat   sub’ektiv   sabablar   tufayli   bulgan   bo’lsa,   u   holda   uzoqlashish
strategiyasi   ma’qul   strategiyadir.   Chunki   u   tomonlarga   tinchlanishga,   vaziyat
ustida   yana   bir   bor   fikr-muloxaza   yuritib,   fahm-farosat   ila   anglab   olish,   oqibatda
esa   qarama-qarshilikka   borishga,   uni   davom   ettirishga   hech   qanday   asos   yo’q
degan   xulosaga   kelishiga   imkon   beradi.   Agar   ziddiyat   ob’ektiv   sabablar   tufayli
yuzaga   kelgan   bo’lsa,   uzoqlashish   strategiyasi   har   ikkala   tomonni   mag’lubiyatga
olib   boradi.   Chunki   uzoqlashish   davrida   vaqt   cho’ziladi,   nizoli   vaziyatni
chaqiruvchi sabablar chuqurlashadi.
Nizo – bu o’zaro kurashuvchi subyektlar yoki muxoliflarning bir-biriga qarshi
maqsadlari, pozitsiyalari, fikrlari va qarashlarining to’qnashuvidir 2
. 
1
 Bouiding  К . Conflict and Defence: A General Theory. – New York: Harper & Row, 1963. – P. 308.
2
  Радугин А., Радугин К. Социология. – М.: Центр, 1996.  –  C . 117. 23
Silliqlashish. Bu usul kishilarni yaxshilikka undash yo‘li bilan nizoni bartaraf
kilishga   karatilgan.   Ziddiyatli   vaziyatda   qarama-qarshi   tomonlar   bir-biri   bilan
xushmuomalali bo’lishga, arzimagan narsaga achchiqlanish, umuman, bir vaqtning
o‘zida birga suzayotgan qayiqni "qaltis tebratish " yaramasligiga chaqirishadi.
Bunday usul ikkala tomondan bittasining lavozim darajasi yoki mavqei yuqori
bo‘lgan   va   u   mazkur   ziddiyat   buyicha   o‘zini   baxslashishga   tushishni   lozim   deb
bilmagan   hollarda   qo’llaniladi.   Bunda   ziddiyatga   tushishdan   voz   kechgan   tomon
muxolifiga   o‘z   istagiga   erishishga   imkon   bersada,   ikkala   tomon   o’rtasidagi
dahshatli   "yong‘in   "   so‘nadi   va   kelajakda   ham   yaxshi   munosabat   saqlanib
qolishiga erishiladi. Shu tariqa ishonch orkali vaziyat silliqlashadi.
Majburlash   –   bu   tomonlardan   birining   xohish-irodasini,   so’zini   majburan,
zo’rlab   qabul   qildirishdir.   So‘zini   o’tkazmokchi   bulgan   tomon   qarshi   tomonning
fikri   bilan   hisoblashmaydi,   uni   inkor   etadi.   Bunday   strategiyani   qo’llaydigan
tomon tajavvuzkorlik bilan o‘z xohishini qarshi tomonga majburlab o’tkazadi. Bu
usulni ko’proq rahbarlar qo’l ostida ishlaydiganlarga nisbatan qo‘llashadi.
Xalqaro siyosiy nizolarning subektlari alohida davlatlar, davlat birlashmalari,
BMT yoki ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar va ideologik-siyosiy yoki diniy harakatlar 1
.
Majburlash   strategiyasi   tashabbusni   bug‘adi,   obyektlarda   "ruhiy   iqlim”ning
beqarorligiga olib keladi. 
Kelishuv. Nizoli holatdan muvaffaqiyatli chiqishning eng muhim sharti — bu
murosaga kela olishdir. Kelishuv bilan nizolarni hal etish, bu yuqori baholanuvchi
strategik usul bulib, bunda ikkala tomonni qanoatlantiruvchi yechimga kelinadi.
Muammoni hal qilish. Bu usul barcha tomonlarni qanoatlantiruvchi yechimni
topish   uchun   nizoni   chaqiruvchi   sabablarni   chuqur   tahlil   qilish   va   barchaning
fikrlarini inobatga olishga asoslanadi. Bu usul tarafdorlari o‘z maqsadiga boshqalar
maqsadi   orqali   emas,   balki   nizoning   eng   oqilona   yechimini   topish   evaziga
erishishni xohlaydilar.
Manfaatlar va ehtiyojlar to’g’risida gap ketganda ingliz olimlari R. Luse va H.
Paifo bu borada to’xtalib, shunday deganlar. “Jamiki ilmiy va diniy adabiyotlarda
1
 Давлатчина С. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.65. 24
manfaatlar   to’qnashuvi   muammosi   bosh   mavzulardan   biri   bo’lgan,   balki   ushbu
mavzuni   Alloh   haqidagi   yoki   sevgi   va   ichki   tuyg’ular   haqidagi   mavzularga
tenglashtirish  mumkindir.  Ehtimol   “manfaat”  tushunchasiga  nisbatan   juda  oshirib
yuborilgan   bahodir.   Biroq   konfliktologiyada   ham   manfaatlar   to’qnashuvi   fanning
markaziy muammolaridan biri sifatida o’rganiladi 1
.
Nizo   –   bu   qarashlardagi   yoki   a’loqalardagi   qandaydir   kelishmovchilik   va
chigallikning   yuzaga   kelganligidan   darak   beruvchi   bir   belgidir.   Amaliyot   shuni
ko’rsatadiki, nizo boshqarishning asosiy uchta yo’nalishi mavjud: nizodan qochish,
nizoga   bosim   o’tkazish   va   shaxsan   nizoni   boshqarish.   Nomlari   aytib   o’tilgan
yo’nalishlarning   har   biri   maxsus   metodlar   yordamida   izohlanadi.   Ulardan
ba’zilarini   ko’rib   chiqsak,   va   hamda   nizoviy     holatga   ta’sir   o’tkazish   va   nizoli
holatga a’loqador tavsiyalarning umumiy algoritmiga baho bersak. 
Bu   borada   Ardalon   Yakovlevich   Kibanov   bir   qancha   fikrlar   bildirgan.
Nizolarning   boshqarishning   ko’pgina   metodlari   mavjud.   Ularni   bir   nechta
guruhlarga ajratish mumkin:
 Shaxsiy ichki;
 Tuzilmaviy;
 Shaxslar o’rtasida;
 Muzokaralar;
 Qarshi javob harakatlari 2
.
Shaxsiy   ichki   metodlar   alohida   shaxsda   harakat   qiladi   va   alohida   fe’l-atvor
jihatidan to’g’ri tuzilgan bo’ladi.
Bozor   munosabatlari   sharoitida   o’tish   jarayonida   iqtisodiyotning   yangicha
qonuniyatlarini   ko’rish   mumkin.   Mantiqan   olganda   bozor   –   bu   qarama-
qarshiliklarning   raqobat   maydinidir.   Tomonlar   o’rtasidagi   munosabatlar   iqtisodiy
raqobat doirasidan chiqib konfliktli holatga kelishi ham mumkin. Bunday bo’lishga
sabab   iqtisodchilarning   sof   iqtisodiy   qonunlari   doirasidan   chiqib,   iqtisodiy   muhit
uchun   nomaqbul   vositalardan   foydalanishidir.   Qolaversa,   iqtisodiy   soha   bilan
1
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 60 .
2
Кибанов А.Я.  Упаравление конфликтами: основные методы и варианты дейтвий.   –   M ., 2011. – С. 42. 25
shug’ullanib   keluvchilarning   iqtisodiy   ish   yuritish   manbalarini,   iqtisodiy   bilim
asoslarni bilmasliklari ham sabab bo’lib qolishi mumkin. Mana shunday holatlarga
yo’l   qo’yilsa,   garchi   bozor   iqtisodiyotiga   o’tish   davri   bo’lsa-da   o’ta   xavfli
konfliktlar kutilmaganda yuzaga kelishi va davlatga katta zarar yetkazishi mumkin.
Masalan:
 Ish tashlash;
 Lokaut holatlar;
 O’ta moliyaviy inqiroz vhz.
1956   yilda   zamonamiy   tadqiqotchilaridan   Lyuis   Kocherning   "Ijtimoiy
konflikt   funksiyalari"   nomli   kitobi   nashr   etildi.   Unda   L.Kocher   nizoli   jamiyat,
demak   nizosiz   ijtimoiy   guruhlar,   qatlamlar   ham     bo‘lmasligini   ta’kidlar   ekan,
nizolar   jamiyat   tuzumining   yangicha   rivojlanishi   va   almashishida   ijobiy
ahamiyatga   ega   ekanligini   alohida   uqtiradi.   L.Kochsr   "nizoning   ijobiy   funksional
konsepsiyasi" deb nomlangan nazariy dasturini klassik funksionalizm nazariyasiga
qarama-qarshi   tarzda   ishlab   chiqdi.   Unda   nizolar   ijtimoiy   tahlil   chegaralaridan
tashkarida   o‘rganiladi.   Agar   funksional   tizim   tarafdorlari   ijgimoiy   nizolarda
ijtimoiy   ziddiyatlar,   jamiyatning   tartibsizlanish   belgilarini   ko‘rsa,   L.Kozsr   esa
aksincha,   nizolarning   jamiyatdagi   har   qanday   tartibsizlik   va   barkarorlikni   ta’min
etishdagi   ijobiy   e’tiborini   qaratdi   va   uni   asoslab   berishga   urindi.   Uning   fikricha,
jamiyatdagi   barqarorlik   jamiyatdagi   nizoli   munosabatlar   va   ular   o‘rtasidagi
aloqalar   turiga   bog’liq.   Jamiyatda   qancha   ko‘p   nizo   turlari   bo‘lsa,   ularni
guruhlarga   ajratish   shunchalik   qiyinlashadi.   Qolaversa,   jamiyatdagi   konfliktlarni
umumiy   qilib   bir-biriga   yaqin   deb   e’tirof   etish   o‘ta   mantiqsizlikdir.   Garchi   ular
diniy   yoki   etnik   xarakter   kasb   etsalarda,   baribir   nizo   tushunchasi   umumiy
qadriyatlar   va   me’yorlarga   ega   emas.   Demak,   nizolar   o‘zaro   bir-birlariga   bog’liq
bo‘lmasalar,   jamiyat   birligi   uchun   yaxshi   tayanch   yaratilgan   bo‘ladi   degan
xulosaga kelish  mumkin.
Boshqarish strategiyalari turlari qatoriga quyidagilar kiradi: 26
 Normativ   yoki   axloqiy-huquqiy   strategiya.   Bunda   nizoni   bartaraf   etish
sudga yoki arbitrajga tortilishi bilan ahloqiy va huquqiy normalarni qo’llash bilan
boshqaruv-huquqiy yoki etnik asosga ega bo’ladi;
 Realistik   strategiya   –   u   har   qanday   samarali   vositalarga   yo’naltirilgan
bo’ladi (aholi, qo’rqitish, xavf solish, savdolashish va boshqalar.);
 Birlashish   –   hamkorlikka   va   umumiy   qiziqish   va   maqsadlarni   izlash   va
nizoviy jihatdan qochishni nazarga tutadi 1
.
Jamiyatning   konfliktlarsiz   rivojlanishi   borasidagi   qarashlar   Ch.Mills   va
boshqalarning   asarlarida   ham   tanqid   qilingan.   Viroq   80-   yillar   boshida   jahonda
nafaqat   rivojlanish,   balki   tinch-totuv   yashash   va   doimiy   barqarorlikka   erishish
uchun konfliktlarga chek qo‘yish haqidagi qarashlar shakllandi. Bunday jarayonga,
avvalo,   umumbashariy   muammolarni   bartaraf   etish   uchun   davlatlarning
hamkorligiga   bo‘lgan   tabiiy   talab   sezilardi   ta’sir   o‘tkazdi.   Birinchilar   qatorida
"umumbashariy   muammodar"ni   tadqiq   lishga   Rim   klubi   a’zolari   alohida   e’tibor
qaratib,   bu   borada   "tizimdi   tahlil"   uslubini   qo‘lladilar.   Ushbu   klub   xalqaro
nohukumat   tashkiloti   bo‘lib,   o‘z   safiga   jahondagi   ko‘plab   davtat   va   jamoat
arboblarini,   olimlarni   birlashtirgan   edi.   Klubning   Rimda   o‘tkazilgan   birinchi
yig’ilishida   (shuning   uchun   tashkilot   Rim   klubi   deb   atala   boshlangan)   insoniyat
haqidagi   umumbashariy   muammolarning   nechog’lik   murakkab   bo‘lib,   ularni
bartaraf   etish   uchun   yer   yuzidagi   mamlakatlarning   o‘zaro   hamkorligini   yo‘lga
qo‘yish   lozimligini,   zero   xech   bir   davlat   insoniyatga   xavf   solib   turgan   bunday
global   muammolarni   alohida   holatda   yecha   olmasligini,   jahon   ommasiga   qarata
bayon qildi.
Klubda   o‘tkazilgan   yig’ilishlarda   ko‘plab   siyosiy   ziddiyatlar,   urush   va
mojarolar,   tinchlik   muammolari   muhokama   etildi.   Ushbu   muhokama   etilgan
muammolarning   aksarini   yer   yuzida   tinchlikni   ta’minlash   masalasi   tashkil   etdi.
Zero   tinchlikni   ta’minlash   urushning   yo‘qligi   demaqdir.   Qolaversa,   yer   yuzida
urushlarga   barham   berish   tinchlik   haqidagi   maqsadlarning   samarali   intihosidir.
Faqat   jahon   rivojlanishidagi   uyg’unlik   sharoiti,   davlatlar   o‘rtasidagi   hamkorlik
1
  Тургаев А., Хренов   А. Е. Управление политическим конфликтом.  –  М., 2005 . – C .143. 27
orqaligina   mustahkam   tinchlik   va   xavfsizlikka   erishish   mumkin.   Davlatlarning
o‘zaro   hamkorlikka   intilishi   xalqaro   keskinliklarni   yumshatish   uchungina   emas,
balki   davlatlar   umummanfaatlari   mushtarakligini   ham   namoyishetadi.   Qolaversa
uzoq   kelajakni   ko‘zlab   qilingan   hamkorlik   shartlari   tomonlar   uchun
musobaqalashuv   yoki   rakobatlashuvdan   ko‘ra   manfaatliroqdir.   Barqarorlik   va
tinchlik sharoitida jamiyagning yangicha turmush tarziga erishish uchun Rim klubi
mutaxassislari   ijobiy   taraqqiyot   va   o‘sishining   yangicha   konsepsiyalarini   taklif
qiladilar. Klub azosi, Germaniyalik taniqli jamoat va siyoat  arbobi E.Pestel uzviy
taraqqiyotning   o‘ziga   xos   tomonlarga   ega   ekanligini   aytib   uni   quyidagicha
ta’riflaydi:
 o‘zaro   aloqadorlikdagi   tizim   ya’ni   bir-biriga   zarar   yetkazmasdan   o‘zaro
bog’liq ravishda o‘sadigan tizim - jamiyatdagi professiv o‘zgarishlar;
 turli   xil   tizim   qismlari   tatablariga   javob   beradigan   ko‘p   tomonlama
rivojlanish, shuning uchun ham dunyoning turli mintaqalarida joylashgan davlatlar
turlicha rivojlanadi (buning ustiga rivojlanish jarayoni vaqt o‘tishi bilan o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib o‘zgarib turadi);
 maqsadlarning   koordinatsion   mushtarakligi   tinchlikni   ta’minlashga
daxldor ekanligini bildiradi.
Konfliktologiya   muammolari   xususida   XX   asrda   bildirilgan   turli   xil
mulohazalar   bilan   tanishib   shunday   fikrga   kelindiki,   ya’ni   konfliktologiya
muammolariga   nisbatan   tadqiqotlar   ko‘lami   ikki   yo‘nalishda   o‘z   aksini   topgan.
Birinchi,   G‘arbiy   Yevropa   (Fransiya,   Gollandiya,   Italiya,   GFR,   Yaponiya)da
shakllanib   o‘zining   muayyan   rivojlanish   bosqichiga   ega   bo‘lgan   ilmiy   institutlar
faoliyatiga   bog’lik.   Ikkinchi,   AQShda   yuzaga   kelgan   va   rivojlangan   ilmiy
yo‘nalish.   Umuman   ikkala   makonda   tadqiqot   olib   borgan   olimlarning   maqsadlari
mushtarak, faqat ular obyektga nisbagan turli xil uslubiy yodashuvlar  asosida  o‘z
fikrlarini   bayon   etishgan   xolos.   Qarang,   tadqiqotlardan   biri   g’alabaga   erishish
yo‘llari haqida fikr yuritib: "Tinchlik istasang urushni o‘rgan", - deydi. Tinchlikni
yoqlovchi   instituti   tadqiqotchilari   esa   tinchlik   va   kelishuv   muammolariga   e’tibor
qaratadilar.   Yana   misol   tariqasida   1990-yilda   rus   tilida   nashr   etilgan   R.Fisher   va 28
U.Yurilarning "Totuvlikka yo‘l yoki mag’lubiyatsiz muzokaralar" kitobini keltirish
mumkin.   Umuman   olganda,   keyingi   yillarda   konfliktlar   va   ularni   hal   etish
yo‘llariga   qiziqish   tobora   ortib   bormoqda.   Albatta,   bunga   real   hayotning   tabiiy
taqazosi   sifatida   qarash   kerak.   1997   yil   Seulda   bo‘lgan   Xalqaro   siyosiy   fanlar
assotsiatsiyasi   kongressida   ko‘rilgan   masalalar   ham   fikrimizni   isbotlab   turibdi.
Ma’lumki   kongressda   muhokama   qilingan   masalar   yer   yuzidagi   nizolar   va   ularni
bartaraf etish masalalariga qaratilgan edi.
K.Boulding   yozishicha,   ko’pgina   nizolar   nafaqat   jamiyatda,   balki   tirik
tabiatda   ham   mavjud   va   hatto   “suvning   quruqlikka   qarshi   va   yerdagi   ma’lum   bir
tur   shaklining   boshqa   biriga   qarshi   nihoyasiz   urushi” 1
  ga   o'xshash   noorganik
olamda ham mavjud.
Inson   ongi   jamiyatni   kuch   ishlatishsiz   rivojlantirish   bo’yicha   bir   qancha
konsepsiyalar ishlab chiqdi. Biroq shu narsa aniqki, kuch ishlatishdan butunlay voz
kechib bo’lmaydi. Kuch ishlatish  o’zida salbiy holatlarni aks ettirishi  bilan birga,
ijobiy   holatlarga   ham   ega.   Kuch   ishlatish   ba’zan   zarur   bo’lib   qoladi   (ta’sir
ko’rsatish   vositasi   sifatida),   masalan,     jinoyatchilik   bilan   kurashish,   siyosiy
radikalizm va ekstremizmni cheklashda.
Kuch ishlatish bilan kurashish strategik rejasi quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Davlat   iqtisodiyotini   qayta   tiklash   va   jamiyatning   barcha   qatlamlari   va
sinflari uchun normal hayotiy sharoitlar yaratib berish;
2. Aftoritarizmni   insonlar   ongidan   o’chirish   va   yangi   liberal-demokratik
madaniyatni shakllantirish;
3. Huquqiy madaniyatni qayta tiklash va nizolarni vujudga keltiruvchi kuch
ishlatish vositalaridan qochuvchi mexanizmlarni yaratish;
4. Jamiyatdagi   siyosiy   boshqaruvchi   demokratik   mexanizmlar   rivojini
ta’minlash 2
.
Shunday qilib insoniyat o’zining tarixiy taraqqiyoti davrida nizolarning kelib
chiqishi, uning sabablari va uni boshqarish va tartibga solish mexanizmlarini ishlab
1
 Boulding  К . Conflict and Defence: A General Theory. – New York: Harper & Row, 1963. – P. 217.
2
 Давлетчина С.Б. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.67.  29
chiqdi.   Hozirgi   kundagi   davlatlarning   ichida   vujudga   keluvchi   nizolar   odatda
boshqa davlat manfaatlarini ta’minlovchi bir vosita bo’lib qolganligi juda achinarli
holat.   Bular   qatoriga   turli   davlatlarda,   masalan,   “sovuq   urush”   davrida   bo’lgan
Koreya yarim orolidagi nizolar, Vetnam voqealari, Karib inqirozi  va 90-yillardan
keying vaqtlarda vujudga kelgan, asosan, Sobiq Ittifoq davlatlarida yuzaga kelgan
“rangli   inqiloblar”,   bundan   tashqari,   ko’pgina   arab   davlatlarini   larzaga   solgan   va
hozirda   ham   o’zining   aniq   yechimini   topa   olmayotgan   “arab   bahori”   voqealari,
ko’pgina Afrika davlatlaridagi nizoli vaziyatlar, Afg’onistondagi fuqarolar urushi,
Iroqdagi   voqealar   shular   jumlasidandir.   Albatta   bunda   o’sha   mamlakatda   yashab
turgan   fuqarolarning   ham   aybi   bor   deyish   mumkin.   Bunga   ularning   siyosiy,
axloqiy madaniyatlari va tushunchalarining yuksalmaganini sabab deb ayta olamiz. 30
2-BOB.   AFG‘ON   MUAMMOSINI   BARTARAF   ETISHDAGI   AQSH
SIYOSATINING ZAMONAVIY XUSUSIYATLARI
2.1. Afg‘on muammosining vujudga kelishi
Afg'oniston oxirgi 100 yillikdagi dunyodagi notinch va bu notinchlik doimiy
davom   etgan   davlatlardan   biridir.   Afg’onistondagi   harbiy-siyosiy   inqiroz   va
Tojikistondagi   barqarorlikning   yo’qligi   to’laligicha   Markaziy   Osiyoning
barqarorligiga   ta’sir   etmay   qolmaydi 1
.   O'z   tarixida   birinchi   marta   pashtunlar
sulolasi   tomonidan   faqatgina   XVII-asrga   kelibgina   Afg'on   davlatchiligiga   asos
solindi.  XVIII-asrga  kelib  esa   Afg'on   mustaqil  qirolligi  tashkil   etildi.  1880-1901-
yillarda   Afg'oniston   haqiqiy   mustaqil   davlat   sifatida   tarixida   birinchi   va   oxirgi
(hozircha)   marta   o'z   siyosatini   yurgizdi.   Lekin   bu   holat   uzoqqa   cho'zilmadi,
albatta.   Uning   Evrosiyo   qit'asining   qoq   markazida   joylashganligi   va   qudratli
imperiyalar orasida siqilib qolgani bu mamlakatning fojeali taqdiriga sabab bo'ldi
desak adashmaymiz.   Afg’onistonning geografik joylashuvi va xalqining xarakterli
jihatlari   Markaziy   Osiyodagi   ishlarda   shunday   siyosiy   ahamiyatlilik   berish
mumkinki, uni deyarli maqtab ko’rsatishning iloji yo’q.
XIX-asrga   kelib   Afg'oniston   dunyodagi   ikki   eng   qudratli   imperiyalar
o'rtasidagi   raqobat   qurboni   bo'ldi.   Buyuk   Britaniya   o'zining   dunyo  dengizlaridagi
hukmronligi   bilan   qudratli   bo'lsa,   Rus   imperiyasi   quruqlikdagi   gegemonlikka
da'vogar edi. Ruslarning asosiy  maqsadi  Hind yerlariga yo'l  ochish bo'lsa, Buyuk
Britaniyaliklar Ruslarning kuchayib ketishini oldini olishga Usmoniylar Imperiyasi
bilan   birgalikda   tish-tirnoqlari   bilan   harakat   qilishayotgan   edi.   Ruslarning   O'rta
Osiyoda   mustahkam   o'rnashib   olishmaganidan   foydalangan   Buyuk   britaniya
Afg'onistonga   birinchi   qadamni   qo'yadi.   1914-yildagi   1-jahon   urushining
boshlanishi   bilan,   bu   strategik   o'yinlar   ikki   davlatning   ham   kun   tartibidan   olib
tashlandi.   Urushdan   so'ng   Buyuk   Britaniya   o'zining   "Dengizlar   Qiroli"   mavqeini
1
  Каримов   И.   Узбекитан   на   пороге   XXI   века:   угрозы   безопасности,   условия   и   гарантии   прогресса.   –   М.:
Дрофа, 1997. – С.25. 31
butunlay   yo'qotdi,   Rus   imperiyasi   esa   inqirozga   yuz   tutib,   “oktabr   inqilobi”
natijasida   mamlakatni   Kommunistlar   o'z   nazorati   ostiga   oldilar.   Birinchi   jahon
urushi   va   ikkinchi   jahon   urushlari   orasida   Buyuk   Britaniya   urushdan   ko'rgan
talofatlarni   qoplash   va   iqtisodiy   depressiyadan   chiqish   bilan   ovora   bo'lib   qoldi,
Sovet Ittifoqida esa butun tuzimni o'zgartirish uchun reformalar bo'lib o'tdi. Xullas,
Afg'oniston shu davrda o'z holiga tashlab qo'yildi. Bu bir tarafdan Afg'onistonning
mustaqil   davlat   sifatida   yashab   turganiga   imkon   yaratgan   bo'lsa,   boshqa   tarafdan
Afg'onistonning   dunyodan   batamom   uzilib   qolishiga   sababchi   bo'ldi.   Natijada
Afg'on   jamiyati   ilgarigidan   ham   ko'proq   konservatorlik   xususiyatini   o'zida
mujassam qila boshladi, afg'on diplomatiyasi esa deyarli yo'qlikka yuz tutdi.
Xalqaro   munosabatlarda   bugun   konsensusning   “Afg’oniston   varianti”   ham
paydo   bo’lgan   desak   mubolag’a   bo’lmaydi.   Konsensusda   “afg’on   variant”ning
xarakteri   shundan   iboratki,   unda   tomonlar   kelishivi   yuzakichilikka   asoslanib,
amalda   o’z   bilgan   yo’llaridan   qolishmaydi.   Shuning   uchun   ham   Afg’onistondagi
guruhlar o’rtasidagi shu vaqtgacha imzolangan yoki kelishilgan bitimlar rasmiy va
nazariy   jihatdan   benuqson   bo’lishi   mumkin,   biroq   ularning   amaliyotga
yaramayotganligini afg’on fojeasining serqirraligini ko’rsatib turibdi 1
.
Ikkinchi   jahon   urushidan   so'ng   dunyo   xaritasi   keskin   o'zgardi.   Oldingi
qudratli   davlatlar   bo'lmish   Buyuk   Britaniya,   Fransiya   va   Germaniya   xalqaro
maydonda   o'rinlarini   AQSh   va   Sobiq   Ittifoqga   bo'shatib   berdilar.   AQSh   shu
davrgacha   o'z   qobig'iga   o'ralish   siyosatini   olib   borib,   xalqaro   o'yinlarda   deyarli
qatnashmas edi, qatnashsa ham uning hududi Lotin Amerikasi va Tinch okeanidan
chetga chiqmagan edi. Ikkinchi Jahon urushidan so'ng esa Sobiq Ittifoqning ulkan
sotsialistik   mamlakatlarga   asos   solishi   uni   o'zining   odatiy   siyosatini   xalqaro
imperializm doktrinasiga o'zgartirishga majbur qildi.
1947-yilda Hindiston o'z mustaqilligini qo'lga kiritdi. Buyuk Britaniyaning va
boshqa   Yevropa   davlatlarining   Osiyodagi   mustamlakalarini   qo'ldan   berishlari
Sobiq   Ittifoq   uchun   o'zining   gegemonligini   mustahkamlab   olish   uchun   katta
imkoniyatlar yaratdi. 1940-yilda Xitoyda kommunistlarning hokimiyatga kelishi va
1
  Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б. 127 . 32
Xitoyning   Sobiq   Ittifoq   bilan   tuzgan   ittifoqi,   tarixdagi   eng   katta   va   davomiy
(hudud   jihatdan)   yagona   ideologiya   ostida   birlashgan   ittifoqni   yaratdi.   Sharqiy
Yevropadan,   Shimoliy   Koreyagacha,   Shimoliy   Muz   okeanidan   Vietnamgacha
bo'lgan   yaxlit   hududni   egallagan   kommunistlar   bloki,   Yevropaliklarga   va
Amerikaliklarga   katta   qo'rquv   tug'dirgan   edi.   Sovuq   urush   davomida   AQSh   va
G'arbiy   Yevropa   mamlakatlari   bu   blokning   nozik   joylarini   axtarishar   edi.   Bu
strategik   doktrinani   amalga   oshirishda   Afg'oniston   va   Pokistondagi   nozik   siyosiy
ahvol   va   separatizm   G'arb   davlatlari   yumushlarini   birmuncha   yengillashtirdi.
“Uchinchi dunyo mamlakatlarining ko’p qismi tarixga shunday bo’lib kirdiki, ular
ko’p yillar davomida nizolar hududi bo’lib qoladilar” 1
.
O'sha   davrdagi   Afg'onistonning   ahvoli   hozirgi   ahvoldan   unchalik   ko'p
yaxshiroq emas edi. O'zining 20 millionlik aholisi ma'lum bir millatni emas, balki
demografik   massani   ko'proq   aks   ettirar   edi.   80%   aholi   Sunniylardan,   15%
Shialardan   va   qolgan   5%   aholi   Sixar,   Hindiylar   va   Buddistlardan   tashkil   topgan
edi.   Garchi   katta   to'qnashuvlar   Shia   va   Sunniy   musulmonlar   orasida   yuz   bergan
bo'lsa   ham,   boshqa   din   vakillarining   o'z   e'tiqodi   oqibatida   qurbon   bo'lishlari   bu
hududda   ko'p   kuzatilgan.   Millatlar   orasidagi   to'qnashuvlar   ham   bu   mamlakatni
tashqi kuchlarga o'ta ta'sirchan bo'lib qolishiga sabab bo'ldi.   Undan tashqari qo'shni
Pokistonda   istiqomat   qiluvchi   pashtun   aholisining   bosimi   to'g'ridan-to'g'ri
Afg'onistonga   va   Pokistonga   ta'sir   qilib   kelmoqda   edi.   Hatto   pashtunlar   orasida
Pashtuniston davlatini tuzish rejalari ham yo'q bo'lgan emas.  
1953-yildan   boshlab   bosh   vazir   Dovud   Sovet   Ittifoqi   yordamida
mamlakatni   modernazatsiyalashga   kirishdi,   lekin   hukumatdagi   notinchliklar   bu
reformalarni   davomiyligiga   xalaqit   berardi.   1973-yil   17-iyunda   monarxiya
tugatildi:   davlat   to’ntarishini   shohning   amakivachchasi   Muhammad   Doud
amalga   oshirdi.   U   mamlakat   bosh   vaziri   deb   e’lon   qilindi.   Yangi   rejim   eski
tartibga   ko’nikkan   ruhiniylar,   yirik   zamindorlar,   davlat   amaldorlarining
noroziligini   keltirib   chiqardi.   Boshqa   tomondan,   yangi   tuzum   keng   xalq
ommasini   ham   faolikka   chaqirdi.   Afg’oniston   xalq-demokratik   partiyasi
1
 Fukuyama. F. The End of History?// The National Interest. – New York, 1989. – № 16, Summer. – P.15. 33
(AXDP)   xalqqa   qarshi   tuzum   bilan   kurashayotgan   vatanparvar   kuchlarga
rahbarlik   qildi.   Hukmron   tuzum   tarafdorlari   islom   ekstremistik   tashkilotlari
bilan  ham   yaqindan  a’loqada  bo’ldi.  Bunday  diniy  tashkilollardan  foydalangan
Doud   tuzumi   o’z   mavjudligini   bir   qadar   uzaytirdi,   biroq   bu   hol   uni   tugal
halokatdan   saqlab   qola   olmadi.   Biroq   avvalboshidan   partiya   ikki   guruh   –   Nur
Muhammad   Tarakiy   boshchiligidagi   Xalq   va   Babrak   Karmal   boshchiligidagi
Parcham   (bayroq)   partiyalari   o’rtasida   ziddiyatlar   yuzaga   keldi   va   u
dushmanlikka aylandi 1
.
Shunga   qaramasdan   mamlakatda   davlat   to'ntarishlari   kamaymaydi,
bularning   oxirgisi   1978-yilda   Dovudning   o'ldirilishi   va   hukumatni
kommunistlarga xayrihox kuchlar tomonidan Muhammad Tarakiy boshchiligida
egallanishi bilan ham tugamadi. 
Daud va uning 30 ta oila a’zosi qatl qilindi. 1977-yilgi Konstitutsiya bekor
qilinib,1978-yil   30-aprelda   Afg’oniston   Demokratik   Respublikasi   (ADR)   e’lon
qilindi. Mazkur “aprel inqilobi” natijasida kommunist N.M.Tarakiy bosh vazir,
Babrak   Karmal   esa   uning   o’rinbosari   bo’ldi.   Aynan   shu   yili   ikkila   fraksiya
qaytadan bo’linishdi. Babrak Karmal Chexoslovakiyada elchi sifatida jo’natildi.
Davlat   tepasiga   kelishi   bilanoq   Tarakiy   Sobiq   Ittifoq   bilan   do'stlik   va   harbiy
ittifoq   to'g'risida   shartnoma   tuzadi.   Tarakiy   Sobiq   Ittifoqdan   moliyaviy   va
iqtisodiy ko’mak oldi. Minglab ittifoq qo’shinlari Afg’onistonga keltirildi. 
Aprel   inqilobidan   bir   yil   o’tib,   1979-yil   aprelda   kommunistik   tuzumga
qarshi   barcha   hududlarda   bir   vaqtda   qo’zg’alonlar   boshlandi.   Hukumat   faqat
shaharlarni   nazorat   qildi,   ammo     mamlakatning   kirish   qiyin   bo’lgan   markaziy
qismi ustidan hukmronlik yo’qotildi. 
Tarakiyning   siyosatini   sust   deb   baholagan   Sovet   Ittifoqi   uni   bosh   vaziri
Hafizullo Amin bilan almashtirishga qaror qildi. Lekin Amin qo'zg'olonchilarga
qarshi qonli siyosat olib borishiga qaramay u Sovetlarni qoniqtirmaydi, chunki u
repressiyaning   asosiy   qismini   Afg'on   siyosiy   maydonidagi   o'zining
raqobatchilarini   yo'q   qilishga   qaratadi,   shu   jumladan   ko'pchilik   kommunistik
1
  Бобоқулов И. Марказий Осиёда хавфсизликни таъминлаш муаммолари. –Т.:ЖИДУ, 2008. –Б.38. 34
faollar   o'ldiriladi.   Undan   tashqari   Amin   Afg'onistondagi   Musulmon
qo'zg'olonchilarini   o'ziga   og'dirish   maqsadida   Quronni   eng   oliy   manba   sifatida
va kommunistik tuzum ateizmga asoslanmaganini isbotlashga harakat qilganligi
ma'lum bo'ladi.  
Hafizullo Amin Afg'onistonni atigi 3 oy boshqaradi, shu uch oy davomida
Afg'onistonda   o'ldirilganlar   soni  15000  kishidan  oshib  ketdi. Sovet   Ittifoqining
harbiy yordamida Hafizullo Amin butun butun qishloqlarni    yer yuzidan supurib
yuborgan,   bu   holat   mamlakatdagi   norozilikni   battar   kuchaytirdi.   Bu   esa   Sovet
Ittifoqiga mamlakatga interventsiya uyushtirishga bahona tug'dirdi.
Sobiq   Ittifoqning   Afg’onistonga   hujumga   tayyorgarligi   boshlandi.
Markaziy   Osiyo   joylashtirilgan   bo’linmalar   o’zbeklar   va   turkmanlar   asosida
to’ldirildi   va   kuchaytirildi.   Xuddi   shu   vaqtda   Sobiq   Ittifoq   hukumati   Aminni
Ittifoq   qo’shinlarini   kiritish   va   hokimiyatni   Babrak   Karmal   berishga
ko’ndirishga harakat qilishdi, ammo Amin qat’iyan bunga qarshi chiqdi.
“Sobuq   urush”   davrida   AQSH   Sovet   orbitasiga   tushib   qolishidan   himoya
qilishga   harakat   qildi.   Richar   Nikson   vitse-prezident   bo’lgan   vaqtida   1975-yilda
Afg’onistonga   tashrif   buyurdi,   Prezident   Ezinhover   esa   1959-yilda   mazkur
davlatga   o’z   safarini   amalga   oshirdi.   Prezident   Kennidi   1963-yilda   Zohir   Shohni
AQSHga   taklif   qildi.   AQSH   Sovetlar   bilan   kurashish   uchun   qishloq   xo’jaligi
bo’yicha va boshqa sohalarda ko’mak berishga harakat qildi 1
. 
1979-yil   27-dekabrda   Sovet   Ittifoqining   Shtorm-333   operatsiyasi
uyushtirildi.     27-dekabr   og’ir   kun   bo’ldi.   O’sha   vaqtda   105-bo’linmaning   bir
qismi   Kobulda  o’z  strategik   nuqtalarini   egallashdi,   boshqa   qismlar   esa   janubiy
Kobuldagi   Darulomon   qasrini   o’rab   olishdi.   Bu   voqeadan   bir   necha   kun   oldin
Afg’onistondagi general-leytenant Paputin xavfsizlikni bahona qilib Aminni bu
yoqqa kelishini maslahat qilgandi.
Sobiq   Ittifoqga   sodiq   bo‘lgan   va   Pragadagi   elchilik   vazifasidan
Afg‘onistonga kelgan Babrak Karmal prezidentlik lavozimiga o‘tkazildi. Karmal
1
  Kenneth Katzman Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security, and U.S. Policy. –  New York : Congressional
Research Service,  2013. –  P.14. 35
barcha   a’loqalarda   oddiy   Ittifoq   qo’g’irchog’i   bo’lib   qoldi.   Islohotlarga   va
ko’pgina   hibsga   olinganlarning   ozodlikka   chiqarilishiga   qaramay,   aholi   B.
Karmalni   qo’llab-quvvatlamadi.   Aksincha,   bosqinchilarga   qarshi   kurashga
odatlanib qolishdi va uni yoqtirmay qo’yishdi.
28-dekabrda Sobiq Ittifoq o‘z harbiy qismlarini Afg‘onistonga kiritdi. Tez
orada   bu   qo‘shinlar   soni   85   ming   kishiga   yetdi.   Jahon   jamoatchiligi   Sobiq
Ittifoqning   bu   harakatini   qattiq   qoraladi.   Ayni   paytda   sovet   –   amerika
munosabatlari   yanada   keskinlashdi.   1982-yildan   Jenevada   bu   masalada   BMT
komissiyasi ishladi. Asosan Pokiston hududiga joylashgan muxolifatchi kuchlari
AQSHning   zamonaviy   qurollari   bilan   qurollantirildi.   Sobiq   Ittifoq   qo‘shinlari
Afg‘onistonda   10   yil   turdi.   Harbiy   operatsiyalarda   qatnashdi.   Biroq   u   himoya
qilgan   rejim   hech   nimaga   erisha   olmadi.   Xo‘sh,   nega   shunday   bo‘ldi?   Chunki
Afg‘oniston   hukumati   sovet   nusxasidagi   jamiyatni   qurmoqchi   bo‘lgan   edi.
Afg‘onistonda   bunday   jamiyatni   qurishning   esa   iloji   yo‘q   edi.   Ikkinchidan,
afg‘on   xalqi   ko‘z   o‘ngida   yangi   hukumat   ateistik   davlat   armiyasini   o‘z   davlati
hududiga   kiritib   katta   gunohga   botgan   edi.   Bunday   hukumatni   qo‘llash   esa
undanda   katta   gunoh   bo‘lar   edi.   Shu   tariqa   Sobiq   Ittifoq   Afg‘onistonda   harbiy
muvaffaqiyatsizlikka   uchradi.   Buni   yaxshi   anglab   yetgan   M.   S.   Gorbachyov
Sobiq   Ittifoq   armiyasini   Afg‘onistondan   olib   chiqib   ketishga   qaror   qildi.   Va
1989-yilning   fevral   oyida   bu   vazifa   amalda   bajarildi.   15   mingdan   ortiq   sovet
jangchilari halok bo‘ldi.
1989-yil 15-fevralda Sobiq Ittifoq qo’shinlarining Afg’onistondan olib chiqib
ketilishi   urushni   to’xtatmadi.   Muhammad   Doud   (1974-1978   yy.)   reformalari
davrida mamlakatda iqtisodiy hayot prinsplarining demokratik-burjua shakllari va
ijtimoiy tabaqalanish vujudga keldi 1
.
1
  Ахромович Т. Афганистан в 1961-1966 гг. – М.: Наука, 1967. – С.6. 36
AQSHning   SALT-2   shartnomasini 1
  imzolashdan   bosh   tortishi   va   G'arbiy
Yevropadagi   AQSHning   ballistik   raketalarining   o'rnatilishi   Sovetlarda   G'arb
dunyosi   bilan   hech   qanday   kelishuvga   erishib   bo'lmaslik   taasurotini   keltirib
chiqardi.   Sobiq   Ittifoq   qurolsizlanish   bo’yicha   G’arb   bilan   baravarlikni
tasdiqlaydigan   muzokaralar   olib   borish   va   bitimlar   tuzishdan   ayniqsa
manfaatdordir,   deb   ta’kidlangan.   Lekin,   AQSHning   hukmron   doiralari   xuddi
shunday   baravarlik,   tenglik   bilan   kelishishni   xohlamayaptilar,   o’z   muskullarini
ishga solish vaqti  keldi deb hisoblashmoqdalar. 1981-yil 1-yanvarda “Vashington
post”   gazetasi   “AQSH   siyosatining   o’nlab   ijodkorlari”dan   intervyu   olib:
“Amerikaning hech bir hukumati hech mahal tenglikni e’tirof etishga tayyor turgan
emas” deb yozdi 2
.
Jorjtaun aqliy markazining yetakchi hodimlaridan biri R. Klaynning AQSHda
saylovoldi   kompaniyasi   avjiga   chiqqan   1980-yilda   e’lon   qilingan   tadqiqoti
quyidagi   senariyni   nazarda   tutadi.   80-yillarda   jahon   “Yevroosiyo   perimetri
bo’yicha   itisodiy   resurslar   tufayli   bo’ladigan   kelishmovchiliklarga   to’la   bo’lishi
lozim.   G’arb   davlatlarining   “operatsiyalar   hududi”   Atlantika,   Tinch   va   Hind
okeanlarini o’z ichiga oladiki, “xom ashyo ana shu okeanlar orqali iste’molchilarga
yetib   keladi”.   Bu   xildagi   “operatsiyalar”   muvaffaqiyatli   bo’lishi   uchun   G’arb
davlatlari   allaqanday   “umumokean”   harbiy   ittifoqiga   jipslashishlari   kerak.   Bunda
g’arb   davlatlari   harakatlarining   suhnday   ko’lami   sovuqqonlik   bilan
rejalashtirilganki, “hozirgi dunyodagi  taxminan yuzta zaif  davlatning” ko’pchiligi
bu   harakatlar   obyekti   bo’lib   qolgan.   “Tinchlikni   saqlab   qolish   operatsiyalari”
1
  O ’ zaro   kelishuvlar .   SALT   IIning   dastlabki   maqsadi   ommaviy   strategik   qirg ’ in   qurollari   tizimiga   katta   chegaralar
o ’ rnatish   bo ’ yicha   kelishuv   edi .   SALT   II   tashbbuslaridan   AQSHning   asosiy   maqsadi   tomonlarda   strategik   qurollar
miqdorini   tenglashtirish ,   ularning   tarqalishini   qisqartirish   va   ularning   ko ’ payishiga   kelajak   barqarorligiga   xavf
bo ’ lganligi   sababli   qat ’ iy   ta ’ qiqni   majburan   o ’ rnatish   bo ’ ldi .  Huquqiy   holati
SALT   II   tashabbusi   1972- yil   noyabrda   boshlangan .   Asosiy   harakat   1974- yil   noyabrda   Vladivostokda   bo ’ lib   o ’ tgan
Prezident   Ford   va   Brejnev   uchrashuvlarida   bo ’ lgan .   Bu   uchrashuvda   tomonlar   SALT   II   shartnomasining
boshlang ’ ich   shakliga   kelishishgan .   SALT   IIning   to ’ laqonli   shakli   Prezident   Karter   va   Brejnev   o ’ rtasida   1979- yil
18- iyunda   imzolangan .  President   Karter   uni   tasdiqlash   uchun  22- iyunda   Senatga   taqdim   etgan . 1980- yil  3- yanvarda
Prezident   talabi   bilan   uni   muhokamasi   kechiktirilgan ,  bunga   sabab   SSSRning   Afg ’ onistonga   intervensiyasi   bo ’ ldi . 
In May 1982, President Reagan stated he would do nothing to undercut the SALT agreements as long as the Soviet
Union  showed  equal   restraint.   The  Soviet   Union  again  agreed   to  abide  by  the  unratified  Treaty.  Subsequently,  in
1984 and 1985, President Reagan declared  that the Soviet  Union had violated its political  commitment to observe
the   SALT   II   Treaty.   On   May   26,   1986,   President   Reagan   stated   that   "...   the   United   States   must   base   decisions
regarding its strategic force structure on the nature and magnitude of the threat posed by Soviet strategic forces and
not on standards contained in the SALT structure...."
2
 Ovinnikov.R. Maxfiy xavfli siyosat. –T.: O’zbekiston, 1983. – B.41. 37
jarayonida   “bu   davlatlardan   hammasi   ham   omon   qoladi,   deb   bo’lmasligi”   o’z-
o’zidan tushunarli ekanligi ham nazarda tutilgan 1
. 
Bu   voqealarni   chetdan   kuzatayotgan   AQSH   to'qnashuvlarga   to'g'ridan   to'g'ri
aralasha   olmas   edi,   AQSH   tarixidagi   eng   katta   yo'qotishlardan   biri   bo'lmish
Vetnam   urushining   xotiralari   hali   Amerika   xalqining   xotirasidan   o'chmagan   edi,
undan   keyingi   Eron   bilan   bo'lgan   siyosiy   krizislar   esa   uning   Xalqaro   siyosiy
maydonda   bundan   buyon   faqat   "ko'rinmas"   holda   harakatlanishni   talab   qilar   edi.
Jimmiy   Karter   prezidentligi   davrida   bosh   maslahatchi   bo'lib   faoliyat
yurgizgan   Zbigniev   Bjezenskiy   Kommunistik   blokni   butunlay   mag'lub   qilish
uchun   yangi   dastur   ishlab   chiqadi.   -   “Ancha   real   fikrlovchi   siyosatchilar   (ular
orasida   davlar   sekretari   S.Vens   ham   bor   edi)   prezidentning   milliy   xavfsizlik
masalalari   yuzasidan   maslahatchisi   Z.Bjezenskiy   tipidagi   arboblar   yo’liqqan
antisovetizmga qarshi turishga intildilar. 
Karter bir oy Vensning fikriga, ikkinchi oy Bjezenskiyning fikriga qo’shilgan.
U 1979-yilning iyun oyida SQCH-2 shartnomasiga  ham  imzo qo’ygan edi. Lekin
aynan   uning   davrida   Sovet   Ittifoqi   bilan   munosabatlarni   keskinlashtirish
tarafdorlari uzil-kesil va qat’iy g’alaba qildilar” 2
. – yuqorida aytib o’tigan Zbigniev
tomonidan   ishlab   chiqilgan   dasturga   ko'ra   asosiy   ideologik   hujum   sifatida   Inson
huquqlari va Demokratik tamoyillar olingan bo'lib, Sobiq Ittifoqdagi fundamental
erkinliklarning cheklanganligi uning zaif tomoni bo'lib xizmat qilishini ta'kidlaydi,
shu jumladan din erkinligi. 
Gorbachevning   hukumatga   kelishi   va   "Qayta   qurish"   reformasini   amalga
oshirilishi   Musulmon   xalqlariga   berilgan   kuchli   zarba   bo'ldi.   "Glasnost"   siyosati
orqali   "Paxta   ishi"   va   millatchilik   hamda   traditsionalizmga   qarshi   kurashda   eng
ko'p   jabr   ko'rganlar   O'rta   Osiyoning   Musulmon   aholisi   bo'ldi.   Bunday
diskriminatsiya O'rta Osiyoda juda yomon ruhda qabul qilindi. Bjezenskiy ana shu
Sobiq Ittifoqning nozik tomonini o'sha davrda ko'ra bilgan edi va Sobiq Ittifoqning
zaif   biqini   bo'lmish   O'rta   Osiyoga   Islomizmni   rivojlantirish   bilan   zarba   berishni
1
 O’sha kitob – B.44.
2
 Ovinnikov.R. Maxfiy xavfli siyosat. –T.: O’zbekiston, 1983. –B.34. 38
mo'ljalladi,   uning   bu   rejasi   qisman   amalda   ish   berdi.   Sobiq   Ittifoqning
Afg'onistonga   yurishi   boshlanishi   bilanoq   AQSHning   MRB   ( The   Central
Intelligence Agency   ( CIA ) – AQSH federal hukumatining ma’lumotlar to’plovchi
maxsus   agentliklaridan   biri) 1
  xizmati   bilan   Pokiston   maxfiy   xizmatlari
Afg'onistondagi   jangarilarga   harbiy   materiallar   va   oziq-ovqat   mahsulotlarini
yetkazishni   yo'lga   qo'ydilar.   Butun   Arab   mamlakatlari   va   Musulmon
mamlakatlaridan   Afg'onistondagi   "muqaddas   urushga"   ko'ngilli   askarlar
yollandilar. 
1988-yil   14-aprelda   Gorbachev   BMT   yetkazilgan   qo’shinlarni   olib   chiqib
ketish   (Jeneva   sulhi)ga   rozi   bo’ldi.   Mamlakatni   Najibulloning   kuchsiz
hokimiyatiga   qoldirib,   qo’shinlarni   olib   chiqib   ketish   1989-yil   15-fevralgacha
to’la amalga oshirildi 2
.
1989-yilda Sovet Armiyasi Afg'onistonni tark etdi. 10 yillik urush davomida
Afg'oniston deyarli butunlay vayron qilindi, mamlakat tashqi kuchlarning ta'siriga
to'laligicha tushib qoldi. Sovetlarning urushi Afg'onistonni Islomiy radikallashgan
kuchlarning   markaziga   aylantirdi,   ayniqsa   bu   hududda   giyohvandlikni
rivojlanishiga   olib   keldi.   Afg'onistondagi   bunday   notinchlik   va   ahvolning
murakkabligi uning joylashgan o'rni bilan bog'liqdir. 1980-yillarda bu hudud G'arb
va Sobiq Ittifoq o'rtasidagi raqobat maydoni bo'lsa, Sovet Ittifoqi parchalangandan
so'ng   bu   hudud   Islom   dinining   turli   mahzablari   orasidagi   raqobatning   va
Afg'onistondagi millatlar orasidagi kurashning qurboni bo'ldi.  
Sobiq   Ittifoqning   1979-1989-yillardagi   harbiy   aralashuvi   mamlakatdagi
mavjud   qarama-qarshilikni   kuchaytirib   o’zining   negativ   rolini   ijro   etdi.   Hamma
oqibatlarni   faqatgina   sovetlarning   aralashuviga   bog’lash   juda   ham   oddiy   qaror.
Afg’onistonning   inqirozli   statusining   doimiy   shakllanib   qolishi   oldinroq   yuz
bergan   tarixiy   rivojlanish     natijasidir.   “   Bizning   harbiy   qarshiligimiz     ruslarning
1
  http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Intelligence_Agency
2
Kenneth Katzman Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security, and U.S. Policy. –   New York : Congressional
Research Service,  2013. –  P.3. 39
harbiy   bosqinidan   keyin   emas,   Doud   hukmronligi   davridan   boshlangan”,   -   deb
ta’kidladi Gulbuliddin Hekmatyor 1
.
1991-yil   13-sentabrda   Moskva-Vashington   1992-yil   13-sentabdan   boshlab
afg’on kurashchilariga harbiy yordam bermaslikka kelishib olishdi 2
. 
1991-yil 13-sentabrda Ittifoq-AQSH bayonoti tashqi aralashuvlarsiz afg’on
xalqi   o’z   taqdirini   o’zi   belgilashi   huquqini   tantanali   e’lon   qilindi,   harbiy
harakatlar   to’xtatilishini   ta’kidladi,   tezda   BMT   qaramog’ida   erkin   saylovlar
o’tkazilishi   va  o’tish   davri   mexanizmi   tuzilishini   e’lon  qilindi.  Xuddi  shu   kuni
Afg’onistonga   qurol-yaroq   yetkazib   berish   to’xtatildi.   1991-yil   15-noyabrda
Sobiq   Ittifoq   va   mujohid   vakillari   delegatsiyalari   o’rtasida   kelishuvlar   bo’lib
o’tdi.   Unda   Ittifoq-AQSH   tomonidan   qabul   qilingan   hujjatda   ta’kidlangan
mintaqadagi vaziyatni tartibga solish to’g’risidagi kelishuvlar e’lon qilindi. 
Afg‘onistondagi   turli   etnik,   siyosiy-diniy   kuchlar   o‘rtasida   hokimiyat
uchun   kurash   uzoq   davom   etdi.   1996-yilda   Afg‘onistonning   katta   qismida
tolibonlar hokimiyati o‘rnatildi. Ular Afg‘onistonni islom davlatiga aylantirdilar.
Tolibonlarga  qarshi   kuchlar   «Shimoliy  alyans»   (ittifoq)ga   birlashdilar.   Tolibon
va   Shimoliy   alyans   o‘rtasida   qirg‘inbarot   urushi   olib   borildi.   Pokiston   va
Saudiya   Arabistoni   tolibonlar   hokimiyatini   tan   oldilar   va   unga   keng   ko‘lamli
yordam   ko‘rsatdilar.   Afg‘onistondagi   holat   nafaqat   bu   davlatning,   balki   uning
qo‘shnilari,   qolaversa,   jahon   hamjamiyatining   muammosiga   aylandi.
Afg‘oniston   hududi   ayni   paytda   narkotik   moddalar   va   qurol-yarog‘
kontrabandasi,   diniy   ekstremizm   va   fanatizm,   terrorchilik   o‘lkasi   bo‘lib   qoldi.
Binobarin,   Afg‘oniston   muammosi   yalpi   xavfsizlikka   ham   jiddiy   tahdid
solayotgan muammoga aylandi.
Poytaxt   Kobul   shahrida   AXDP   rahbarlaridan   biri,   1986-yilda   B.   Karmal
o‘rniga   kelgan   Najibullo   hokimiyatni   saqlab   turdi.   Ayni   paytda   muxolifat
kuchlar   ham   o‘z   hukumatini   tuzdilar.   Sibhatullo   Mujadaddiy   mamlakat
prezidenti   etib   tayinlandi.   Muxolifat   kuchlar   1992-yilda   Najibullo   hukumatini
1
 Спольников В. Н. Афганистан: исламская контрреволюция. – М.: Наука, 1987. – С.28.
2
Kenneth   Katzman   Afghanistan:   Post-Taliban   Governance,   Security,   and   U.S.   Policy.   –N.Y.:   Congressional
Research Service,  2013. –  P.10. 40
ag‘darishga   muvaffaq   bo‘ldilar.   Najibullo   BMTning   Afg‘onistondagi
vakolatxonasida   boshpana   topdi.   Shu   tariqa   Sobiq   Ittifoqning   Afg‘onistondagi
tayanchi   quladi.   Jahon   jamoatchiligi   10   yil   davom   etgan   va   mamlakatni
vayronaga aylantirgan, millionlab kishilar boshiga cheksiz kulfatlar solgan urush
shu   bilan   tugadi,   deb   umid   qilgan   edi.   Biroq   bunday   bo‘lmadi.   Afg‘onistonda
fuqarolar urushi davom etaverdi. Buning sababi muxolifat kuchlar g‘alabasidan
so‘ng ular o‘rtasida hokimiyat uchun boshlangan kurash edi. Muxolifat kuchlar
Afg‘onistonda yashovchi turli etnik (pushtunlar, tojiklar, o‘zbeklar va boshqalar)
hamda diniy guruhlarning vakillari edilar.
Najibullo ag‘darilgach, Kobul shahrini birinchi bo‘lib general Ahmad Shoh
Mas’ud   boshchiligidagi   tojiklarning   qurolli   kuchlari   egalladi.   Shu   etnik   guruh
vakili Burhoniddin Rabboniy esa prezidentlik lavozimini egalladi.
Tojiklarning hokimiyatni egallaganligiga pushtunlar lideri Hekmatyor toqat
qila   olmadi.   Boshqa   etnik   guruhlar   esa   o‘zlari   egallab   kelayotgan   hududda
mustahkamlanib   ola   boshladi.   Ba’zilari   goh   u   tomon,   goh   bu   tomon   bilan
kelishishga   intildi.   Shu   tariqa   fuqarolar   urushi   yangi   bir   sharoitda   davom   etdi.
Buning   oqibatida   minglab   begunoh   tinch   aholi   halok   bo‘ldi.   B.   Rabboniy
mamlakatning   kelgusi   taqdirini   hal   etishi   lozim   bo‘lgan   Ta’sis   majlisini
chaqirishni istamadi. Bosh vazir Hekmatyor esa norozilik belgisi sifatida iste’fo
berdi.   Qurolli   kurash   yana   avj   oldi.   Mamlakatda   siyosiy   vaziyat   borgan   sari
og‘irlashdi. 
Mana   shunday   sharoitda   Afg‘oniston   siyosiy   hayotida   hech   kutilmagan
yangi siyosiy  kuch — tolibonlar  (Alloh o‘quvchilari) paydo bo‘ldi. Ular  1994-
yilning  noyabr  oyida  kurash   maydoniga  chiqdilar.  Xo‘sh,   tolibonlar  kimlar   edi
o‘zi? Ular Afg‘onistonda jamiyat hayotini sof islom asosida qayta qurish uchun
kurashga  bel  bog‘lagan diniy-siyosiy guruh vakillaridir. Ularning katta qismini
fuqarolar   urushi   davrida   yetim   qolgan   bolalar   tashkil   etardi.   Sovet   armiyasi
Afg‘onistonga kiritilgach, ular Pokiston hududida boshpana topgan edilar. Urush
davrida  Pokistonga  qochib  o‘tgan  5 mln  afg‘on qochoqlar   farzandlarining ham
ma’lum qismi tolibon guruhiga jalb etilgan.  41
Klinton ma’muriyati   Tolibonlar  1994-yil  Qandahorni   egallaganda,  ular   bilan
muzokalar   o’tkazishga   harakat   qildi.   Ammo   ma’muriyat   ularning   siyosatini   va
yomonlashgan   a’loqalarni   to’g’irlay   olmadi.   AQSH   Tolibonlarning   hukumatini
qonuniy   hukumat   sifatida   tan   olishdan   bosh   tortdi.   AQSH   Tolibonlar   bilan   emas
Rabboni hukumati bilan a’loqa qildi 1
.
Tolibonlarga   qarshi   kuchlar   orasidagi   o‘zaro   kelishmovchilik   ularga   qo‘l
keldi.  1996-yilning  oktabr   oyida  tolibonlar  Kobul  shahrini  egalladi.   So‘ng  ular
jamiyatni to‘la islomlashtirish siyosatini yurita boshladilar. Dunyoviy maktablar
yopildi.   Ayollar   paranji   yopinishga,   erkaklar   soqol   qo‘yishga   majbur   etildi,
qarshilik   ko‘rsatganlar   ayovsiz   jazolandi.   1997-   yilning   iyunida   ular   muxolifat
kuchlarni   (asosan   tojik   Ahmad   Shoh   Mas’ud   va   o‘zbek   Abdurashid   Do‘stum
harbiy   kuchlarini)   tor-mor   etish   yo‘lida   urushni   davom   ettirdi.   Mamlakat
hududining   90   foizi   tolibonlar   nazoratiga   o‘tdi.   Tolibonlarga   qarshi   kuchlar
mamlakat shimoliga siqib qo‘yildi. Ular endi birlashishga majbur bo‘ldilar. Shu
tariqa Shimoliy Alyans deb atalgan ittifoq vujudga keldi.
Tolibon   harakati   Afg‘onistonni   musulmon   qonunlari   va   shariat   ahkomlari
orqali   boshqardilar.   1997   yil   oktabr   oyida   mamlakat   mulla   Umar   amirligida
Afg‘oniston   Islom   amirligi,   deb   e’lon   qilinadi   va   uni   faqat   3   ta   mamlakat,   ya’ni
Pokiston, Saudiya Arabistoni va Quvayt tan oladilar 2
. 
Mazkur   muammolar   keskin   tus   olib   bordi   va   butun   mintaqaga   katta   xavf
sola boshladi. 
XXI-asrga   kelib   esa   bu   hudud   to'laligicha   geostrategik   o'yinlar   maydoniga
aylandi. 
2.2.   AQSh   tashqi   siyosatida   Afg‘on   vektorining   shakllanishi   va   Af - Pak
strategiyasining muammoni bartaraf etishdagi o‘rni
1
Kenneth   K.   Afghanistan:   Post-Taliban   governance,   security,   and   U.S.   policy.   –   Congressional   research   service.
February 8, 2013. –P.7.
2
Искандаров   К.   Талибан:   факторы   возрождения   и   перспективы   мира   и   региональной   безопасности   //
Материалы   международная   конфренция :   Афганистан   и   региональная   безопасность:   пять   лет   после
Талибана. Выпуск III (11-12 декабря 2006 г.). –Бишкек, 2006. –С.45. 42
Afg’onistonning   XX-XXI   asrlarda     rivoji   XIX   asr   oxirlari   va   XX   asr
boshlaridagi   voqealar,   ya’ni   Afg’oniston   davlat   sifatida   shakllanishi   Britaniya   va
Rossiya  imperiyalari o’rtasidagi  murosali  manfaatlari unga mustaqil  va o’z-o’zini
idora   etishni   berdi.   XX   asrning   ikkinchi   yarmida   dunyoning   ikki   tizimi   qarama-
qarshiligi sharoitida   Afg’oniston geopolitik kurash obyekti bo’lishda davom etdi.
“Katta   o’yin”   bir   asosiy   o’yinchining   almashishi   bilan   boshlandi,   bu   yerda   va
boshqa   ko’plab   geopolitik   teatrlardagi   kabi   Buyuk   Britaniyaning   o’rnini   AQSH
egalladi 1
.
Najibullo   hukumatining   qulashidan   keyin   hukumat   mujohidlar   partiyalari
o’rtasida   tashlab   qo’yildi.   Kichik   partiya   (Afg’on   Milliy   Liberal   Front)ning
rahbari, islomiy olim Sibhatullo Mujadeddi 1992-yil aprel may oyigacha mamlakat
prezidenti bo’ldi. 1992-yil boshida Kobul partizanlar tomonidan egallandi va 50 ta
boshqaruv   kengashidan   tashkil   topgan   yangi   hukumat   tuzildi.   Asosiy   partiyalar
o’rtasidagi   kelishuvlar   natijasida   1992-yil   iyun   oyida   Rabboni   presidentlik
lavozimini egalladi. U mamlakatni 1994-yil dekabr oyiga qadar boshqardi.  Siyosiy
hokimiyat   yaxshi   vakilsiz   qulashini   aytib,   u   o’sha   vaqtda   iste’foga   chiqishni   rad
etdi. Bu qaror mujohid liderlariga qarshi qaratilgan edi, shu jumladan, pashtun va
konservativ   islomiy   partiya   hisoblangan   Hezb-e   Islom   partiyasining   rahbari
Gulbuddin   Hekmatyorga.   G’olib   partizanlar   birlasha   olmasligi   ayon   bo’ldi   va
partizan kuchlari  rahbari Gulbuddin Hekmatyor yangi hukumatga qarshi  kurashni
boshladi.   Turli   fraksiyalar   o’rtasida   kurash   davom   etayotgan   vaqtda   Afg’oniston
har qaysi  o’zining boshqaruvchisiga  ega bo’lgan bir  necha mustaqil mintaqalarga
bo’linib   ketdi.   Hekmatyor   va   turli   ittifoq   fraksiyalari   Rabboniyni   qulatish   uchun
kurash   boshladilar.   Agar   Hekmatyor   Kobulning   g’arbiy   qismini   vayron   qilgan
o’qqa   tutish   ishlarini   to’xtatsa,   Rabboni   uni   primer   ministr   bo’lishiga   rozilik
bildirdi.   Biroq,   Hekmatyorning   Rabboniyga   nisbatan   ishonchsizligi   sababli,   u
Kobulda bu lavozimni egallashini hechqachon taxmin qilmagan edi.
1
Афганистан  и  безопасность  Центральной  Азии. Вып. 1/  Под  ред. А.А.  Князева.  – Бишкек:  Илим,  2004.   –
С.3. 43
1994-yil   boshlarida   Islom   fundamentalist   talabalarning   Pashtun   harbiylari,
ya’ni Tolibonlar, katta kuch sifatida vujudga keldi. 
1996 - yil   23 - iyunda   Florensiyada   Yevropa   Ittifoqiga   (YI)   a’zo
mamlakatlarning   davlat   va   hukumat   boshliqlari   bilan   bo‘lib   o‘tgan   uchrashuvda
Prezidentimiz   I.Karimov   afg‘on   muammosini   tartibga   solishda   YIni   faol   ishtirok
etishga chaqirgan 1
.  
1996-yil   boshlarida   Tolibonlar   Afg’oniston   boshqaruviga   ega   bo’lish   uchun
harakatni   davom   ettirayotgan   bir   vaqtda   Rabboniy   va   Hekmatiyor   Hekmatiyorni
bosh   vazir   etib   tayinlash   bo’yicha   hujjatni   imzoladilar.   Sentabrda   Tolibonlar
Kobulni egalladilar va o’zlarini Afg’oniston Islom Amirligining qonuniy hukumati
deb   e’lon   qildilar;   ular   o’zlari   egallab   turgan   mamlakatning   uchdan   ikki   qismida
islom   qonun-qoidalarining   qisman   puritan   (puritanlar   ingliz   XVI-XVII   asrlardagi
Protestantlarining   mashhur   guruhlari.   Puritanlar   bu   ma’noda   1558-yildagi
Elizaveta   I   ning   ruxsatidan   keyin   ruhoniylarning   Angliya   cherkovini   o’z   ichiga
olgan   harakat   sifatida   Marian   surgunlarlaridan   tashkil   topgan) 2
  shaklini   joriy
qilishdi.
1998-yil   avgustda   Tolibonlar   butun   mamlakatni   boshqaruvini   qo’lga   olish
arafasida   turib   qolgan   vaqtda   AQSH   reaktiv   snaryadlari   1998-yilda   AQSHning
Kenya   va   Tanzayadagi   elchixonalarini   portlatgan   Saudiyada   tug’ilgan
Tolibonlarning   harbiy   yetakchisi   Usama   bin   Loden   tomonidan   boshqarilayotgan
Kobul yaqinidagi terroristlarning katta mashg’ulot kompleksini portlatdi. 1999-yil
mart   oyida   BMTning   tinchlik   kelishuvi   xati   Tolibonlar   va   ularning   asosiy
dushmani bo’lib qolgan etnik tojik va sobiq mujohidlar rahbari va Shimoliy Ittifoq
kuchlari   rahbari   Ahmad   Shoh   Mas’udga   yetkazildi.   Noyabr   oyida   BMT
Afg’onistonga   iqtisodiy   sanksiyalar   qo’lladi;   2000-yil   dekabrda   BMT
sanksiyalarga qo’shimcha ravishda Tolibonlarga qurol-yaroq sotishni  ta’qiqlovchi
sanksiya ham joriy qildi.
1
Акмалов   Ш.   Национальная   стратегия   Республики   Узбекистан   в   вопросах   мирного   урегулирования
афганского конфликта. –Т.:2009. –С.14.   
2
  http://en.wikipedia.org/wiki/Puritan 44
2000-yillarga kelganda Tolibonlar davlatning deyarli 90 % ini o’z nazoratlari
ostiga olishdi.  Sentabr oyida Shimoliy Ittifoq rahbari Mas’ud  arab junalisti sifatida
niqoblangan   yollanma   qotil   tomonidan   o’zini   portlatishi   natijasida   halok   bo’ldi.
Mazkur   hujumdan   ikki   kun   o’tib,   AQSH   prezidenti   tomonidan   bin   Lodenning
hibsga   olinishi   talabi   javobi   sifatida   Tolibonlar   tomonidan   egizak   Dunyo   Savdo
Markazi binosi va Pentagon binosi portlatildi.
2001-yil   11-sentabrdan   keying   haftalarda   AQSH   hukumati   terroristik
harakatga   Osama   bin   Lodenning   Al   Qoida   guruhi   javobgar   ekanligini   ta’kidladi.
Al   Qoida   Afg’onistoning   Tolibonlar   nomi   bilan   mashhur   eng   ashaddiy   Islomiy
hukumati   tomonidan   qo’llab-quvvatlangan   va   ma’qullangan   va   mamlakatda
bohpana   berilgan.   Prezident   Bush   Tolibonlardan   bin   Lodenni   topshirishni   va   Al
Qoida guruhini bo’lib tashlashni talab qildi 1
.
Qachonki   Tolibonlar   bin   Lodenni   topshirishdan   bosh   tortishgandan   so’ng
AQSH   2001-yil   oktabrida   Tolibon   va   Al   Qoida   kuchlariga   (bin   Lodenning
tashkiloti)   qarshi   harakatlarni   boshladi.   AQSH,   shunigdek,   Shimoliy   Ittifoq   va
boshqa   oppozitsion   guruhlarga   moliyaviy   ko’mak   berishni   ham   boshladi.   Barcha
jihatlar   bo’yicha   vaziyat   ancha   yomon   edi.   Mamlakatga   joylashtirilgan   20   ming
amerikalik harbiylarning shaxsiy tarkibi tinch aholi xavfsizligini ta’minlash uchun
emas,   balki   bin   Lodenni   va   toliblarni   qidirishga   tashlandi(birinchi   ilova).
Amerikalik   harbiy   qismlardan   tashqari   mamlkatda   Xalqaro   ISAF 2
  ning   Kobul
atrofida   joylashtirilgan   6500   kishilik   tarkibi   va   Qunduzda   joylashtirlgan   250
kishilik Germaniyaning harbiy xizmatchilari mavjud edi 3
.  
1
 www.choices.edu  - U.S. Policy in Afghanistan
2
  Izoh   – “International  Security  Assistance  Force”   ( ISAF )  NATO   rahbarligida  2001-yil   dekabr  oyidagi  Birlashgan
Millatlar   Xavfsizlik   Kengashining   1386-rezolyutsiyasi   tomonidan   asos   solingan   Afg’onistondagi   xavfsizlik
missiyasi.
3
Izoh   – Harbiy   xizmatchilar,   ijtimoiy   sohadagi   ishchilar,   injenerlar,   shifokorlar   va   mintaqalarga   yuborilgan   davlat
departamenti   vakillaridan   iborat   bo’lgan   Birlashgan   mintaqaviy   qo’mindonligini   (JRT)   tuzish,     AQSH
qo’mondonligi fikri bo’yicha, Hamid Karzayga uning hokimiyatini Kobul chegaralariga yoyish uchun yordam edi.
JRTni   butun   mamlakat   bo’ylab   joylashtirish   ko’zda   tutildi   –   jumladan,   Bomiyon,   Mazori-Sharif,   Hirot,   Gardez,
Jalolobod   va   Qandahorda.   Ularning   tuzilishi   2003-yil   bahorida   boshlandi.   AQSHning   Iroqqa   hujumi   arafasidagi
Afg’onistonning   turli   mintaqalariga   JRT   ning   joylshtirilish   qarori   amerikaliklarning   Afg’onistonni   tashlab   chiqib
ketmoqchi emasligini ham namoyon qilardi. 45
9/9 va 9/11 sanalardagi dahshatli terroristik aktlar sababli Afg’on va Amerika
xalqlari Al-Qoida va uning hamkori Tolibonlarga qarshi urushda birlashishdi 4
.
Dekabr   oylari   boshlarida   Germaniyadagi   Bonda   o’tkazilgan   pan-afg’on
konferensiyasi   sobiq   podshohga   a’loqador   bo’lgan   Hamid   Karzayni   prezident
Rabboni   o’rnida   vaqtinchalik   president   etib   belgiladi.   2002-yil   yanvar   oyiga
kelganda   garchi   Tolibonlar   va   Al   Qoidaning   kattagina   kuchlari   noma’lumligicha
qolgan bir vaqtda ularning bir muncha kuchlari tor-mor qilindi. 2002-yil Gardezda
bo’lgan   jangga   o’xshash   urushlar   onda-sonda   bo’lib   turdi.   Mamlakatning   katta
qismi   boshqaruvi   Tolibonlardan   oldingi   vaqtdagi   boshqaruvchi   rahbarlari   qo’liga
o’tdi; Hekmatyor kabi boshqa kuchlar yangi tuzumga qarshilik qilishdi. 
Sobiq   podshoh   Muhamad   Zohir   Shoh   2002-yil   iyunda   o’tish   hukumatini
tuzish maqsadida Loya Jirg’ani (Loya Jirg’a (Pashtu:   هيول ه رجګ ) “katta assamleya”
kabi   bir   jirg’a   turi   hisoblanadi,   pashtu   tilidan   olingan   mazkur   birikma   “katta
kengash”   degan   ma’noni   anglatadi.   Loya   Jirg’a   odatda   yangi   podshohni   tanlash,
konstitutsiya   qabul   qilish   yoki   muhim   milliy   siyosiy   va   favqulotda   masalalarni
muhokama qilish uchun chaqiriladi 2
. Jirg’alar an’analari   Afg’oniston sivizatsiyasi
kabi   ancha   qadimiy   bo’lishiga   qaramay,   uning   tajribasi   milliy   an’ana   va
zamonaviy qoidalar va Afg’oniston fuqarolari xususiyatiga asoslangan 3
. An’anaviy
afg’on   katta   kengashi   chaqirish   uchun   mamlakatga   quvg’indan   qaytib   keldi.
Karzay president  qilib saylandi  ( ikki yil muddatga)  va podshoh “xalq otasi” deb
e’lon   qilindi.   Karzay   va   uning   kabiniti   keyingi   oylarda   ko’pgina   qiyinchiliklarga
duch   keldi   va   uning   vitse   prezidentlaridan   biri   o’ldirildi   hamda   Karzayning
hayotiga   suiqasd   uyushtirildi.   Shunga   qaramay   2002-yil   oxirlariga   kelib
barqarorlik darajasiga erishdi.  
2003-yil   avgustda     NATO   Kobul   hududida   xalqaro   xavfsizlik   kuchlari
qo’mondonligini   oldi.   Yangi   konstitutsiya   2004-yil   yanvarda   Loya   Jirg’a
tomonidan qabul  qilindi. U  kuchli  ijro etuvchi  prezidentni  qo’llab-quvvatlaydi  va
kamchilik  guruhlar  roziligini  o’z  ichiga  oladi,  ammo  ustunlik   qiluvchi  pashtunlar
4
Joseph J.C. Understanding war in Afghanistan. – Washington D.C.: National Defence Univercity, 2011. – P.1.
2
  http://en.wikipedia.org/wiki/Loya_jirga  
3
  http://www.afghanland.com/history/loyajirga.html   46
va boshqa etnik guruhlar o’rtasidagi  kelishmovchiliklar Loya Jirg’ada aniq bo’lib
qoldi.   2004-yil   boshlarida   AQSH   va   NATO   mamlakatda   joylashtilgan   qo’shinlar
soni   orttrilishini   bildirishdi.   AQSHning   Tolibonlar   va   Al-Qoidaga   qarshi
operatsiyalari   NATOning   xavfsizlik   va   barqarorlikni   ta’minlashdagi   harakatlari
bilan   mos   keldi.   2005-yil   boshlarida   NATO   askarlari   deyarli   9   minga   oshirilishi
e’lon qilindi. 
2004-yil   o’rtalarida   BMT   mamlakatga   kerak   deb   hisoblagan   kichik   yordam
Afg’onistonga   yetkazildi,   keyingi   Afg’onistonni   rivojlantirish   rejasi   uchun   esa   5
mlrd.dollardan   ortiqroq   mablag’   yetti   yilda   yetkazilishi   aytildi.   Garchi   xorijiy
davlatlar   uch   yil   davomida   zaruriy   jihozlar   bilan   ta’minlashni   va’da   qilgan
bo’lsalarda,   Afg’oniston   xavfsizlikgi   uchun   yetarli   kuch   va   vositalarni   o’z   ichiga
qamrab olmadi.
Karzay   2004-yil   mamlakatda   bo’lib   o’tgan   birinchi   demokratik   saylovlarda
president bo’lib saylandi. Asosan etnik belgilarga ko’ra ajratilgan ovoz berish tinch
bo’lgan bo’lsa-da, ammo ba’zi qiyinchiliklar yuz berdi. 
2005-yil   bahorida   Tolibon   va   ularning   ittifoqdoshlarining   hujumlari
kuchaygani   sezildi.   Faqatgina   2004-yilning   iyun   oyida     bir   hududiy   vazir,   bir
politsiya   rahbari,   bir   NAA 1
  soldati,   bir   tarjimon,   12   ta   politsiya   xodimi,   6ta   IIV
xodimi  o’dirildi. Xuddi  shu  oyda 18 ta xalqaro tashkilot  xodimlari  joniga suiqast
uyushtirildi  va  halok qilindi. 2003-yilning 12 oyini  solishtirsak, 14 ta  kishi  halok
bo’ldi. Janubiy mintaqalarda saylovlar arafasida toliblar fuqarolarga qarshi haqiqiy
ovni   boshlashdi   va   ovoz   berish   uchun   byuletenlarga   kelgan   fuqarolar   joniga
suiqastlar   o’tkazildi.   Iyunda   Nuriston   provinsiyasida   BMTning   saylov
texnologiyalari   bo’yicha   mutaxassilaridan   3   nafari     o’ldirildi,   ulardan   2   nafari
inglizlar edi 2
.  
Qachonki   afg’on   mahbuslari   AQSH   tomonidan   ushlanib,   Guantanamodagi
tergovchilarning   Qur’onni   tahqirlashlari   xabari   2005-yil   may   oyida
Afg’onistonning bir qancha katta-kichik shaharlarida noroziliklar va qo’zg’alonlar
1
 Izoh –Afg’oniston Milliy Armiyasi (National Army of Afghanistan) 
2
 Minimal investments, minimum results: The failure of security policy in Afghanistan. –Afghanistan Research and
Evaluation Unit, 2004. –P.11. 47
yuz   berdi 1
.   Noroziliklar   asosan   mamlakatning   AQSH   harbiy   kuchlari   harbiy
harakatlar   olib   borayotgan   janubi   va   sharqida   yuz   berdi,   bunga   ko’pchilik
yuqoridagi   voqea   AQSHliklar   tomonidan   amalga   oshirilgani   sabab   deb   baho
berishdi. 
2005-yil   milliy   va   mahalliy   qonun   chiqaruvchi   saylovlar   bo’lib   o’tdi;   ba’zi
joylarda   yashirin   ovoz   berish   soxtalasshtirildi.   Karzay   tarafdorlari   quyi   palata
(Volesi   Jirg’a)da   ko’pchilik   o’ringa   ega   bo’lishdi;     diniy   konservatorlar,   sobiq
mujohedlar   va   toliblar,   ayollar   va   pashtunlar   saylovda   ko’pchilik   ovozga   ega
bo’lishdi.   Afg’oniston   bilan   chegara   hududlarda   Tolibon   va   Al   Qoida
guruhlarining   lagerlari   nazorati   qo’ldan   chiqqani   sababli   rasmiy   Kobul   bunga
Pokistonni   jiddiy   aybladi   va   bu   holat   2006-yilda   davlatlar   o’rtasidagi
kelishmovchiliklarning   o’sishiga   olib   keldi;   yil   oxiriga   kelib   Prezident   Karzay
Pokiston   hukumat   doiralari   to’g’ridan-to’g’ri   Tolibonlarni   qo’llab-quvvatlashda
aybladi. 2006-yil  yanvarda AQSH havo hujumi  Pokistondagi  Al Qoida rahbarlari
uchrashuvlari uyushtirilishi ma’lum bo’lgan bir qancha binolarni vayron qildi.
2006-yil   may   oyida   AQSH   ittifoqi   2001-yildan   beri   Tolibonlarga   qarshi
o’zining   eng   katta   hujumini   boshladi;   11,000   dan   oshiq   askarlar   Tolibonlar
kuchaygan   va   mustahkamlanib   olgan   Afg’onistonnning   to’rtta   provinsiyasiga
yozgi hujumni boshlashdi. Hamda shu yili mayda AQSH kanvoyi bilan yuz bergan
Kobuldagi   jiddiy   yo’l   harakati   hodisasi   shaharda   AQSHga   qarshi   va   hukumatga
qarshi  namoyish va  qo’zg’alonlarning vujudga kelishiga sabab  bo’ldi. Iyun oyida
NATO Afg’onistonda tinchlikni saqlash uchun javobgarlikni ittifoqdan o’z qo’liga
oldi.   NATO   qo’shinlari   oqibatda   Qandahor   provinsiyasida   Tolibonlar
kurashishlariga to’g’ri keldi. NATO oktabr oyida 11,000 harbiyni o’z ichiga olgan
holda   mamlakatda   tinchlikni   saqlovchi   kuchlar   qo’mondonligini   olishdi;   8,000
mingdan oshiqroq AQSH qo’shinlari Pokiston bilan chegaradosh tog’li hududlarda
Tolibon va Al Qoida kuchlari bilan kurush uchun Ozodlikni Yoyish Operatsiyasi 2
tarkibi sifatida qoldirildi.
1
  http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html
2
  http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html 48
2006-yilning   ikkinchi   yarmida   yo’qotishlar   soni   oshgan   vaqtda   NATO
qo’mondonligi   zaruriy   harbiylar   va   jihozlar   toppish   kabi   qiyinchiliklarga
uchrashdi.   NATO   rahbarlari   ham   Afg’oniston   davlat   boshliqlari   kabi   Pokistonni
asosan   Afg’oniston  chegarasidagi   Balujistonda  joylashgan   Tolibonlarning  havfsiz
boshpanalari   mavjudligi   uchun   aybladilar.   2007-yil   mart   oyida   NATO   kuchlari
Helmand   provinsiyasida   Tolibon   va   Al   Qoidaga   qarshi   yangi   hujum   boshladilar.
Xuddi   shu   oyda   Milliy   Assambleya   oxirgi   ikki   o’n   yillikda   fuqarolar   huquqini
buzganlikda ayblangan afg’on fuqarolariga amnestiya e’lon qilish bo’yicha qonun
qabul qildilar.
AQSH  havo   zarbalari   cho’g’idagi   afg’on   xalqi   qurbonlarining   oshishi   2008-
yilda   AQSH   va   Afg’oniston   o’rtasidagi   a’loqalarning   yomonlashishiga   sabab
bo’ldi.   Agar   ba’zan   yuz   berib   turgan   2008-yil   davomida   qo’zg’alonchilar   bilan
kurash davom etib turgan bo’lsa, Tolibonlar ham 2002-yildan beri o’zlarining eng
jiddiy   zarbalarini   berishdi.   Shu   yildagi   AQSHning   Pokiston   chegarasi   bo’ylab
joylashgan  qo’zg’alonchilar   qarorgohlari  bilan  kurashining  kuchayishi  ikki   davlat
o’rtasidagi   kelishmovchiliklarga   sabab   bo’ldi.   2008-yil   aprelda   president   Karzay
unga uyushtirilgan suiqasddan qutilib qoldi. Iyulda Karzay Hindistonning Pokiston
elchixonasi   yaqinidagi   portlashda   va   Afg’onistondagi   qo’paruvchilik   harakatlari
orqasida turishda Pokistonlik agentlarni aybladi.
2009-yil   yanvarda   Afg’oniston   saylov   komissiyasi   prezidentlik   saylovini
avgustga qadar kechiktirdi. President Karzayning konstitutsiyaviy vakolat muddati
mayda   tugardi   va   asosan   muholifatchi   rahbarlarning   Karzayning   vakolat   muddati
tugaganidan   so’ng   muvaqqat   hukumat   chaqirish   talabi   saylovni   oldinroq,   ya’ni
aprelda   chaqirilishiga   sabab   bo’ldi,   bu   holat   amaliyotda   oldin   kuzatilmagan   edi.
Helmanddagi AQSH va Afg’onistonning Tolibonlarga qarshi asosiy hujumi 2009-
yil   iyulda   boshlandi;   xuddi   shu   vaqtda   AQSH   kuchlari   qo’rg’alonchilarga   qarshi
kurashda mahalliy aholidan foydanish taktikasidan keng foydalanishni boshladi.
2009-yil   avgustdagi   prezidentlik   saylovlarida   ko’pgina   soxtalashtirish   ishlari
amalga oshirildi. Dastabki saylov natijalariga ko’ra Karzay 55% ovoz oldi, ammo
qayta hisob-kitoblar o’tkazildi va qaytadan saylov o’tkazilishi talab qilindi. Shunga 49
qaramay qayta saylov bekor qilindi va Karzay g’alaba qilgani e’lon qilindi, uning
raqibi   Abdullo   Abdullo   noyabrda   o’zining   e’tirozini   qaytarib   oldi   va   qayta
saylovda   ham   yana   soxtalashtirish   bo’lishini   ta’kidladi.   2009-yil   oxiriga   kelib
Obama   AQSH   harbiy   kuchlari   30,000   ga   oshirilishini   e’lon   qildi   va   NATOdagi
ittifoqdoshlari   7,000   qo’shimcha   askarni   berishni   va’da   qilishdi.   2010-yildagi
oshirilish   Afg’on   hukumatini   qo’llovchi   harbiy   kuchlarning   120,000   ga   yetishiga
olib keldi, shundan  uchdan ikki qismini AQSH qo’shinlari tashkil qildi. Bu o’sish
Tolibonlar   bilan   kurashishning   kuchayishiga   va   o’z   yo’qotishlarining   oshishiga
sabab bo’ldi.
Aniq   dushmanga   qarshi   birgalikda   kurashish   kundek   ravshan   bo’lgan   bir
vaqtda,   turli   manfaatlar   sababli   davlatlar   o’rtasida   turli   bo’linishlar   yuzaga   keldi.
Berilgan   mazkur   bo’lingan   manfaatlar,   Hindistonning   Afg’onistondagi   roli   va
harakatlari     AQSH   maqsadlari   va   qiziqishlaridan   ancha   yiroq.   2009-yilda
mintaqaga   tashrif   buyurgan   mutaxassis   Richard   Holbruk   shunday   fikr   bildirdi,   “
dunyoning   bu   qismidagi   har   kim   bir   maqsadda   harakat   qilishlarini   tushunib
yetishlari zarur, Hindiston, Pokiston va AQSH umumiy dushmanga yuzlashmoqda,
biz birga  harakat  qilishimiz  kerak…  biz  buni  qiyin bo’lishini   bilamiz, ammo  uch
davlatning milliy xavfsizlik manfaatlari aniq xavfli holatda turibdi” 1
.
2010-yil   yanvarda   saylov   komissiyasi   parlament   saylovlarini   moliyaviy
yetishmovchilik,   moddiy   ra’minot   yetishmasligi   va   xavfsizlik   sababli   maydan
sentabrga   kechiktirdi.   Fevralda   NATO   va   Afg’on   kuchlari   Helmand
provensiyasiga   hujumini   kuchaytirva   martga   qadar   strategik   shahar   hisoblangan
Marjahni o’z nazoratlariga olishdi; keyinroq Qandahor ustidan hukumat nazoratini
qayta   o’rnatish   bo’yicha   izchil   harakatlar   boshlandi.   2010-yil   boshlarida
Afg’onistondagi   saylovlarda   xorijiy   aralashuvlar   ayblarini   o’z   ichiga   olgan   qator
ayblovlar   sababli   president   va   AQSH,   NATO   va   BMT   bilan
kelishmovchiliklarning o’sgani kuzatildi. Xuddi davr mobaynida u uning kabineti
nomzodlari uchun parlament qo’llab-quvvotlovini yutishda qiyinchilikka uchradi.
1
US   seeks   India’s   full   involvement   for   AfPak   policy’s   success,   PTI   News   Agency   (India)   from   BBC   Monitoring
South Asia , 2009. –P.4. 50
Shu   vaqt   orasida,   2010-yilda   mamlakatning   eng   yirik   xususiy   banki
hisoblangan   Kobul   Bank   samarasiz   tashkillashtirilgan   boshqaruv,   firibgarlik   va
bankdagi   o’yinlar   sababli   hukumat   bilan   a’loqalari   mavjud   bo’lgan   ijrochilar   va
aksiyadorlar   bilan   munosabatlarda   inqorozli   ahvolga   kelib   qolishdi;   bir   qancha
millionlar   qarz   berishdagi   g’irromliklar   sababli   havoga   sovurildi.   Korrupsiyaga
Afg’on   xalqi   tomonidan   xavfsizlik   va   ishsizlikdan   keyingi   o’rindagi   tashvish
sifatida qaramoqdalar. 2012-yilda Transparency International Afg’onistonni 176 ta
korrupsiya   eng   rivojlangan   davlatdan   174-o’rinda   deb   baholadi.   Oldingi
raqamlarda esa Shimoliy Koreya va Somali turibdi 1
.
Prezident   Barak   Obama   2009-yil   27-martda   Afg’oniston   va   Pokistondagi
ahvolga a’loqador bo’lgan butunlay yangi o’zining ma’muriyatining strategiyasini
e’lon qildi.
Kori   Schakening   fikrlariga   ko’ra   Obamaning   Af-Pak   strategiyaning   uchta
jiddiy   muammosi   bor.   Birinchisi,   Afg’oniston   Obama   administratsiyasi   kutgan
tezlashtrilgan   loyihalarni   amalga   oshira   olmaydi.   Bunday   ko’p   sonly   qobiliyatli
harbiylarni   va   politsiyachilarni   (134,000   qo’shin,   82,000   politsiya   xodimlari)
tuzish   uchun   anchagina   vaqt   kerak   bo’ladi.   Vaholanki,   bu   ishlar   2011-yilning
oxirlaridan amalga osha  boshladi.  Ikkinchisi,  garchi  fuqaro birliklari  ta’kidlangan
bo’lsada,   qadamlar   “AQSH   fuqarolarining   muhim   yordamini   ishlab   chiqish”
ovozlari   eshitilmadi.   Va   oxirgisi,   strategiya   faqat   AQSH   manfaatlaridan   kelib
chiqmoqda. NATOning rahbariy davlati yo’q va garchi davlatlar maslahatlashgan
bo’lsalarda,   ittifoq   yoki   uni   yaxshilash   uchun   talab   qilingan   manbalar     amalga
oshmadi 2
.
Brukingz   institutidan   Mihail   E.   O’Hanlon 3
  yangi   dasturni   uning   Afg’on
xalqini   himoya   qilish   va   Afg’on   harbiylarini   tayyorlash   kabi   jihatlarini     juda
maqulladi.   U   Pokistonga   ko’proq   e’tibor   qaratilgan   qarorlarni   qo’llab   quvvatladi.
Biroq   u   strategiya   aniq   ishlanmalarga   muhtoj   deb   hisoblaydi.   Uning
1
Department   for   International   Development-DFID’s   Anti-Corruption   strategy   for   Afghanistan.   Jan.   2013.
http://www.dfid.gov.uk/afghanistan
2
Aprajita Kashyap Af-Pak strategy. –New Delhi, 2009. – P.2.
3
http://www.brookings.edu/opinions/2009/0327_afghanistan_ohanlon.aspx    51
hisoblashlaricha   qo’shinlar   soni   150,000   nafar   ,   balki   undan   ko’proq   bo’lishi
kerak, ya’ni 350,000 yoki 400,000 atrofida deb hisoblaydi(ikkinchi ilova).
Bryan Bender  va Brian MacQuarrie “Boston Globe”da ma’ruza qilishlaricha
Mudofaa   vazirligi   yordamchi   sekretar   Michelle   Flournoy   Afg’onistondagi
harakatlariga   Pokistondagi   nostabil   holat   to’sqinlik   qilmoqda.     U   yana   shuni
qo’shimcha   qildiki,   Afg’onistondagi   omadsizlik   Pokistondagi   omadsizlik
xavfining o’sishidir 1
.
O’shandan keyin ma’muriyat tomonidan qo’yilgan shartlardan xavotir va “Af-
Pak” strategiyasiga aloqador masalalar bo’yicha munozaralar va tanqidlar sezilarli
darajada yuz berdi.
Milliy   Xavfsizlik   Maslahatchisi   James   Jones   AQSH   “Afg’oniston   va
Pokistonga   nisbatan   ikkita   davlat   sifatida,   ammo   mintaqada   bitta   talab   sifatida
muomala qiladi” deb izohladi.
Barak   Obama   bir   qanda   maqsadlarni   o’zining   nutqida   ilgari   surdi:
Afg’oniston   va   Pokistonda   Al-Qoidani   bo’lib,   parchalab,   mag’lub   qilish;
keyinchalik   yana   mamlakatga   qaytishini   oldini   olish;   Al-Qoidani   Pokistonda
joylashgan   asosiy   makonlarini   yo’q   qilish,   chunki   “Pokistonga   kelajakda   xavf
faqat Al-Qoida va uning ekstremistik ittifoqlaridan kelishi mumkin”.
U,   shuningdek,   AQSH   Pokistonga   so’ngi   5   yilda   moliyaviy   ko’makni   1.5
mln. dollarga oshiradi, va bu yana 5 yilga uzaytiriladi; ammo hech qanday “bo’sh
cheklar”   bo’lmaydi.   O’rniga   rivojlanish   va   tezda   yuksalish   uchun   standartlar
bo’ladi. Bunga qo’shimcha tazrda 17 ming askar Afg’onistonga yuboriladi, 4 ming
Afg’on   Milliy   Xavfsizlik   Kuchlarini   Afg’on   xalqi   xavfsizligini   ta’minlash   uchun
tayyorlash   uchun   jo’natiladi.   Obama,   shuningdek,   ko’p   imkoniyatlar   Afg’oniston
va Pokiston fuqarolari xavfsizligi va ijtimoiy-qurilishga sarflanishini aytib o’tdi.
Spearheadresearch.org 2
  saytida   chiqqan   “Af-Pak   strategiyasining   qayta
ko’rilishi”   mavzusidagi   maqolada   AQSHning   bu   qabilaviy   hududlardagi   harbiy
faoliyatini   tanqid   qilgan.   Chunki   bu   holat   Pokistonning   suverenitetini   buzadi   va
1
  Bryan Bender and Brian MacQuarrie, US wary of Pakistan’s ceasefire with Afghanistan,   Boston Globe , 23 April
2009
2
  Af-Pak strategy review,  spearheadresearch.org , 30 March 2009 52
unga   ziddir.   Hujumlar   terroristlarning   yangi   a’zolarnig   to’plashiga   sababchi
bo’lishi mumkin va bu narsa xalqning g’azablanishiga olib kelishi mumkin.
Manbani kuzatishning maqsadi Af-Pak strategiyasi bo’yicha davom etayotgan
munozalarni   tahlil   qilishdir.   Mavjud   manba   quyidagi   mavzularni   keng
kategoriyalaydi.   Birinchidan,   AQSH   tomonidan   perspektivalar   –   ko’pgina
maqolalar   va   ma’lumotlar   mazkur   strategiya   AQSH   manfaatlariga   zararli   deb
topmoqda. 
Ba’zilarni   buni   juda   foydali   va   Afg’oniston   va   Pokiston   hukumatlarining
tashabbuslariga   juda   kam   e’ribor   qaratilgan   deb   hisoblashmoqda.   Ikkinchidan,
Pokistonga a’loqador – ko’pgina maqolalarda bu strategiya Pokiston manfaatlariga
qarshi degan fikrlar yuritilmoqda. Juda kamchilik tadqiqot davomida “nega AQSH
Pokistonga ko’proq e’tibor qaratishi kerak” degan fikrni ma’qulladilar. 
Uchinchidan,   Afg’onistonning   nuqtai-nazari   bo’yicha   –   ko’pgina   maqolalar
qanday   qilib   Af-Pak   strategiyasi   Afg’onistonda   tinchlik   va   barqarorlikka   to’siq
bo’lishi   mumkin   degan   fikrga   e’tibor   qaratishgan,   ba   juda   kamchilik   yangi
strategiyani   ma’qullagan.   Va   nihoyat,   Hindiston   qarashi   Obama   strategiyani
Hindiston manfaatlari uchun foydali deb hisoblashmayapti.
BBCning diplomatik muharriri Mark Urban, “AQSHning Af-Pak strategiyasi
borasidagi xavotiri” 1
 nomli xabarnomasida so’ngi besh yillik tajribaga qaramasdan
Pokistonga   berilgan   ko’makning   oshib   borayotganidan   ko’makdan
Kongresmenlarning   asabiylashayotganini   ko’rsatib   beradi.   Milliardlab   dollarlar
moliyaviy   yordam       qo’zg’alonchi   operatsiyalarga   qarshi   samaradorlik   va   Al-
Qoidaning   boshpanalarining   tozalanishni   kuchaytirishda   muvaffaqiyatga
erishmadi.
2.3.   Xalqaro   tinchlikparvar   kuchlarining   Afg‘oniston   hududidan   olib
chiqib ketilishi masalasi
1
 Mark Urban, US disquiet over af-pak strategy, BBC, 6 May 2009 53
Klinton ma’muriyati   Tolibonlar  1994-yil  Qandahorni   egallaganda,  ular   bilan
muzokalar   o’tkazishga   harakat   qildi.   Ammo   ma’muriyat   ularning   siyosatini   va
yomonlashgan   a’loqalarni   to’g’irlay   olmadi.   AQSH   Tolibonlarning   hukumatini
qonuniy   hukumat   sifatida   tan   olishdan   bosh   tortdi.   AQSH   Tolibonlar   bilan   emas
Rabboni hukumati bilan a’loqa qildi 1
. Shundan keyin AQSHning tashqi siyosatida
Afg’oniston   muhim   rol   o’ynay   boshladi.   9-sentabr   voqealaridan   keyin   mazkur
mamlakatda xalqaro kaolitsiyaning harbiy operatsiyalari boshlanib ketdi.
Afg’onistondagi  urush  ancha qimmatga tushdi. 2001-yildan beri  570 millard
dollarda   sarflandi.   Iroq   va   Afg’onistonda   urushi   sababli   jabrlanganlarga   yordam
berish   uchun   esa   700   milliard   dollar   zarur   bo’ldi.   Afg’oniston   esa   atiga   1.800   ta
AQSH harbiylari va 12,000 Afg’on fuqarolari xarajatlarini qopladi 2
.
2011-yil iyunda, Pokistonda Osama bin Loden o’ldirilganindan keyin, AQSH
prezidenti   Obama   tez   orada   AQSH   qo’shinlari   mamlakatni   tark   etishini   va   shu
bilan   birga   bir   yil   ichida   30,000   askar   olib   chiqib   ketilishini   bayon   qildi.
Afg’oniston   janubida   Tolibonlar   bilan   muvaffaqiyatli   janglar   olib   borgan   qo’shin
tezda   o’z   e’tiborini   sharqiy   Afg’onistonga   qaratdi.   Deyarli   xuddi   shu   vaqtda
NATO kuchlari mamlakat xavfsizligini Afg’on mahalliy harbiylariga topshirishga
katta   tayyorgarlikni   boshlashdi.   Iyulda   kuchli   va   qarshi   kurashuvchi   shaxs,
Qandahorning mahalliy kengashi rahbari, Hamid Karzayning o’gay akasi hayotiga
suiqasd   o’tkazildi,   sentabrda   esa   Tolibonlar   bilan   tinchlik   muzokaralarini   olib
borayotgan   sobiq   president   Burhoniddin   Rabboni   ham   tinchlik   bo’yicha
tashabbuslar   boshi   berk   ko’cha   kirgan   holatda   o’ldirildi.   2011-yil   sentabrda   va
2012-yil aprelda Kobulda NATO va Afg’on kuchlarini nazorat ostiga oluvchi firni
so’roq ostiga oluvchi jiddiy, ammo chegaralangan hujumlar bo’ldi; bu hujumlarda
Al   Qoida   bilan   a’loqalari   bo’lgan   Pashtunlarning   Haqqoni   tarmog’ining   qo’li
borligi   aniqlandi.   2012-yildagi   NATO   sammiti   2014-yilgacha   xorijiy
tinchlikparvar kuchlarni Afg’onistondan olib chiqib ketilishini ma’qulladi.
1
Kenneth   K.   Afghanistan:   Post-Taliban   governance,   security,   and   U.S.   policy.   –   Congressional   research   service.
February 8, 2013. –P.7.
2
  http://www.afghanistanstudygroup.org/2012/01/04/withdraw-troops-from-afghanistan-but-stay-engaged/ 54
2012-yil   1-apreldan   30-sentabrgacha   bo’lgan   davrni   tahli   qilish   jarayonida,
Kaolitsiya   va   boshqa   hamkorlar   Afg’on   milliy   xavfsizlik   kuchlariga   xavfsizlikni
ta’minlashni   topshirishni   boshlashdi   va   davom   ettirishmoqda.   Ittifoqdoshlar
Afg’onistonda   xavfsizlikni   ta’minlash   maqsadida   uzoq   muddatli   shartnomalar
imzolardilar. May oyida Prezident Barak Obama va Prezident Hamid Karzay ikki
davlat   hamkorligini   kelajakda   ta’minlovchi   Strategik   hamkorlik   kelishuvini
imzoladilar.   2012-yil   mayda   Chikago   Sammitida   NATO-ISAF 1
  davlatlari
Afg’onistonni   2017-yilga   qadar   miloyaviy   qo’llab-quvvatlashlarini   bildirdilar.
Shundan   keyin   bir   o’tib   Tokyo   Konferensiyasida   xalqaro   hamjamiyat   2015-yilga
qadar moliyaviy ko’makni berib turishga kelishib olishdi 2
.
Graham   Allison   va   Jon   Deutchlarning   yozgan   maqolalarida   Afg’onitonning
zamonaviy, rivojlangan va demokratik davlat bo’lishi AQSH uchun uncha muhim
manfaat   emaslgi   ta’kidlangan.     Ular   shuni   aytib   o’tishadi:   Prezident   Obamaning
o’zi   saylov   oldi   kompaniyasida   shuni   ta’kidlaydiki   “Amerikaning   Afg’onistonda
faqat   bitta   juda   muhim   manfaati   bor:   AQSH   qarshi   hujumlar   uchun   u   yerning
bazaga   aylanmasligi”.   Bu   narsa   Afg’onistonni   rivojlantirish   degani   emasligi   ular
shu bilan asoslashga harakat qilishadi 3
.  
85,795   nafar   xalqaro   tinchlikparvar   qo’shinlarning   47,000   nafari   AQSH
qo’shinlaridir 4
.     36   ta   davlarning   bu   faoliyatga   aralashuvi   juda   muhimdir   ammo
bular   chegaralangan.   Xalqaro   kaolitsiya   ulushi   uncha   ko’p   miqdorni   tashkil
etmaydi.   Masalan,   Buyuk   Britaniyaning   qo’shinlari   9,500,   Germaniya,   Fransiya,
Niderlandiya,   Italiya   va   Polshaning     harbiy   askarlari   ming   nafar   ko’proq 5
.   Barak
Obama   buni   quyidagi   tushuntiradi:   “AQSH   va   Buyuk   Britaniya   mazkur   ishlarga
jalb   qilindi   va   aralashmoqda,   ammo   hech   Tolibonlar   bilan   jang   qilishni
istamaydi” 6
. Xalqaro hamjamiyat bu masalaga yaqindan qarab kelmoqda. Bu yerda
AQSH   tinchlik   o’rnata   oladimi   yo   yo’q   bu   juda   muhim.”   Shuning   uchun   AQSH
1
Izoh –  ISAF- International Security Assistance Force
2
  Report on progress toward security and stability in Afghanistan. – Report to congress.  Dec. 2012.
3
  Graham Allison and John Deutch, The Real Afghan Issue is Pakistan. 2010.
4
  NATO in Afghanistan: Go Big or Get Out. Roland Paris.  The Globe and Mail, 25 October 2006.
5
  NATO Winning Battles, Losing Afghanistan. Ali Gharib. Asia Times, 2 February 2008 .
6
  Saving Afghanistan: An Appeal and Plan for Urgent Action The Atlantic Council of the United States, 30 January
2008 . 55
qo’shinlari   Afg’onistonda   qolishi   va   NATO   kuchlariga   to   Al-Qoidaga   qarshi
kurash tugamagunga qadar ko’maklashishi zarur.
“Eurasianet.org 1
”ning   bir   maqolasida     shu   narsaga   e’tibor   qaratiladiki,
Afg’onistonda   harbiylarning   tashkillashtirilishi   xalqning   kulfatlari   oshashi
xavotirlarga   sabab   bo’lmoqdaki.   Ittifoq   kuchlari   va   mahalliy   aholi   o’rtasidagi
asosiy   kelishmovchilik   oddiy   xalqning   ko’proq   qurbon   berishiga   sababchi
bo’lmoqda.
2009-yil   dekabrda   president   Obama   2014-yilga   qadar   AQSH   qo’shinlarini
Afg’onistondan   olib   chiqib   ketilishini   aytdi.   2010-yil   22-iyunda   Obama   2011-
yilning oxirlariga qadar chiqib ketilishini e’lon qilgan edi va 2012-yil yozga qadar
qo’shimcha   23,000   qo’shin   olib   chiqib   ketilishini   aytdi.   Hozirda   80,000   harbiy
xizmatchilar Afg’onistonda qolmoqda 2
.
Zeenia   Satti   Af-Pak   strategiya   “Afg’on   xalqi   uchun   yaxshiligini,   ammo
hukumati uchun yomon ekanligini aytib o’tdi. O’zlarining vakillarini saylagan turli
provinsiyalar   va   etnik   guruhlar   terroristik   aktlarni   va   ayol   hamda   qizlarni
haqoratlashlarni   amalga   oshirmaydilar,   balki   yaxshiroq   ishlashadi   hamda
Karzayning Afg’onistonda barqarorlik o’rtanishiga ishonchlari ortadi.
Afg’onistondagi   urush   o’n   yildan   oshiroqqa   cho’zilib   ketdi   va   Amerika
urushlari tarixida Vetnamdan keying eng uzoq cho’zilgan urush bo’lib qolmoqda. 
AQSH   va   uning   hamkor   davlatlari   2014-yilgacha   Afg’onistondagi   harbiy
ishtirokini qisqartirish va xalqaro xavfsizlik missiyasini yaqkunlamoqchi. 2013-yil
11-yanvarda   e’lon   qilingan   Prezident   Obama   va   Afg’oniston   prezidenti   Hamid
Karzayning   kelishuvi   bo’yicha   2013-yil   bahorida   Afg’on   harbiy   kuchlari   butun
mamlakatdagi   xavfsizlikni   o’z   zimmasiga   ola   boshlaydi.   2011-yil   iyun   oyida
100,000   nafarga   yetkazilgan   Afg’onistondagi   AQSH   qo’shinlari   2012-yil   20-
sentabrga   qadar   68,000   nafargacha   qisqartirildi.   Yana   34,000   harbiy   xizmatchi
2014-yil   fevral   oyigacha   mamlakatdan   olib   chiqib   ketiladi 3
.     AQSHning   2014-
1
Aunohita   Mojumdar,   Afghanistan:   Obama’s   afpak   strategy   and   Afghanistan’s   response,   eurasianet.org ,   4   April
2009
2
http://www.usnews.com/debate-club/should-the-us-withdraw-from-afghanistan-sooner
3
Kenneth   K.   Afghanistan:   Post-Taliban   governance,   security,   and   U.S.   policy.   –   Congressional   research   service.
February  8, 2013. – P .2. 56
yildan   keyin   qoladigan   qo’shinlari   soni   2013-yil   o’rtalarida   e’lon   qilinadi,   ammo
tanlovlar   8,000-12,000   AQSH   harbiylari   va   yarim   mingga   yaqin   hamkorlik
kuchlari   bo’lishi   aytilmoqda.   2014-yildan   keyin   qoladigan   AQSH   qo’shinlari
2013-yil   1-mayda   imzolangan   AQSH-Afg’oniston   strategik   hamkorlik   bitimi
bo’yicha   harakat   qilishadi.   Ular   Afg’on   Milliy   Xavfsizlik   Kuchlarini   (ANSF)
tayyorlaydi,   ammo   ba’zilari   terrorizmga   qarshi   kurashlarda   ham   jalb   etiladi.
Hamon,   2014-yildan   keyingi   xalqaro   kuchlar   chiqib   ketganidan   keyin
Tolibonlarning   qayta   hokimiyatni   olish   vahimasi   va   nobarqaror   holatdan
qo’rquvga tushgan etnik va siyosiy fraksiya rahbarlari o’zlarining harbiy kuchlarini
qayta tiklashmoqda.
Ma’muriyatni   2014-yildan   keyin   Afg’onistonda   kuchsiz   va   korrupsiyaga
botgan   hokimiyat   hamda   Pokistondagi   isyonchilarning   boshpanalari
tashvishlantirmoqda.   AQSH   rasmiylari   Afg’on   hukumatini   shaffof   va   samarali
bo’lishiga   harakat   qilishmoqda   va   2014-yil   5-apreldagi   saylovlarda   2009-2010-
yillardagi   Afg’onistondagi   saylovlarda   sodir   bo’lgan   soxtalashtirishlardan   xolis
qilishmoqchi.   Afg’oniston   saylov   komissiyasi   keying   president   saylovlari   NATO
harbiy kuchlari  mamlakatdan  olib chiqib ketilishidan  bir  necha  oldin, 2014-yil  5-
aprelda   bo’lishini   ma’lum   qilgan.   Hamid   Karzay   uchinchi   marta   o’z   nomzodini
qo’ya   olmaydi 1
.     Mamlakat   xavfsizligi   uchun   kutilmagan   potensial   foyda   Afg’on
hukumati   va   Tolibonlar   o’rtasidagi   kelishuvlar   bo’lishi   mumkin.   2010-yildan
boshlangan,   ba’zan   bo’lib   turadigan,   lekin   norasmiy   muhokamalar   tashabbuslar
davom   etdi   va   bir   qancha   muzokaralar   aniq   maqsadlarga   aylantirildi.
Afg’onistondagi ba’zi kamchilik guruhlar va ayollar guruhi Tolibonlar bo’layotgan
mazkur   tashabbuslar   mamlakatdagi   inson   huquqlari   va   etnik   hokimiyat   bo’linishi
tartibini buzib yuborishi mumkinligidan qo’rqishmoqda.  
AQSH   va   boshqa   donor   davlatlar   turli   infrastruktura   loyihalarini   amalga
oshirishda   davom   etishmoqda   –   xususan,   suv,   elektr   energiyasi   va   yollarga   oid
loyihalarni.   Jiddiy   iqtisodiy   pasayishni   oldini   olish   uchun   xalqaro   donorlar
o’zlarining   aralashuvlarini   kamaytishmoqda,   AQSH   rasmiylari   Afg’oniston
1
The   Economist  –  November  3/2013. P .7. 57
o’zining   qishloq   xo’jaligi   va   miniral   resurslarini   hamda   uglevodorod   resurslarini
ishga   soladi.   Shunday   ham   bo’lmoqda.   2011-yil   Afg’oniston   tomoni   Xitoyning
“CNPC”   kompaniyasi   bilan   25   yillik   shartmoni   imzoladi.   Afg’oniston
hukumatining bayon qilishi bo’yicha “CNPC” kuniga 1,95 ming barrel neft qazib
oladi,   2013-yil   1-yanvardan   boshlab   bu   raqam   yiliga   1.5   mln.   barrel   chiqarilishi
ko’zlandi 1
.   AQSH   rasmiylari   bundan   tashqari   Afg’onistonning   mintaqaviy   savdo
va investitsiya hamkoligiga qo’shish yo’llarini izlashmoqda. 
Iqtisodiyotda   mufavvaqiyatlarga   erishilgan   bo’lsada,   ammo   baribir
Afg’oniton xalqaro moliyaviy ko’makka muhtojligicha qolmoqda. 2012-moliyaviy
yil oxirlariga qadar Tolibonlar hukumati ag’darilgan beri AQSH Afg’onistonga 83
mlrd.   dollar   moliyaviy   yordam   ko’rsatdi,   shulardan   51   mlrd.   dollar   afg’on
harbiylarini tayyorlash va jihozlash ishlariga sarflandi. 2001-2012-yillar davomida
Afg’onistonga intervensiya barcha xarajatlarni hisobga olganda 557 mlrd. dollarga
tushdi.   9.7  mlrd.  dollar   iqtisodiy   yordam   va   qo’shimcha   82   mlrd.   dollar   2013-yil
davomida   AQSH   harbiylariga   sarfanadi.   2012-yil   8-iyunda   Tokyo   donorlari
konfrensiyasida e’lon qilinganidek iqtisodiy yordam xuddi shu darajada 2017-yilga
qadar berib turiladi 2
. 
AQSHning Afg’nistonni tark etishiga bir qancha faktorlar ta’siz ko’rsatdi.
Birinchidan,   AQSHning   bu   mamlakatdagi   harbiy   harakatlari   unga   qarshi
munosababni kuchaytirdi. AQSHning mazkur mamlakatdagi harbiy harakatlarning
9-yili butun mamlakat bo’ylab unga qarshi munosabatlar kuchayib ketdi.
Ikkinchidan, Afg’onistondagi  muammo noharbiy yechimlarni talab etmoqda.
Afg’oniston   dunyoning   to’rtinchi   qashshoq   davlati   hisoblanadi,   bunga   30   yillab
davom etgan urush va uning oqibatlari sabab bo’ldi. 
Uchinchidan,   AQSH   harbiylarining   mamlakatdagi   mavjudligi   Tolibonlar
harakatini yanada kuchayishiga sabab bo’ldi.
1
Михаил Агаджанян   Кит ай в Афганистане: экономические   инвестиции с пр ицелом на   внешнеполитические
дивиденды .  M., 2012. –C.9.
2
Kenneth   K.   Afghanistan:   Post-Taliban   governance,   security,   and   U.S.   policy.   –   Congressional   research   service.
February 8, 2013. –P.14. 58
To’rtinchidan,   Afg’onistonning   mudofaa   va   xavfsizlik   kuchlarining
shakllantirilishi   qolmaslik   sababidir.   AQSH   harbiylari   va   NATO   rejalari   eng
kamida   2-3   yil   davomida   Afg’on   harbiylarini   va   xavfsizlik   kuchlari
mashg’ulotlarini davomiyligini ta’minlash. Ular mahalliy mudofaa kuchlarini 300-
400,000  ga   yetkazish   tavsiya   qildilar.  Biroq   Afg’onistonning   yillik   davlat   budjeti
750   million   dollarni   tashkil   qilgan   holda,   hukumat   buncha   harbiy   xizmatchining
oylik maoshini bera olmaydi. 
AQSH   mudofaa   vaziri   Leon   Panetta   va   NATOdagi   hamkasbi   2014-yildan
keyin   Afg’onistonda   qoladigan   harbiylar   sonini   8,000   dan   12,000ga   oshirishni
ko’rib chiqdilar.  
  “Biz   Lissabon   sammitida   kelib   olganimizdek,   2014-yil   oxirlariga   qadar
barcha   majburiyatlarimizni   to’laligicha   Afg’on   xavfsizlik   kuchlariga   topshiramiz.
Bizning maqsadimiz o’zgarmaydi” 1
.
Vazirlar   Brusselga   11   yillik   urushni   yakunlashni   muhokama   etish   uchun
yig’ildilar.   President   Barak   Obama   oxirgi   jangovor   operatsiylarda   ishtirok   etib
yurgan   askar   Afg’onistonni   xavfsizlik   kuchlariga   topshirib   2014-yil   31-dekabrda
Afg’onistonni tark etishini aytib o’tdi. 
Germaniya   Mudofaa   Vaziri   Tomas   de   Maiziere   jurnalistlarga   Panetta   2014-
yildan   keyin   mamlakatda   8,000   dan   10,000   ga   qadar   harbiylar   qolishini   ma’lum
qilganini bayonot qildi. 
Britaniya   Afg’onistondagi   harbiy   harakatlarda   ishtirokini   davom   ettirmoqda.
Bu   ishtirok   u   yerdagi   xavfsizlikka   va   fuqarolarning   hayotdan   ko’z   yumushiga
sabab   bo’lmoqda.   Britaniya   hukumatia   tezroq   Afg’onistondan   qo’shinlarini   olib
chiqib ketish zarurligi to’g’risidagi ko’pgina iltimosnomalar tushmoqda. 
AQSH Afg’onistondagi maqsadi Al Qoidaning boshpanalarini yo’q qilish va
Tolibonlarning  Afg’on   hukumatini   egallab   olishiga   qarshilik   qilish.   Bu   strategiya
konsepsiya   AQSH   va   xalqaro   hamkorlar   hamda   afg’onlar   mustahkam   davlat
siyosati   yaratish   va   xavfsizlikgini   ta’minlash   davomida   Tolibon
qo’zg’alonchilarini yo’q qilish va AQSHning harbiy kuchlarini kamaytirishdir.
1
NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen, 2 April 2012 59
Mamlakatdan   xalqaro   tinchlikparvar   qo’shinlarning   olib   chiqib   ketilish
masalasi   ko’pgian   davlatlarning   murakkab   masalaga   aylangan.   Ba’zi   tahlilchilar
Obamaning   bundan   qisqa   vaqt   ichida   shuncha   ko’p   sonli   qo’shinni   olib   chiqib
ketish   qarori   ancha   qiyinligini   aytishmoqda.     Bunga   qator   sabablar   ham   mavjud.
Hozir   xalqaro  kaolitsiya   oldida   qo’shinlarni   olib  chiqib   ketishning   ikki   yo’li   bor:
janubiy yo’nalish va shimoliy yo’nalish. Janubiy yo’nalish Pokiston davlati orqali
o’tadi. Hozirgi kunda AQSH va Pokiston munosabatlarida sovuqchilik tushganligi
sababli   bu   yo’nalish   kelajagi   savol   ostida   turibdi.   AQSH   munosabatlarni
yaxshilash   maqsadida   bir   qancha   takliflar   bilan   chiqdi.   Bu   takliflar   zaminida
moliyaviy ko’mak yotibdi. Lekin AQSH unchalik ham ko’p miqdordagi moliyaviy
ko’mak   berish   niyatida   emas.   Bu   narsa   esa   o’z   navbatida   Pokiston   tomonining
yanada   jahllantirayotgani   aniq.   Asosan   munosabatlarning   sovuqlashishiga
AQSHning   uning   hududida   harbiy   operatsiyalar   olib   borganligi   bo’ldi.   Ko’pgina
tahlilchilar bu borada o’z fikrlarini bildirib o’tdilar. Ba’zi tahlilchilar bu harakatlar
Pokistonning suvirenetitetiga tahdid deb baholashdi. Bunga ham AQSHning haqqi
bor  deb qarasak  bir  tarafdan to’g’ri  bo’ladi. Chunki  Tolibonlar va boshqa jangari
guruhlarning   asosiy   dala   lagerlari   aynan   Pokistonning   Afg’oniston   bilan
chegaradosh   hududlarida   joylashgan   bo’lib,   bugunda   kunda   bu   holat   hech   kimga
sir emas. 
Ekspertlarning  fikrlariga  ko‘ra,  Pokiston  parlamentining  beshdan  bir   qismini
islom   fundamentalistlari   va   mamlkat   armiyasining   yuqori   mansabdorlari   tashkil
etadi.   Aynan   ular   “Toliblar   harakati”ni   qo‘llab   –   quvvatlamoqdalar 1
.   Bundan
tashqari, Pokiston aholisining ko‘pchilik qismi ham Toliblarga ko‘mak bermoqda.
Jamoatchilik fikri so‘rovlari natijasiga ko‘ra, AQShning terrorizmga qarshi jangga
kirishini Pokistonliklarning 30%i qo‘llab – quvvatlagan. 
AQS H ,   NATO   va   Afg‘oniston   vakillari   esa   “Toliblar   harakati”ning   shtab   –
kvartirasi Pokistonning Kvetta shahrida joylashgan deb hisoblamoqdalar. Pokiston
prezidentining   qayd   etishicha,   jangarilar   chegarani   kesib   o‘tib   harakat   qilmoqda,
1
Талибы   и   НАТО   в   афгано - пакистанском   приграничье .   //   http://www.hs.uz/news/single   news.cfm?20502   -
23 . 08 . 2006 60
ularning bazasi  Afg‘onistonda  joylashgan  ammo, “Toliblar  harakati” Pokistondan
qo‘llab – quvvatlanmoqda 1
.
Pokiston   tomonining   o’zi   esa   bu   bilan   kurashishga   bel   bog’lagani   yo’q.
Aksincha,   bundan   o’zning   ba’zi   manfaatlari   yo’lida   foydalanishga   harakat
qilmoqda.   Ya’ni   Hindiston   bilan   mojarolarni   jangari   guruhlar   qo’li   bilan   amalga
oshirishni   maqul   ko’rmoqda.   Shu   kelishmovchiliklar   janubiy   yo’nalishning
kelajagini bashorat qilishga qiyinchilik tug’dirmoqda. 
AQSh bir qancha vaqt Pokiston – Afg‘oniston munosabatlarida faol vositachi,
biroq   betaraf   davlat   sifatida   rol   o‘ynab   keldi.   So‘nggi   vaqtlarda   esa   AQSh
ma’muriyati   Afg‘oniston   hududiga   kirib   kelayotgan   jangarilarga   nisbatan   tegishli
choralar ko‘rishni Pokistondan talab qilmoqda.
Xususan,   bu   Pokistonga   nisbatan   nafaqat   siyosiy   diplomatik   choralar,   balki
harbiy   kuch   xarakteridagi   choralarni   ko‘rish   to‘g‘risidagi   ogohlantirishlarda   o‘z
ifodasini topmoqda.
Afg’onistondan AQSH qo’shinlarining batamom olib chiqib ketilishi2011-yil
iyundagi Prezident  Obamaning nutqida ham eslatib o’tdi. Aslida, 2012-yil iyunda
AQSH   va   Afg’oniston   o’rtasidagi   strategik   hamkorlik   shartnomasi   imzolanib,
AQSHning 2014-yildan keyingi mavjudligini ta’minlaydi.
2012-yil   15-noyabrda   Afg’oniston   va   AQSH   o’rtasida   Afg’onistonda   2014-
yildan keyingi qancha qo’shin qolishi va qancha vaqt qolishi borasidagi masalalar
AQSHning   harbiy   ishtiroki   ikki   tomonlama   kelishuvlar   borasida   tashabbuslar
boshlanib ketdi. 
68,000   qo’shinni   olib   chiqib   ketish   masalasi   juda   katta   bo’lib   qolmoqda.
General Jon Allen 60,000 harbiy xismatchini 2013-yil kuziga qadar saqlab qolishni
maqsad qilmoqda.
2012-yil mart oyida quyidagi tanlovlar ko’rib chiqildi.:
1. Vitse   president   Joy   Baydon   tomonidan   qo’shinlarni   tezkorlikda   olib
chiqib   ketish   masalasi   batafsil   bayon   qilinib,   2013-yil   oxiriga   qadar,   ehtimol,
20,000 qo’shin olib chiqib ketilishi aytildi.
1
 Rubin B . R.. A Boder Affair // The Wall Street Journal .  –2006. – Vol.51.  – №.86.  – Р.23. 61
2. Bosqichma-bosqich   qo’shinlarni   kamaytirib   borish   rejasi   2012-yil
oxiriga   qadar   10,000   qo’shin   olib   chiqib   ketilishi   aytilgan   edi.   Bu   raqamga
qo’shimcha ravishda 2013-yil iyunga qadar 38,000 va 48,000 o’rtasidagi qo’shinni
qoldirgan holda, 20,000 qo’shin olib chiqib ketiladi. 62
XULOSA
Afg’on muamosini bartaraf etishda juda ko’p harbiy kuchlar, mablag’lar jalb
qilinmoqda. Ammo ko’p hollarda bu kabi kuchlar o’z samarasini unchalik darajada
ko’rsata olmayapti. Mavzu o’rgangan holda shunday xulosalarga kelindi:
Birinchidan,   mamlakatdagi   notinchliklarni   harbiy   yo’l   bilan   hal   qilish   ancha
mushkul   vazifa   ekanligi   yaqqol   ko’zga   tashlanadi.   Demak,   bu   vazifani,   ya’ni
mamlakatda   tinchlik   va   barqororlikni   iqtisodiy   islohotlar   yo’li   bilan   o’zgartirish
bugungi kunning aniq vazifasidir;
Ikkinchidan, bu mamlakat ko’p yillardan beri fuqarolar urushi girdobida qolib
ketdi   va   bu   holat   xalq   ma’naviyatiga   o’zining   katta   ta’sirini   ko’rsatmasdan
qolmadi. Va aynan shuning uchun asosiy vazifalardan biri bu – xalqning tinchlikka
bo’lgan ishonchini qayta uyg’otish va urushsiz taraqqiyot yo’liga olib kirish lozim;
Uchinchidan,   qariyb   12   yildirki   xaqaro   kaolitsion   kuchlar   mazkur
mamlakatda   o’z   missiyalarini   bajarib   kelmoqda.   Ularning   chiqib   ketish   xabari
mamlakatdagi   vaziyatni   yanada   qiyinlashtirmoqda   deb   ayta   olamiz.   Chunki,   ular
oxirgi  vaqtlarda, 2014-yil oxiriga qadar  o’z vazifalarini  bajarishga yana bir qadar
harakat   qilishmoqda.   Afsuski   bu   holat   gohida   tinch   aholining   qiynalishiga,
ko’pgina qurbonliklar berishiga olib kelmoqdaki, bundan tinch aholining norozilik
kayfiyati   kuchayishi   tabiiy   hol.   Bundan   tashqari,   xalqaro   tinchlikparvar
kuchlarning o’zida ham talofatlar yetmoqda. Buning oldini olish uchun kaolitsion
kuchlar   o’zlarining   bu   kabi   harbiy   harakatlarini   to’xtatishlari   lozim   va   imkoni
boricha boshqa tinch yo’llardan foydalanishlari kerak bo’ladi. 
To’rtinchidan,   Pokiston   tomonidan   Tolibonlar   harakatining   qo‘llab   –
quvvatlanishi   kabi   omillar   ushbu   muammolarning   yanada   kuchayishiga   olib
kelmoqda.   Mazkur   mamlakat   Afg’oniston   chegarasi   yaqinidagi   Tolibon
lagerlarining   mavjudligiga   “barmoq   orasidan”   qaramoqda.   Ba’zi   asoslarga
tayanadigan   bo’lsak,   bu   mamlakat   mazkur   harakatdan   o’zining   bir   qator
manfaatlarini   bajarishda   foydanmoqda.   Albatta   bu   harakatlar   mintaqa   xavfsizligi
uchun  katta  ziyon  ko’rsatmoqda.  Shu  sababli   ham   xalqaro  kaolitsion   kuchlarning
ba’zi   xatolari   ko’zga   yaqqol   tashlanadi.   Aslida   bu   kuchlar   afg’onistonda,   ya’ni 63
terroristik kuchlar o’z harakatlari uchun “poligon” qilib olgan hududda kurash olib
borishlari   emas,   shu   tinchlik   uchun   xavfli   kuchlar   joylashgan   nuqtalarni   yo’q
qilishlari   lozim   edi.   Ammo   AQSH   boshchiligidagi   mazkur   kaolitsiya   Pokiston
bilan   a’loqalarini   yomonlashtirmaslik   maqsadida   va   yana   boshqa   qator   masalalar
bo’yicha bu ishlarni to’la amalga oshirmayaptilar.
Oltinchidan,   mamlakatdagi   etnik   ayirmachilikl arga   barham   berishga   bor
imkon   bilan   harakat   qilinishi   zarur.   Bu   borada   ko’pgina   loqaydliklarga   yo’l
qo’yilmoqda.
Bundan   tashqari,   Afg’onistonning   iqtisodiy   rivoji   uchun   mamlakatdagi
korrupsiyaga   barham   berilishi   zarur.   Chunki   hozirda   mazkur   mamlakatda
korrupsiya   shu   qadar   rivojlanganki,   xorijiy   davlatlar   berayotgan   moliyaviy
ko’maklar   hukumat   korrupsiyasi   sababli   va   etnik   taqsimlanishdagi   kamchiliklar
tufayli behuda ketmoqda.
O’zbekiston   Afg’onistonga   bevosita   qo’shni   davlat   bo’lganligi   sababli,
mazkur   davlatdagi   tinch  va  barqaror  rivojlanishdan  birinchi   o’rindagi   manfaatdor
davlatdir.   Shunday   qilib   O’zbekistonning   siyosiy,   iqtisodiy,   mafkuraviy,
information,   ekologik,   harbiy   va   davlatimizning   va   jamiyatimizning   hayotiy
boshqa jihatlarni qamrab olgan milliy xavfsizlik bo’yicha manfaatlari xavfsizlikka
tahdid, jumladan xalqaro terrorizmga tahdidiga tizimli munosabat ishlab chiqishni
talab etmoqda.
Xalqaro kaolitsiya kuchlari bu mamlakatni tark etgandan so’ng uning kelajagi
qanday   bo’lishi   to’g’risida   aniq   fikrlar   yo’q.   Garchi   tomonlar   kelishuvga   tomon
yuz burgan bo’lsalarda, ertaga yana oldingi voqealar takrorlanmasligiga hech kim
kafolat   bera   olmaydi.   Shu   sababli   ham   mamlakatimiz   bu   kabi   hollarga   tayyor
turishi zarur. 64
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1 . Rahbariy adabiyotlar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari
1.1. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. –T.1. –
T.: O‘zbekiston, 1996. –364 b.
1.2. Karimov   I.A.   Bizdan   ozod   va   obod   Vatan   qolsin.   –T.2.   –T.:   O‘zbekiston,
1996. –380 b.
1.3. Karimov   I.A.   Xavfsizlik   va   barqaror   taraqqiyot   yo‘lida.   –T.6.   –T.:
O‘zbekiston, 1998. –429 b.
1.4. Karimov   I.A.   O‘z   kelajagimizni   o‘z   qo‘limiz   bilan   quramiz.   –T.7.   –T.:
O‘zbekiston, 1999. –376 b.
1.5. Karimov   I.A.   Ozod   va   obod   vatan,   erkin   va   farovon   hayot   –   pirovard
maqsadimiz. –T.8. –T.: O‘zbekiston, 2000. –528 b.
1.6. Karimov   I.A.   Vatan   ravnaqi   uchun   har   birimiz   mas’ulmiz.   –T.9.   –T.:
O‘zbekiston, 2001. –432 b.
1.7. Karimov   I.A.   Xavfsizlik   va   tinchlik   uchun   kurashmoq   kerak.   –T.10.   –T.:
O‘zbekiston, 2002. –432 b.
1.8. Karimov   I.A.   Biz   tanlagan   yo‘l   –   demokratik   taraqqiyot   va   ma’rifiy   dunyo
bilan hamkorlik yo‘li. –T.11. – T.: O‘zbekiston, 2003. – 320 b.
1.9. Karimov   I.A.   Tinchlik   va   xafsizligimiz   o‘z   kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga bog‘liq. –T.12 –T.: O‘zbekiston, 2004.
–400 b.
1.10. Karimov   I.A.   O‘zbek   xalqi   hech   qachon   hech   kimga   qaram   bo‘lmaydi.   –
T.13. –T.: O‘zbekiston, 2005. –264 b.
1.11. Karimov   I.A.   Jamiyatimizni   erkinlishtirish,   islohatlarni   chuqurlashtirish,
ma’naviyatimizni   yuksaltirish   va   xalqimizning   hayot   darajasini   oshirish   – 65
barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir. –T.15. –T.: O‘zbekiston, 2005.
–320 b.
1.12. Karimov   I.A.   Vatanimizning   bosqichma-bosqich   va   barqaror   rivojlanishini
ta’minlash – bizning oliy maqsadimiz. –T.17. –T.: O‘zbekiston, 2005. –264
b.
1.13. Karimov I.A. O‘zbekiston demokratik taraqqiyotning yangi bosqichida.  –T.:
O‘zbekiston, 2005. –144.b.
1.14. Karimov   I.A.   O‘zbekiston   XXI   asr   bo‘sag‘asida:   xavfsizlikka   tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –T.:O‘zbekiston, 1997. –326.b.
1.15. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.:Ma’naviyat, 2008.
–176 b.
1.16. Karimov I.A. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi mingyillik
rivojlanish   maqsadlariga   bag‘ishlangan   yalpi   majlisida   so‘zlangan   nutq.   //
«Xalq so‘zi». 2010 yil 22 sentabr.
1.17. Mamlakatimizda   demokratik   islohatlarni   yanada   chuqurlashtirish   va
fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   konsepsiyasi.   Prezident   Islom
Karimovning O‘zbekiston RespublikasitOliy Majlisi Qonunchilik palatasi va
Senatining   qo‘shma   majlisi   dagi   ma’razusi.   //   Xalq   so‘zi,   2010   yil   13
noyabr.
1.18. Mamlakatimizni   modernizatsiya   qilish   yo‘lini   izchil   davom   ettirish   –
taraqqiyotimizning muhim omili. Prezident Islom Karimovning o‘zbekiston
Respublikasi   Konstitutsiyasi   qabul   qilinganining   18   yilligiga   bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi.// Xalq so‘zi, 2010 yil 8 dekabr.
2 . Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
2.19. O‘zbekiston Respublikasining Konstititutsiyasi. –T.: O‘zbekiston, 2008. –40
b.
2.20. O‘zbekiston  Respublikasining  tashqi  siyosiy  faoliyatining asosiy  prinsiplari
to‘g‘risida. –T.:O‘zbekiston, 1996. 66
3.   Kitoblar ,  o’quv qo’llanmalar ,  darslik va monografiyalar
3.21. Алимов   Р.   Центральная   Азия:   общность   интересов.   –Т.: Шарқ ,   2005.   –
456 с.
3.22. Алимов   Р. ,   Арифханов   Ш.   и   др.   Центральная     Азия:   формирование
новой  архитектуры безопасности. –Т.:Шарқ, 2002. –314 с.
3.23. Акмалов   Ш.   Национальная   стратегия   Республики   Узбекистан   в
вопросах   мирного   урегулирования   афганского   конфликта   (1991-2009
гг.).  – Т.: Тошкент ислом университети, 2009. – 247 с.
3.24. Ахмедов   Э.,   Сайдаминова   3.   Ўзбекистон   Республикаси.   – Т.:
Ўзбекистон, 1995 .   – 323 б.
3.25. Васъкин К . , Касымов А. Основные направления внешней политики 
Республики Узбекистан.  – Т.:  Ў збекистан, 1994 .   – 154 c.
3.26. Белокреницкий В., Москаленко В., Шаумян Т. Южная Азия в мировой 
политике.  –  М.: Наука, 2003. – 379 с.
3.27. Ганковский Ю. Пакистан: проблемы политики и эканомики. –М. ,  1978 .
– 324 с .
3.28. Дугин   А.   Геополитика   Индо-Пакистанского   конфликта.   – М. ,   2002.   –
287 с.
3.29. Бжезинский З. Великая шахматная доска.   – М. ,Меж.отношение,   1999.   –
280 с.   
3.30. Босин Ю.В. Национальные проблемы современного Афганистана.  – М.:
ИВ РАН, 1992. – 252 с.
3.31. Королев   В.   Экономическая   история   Синда   во   второй   половине   XIX -
XX -вв.  – М. ,  1999. – 324 с. 
3.32. Князев А.А. Афганский конфликт и радикальный ислам в Центральной
Азии: Сб. Док.и материалов.  – Бишкек :  Илим,   2001.  –285 с.
3.33. Ляховский А.А., Забродин В.М. Тайны Афганской войны  – М.: Плената,
1991.  –249 с.
3.34. Масутов Т. Афганские дневники.  – Алматы :  РОНД, 2004.  –186 с. 67
3.35. Материалы   Ташкентской   встречи   группы   «6+2»   по   Афганистану   под
эгидой ООН (19-20 июля 1999г).  – Т.: Шар қ , 1999.  –172 с. 
3.36. Москаленко В. Внешняя политика Пакистан. –М. ,  1984 .  – 286 с.
3.37. Мукимджонова   Р.   Пакистон   и   имнериалистические   державы   70-е
начало 80-х годов. –М. ,  1984 .  – 278 с.    
3.38. Мусульманские  страны  у границ  СНГ  (Афганистан,   Пакистан,  Иран и
Турция-современное   состояние,   история   и   перспективы).   – М. ,   2002.   –
387 с.  
3.39. Нартов Н. Геополитика. – М.: ЮНИТИДАНА, 2002. – 307 с.
3.40. Паничкин   Ю.   Политическая   борьба   в   северо-западной   пограничной
провинции   колониальной   Индии   и   присоединение   провинции   к
Пакистану (1920-1947-гг).  – М. ,  2000. – 294 с.
3.41. Пластун В. Афганистан: симптом или синдром?.  – М. ,  2001.   – 267 с.
3.42. Раҳмонов   Д.Н.   Миллий   муносабатлар   ва   уларнинг   сиёсий-ҳудудий
бошқарилиши (ҳозирги жаҳон амалиётидан).  – Т. :  Фан,   2000.  –261 б.
3.43. Сборник.   Афганистан   –   Талибан   и   мировая   политика.   –   М.:   ИВ   РАН,
1996.  –308 с.
3.44. Сикоев Р.Р. Пресса афганской эмиграции.  – М.: ИВ РАН, 1999 . –284 с.  
3.45. Стивен Таннер. Афганистан история войн  –  М.: Эксмо, 2004.  –241 с.
3.46. Темирханов   Л.   Восточные   пуштуны.   Основные   проблемы   новой
истории .   –М.: Наука, 1997.  –319 с.
3.47. Троценко Г. Национальный вопрос в Синде.  – М. ,  1990.   – 261 с.
3.48. Туляганова   Н.У.   Афганский   фактор   в   современных   международных
отношениях в Центральной Азии. –Т.:Шарк, 2004.  –272 с.
3.49. Хашимбеков   Х.   Узбеки   Северного   Афганистана.   – М.: РАН   Институт
востоковедения, 1994.  –254 с. 68
4. Avtoreferatlar
4.50   Акмалов Ш.И. Проблема афганского урегулирования в современных     
Пакистано-Иранских отношениях. –Т.:ТашГИВ, 2002. –21 с.
4.51  Казакханов Х.А. Международно-правовые аспекты борьбы с 
финансированием терроризма. –Т.:УМЭД, 2008. –25 с.
4.52  Ибра г имов а  С.Ш. Международный терроризм как фактор угрозы 
безопасности Республики Узбекистан. –Т.:ТашГИВ, 2005. –22 с.
4.53  Васькин А.И. Пакистано-Китайские отношения. –Т.:ТашГИВ, 1997. –24 
с. 
5 .  Davriy   nashrlar
5.54.   Арунова М. Трудный путь к миру //  Азия  и Африка сегодня .   –2002 .   –
№11 .  –С.15 -18.
5.55.   Ганковский   Ю.В.   Ибрагим-бек   Локаи   (1889-1992).//   Азия   и   Африка
сегодня .  –2004 .  –№4. –С.60-63. 
5.56. Джонсон   Г.   Сотрудничество   по   безопасности   в   Центральной   Азии
после   событии   11   сентября.   //   Материалы   международной
конференции.  – Т.: Шарк, 2002. – С.30-39.
5.57. Ислам и политический культура обшества.  //  Азия и Африка сегодня .  –
М.  –2003 .  –№2 .  – С.44-46.  
5.58. Каримов   Р.   Конфликтный   потенциал   в   треугольнике   Узбекистан-
Афганистан—Таджикистан // Центральная Азия и Кавказ .   –2006 .   –№4.
–С.61-66. 
5.59. Коргун   В.   Афганистан   на   порге   мирного   этапа   //   Центральная   Азия   и
Кавкз .  – 2006.  –№1. –С.60-62. 
5.60.   Коргун В. Современный Афганистан. Демократия Х IV  века // Россия в
глобальной политике .  –2005 .  –№6.   –С.54-56.  69
5.61. Князев   А.   Афганистан   как   источник   религиозного   экстремизма   и
терроризма // Центральная Азия и Кавказ .  –2000 .  –№5. С. 88-91. 
5.62.   Лалетин Ю. Новое политические объединение в Афганистане: первые
шаги // Азия и Африка сегодня .  –2008 .  –№1. –С.35 -43 . 
5.63.   Лаумулин   М.   Центральная   Азия   и   ситуация   в   Афганистане   //
Центральная Азия и Кавказ .  –2004 .  –№7. –С.45-50. 
5.64.   Мукимджанова   Р.   Новые   ориентиры   в   Центральной   Азии.   //   Азия   и
Африка сегодня. – 1997.   –№8 .  – С.28-31.
5.65.   Некрасов   В.   Кабульские   встречи   //   Азия   и   Африка   сегодня .   –2002 .   –
№8.   –С.20-21. 
5.66.   Нурша   А.   Особенности   политики   Пакистана   в   Центральной   Азии.   //
Analytic .  –2006 .  –№6 .  – С.17-20.
5.67.   Рашидов   Р.   К   характеристике   политических   партий   в   современном
Афганистане // Общественный науке в Узбекистане .   – Т.   –2009 .   –№2. –
С.76-81.
5.68.   Сапай Х. Только сильный народ сохранит Афганистан // Центральная
Азия и Кавказ .  –2008 .  –№7. –С.78-80. 
5.69.   Сикоев   Р.   Какой   будет   конституция   нового   Афганистана?   //   Азия   и
Африка сегодня .  –2003 .  –№8(553). –С.19-21. 
5.70.   Супрун   В.,   Зеленин   Д.   Афганистан   обрел   президента   //   Россия   и
мусульманский мир .  –2007 .  –№8. –С.30-33. 
5.71.   Толипов   Ф.Ф.   Испытание   геополитики   терроризмом   и
антитерроризмом // Россия и Мусульманский мир .   –2008 .   –№8 (122). –
С.36-40.
5.72.   Туронок   С.,   Эбади   Х.   Афганский   конфликт.   Социо-культурное
измерение // Центральная Азия и Кавказ .  –2007 .  –№10. –С.95-101. 
5.73.   Фадеева   И.   Ислам   и   политический   конфликт   //   Россия   и
Мусульманский мир .  –2008 .  –№9. –С.29-33.  70
6. Internet manbalari
6.74. http://www.grandars.ru/college/sociologiya/upravlenie-politicheskim-   
konfliktom.html
6.75. http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Intelligence_Agency   
6.76. http://en.wikipedia.org/wiki/Puritan   
6.77. http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/afghanistan-history.html   
6.78. http://www.usnews.com/debate-club/should-the-us-withdraw-from-   
afghanistan-sooner
6.79. http://www.afghanistanstudygroup.org/2012/01/04/withdraw-troops-from-   
afghanistan-but-stay-engaged/ 71
ILOVALAR
1-ilova: 72
2-ilova:
Купить
  • Похожие документы

  • O'quvchilarda konstitutsiyaviy huquq fanini o'qitishda metodlardan foydalanish innovatsion yo'llari
  • Sud buyrug’ini berish asoslari
  • ARGOS
  • Fuqarolar huquqlarini himoyalash
  • Davlat organlari tushunchasi, tizimi, tasnifi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha