Afrika ittifoqining tashkil topishi va mintaqaviy xavfsizlikdagi o‘rni - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	51.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Kamoldjon Isroilov

Ro'yxatga olish sanasi 05 Mart 2026

0 Sotish

Afrika ittifoqining tashkil topishi va mintaqaviy xavfsizlikdagi o‘rni

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

60220300-Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)

-guruh talabasi
JAHON TARIXI
fanidan
Afrika ittifoqining tashkil topishi va mintaqaviy
xavfsizlikdagi o‘rni
mavzusida tayyorlagan
KURS ISHI

Ilmiy rahbar:

– 2026 -yil
MUNDARIJA
1

KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. AFRIKA QIT’ASIDAGI MINTAQAVIY INTEGRATSIYA
JARAYONLARI …………………………………………………………………..7
1.1. Afrika birligi tashkiloti ………………………………………………………...7
1.2. Yangi Afrika Ittifoqining tashkil topishi ………………………………………9
1.3. Afrika Ittifoqi faoliyatining tamoyillari, maqsad va vazifalari ……………….11
1.4. Afrika Ittifoqi muammolari …………………………………………………..13
II BOB. AFRIKA MINTAQAVIY VA XALQARO INTEGRATSIYASI
MUAMMOLARI ………………………………………………………………...16
2.1. Afrika qit’asidagi siyosiy jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlari …………..16
2.2. Rossiya-Afrika munosabatlari yangi Afrika Ittifoqining tashkil topishi va
Afrikadagi demokratik jarayonlar kontekstida ……………………………………19
XULOSA …………………………………………………………………………23
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………….25
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi XXI asrda insoniyat xalqaro munosabatlar
rivojlanishining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Ushbu bosqich xalqaro iqtisodiy,
siyosiy va madaniy hamkorlikning kengayishi va chuqurlashishi,
baynalmilallashuv hamda globallashuv jarayonlarining jadallashishi bilan
xarakterlanadi. Jahon hamjamiyati yanada kengroq integratsiyalashuvga, yuqori
darajadagi prognoz qilinuvchanlikka, rivojlanishni tashkil etish va boshqarish
mexanizmlarini mustahkamlashga intilmoqda. Hamma joyda millatdan ustun
turuvchi (nadnatsional) tuzilmalarning mustahkamlanishi kuzatilmoqda, bu esa
muvaffaqiyatli olg‘a siljishning zaruriy sharti hisoblanadi.
Rivojlanish sur’atlarining tezlashishi o‘zi bilan birga xalqaro hamjamiyat
tomonidan adekvat harakatlarni talab qiluvchi yangi tahdid va xatarlarni olib
kelmoqda. Xalqaro munosabatlarni demokratlashtirish shartlaridan biri
subsidiarilik tamoyili ekanligini hisobga olsak, ushbu chaqiriqlarga birinchi bo‘lib
aynan mintaqaviy tashkilotlar, xususan, Afrika Ittifoqi (African Union, AU) duch
kelishi ayon bo‘ladi. Afrika Ittifoqi — Afrika birligi tashkiloti (ABT) negizida
2001-yil 26-mayda tashkil etilgan, Afrikaning 52 ta davlatini birlashtirgan
mintaqaviy xalqaro hukumatlararo tashkilotdir. Bugungi kunda Afrika Ittifoqi
Afrika qit’asining deyarli barcha davlatlarini o‘z ichiga olgan eng yirik mintaqaviy
tashkilot hisoblanadi.
Afrika birdamligi va birligi tamoyillari asosida tashkil etilgan ABT o‘z
faoliyatining dastlabki kunlaridanoq Afrika davlatlarini mustamlaka qaramligidan
to‘liq ozod qilish uchun kurashga e’tibor qaratdi. Janubiy Afrikadagi aparteid
rejimini va irqiy kamsitishning barcha shakllarini tugatish faoliyatning ikkinchi
ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Bunda tashkilot hayratlanarli darajada qat’iyat va
matonat ko‘rsatib, qit’adagi barcha davlatlarning sa’y-harakatlarini safarbar qila
oldi va jahon jamoatchiligi e’tiborini ushbu muammolarga qarata oldi, bu esa
pirovardida uning maqsadlari muvaffaqiyatini ta’minladi. Qurolli kurash usullari
va diplomatik aktsiyalarning uyg‘unlashuvi o‘tgan asrning 90-yillari boshlarida
qit’ada mustamlakachilik va aparteidning to‘liq parchalanishiga olib keldi.
3

Shu bilan birga, tashkilot nafaqat iqtisodiy birlashish vazifalari bilan
shug‘ullangan va shug‘ullanmoqda, balki qit’a mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarini hal qilishga ham harakat qilib, bunga jahon hamjamiyatining
nufuzli organlarini keng jalb etmoqda hamda rivojlanish rejalari va strategiyalarini
ishlab chiqmoqda.
Kurs ishning maqsadi — Afrika Ittifoqi tashkil etilish tarixini, uning
Afrika qit’asidagi faoliyatining asosiy jihatlarini, ushbu mintaqaviy tashkilotning
mojaroli vaziyatlarning oldini olish va ularni tartibga solish hamda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish muammolarini hal qilish borasidagi sa’y-harakatlarini
o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining vazifalarni :
 Afrika ittifoqi evolyutsiyasiga qisqacha tavsif berish, uning tamoyillari,
maqsad va vazifalarini ochib berish;
 Afrikada mavjud bo‘lgan va shakllanayotgan o‘zaro hamkorlik
mexanizmlarining samaradorligini baholash;
 Afrikadagi siyosiy jarayonga va uning AI shakllanishiga ta’siriga baho
berish;
 SSSR va Rossiyaning Afrika mamlakatlari bilan hamkorligining asosiy
yo‘nalishlarini tahlil qilish.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikkita bob, oltita paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
Tadqiqotning obyekti. Kurs ishining obyekti sifatida Afrika qit’asidagi
integratsiya jarayonlari, mintaqaviy tashkilotlarning shakllanish qonuniyatlari
hamda Afrika Ittifoqining (AI) xalqaro munosabatlar tizimidagi faoliyati
belgilanadi.
Tadqiqotning predmeti. Tadqiqotning predmeti Afrika Ittifoqining tashkil
topish tarixi, uning huquqiy asoslari, tashkiliy tuzilmasi, mintaqaviy xavfsizlikni
ta’minlash va tinchlikni saqlash borasidagi faoliyati, shuningdek, ziddiyatlarni hal
qilish mexanizmlari va xalqaro hamkorlik aloqalaridan iborat.
4

Tadqiqotning xronologik chegarasi. Ishning xronologik chegarasi Afrika
Birligi Tashkiloti (ABT) tashkil topgan davrdan (1963 yil) boshlanib, uning Afrika
Ittifoqiga transformatsiyasi (2001-2002 yillar) va hozirgi kundagi (2024-2026
yillar) eng dolzarb faoliyat yo‘nalishlarini qamrab oladi. Alohida e’tibor "Afrika
Ittifoqining 2063 yilgacha bo‘lgan kun tartibi" (Agenda 2063) doirasidagi amaliy
qadamlarga qaratiladi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikkita bob, oltita paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. AFRIKA QIT’ASIDAGI MINTAQAVIY INTEGRATSIYA
JARAYONLARI
1.1. Afrika birligi tashkiloti
Afrika birligi tashkiloti (ABT) — Afrika qit’asi davlatlarining eng yirik
siyosiy birlashmasi bo‘lib, u 1963-yilda Afrika birdamligi va birligi tamoyillari
asosida tashkil etilgan. Faoliyatining dastlabki kunlaridanoq tashkilot Afrika
davlatlarini mustamlaka qaramligidan to‘liq ozod qilish uchun kurashga e’tibor
qaratdi. Janubiy Afrikadagi aparteid rejimini va irqiy kamsitishning barcha
shakllarini tugatish faoliyatning yana bir ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Bunda
tashkilot hayratlanarli darajada qat’iyat va matonat ko‘rsatib, qit’adagi barcha
davlatlarning sa’y-harakatlarini safarbar qila oldi va jahon jamoatchiligi e’tiborini
ushbu muammolarga qarata oldi, bu esa pirovardida uning maqsadlari
muvaffaqiyatini ta’minladi. Qurolli kurash usullari va diplomatik aktsiyalarning
uyg‘unlashuvi 1990-yillar boshlarida qit’ada mustamlakachilik va aparteidning
to‘liq parchalanishiga olib keldi. Hozirgi vaqtda Afrika Ittifoqi (AI — qayta tashkil
etilgan ABT) Afrika qit’asidagi xalqaro munosabatlarda muhim rol o‘ynamoqda 1
.
ABTning tashkil etilishi va shakllanishiga bag‘ishlangan ko‘plab
tadqiqotlarda (G.V. Fokeyev, Ya.Ya. Etinger, Yu.I. Alimov, B.M. Kolker,
V.I. Kiseleva, J. Dori, B. Akinyemi, E.K. Aning, E.J. Keller, G.J. Naldi, G.
Nicolas, Olu Adeniji, Olusanya va Akidele) integratsiya jarayonida Nigeriya
davlati asosiy rol o‘ynaganligi ta’kidlanadi. Shuningdek, qurolli mojarolarning
oldini olish va ularni hal qilish mexanizmlarini ishlab chiqish bugungi kunda ham
tashkilotning o‘zi, ham uning a’zosi bo‘lgan Nigeriya davlati (Gui Nicolas)
faoliyatida birinchi o‘ringa chiqayotgani qayd etiladi. Bu jihatdan Nigeriyaning
1989–1997-yillardagi Liberiya voqealaridagi roli ko‘rsatkichli bo‘lib, ushbu
voqealar tinchlikni saqlash bo‘yicha Afrikaaro kuchlarni shakllantirish jarayonlari
hozircha mintaqaviy darajadan ko‘ra subregional darajada faolroq kechayotganidan
dalolat beradi (B. Akinyemi).
1
Жўраев С. Халқаро хавфсизлик ва минтақавий можаролар. – Тошкент: ТДШИ, 2018. – Б. 18.
6

Nigeriyaning ABTdagi faoliyati har doim ushbu tashkilotga a’zo
mamlakatlarning har tomonlama integratsiyalashuviga qaratilgan. Bu faoliyat bir
necha yo‘nalishda amalga oshirildi va tashqi siyosiy faoliyatga o‘z ta’sirini
ko‘rsatdi (global miqyosda "mintaqaviy superdavlat", Tropik Afrika va "qora
diaspora" manfaatlarining himoyachisi roli, Nigeriyaning asosan kapitallistik
davlatlar va ular tomonidan nazorat qilinadigan xalqaro valyuta-moliya
tashkilotlari bilan ikki tomonlama munosabatlarini rivojlantirishi).
ABT yetakchisi sifatida Nigeriya Afrika qit’asida turli xil vositachilik
missiyalarini amalga oshirdi (masalan, Sudan, Liberiya, Serra-Leone, Somali,
Efiopiya, Mozambik va b.), biroq uni "gegemoniya"da va qit’ada "katta og‘a"
rolini o‘ynashga intilishda ayblab bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan, Nigeriya
yetakchilari doimiy ravishda mamlakatning yangi poytaxti Abujani Afrikadagi
ichki mojarolarda qarama-qarshi tomonlar o‘rtasidagi muzokaralar joyi sifatida
taklif qilib kelmoqdalar.
Shunday qilib, Nigeriya an’anaviy ravishda Afrikada muhim siyosiy,
iqtisodiy va harbiy rol o‘ynab kelgan va o‘ynashda davom etmoqda. Ushbu
maqomda u yangi tashkil etilayotgan Afrikaaro tashkilotlarda, xususan, G‘arbiy
Afrika Davlatlari Iqtisodiy Hamjamiyatida (EKOVAS) yetakchi o‘rinlarni
egallaydi 2
.
Afrika davlatlarining iqtisodiy hamkorligi haqida gap ketganda, u uzoq yillar
davomida subregional integratsiya tamoyillari asosida qurilgan (Alimov,
Solodovnikov, Polikanova, Kiseleva). Shu munosabat bilan ABT va BMT
o‘rtasidagi munosabatlarning o‘ta muhim roli ham ta’kidlanadi (Olu Adeniji,
Olusanya va Akidele). Birlashgan Millatlar Tashkiloti Afrika va dunyoning qolgan
qismi o‘rtasidagi munosabatlar tuzilmasining zaruriy elementi bo‘lib, u qit’a
davlatlarining global muammolarni hal qilishda teng huquqli ishtirokini
ta’minlaydi.
Afrika birligi tashkilotining paydo bo‘lishiga quyidagi sabablar turtki bo‘ldi:
mustamlakachilik zulmidan yakka tartibda ozod bo‘lishning imkonsizligi; xalqaro
2
Равшанов Ф. Жаҳон сиёсатида минтақавий интеграция жараёнлари. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2020. – Б.
83.
7

iqtisodiy munosabatlarda teng huquqlilikka erishish zaruriyati; qit’a
mamlakatlarining madaniy, tarixiy va hududiy umumiyligi. Bundan tashqari,
dunyoda shakllangan umumiy vaziyat ham Afrika davlatlari yetakchilarini bunday
tashkilot tuzishga undadi. Afrikaning ozod bo‘lish tarixiy lahzasi Yevropa
kapitalistik xo‘jaligi doirasida integratsiya tendentsiyalarining jadal rivojlanishi
(YEOIH, YETI tuzilishi) va sotsialistik blokning institutsional shakllanish davriga
to‘g‘ri keldi. Shuning uchun Afrikaning ham bunga o‘zining umumqit’aviy
tashkilotini tuzish bilan munosabat bildirishi mutlaqo tabiiy hol edi.
ABT tashkil etilganidan buyon uning amaliy faoliyati ko‘p maqsadli
xarakterga ega bo‘ldi. U ABT Nizomida mustahkamlangan asosiy vazifalarni hal
qilishga qaratilgan edi, ulardan biri Afrikadagi mustamlakachilikning barcha
turlarini yo‘q qilish edi. ABT faoliyatining tahlili shuni ishonchli tarzda
ko‘rsatadiki, uzoq vaqt davomida tashkilot aynan Afrika qit’asini dekolonizatsiya
qilish muammolariga birinchi darajali ahamiyat bergan. Antikoloniyal kurash
g‘oyasi Afrika birligida muhim konsolidatsiyalovchi (birlashtiruvchi) rol o‘ynadi.
ABTda antikoloniyal kurash uchta asosiy yo‘nalishda olib borildi: ABT
mustamlakalardagi milliy-ozodlik harakatlariga ma’naviy va moddiy yordam
ko‘rsatdi; o‘z kuchlari va BMT orqali mustamlakachi va irqchi rejimlarga siyosiy
va iqtisodiy bosim o‘tkazdi; ularning ittifoqchilari — AQSH, Buyuk Britaniya,
Fransiya, Germaniya Federativ Respublikasi siyosatiga ta’sir ko‘rsatdi. Shubhasiz,
alohida Afrika davlatlarining kuch va harakatlarining ABTda birlashishi
Afrikadagi mustamlakachilik tizimini uzil-kesil tugatish jarayonining
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan muhim xalqaro omillardan biri bo‘lib xizmat qildi.
ABTning mustamlakachi va irqchi rejimlarga nisbatan siyosiy va iqtisodiy bosimi
ham muvaffaqiyat qozondi.
1.2. Yangi Afrika Ittifoqining tashkil topishi
ABT o‘rnini egallagan Afrika Ittifoqining (AI) tashkil etilishiga obyektiv
sabablar bo‘lib, tashkilot mavjud bo‘lgan davrda (1963–2001) dunyodagi siyosiy
kuchlar nisbatining tubdan o‘zgarishi va yangi ming yillik bo‘sag‘asida ABT
8

oldiga qo‘yilgan birinchi darajali vazifalarning bir qismiga erishilganligi xizmat
qildi. Afrika davlatlarining zamonaviy iqtisodiy rivojlanishi muammolari yangi
yondashuvlar va mexanizmlarni izlashni talab qiladi.
Afrika Ittifoqini tashkil etish to‘g‘risidagi qaror 1999-yil sentyabr oyida
Sirte shahrida (Liviya) bo‘lib o‘tgan ABTning navbatdan tashqari sammitida qabul
qilindi. Bu qaror Afrika yetakchilarining ABT doirasidagidan ko‘ra yuqoriroq
darajadagi birlikka bo‘lgan intilishini aks ettirdi. Qit’a davlatlari rahbarlari 2000-
yil iyul oyida Lome shahrida (Togo) bo‘lib o‘tgan ABT sammitida Afrika
Ittifoqining Ta’sis aktini ma’qulladilar va o‘sha vaqtda AI tashkil etilganligi
rasman e’lon qilindi. 2001-yil iyul oyida Zambiya poytaxti Lusaka shahrida bo‘lib
o‘tgan ABT Assambleyasining 37-sessiyasida yangi tashkilotning tuzilmasi va
huquqiy bazasini belgilovchi hujjatlar to‘plami tasdiqlandi. Ushbu vaqtga kelib,
Akt 51 ta Afrika davlati tomonidan ratifikatsiya qilingan edi. U ABT Nizomining
o‘rnini egalladi, biroq Nizom ABTdan AIga o‘tish davri davomida yana bir yil
davomida amalda bo‘ldi. Afrika Ittifoqining birinchi sammiti 2002-yil 9-10-iyul
kunlari Durban shahrida (JAR) bo‘lib o‘tdi. Janubiy Afrika Respublikasi prezidenti
Tabo Mbeki AI raisi etib saylandi. Yangi tashkil etilgan umumafrika tashkilotining
tezkor iqtisodiy dasturi sifatida NEPAD dasturi ("Afrika rivojlanishi uchun yangi
hamkorlik" — New Partnership for Africa's Development) e’lon qilindi. Bu dastur
Afrikaning zamonaviy dunyodagi o‘rnini belgilovchi, qit’a davlatlari iqtisodiyoti
sohasidagi aniq chora-tadbirlar majmuasini o‘z ichiga olgan hamda uni amalga
oshirish jarayonida global miqyosdagi hamkorlikka umid bildiruvchi yangi keng
ko‘lamli rivojlanish strategiyasidir. 2003-yilda Marokash Qirolligidan tashqari
qit’aning barcha davlatlari AI a’zolari edi (Marokash Sahroi Arab Demokratik
Respublikasi a’zolikka qabul qilingandan so‘ng ABT dagi ishtirokini to‘xtatgan
edi). AI qarorgohi Addis-Abeba shahrida (Efiopiya) joylashgan 3
.
AI Ta’sis aktida ta’kidlangan yangi tashkilotning vorisligi a’zo davlatlar
rahbarlari va hukumatlarining Afrika xalqlari va davlatlari o‘rtasidagi birlik,
birdamlik, jipslik va hamkorlikka ko‘maklashishga tayyorligida namoyon bo‘ladi.
3
Африка қитъасидаги интеграция жараёнлари ва хавфсизлик муаммолари. (Илмий тўплам). – Тошкент:
ЖИДУ, 2021. – Б. 54.
9

Jahon hamjamiyati bilan yagona pozitsiyadan turib muloqot olib borish (shu
jumladan, iqtisodiy globallashuv chaqiriqlariga javob bera oladigan qarorlar qabul
qilish), a’zo davlatlarning suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish,
qit’ada tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni saqlashga ko‘maklashish, mintaqaviy
mojarolarni samarali hal qilish AI ning asosiy vazifalari deb e’lon qilindi.
AI ning ABT dan asosiy farqi shundaki, yangi tashkilot faoliyatining asosiy
ustuvor yo‘nalishi sifatida iqtisodiy integratsiya e’lon qilingan. ABT esa yosh
Afrika davlatlarining milliy mustaqilligi va hududiy yaxlitligini himoya qilish
bo‘yicha jamoaviy choralarni ko‘rishda asosiy vazifa sifatida siyosiy integratsiyani
ko‘rgan edi. Jahon tarixida iqtisodiy manfaatlar yaqinlashuviga asoslangan
integratsiyaning misollari ko‘p va bunday yo‘l Afrika voqeligidagi ko‘plab
muammolarni hal qilish uchun eng samarali usul bo‘lib ko‘rinadi. Ittifoq
tomonidan integratsiya jarayonlarini rivojlantirishga ko‘maklashishda qit’aning
janubi va shimolida, G‘arbiy va Sharqiy Afrikada allaqachon amal qilayotgan
siyosiy-ma’muriy birlashmalarga tayanish haqida qabul qilingan qaror, davlat
rahbarlarining uzoq va mashaqqatli yo‘lda duch keladigan muammolarni
tushunishini va ularni yengib o‘tishga tayyorligini bildiradi.
1.3. Afrika Ittifoqi faoliyatining tamoyillari, maqsad va vazifalari
AI faoliyatining asosiy tamoyillaridan biri sifatida tashkilotga a’zo
davlatlarning mustaqillikka erishgan vaqtdagi mavjud bo‘lgan davlat chegaralarini
hurmat qilish e’lon qilindi. Bu Afrika qit’asi mamlakatlari uchun alohida
dolzarblikka ega, chunki mahalliy elitalar va transmilliy korporatsiyalar (TMK)
tomonidan foydali qazilma konlarini (ayniqsa chegara hududlarida) nazorat qilish
maqsadida hududiy nizolarni, millatlararo mojarolarni, separatistik kayfiyatlarni
qo‘zg‘atish va davlat to‘ntarishlarini tashkil etish xavfi hali ham real bo‘lib
qolmoqda. Gambiya, Zoir, Kot-di'vuar, Niger, Ruanda, Serra-Leone va boshqa
mamlakatlardagi qo‘shni davlatlarga ham ta’sir ko‘rsatgan harbiy to‘ntarishlar
buning yaqqol tasdig‘idir.
10

AI Ta’sis aktida a’zo davlatlarning o‘zaro bog‘liqligiga e’tibor qaratilgan.
Shuningdek, davlat rahbarlari va hukumatlari Assambleyasining qarori (2/3 ovoz
bilan qabul qilingan) asosida, a’zo davlat hududida genotsid, harbiy jinoyatlar va
insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir bo‘lgan taqdirda, Ittifoqning uning ichki
ishlariga bevosita (shu jumladan qurolli) aralashish huquqi nazarda tutilgan.
Konstitutsiyaga zid ravishda hokimiyatga kelgan hukumatlar vakillarining AI
ishida ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilmasligi haqidagi qoida tubdan yangi hisoblanadi.
Ta’sis aktida AI Assambleyasi qarorlari bajarilishini ta’minlash bo‘yicha chora-
tadbirlar majmuasi, jumladan siyosiy-iqtisodiy sanktsiyalar joriy etish
(Assambleyada ovoz berish huquqidan mahrum qilish, "itoatsiz" davlat bilan
transport va telekommunikatsiya aloqalarini to‘xtatish va b.) belgilangan bo‘lib,
ularning qo‘llanilishi jamoaviy qarorlarni hayotga tatbiq etishga xizmat qiladi.
Yangi qoidalarning bajarilishi Afrika yetakchilarining siyosiy mas’uliyatini
oshirishga ko‘maklashishi kerak.
Afrika Ittifoqining oliy organi — Davlat va hukumat rahbarlari
Assambleyasidir. Oliy ijrochi organ — AI Komissiyasidir. AI raisi va AI
Komissiyasi raisi bir yil muddatga saylanadi. Ta’sis aktida hali ABT davrida
shakllangan an’ana — umumafrika tashkilotining raisligiga keyingi muddatga
sammit o‘tkazilgan davlat prezidentini saylash an’anasi mustahkamlangan. AI
Assambleyasidan tashqari, Umumafrika parlamenti (UAP) va Ittifoq Sudini tashkil
etish ko‘zda tutilgan. AI tuzilmasiga, shuningdek, Afrika valyuta jamg‘armasi,
Afrika markaziy banki, Afrika investitsiya banki, shuningdek, Assambleya
tomonidan tashkil etiladigan ixtisoslashtirilgan texnik qo‘mitalar, Iqtisodiy,
ijtimoiy siyosat va madaniyat masalalari bo‘yicha ittifoq (turli nodavlat tashkilotlar
va professional guruhlar vakillaridan iborat maslahat organi) kiradi. 2005-yilga
qadar mintaqaviy ko‘pmillatli qo‘shinlar, 2010-yilga qadar esa yagona Afrika
qo‘shinlari shakllantirilishi lozim. UAP qarorgohini JAR yoki Liviya hududida,
Afrika sudini esa Mavrikiy, Nigeriya yoki Sudan hududida joylashtirish
rejalashtirilgan. AI Komissiyasining sakkiz a’zosidan (komissarlardan) besh nafari
ayollardir. Umumafrika parlamenti to‘g‘risidagi nizomda har bir Afrika
11

mamlakatidan vakillik tarkibiga (besh nafardan deputat) ikki nafar ayol kishini
kiritish nazarda tutilgan.
Ham tashkilotning nomida ("Afrika ittifoqi"), ham uning oliy ijrochi organi
nomida ("AI Komissiyasi") Yevropa Ittifoqi tuzilmalari bilan aniq o‘xshashlik
ko‘rinib turibdi. Bu Afrika davlatlari yetakchilarining integratsiya jarayonida YEI
hamda Janubi-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasidagi mavjud birlashmalarning
muvaffaqiyatli tajribasini hisobga olish borasidagi qat’iy niyatlaridan dalolat
beradi.
AI nafaqat ABTning, balki Afrika iqtisodiy rivojlanishiga ko‘maklashish
orqali globallashuvning salbiy jihatlariga qarshi turishi kerak bo‘lgan Afrika
iqtisodiy hamjamiyatining (AIH) ham o‘rnini egallashi lozim. AIH rivojlanish
tamoyillari, maqsadlari va strategiyasini belgilash 1976-yildan 1989-yilgacha
davom etgan edi. AIH doirasida iqtisodiy integratsiyaga erishish jarayoni 34 yilga
mo‘ljallangan bo‘lib, olti bosqichni ko‘zda tutgan edi. Tashkilotning o‘zi 1991-
yilda tuzilgan bo‘lsa-da, uning faoliyati sezilarli amaliy natijalar bermadi.
AI ning ikkinchi sammiti 2003-yil 9–12-iyul kunlari Mozambik poytaxti
Maputu shahrida bo‘lib o‘tdi. AI raisi va uning o‘rinbosarlari saylovidan tashqari,
Ittifoq tuzilmasiga NEPAD dasturini integratsiyalash va Tinchlik va xavfsizlik
kengashini (TXK) shakllantirish masalalari ko‘rib chiqildi. 2003–2004-yillar
uchun AI raisi etib Mozambik prezidenti Joakim Chissano, AI Komissiyasi raisi
etib esa Malining sobiq prezidenti Alf Umar Konare saylandi.
Afrika Ittifoqini tashkil etish shaklida amalga oshgan Afrika birligi
g‘oyasining qayta tiklanishi, JAR prezidenti Tabo Mbeki tomonidan e’lon qilingan
"Afrika renessansi" kontseptsiyasining ishlab chiqilishi bilan deyarli parallel
ravishda kechdi. Qayta tiklanish vazifalari sifatida demokratik siyosiy tizimlarni
yaratish, OITS pandemiyasiga qarshi muvaffaqiyatli kurashish, Afrika
madaniyatlarini tiklash, badiiy ijodni rag‘batlantirish va ilg‘or fan-texnikadan
foydalanish bilan bir qatorda barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish ham e’lon
qilindi.
12

1.4. Afrika Ittifoqi muammolari
AI tashkil topgan dastlabki kunlardanoq ma’lum muammolarga duch keldi:
Lusakadagi sammitda (2001) ABTning yangi Bosh kotibi (u ABTni AIga
aylantirish ishlarini olib borishi kerak edi) nomzodini kelishishda yetakchilarning
qarama-qarshiligi, 2003-yilda Maputudagi AI Assambleyasida Komissiya doimiy
raisi va uning o‘rinbosarlarini saylash jarayonining uzoq davom etishi (sakkiz
raund) 4
.
AI rahbariyati uchun moliyaviy mablag‘larning yetishmasligi jiddiy
muammo hisoblanadi. 2003-yil oktyabr oyida tashkilotga a’zo 11 ta davlatning
a’zolik badallarini to‘lash bo‘yicha qarzdorligi 44 mln AQSH dollarini tashkil etdi
va ular Ittifoq majlislarida so‘zga chiqish huquqidan mahrum qilindi. Bunday holat
AI ni tashqi moliyalashtirishga qaram qilib qo‘yadi, harakat erkinligini cheklaydi
va uning tinchlikparvarlik missiyalarini amalga oshirish qobiliyatiga bevosita ta’sir
qiladi. Masalan, Afrika yetakchilari Zimbabve prezidenti Robert Mugabening
siyosatini qoralashdan bosh tortganlaridan so‘ng, Yevropa Ittifoqi AI ning
tinchlikparvarlik faoliyati uchun mo‘ljallangan 250 mln yevroni ajratishni to‘xtatib
qo‘ydi. Umumafrika parlamenti (UAP) ning Efiopiya poytaxti Addis-Abeba
shahrida 2004-yil 31-yanvarga belgilangan ochilish marosimi 2004-yil 18-martga
ko‘chirildi (uning vakolatlari, funktsiyalari va tarkibini belgilovchi protokol AI
a’zolari tomonidan bir ovozdan qabul qilingan bo‘lsa-da, hali ham kuchga
kirmagan — a’zo davlatlarning yarmi tomonidan ratifikatsiya qilinmagan). Hozirgi
vaqtga qadar keng vakolatlarga ega bo‘lgan va amalda Afrikada barqarorlikka
erishish choralarini ta’minlashi lozim bo‘lgan organ — Tinchlik va xavfsizlik
kengashini (TXK) tashkil etish to‘g‘risidagi protokol kuchga kirmadi. Afrika
sudini tashkil etish jarayoni ham cho‘zilmoqda. Bunday kechikishlar ba’zi Afrika
davlatlari yetakchilarining (AI kursini rasman qo‘llab-quvvatlashlariga qaramay)
o‘z manfaatlarini cheklashni xohlamasliklaridan va ba’zi ingliz tilida so‘zlashuvchi
(anglofon) mamlakatlarning frantsuz tilida so‘zlashuvchi (frankofon) mamlakatlar
bilan ma’lum qarama-qarshiliklaridan dalolat beradi.
4
Абрамова И. О. Африка в современной модели мироустройства. – Москва: Институт Африки РАН, 2013.
13

AI tuzilmalarini shakllantirish jarayoni xalqaro tashkilotlar e’tiborini
tortmoqda. Maputudagi sammitda BMT Bosh kotibi Kofi Annan, Yevrokomissiya
prezidenti Romano Prodi va Xalqaro valyuta jamg‘armasi ijrochi direktori Xerst
Keler ishtirok etdi. Ayrim Afrika davlatlari rahbarlari AQSH prezidenti Jorj
Bushning Afrika Ittifoqi sammiti arafasida va u o‘tkazilayotgan kunlarda (2003-yil
7–12-iyul) bir qator Afrika mamlakatlariga safar qila turib, Mozambikka tashrif
buyurmaganini umuman qit’aga va xususan AI ga nisbatan hurmatsizlik sifatida
qabul qildilar.
Rossiya Afrika davlatlarining birlikka erishish yo‘lidagi intilishlarini
qo‘llab-quvvatlaydi. Rossiya Federatsiyasi Prezidenti V.V. Putinning AI raislari —
JAR prezidenti T. Mbeki va Mozambik prezidenti J. Chissanoga yo‘llagan
murojaatlarida Rossiya rahbariyatining Afrika Ittifoqi bilan hamkorlikka tayyorligi
ta’kidlangan edi.
Afrika birligi tashkilotining (ABT) tashkil etilishi qit’a tarixida "Pan-
afrikanizm" g‘oyasining amaliy g‘alabasi bo‘ldi. Tashkilot o‘z faoliyatining asosiy
bosqichida qit’ani dekolonizatsiya qilish (mustamlakachilikdan ozod etish) va
aparteid rejimiga barham berish kabi strategik vazifalarni muvaffaqiyatli bajardi.
Bu jarayon Afrika davlatlarining xalqaro maydonda yagona subyekt sifatida
namoyon bo‘lishi uchun poydevor yaratdi.
ABTdan Afrika Ittifoqiga (AI) o‘tish shunchaki nom o‘zgarishi emas, balki
integratsiya modelining sifat jihatidan yangilanishidir. Agar ABT ko‘proq siyosiy
birdamlik va suverenitetni himoya qilishga e’tibor qaratgan bo‘lsa, Afrika Ittifoqi
iqtisodiy integratsiya, demokratik tamoyillarni mustahkamlash va inson
huquqlarini himoya qilishni ustuvor vazifa etib belgiladi. Bu transformatsiya
qit’aning global iqtisodiy jarayonlarga moslashish zaruriyatidan kelib chiqdi.
Afrika Ittifoqining faoliyat tamoyillari xalqaro huquqning klassik normalari
bilan bir qatorda, mutlaqo yangi — "shartli suverenitet" elementlarini ham o‘z
ichiga oladi. Xususan, Ittifoqning genotsid yoki insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir
etilgan taqdirda a’zo davlatning ichki ishlariga aralashish huquqi (intervetsiya)
qit’ada xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashning muhim mexanizmi hisoblanadi.
14

Bu "Afrika muammolariga — afrikacha yechim" kontseptsiyasining amaliy
ifodasidir.
Yangi tuzilma o‘z oldiga ulkan maqsadlarni qo‘ygan bo‘lsa-da, uning
faoliyatida qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Moliyaviy resurslarning
yetishmasligi (tashqi donorlarga qaramlik), a’zo davlatlar o‘rtasidagi siyosiy
irodaning turlichaligi hamda ayrim mintaqalardagi harbiy to‘ntarishlar integratsiya
sur’atiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Afrika qit’asidagi integratsiya jarayonlari murakkab
va ziddiyatli kechishiga qaramay, u mintaqaviy barqarorlikni ta’minlovchi yagona
muqobil yo‘ldir. Afrika Ittifoqi doirasidagi institutsional islohotlar qit’aning XXI
asrdagi geosiyosiy nufuzini belgilab beruvchi hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat
qiladi.
15

II BOB. AFRIKA MINTAQAVIY VA XALQARO INTEGRATSIYASI
MUAMMOLARI
2.1. Afrika qit’asidagi siyosiy jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Afrikadagi mintaqaviy integratsiya muammolari ko‘p jihatdan Afrika
qit’asidagi siyosiy jarayonlarni tashkil etish xarakteri bilan bog‘liq. N.D. Kosuxin
ta’kidlaganidek, siyosiy hokimiyat odatda hukmron sinfning iqtisodiy, siyosiy va
mafkuraviy manfaatlarini ifodalovchi davlat hokimiyati orqali amalga oshiriladi.
Afrikaning rivojlanayotgan mamlakatlarida siyosiy hokimiyat ijtimoiy jihatdan u
qadar qat’iy belgilanmagan bo‘lib, an’anaviy, etnik va diniy munosabatlar bilan
qorishib ketgan. Ushbu davlatlarda siyosiy soha o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Hokimiyatning ijtimoiy asosi turli xil kuchlar blokidan iborat bo‘lib, unda siyosiy
elita yetakchi rol o‘ynaydi. Hokimiyat funktsiyalarini amalga oshirishda nafaqat
davlat va hukmron partiyalar, ommaviy ijtimoiy tashkilotlar, balki an’anaviy
institutlar ham ishtirok etadi 5
.
Afrika olamining tabiiy va madaniy-etnik xilma-xilligi, etnogenezining
o‘ziga xosligi, uning xalqlari tarixiy taqdirining turlichaligi qit’a mamlakatlari
ijtimoiy rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilab berdi.
Shuni ham hisobga olish kerakki, Afrika XXI asrga qoloq iqtisodiyot bilan
kirdi va doimiy siyosiy beqarorlik mintaqasi bo‘lib qoldi. Bunday sharoitda
aholining ichki resurslarini safarbar etish, davlat tomonidan qat’iy intizom, nazorat
va hisob-kitobni yo‘lga qo‘yish katta rol o‘ynaydi. Shundan kelib chiqib, kuchli
hokimiyatga nisbatan keskin ehtiyoj tug‘iladi.
Jahon banki tomonidan tayyorlangan va “Afrika XXI asrga da’vo qila
oladimi?” deb nomlangan “Qora qit’a” rivojlanish istiqbollari to‘g‘risidagi
ma’ruzada ta’kidlanishicha, o‘ylamasdan amalga oshirilgan liberallashtirish va
davlatning iqtisodiy hayotdagi ishtirokidan tezkorlik bilan voz kechishi har doim
ham ijobiy natijalar bermaydi. Hujjatda «kuchli va samarali davlat»ga ehtiyoj
borligi ko‘rsatilgan. Ma’ruzada davlat institutlari Afrika xalqlarining umid va
intilishlarini chinakamiga aks ettirishi uchun hali juda ko‘p ish qilinishi kerakligi
5
Косухин Н. Д. Политическая власть и политический процесс в Африке. // Вестник РУДН. Серия:
Политология. – 2001. – № 3.
16

ta’kidlanadi. Ularda turli etnik guruhlar, jumladan, milliy ozchiliklarning
vakilligiga erishish, markaziy organlar vakolatlarining bir qismini joylarga
o‘tkazish va mahalliy hokimiyatni real ishlaydigan tizimga aylantirish, qonun
ustuvorligini qaror toptirish, korruptsiya ko‘lamini kamaytirish va davlat apparati
samaradorligini oshirish ko‘zda tutilgan.
Shu bilan birga, e’tiborga olish lozimki, Afrikada siyosiy hokimiyatni
amalga oshirishning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri davlatga nisbatan o‘ziga xos
"sig‘inish" (kult), unga yaqinlik va daxldorlikning faxrli ekanligidir, bu esa eng
qadimiy sharqona an’analardan biri hisoblanadi. Afrikaning siyosiy hayotida
davlat hokimiyatini institutsionallashtirishning ustuvor tipi sifatida avtoritar-
byurokratik uslub qolmoqda; u davlat tizimida ijro etuvchi hokimiyat
institutlarining ustun mavqega egaligi va uning hukmdorlarning shaxsiy hokimiyati
bilan aynanlashtirilishi (identifikatsiyasi)ga asoslanadi. Byurokratik davlatning
afrikacha ko‘rinishi ma’muriy tsentralizm va subyektiv-shaxsiy munosabatlarni
anglatuvchi patrimonializmga tayanadi.
Mustaqillik yillarida Afrika jamiyatlariga tashqaridan majburan kiritilgan
mustamlakachilik konstruksiyalari tezda “afrikalashdi”, zamonaviy davlat
institutlari esa hokimiyat va obro‘-e’tibor haqidagi an’anaviy tasavvurlar bilan
sug‘orilishga ulgurdi.
Rossiya adabiyotida rivojlanayotgan mamlakatlarning siyosiy hayotida
davlatning o‘rni muammosi yetarlicha asosli ishlab chiqilgan (qarang: Chirkin,
1990; Entin, 1978). Bir qator tadqiqotlarda rivojlanayotgan mamlakatlardagi
hokimiyat tuzilmalarining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi: qo‘shilib
ketgan partiya-davlat tuzilmalari, hukmron partiyaning ustunligi, davlat
hokimiyatining ko‘p sinfli xarakteri va uning nisbiy mustaqilligi, harbiy boshqaruv
shakllarining keng tarqalganligi, mamlakat yetakchisining ulkan vakolatlari bilan
bog‘liq bo‘lgan davlat hokimiyatining personalistik xarakteri, bu ko‘pincha o‘ziga
xos shaxsga sig‘inishning xunuk shakllarini olgan. Zoirda Mobutu Sese Soko,
Tunisda Burgiba, Malavida Banda va boshqa umrbod prezidentlarning faoliyati
bunga dalolat beradi. Siyosiy beqarorlik, fuqarolik kelishuvi yo‘qligi, shuningdek,
17

hududiy parchalanish xavfi sharoitida va turli guruhlar o‘rtasidagi hokimiyat uchun
kurash natijasida hamma joyda bir partiyali tizimlar shakllandi va bu avtoritar
siyosiy rejimlarning qaror topishiga olib keldi. 80-yillarning oxirida bunday
rejimlar Tropik Afrikaning 45 ta davlatidan 38 tasida mavjud edi.
Umuman olganda, Afrika mamlakatlaridagi siyosiy hokimiyat ijtimoiy
munosabatlarning murakkab tizimini va ko‘plab o‘zgarishlarni ifodalaydi.
Hokimiyat mexanizmlari, uni amalga oshirish usullari eskicha va yangicha
uslublarning uyg‘unligi, siyosiy munosabatlarning yangi tizimiga etnik, diniy, klan
va boshqa sinfiy bo‘lmagan aloqalarning olib kirilishi bilan xarakterlanadi.
Natijada hokimiyat gibridlik va etniklik bilan ajralib turadi, bu esa uning
beqarorligi va qarama-qarshiligiga olib keladi. Bu meros bo‘lib qolgan qoloq
ijtimoiy tuzilmalar, demokratik an’analarning yo‘qligi, iqtisodiy qoloqlik va
qaramlikning oqibati bo‘ldi. Boshqa tomondan, bu yakuniga yetmagan
postkolonial siyosiy rivojlanish, iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalarni modernizatsiya
qilish natijasidir.
Mustaqillikka erishilgandan so‘ng, Afrika mamlakatlarida siyosiy
hokimiyatning yangi tizimi shakllana boshladi, u ikki ko‘rinishda namoyon bo‘ldi.
Uning birinchi qismi rasmiy-huquqiy jihatda — konstitutsiyaning qabul qilinishi,
ma’muriy va huquqiy institutlarning, mahalliy hokimiyat organlarining
shakllanishida ifodalandi. Konstitutsiyaviy-huquqiy model sobiq metropoliyalar,
shuningdek, AQSH va SSSRning hokimiyat mexanizmlaridagi bir qator muhim
elementlarni takrorladi. Bu g‘arbiy siyosiy institutlar va partiyalarni Afrika
tuprog‘iga ko‘chirishga bo‘lgan urinish edi, biroq ular na ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy sharoitlarga, na siyosiy madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlariga mos
kelmas edi.
Afrika mamlakatlaridagi demokratik o‘zgarishlar yo‘li ko‘plab qiyinchiliklar
bilan bog‘liq bo‘lib, u uzoq va mashaqqatli kechadi. Demokratlashtirish jarayoni,
pirovardida, rivojlanishning muqobil yo‘llarini izlashni aks ettiradi. Shu bilan
birga, bir qator holatlarda siyosiy dinamika avtoritar tizimdan demokratik tizimga
tomon emas, balki aynan teskari tendentsiyani ko‘rsatmoqda. Bunday sharoitda
18

Afrika yetakchilarining integratsiyaga intilish faktining o‘zi juda ahamiyatli bo‘lib,
qit’aning turli ijtimoiy-siyosiy guruhlarining yaqinlashishi, hamkorlik qilishi va
jahon siyosati hamda iqtisodiyoti maydonida o‘z manfaatlarini himoya qilishga
bo‘lgan sog‘lom ichki siyosiy tendentsiyani aks ettiradi.
2.2. Rossiya-Afrika munosabatlari yangi Afrika Ittifoqining tashkil topishi va
Afrikadagi demokratik jarayonlar kontekstida
SSSR parchalanganidan so‘ng xalqaro maydondagi siyosiy kuchlar
muvozanati yanada o‘zgardi va bu global hamda mintaqaviy aloqalarning yangi
tuzilmasi shakllanishi bilan kechdi. Ko‘p qutbli tizimning qaror topishi doirasida
Rossiya-Afrika munosabatlari tarixida yangi bosqich boshlandi; u ushbu
mamlakatlar ichidagi tarkibiy qayta qurish va islohotlar, shuningdek, milliy
o‘zlikni va dunyo siyosati tizimida Rossiya hamda Afrikaning o‘rnini izlash
davriga to‘g‘ri keldi 6
.
Sovet tashqi siyosatining M.S. Gorbachev davridagi Afrika yo‘nalishiga
baho berar ekan, Federal xalqaro va sharqiy Yevropa tadqiqotlari instituti (BIOST)
mutaxassislari shunday xulosaga kelishadi: Sovet Ittifoqi «1980-yillarda qit’adan
Gorbachevning ichki islohotlari va "tashqi siyosat hamda xavfsizlikni ta’minlash
siyosatidagi yangicha fikrlash" bilan bog‘liq global iqtisod tufayli ketdi».
Gollandiyalik olim Bart Van der Meer bu mulohazalarni SSSR «imperializmga
qarshi fidoyi kurashchi sifatidagi o‘z roli haqidagi messianik g‘oyaning qurboni
bo‘ldi» degan fikr bilan to‘ldiradi. Ushbu pozitsiya bilan kelishmaslikning iloji
yo‘q. Shu bilan birga, xorijiy tadqiqotchilarning asarlarida ushbu davr ko‘pincha
faqatgina «Afrikadagi sovet siyosatining inqirozi» sifatida talqin qilinadi va bunda
hamkorlik yillarida to‘plangan ijobiy tajriba (SSSRning mustaqillik uchun
kurashni qo‘llab-quvvatlashdagi ishtiroki, Afrika xavfsizligi muammolarini hal
qilish, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun kadrlar tayyorlash va b.) inobatga
olinmaydi.
6
Поликанов Д. В. Конфликты в Африке и деятельность международных организаций по их
урегулированию. – Москва, 1998.
19

Sovet-Afrika davlatlararo munosabatlari jarayonini murakkablashtirgan
omillar qatorida Afrika davlatlarining qarzdorligini tartibga solish muammolari,
ularning iqtisodiyotining o‘tish davri xarakteri, mintaqadagi siyosiy vaziyatning
beqarorligi, shuningdek, Yevropa davlatlari, AQSH va Osiyo mamlakatlari
tomonidan kuchli raqobat mavjudligini ko‘rsatish mumkin.
XX asrning 80-yillari oxiri va 90-yillari boshlarida Rossiya
diplomatiyasining Afrika yo‘nalishidagi vazifasi mavjud aloqalarni saqlab qolish
va kengaytirish, shu bilan birga ularni yangi asosga o‘tkazish edi: ya’ni Rossiya
tadbirkorlik tuzilmalari ishtirokida savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish,
iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan, ammo ilgari sovet e’tiboridan chetda qolgan
davlatlar (jumladan, JAR, Namibiya va b.) bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish orqali.
Hozirgi bosqichdagi Rossiya-Afrika munosabatlarini yangi Afrika Ittifoqi
tashkil topishi kontekstida tavsiflar ekanmiz, shuni ta’kidlash lozimki, Afrikaning
tashqi siyosiy kontseptsiya tizimidagi o‘rni va roli bugungi kunda Rossiyaning
milliy manfaatlari va uning milliy xavfsizligi muammolari nuqtai nazaridan
belgilanadi; bunda alohida mamlakatlar va tashkilotlar bilan ikki tomonlama
munosabatlar jihatlari, shuningdek, Afrikaning jahon siyosatiga bevosita va
bilvosita ta’siri hisobga olinadi.
Zamonaviy sharoitda Rossiya Federatsiyasi o‘zining tashqi siyosiy
kontseptsiyasini sivilizatsiyalashgan davlatlararo munosabatlar doirasida
mamlakatning tarixiy, geosiyosiy va iqtisodiy manfaatlarining o‘ziga xosligini
hisobga olgan holda qurmoqda. Uning Afrika mamlakatlariga nisbatan ustuvor
yo‘nalishlari mafkuraviy va harbiy-siyosiy bosimdan xoli bo‘lgan o‘zaro manfaatli
hamkorlik sohasiga ko‘chdi. Afrika qit’asida barqarorlikni saqlash, u yerda
demokratik jarayonlarni rivojlantirish, Afrika davlatlarini yangi dunyo tartibini
shakllantirish bo‘yicha umumiy sa’y-harakatlarga jalb qilish Rossiya manfaatlariga
mos keladi. Afrikaning ishtirokisiz bugungi kunda yaxlit va barqaror dunyo
tizimini yaratish, global muammolarni kompleks hal qilish, har tomonlama
gumanitar va madaniy hamkorlikni rivojlantirish imkonsizdir.
20

Zamonaviy sharoitda Rossiya preventiv (oldini oluvchi) diplomatiyaga katta
ahamiyat bermoqda. 1996-yilda ABT va Rossiya Federatsiyasi Favqulodda
vaziyatlar vazirligi o‘rtasida nizo hududlarida gumanitar hamkorlik masalalari
bo‘yicha protokol imzolandi, BMT Xavfsizlik Kengashi huzurida tinchlikparvarlik
operatsiyalari bo‘yicha qo‘mita tuzish tashabbusi bildirildi. 1996-yilda Rossiya
Prezidenti xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash faoliyatida ishtirok
etish uchun Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari tarkibida maxsus harbiy
kontingent shakllantirish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi.
Xalqaro va mintaqaviy xavfsizlik (shu jumladan, piyodalarga qarshi va
tankka qarshi minalar zaxiralarini yo‘q qilish muammosi) doirasida Rossiya va
Afrika hamkorligini chuqurlashtirish muhim ahamiyatga ega deb hisoblanadi.
Afrika va Lotin Amerikasi davlatlarining tashabbusi hamda Rossiyaning qo‘llab-
quvvatlashi bilan 2006-yilning Xalqaro tinchlik madaniyati yili deb e’lon qilinishi
va BMT tomonidan Tinchlik madaniyati sohasidagi harakatlar dasturining qabul
qilinishi munosabati bilan yangi demokratik dunyo tartibini o‘rnatish muammolari
bo‘yicha Rossiya-Afrika aloqalarini rivojlantirish istiqbollari ochilmoqda. Bu
yerda Rossiya va Afrika yangi ming yillikda zo‘ravonlik va urushdan tinchlik va
zo‘ravonliksizlik madaniyatiga tezroq o‘tish yo‘nalishidagi global harakatga
ko‘maklashish ishiga o‘z hissalarini qo‘shishlari mumkin edi.
Afrikadagi siyosiy jarayonlarning o‘ziga xosligi hokimiyatning an’anaviy-
etnik va zamonaviy-byurokratik tizimlar o‘rtasidagi "gibrid" xarakteri bilan
belgilanadi. Davlat institutlarining shakllanishi ko‘p hollarda jamiyatning ijtimoiy-
madaniy tuzilmasidan ilgarilab ketganligi sababli, qit’ada avtoritarizm va shaxsga
sig‘inish elementlari saqlanib qolmoqda. Bu esa mintaqaviy integratsiya
jarayonlarining barqarorligiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy ichki omildir.
Afrikadagi "kuchli davlat" kontseptsiyasi liberallashtirishning salbiy
oqibatlarini yumshatish va ichki resurslarni safarbar etish uchun zaruriy vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Biroq, siyosiy hokimiyatning etnik va klan munosabatlariga
asoslanishi tizimli korruptsiya va beqarorlikni keltirib chiqarmoqda. Ushbu
21

ziddiyatni hal qilish — Afrika Ittifoqi oldidagi eng dolzarb vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda.
Rossiya-Afrika munosabatlari yangi geosiyosiy sharoitda ideologik
bosimdan xoli bo‘lgan, o‘zaro manfaatli iqtisodiy hamkorlik bosqichiga qadam
qo‘ydi. SSSR davridagi boy hamkorlik tajribasi (kadrlar tayyorlash, infratuzilmani
rivojlantirish) bugungi kunda Rossiya uchun Afrika bozorida raqobatbardoshlikni
ta’minlovchi strategik poydevor hisoblanadi.
Afrika Ittifoqining shakllanishi Rossiya tashqi siyosati uchun yangi
imkoniyatlar ochib berdi. Har ikki tomonning ko‘p qutbli dunyo tartibini
shakllantirish, preventiv diplomatiyani qo‘llash va xalqaro xavfsizlikni
mustahkamlash borasidagi intilishlari o‘zaro mos keladi. Rossiyaning
tinchlikparvarlik faoliyatidagi ishtiroki va gumanitar sohadagi tashabbuslari
qit’adagi demokratik jarayonlarni barqarorlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, Afrika qit’asidagi siyosiy jarayonlarning
murakkabligi va xalqaro munosabatlardagi yangi tendentsiyalar integratsiya
jarayonlarining nafaqat ichki, balki tashqi strategik hamkorlikka ham bog‘liqligini
ko‘rsatmoqda. Rossiya va Afrika Ittifoqi o‘rtasidagi konstruktiv muloqot global
muammolarni hal qilishda muhim geosiyosiy muvozanatni ta’minlashga xizmat
qiladi.
22

XULOSA
Afrika Ittifoqi evolyutsiyasi va Afrika qit’asidagi mintaqaviy
integratsiyaning o‘ziga xos xususiyatlariga doir tahlilimizni yakunlar ekanmiz,
shuni ta’kidlash lozimki, Ittifoqning faoliyati yangi xalqaro sharoitda g‘oyat
muhim ahamiyatga ega. ABTning vorisi sifatida u o‘z faoliyatini endigina
boshlamoqda. Afrika Ittifoqi (AI) institutlarining vazifalari, tuzilmasi va faoliyat
ko‘rsatish mexanizmlari hozircha faqat umumiy ko‘rinishda belgilangan. Afrika
birligi muammolari va unga erishish bo‘yicha tashabbuslar (jumladan, AI ning
Ta’sis aktining o‘zi ham) faqat siyosatchilar, hukumat mulozimlari va olimlarning
tor doirasigagina yaxshi ma’lum. Afrika Ittifoqi tuzilmasidagi institutlarning
funktsiyalarini belgilash, ularning normal faoliyati uchun zarur bo‘lgan moliyaviy
va boshqa vositalarni ta’minlash uchun ko‘p vaqt va sa’y-harakatlar talab etiladi.
Lusaka shahrida «Yangi Afrika tashabbusi» qabul qilingandan so‘ng,
Nigeriya Janubiy Afrika, Jazoir, Misr va Senegal bilan birgalikda qit’a
rivojlanishidagi muammolarni bartaraf etish rejasini ishlab chiqishda yetakchilik
rolini o‘z zimmasiga oldi. Biroq, ABTdan Afrika Ittifoqiga o‘tish shunchaki nom
o‘zgarishidan ko‘ra ko‘proq ma’noga egami yoki yo‘qmi, buni faqat qabul qilingan
rejalar amalga oshirilishining natijalariga qarab baholash mumkin bo‘ladi.
Afrika voqeligi realiklarini, AI o‘z mavjudligining boshidayoq duch kelgan
obyektiv qiyinchiliklar va subyektiv xarakterdagi muammolarni hisobga olgan
holda, ko‘plab xorijiy va mahalliy tadqiqotchilarning ushbu tashkilotning tuzilishi
Afrika qit’asi tarixida yangi sahifa ochgani haqidagi fikriga qo‘shilish mumkin. AI
ning tashkil etilishi Afrika integratsiyasi g‘oyasi va amaliyoti rivojida shubhasiz
olg‘a tashlangan qadamdir hamda qit’a davlatlarining zamonaviy global chaqiriqlar
qarshisida yagona pozitsiyasini ishlab chiqishga xizmat qilishi mumkin.
Yangi geosiyosiy vaziyatda Rossiya Federatsiyasining mintaqadagi siyosiy
ta’siri ma’lum darajada kuchsizlangani shubhasizdir. Shunga qaramay, Rossiya va
Afrika mamlakatlarining ko‘plab xalqaro muammolar bo‘yicha pozitsiyalarining
mos kelishi, dunyo tartibining monopolyar emas, balki ko‘p qutbli modelini
23

yaratishga bo‘lgan o‘zaro manfaatdorlik kelajakda ularning mintaqaviy va global
darajadagi konstruktiv hamkorligi uchun keng istiqbollar ochadi.
24

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Constitutive Act of the African Union. – Lomé, Togo, 2000. ( Африка
иттифоқининг Таъсис акти ).
2. Protocol Relating to the Establishment of the Peace and Security Council of
the African Union. – Durban, South Africa, 2002.
3. African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty (Treaty of Pelindaba). – Cairo,
1996.
4. OAU Charter (Organization of African Unity). – Addis Ababa, 1963.
II. Asosiy adabiyotlar
8. Абрамова И. О. Африка в современной модели мироустройства. –
Москва: Институт Африки РАН, 2013.
5. Африка қитъасидаги интеграция жараёнлари ва хавфсизлик
муаммолари. (Илмий тўплам). – Тошкент: ЖИДУ, 2021.
9. Васильев А. М. Африка и вызовы XXI века. – Москва: Восточная
литература, 2012.
6. Жўраев С. Халқаро хавфсизлик ва минтақавий можаролар. – Тошкент:
ТДШИ, 2018.
10. Косухин Н. Д. Политическая власть и политический процесс в
Африке. // Вестник РУДН. Серия: Политология. – 2001. – № 3.
11. Поликанов Д. В. Конфликты в Африке и деятельность международных
организаций по их урегулированию. – Москва, 1998.
7. Равшанов Ф. Жаҳон сиёсатида минтақавий интеграция жараёнлари. –
Тошкент: Янги аср авлоди, 2020.
12. Сидорова Г. М. Проблемы мира и безопасности в Африке. – Москва:
ИАфр РАН, 2016.
13. Engel, U., & Porto, J. G. Africa's New Peace and Security Architecture. –
Farnham: Ashgate, 2010.
25

14. Makinda, S. M., & Okumu, F. W. The African Union: Challenges of
globalization, security, and governance. – New York: Routledge, 2008.
15. Murithi, T. The African Union: Pan-Africanism, Peacekeeping and
Governance. – London: Ashgate Publishing, 2005.
16. Naldi, G. J. The Organization of African Unity: An Analysis of its Role. –
London: Mansell, 1999.
III. Elektron ta’lim resurslari
17. African Union Official Website – https://au.int/ ( Африка иттифоқи расмий
сайти ).
18. Institute for Security Studies (ISS) Africa – https://issafrica.org/
( Хавфсизлик тадқиқотлари институти ).
19. United Nations Peacekeeping Operations in Africa –
https://peacekeeping.un.org/ .
26

Sotib olish