Afrika mamlakatlarining mustaqillikni qo’lga kiritishi jarayonlari - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	205.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Yanvar 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

200 Sotish

Afrika mamlakatlarining mustaqillikni qo’lga kiritishi jarayonlari

Sotib olish

AFRIKA MAMLAKATLARINING MUSTAQILLIKNI QO‘LGA
KIRITISHI JARAYONLARI
MUNDARIJA
I.BOB. SHIMOLIY AFRIKA MAMLAKATLARINING MILLIY OZODLIK HARAKATLARI
......................................................................................................................................................... 7
1.1. Misrda mustamlakachilikka qarshi kurash ............................................................................... 7
1.2 Jazoirda milliy ozodlik harakatining qismlari va unda harbiylarning o‘rni. Liviyada Italiya
mustamlakachiligiga qarshi kurash ................................................................................................ 14
1.3. Tunis va Marokashning Fransiya mustamkachiligiga qarshi kurashi ..................................... 19
II.BOB. MARKAZIY AFRIKA MAMLAKATLARINING MILLIY OZODLIK
HARAKATLARI ........................................................................................................................... 23
2.1 Kongo (Zair)dagi milliy ozodlik harakatlari ............................................................................ 23
2.2 Nigeriya va Gvineyaning Britaniya mustamlakachiligidan ozod bo lishiʻ ............................... 26
2.3. Zimbabve va Keniyadagi milliy ozodlik kurashlari ............................................................... 34
XULOSA ....................................................................................................................................... 36
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................ 41
1

Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi istiqlolga erishishimiz
natijasida jamiyatimizning barcha sohalarida tubdan o‘zgarishlar amalga
oshirilmoqda. Hususan, Vatanimiz va jahon tarihiga vatanparvarlik nuqtai
nazaridan qiziqish ortmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov
“Tarixga murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz
kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarihini bilmagan xalqning
kelajagi ham bo‘lmaydi” 1
- deb ta’kidlab o‘tadi. Sobiq sho‘ro saltanati-yillarida eng
qadimgi davrdan to XX asr oxiriga qadar bo‘lgan tariximiz sohtalashtirildi.
Endilikda, ya’ni istiqlol-yillarida tarixshunosligimizda bir qator amaliy ishlar
amalga oshirildi. Vatanimiz va jahon tarixiga e’tibor borgan sari rivojlanib
bormoqda.
Hozirda jahon mamlakatlari tarixinining har biratributiga e’tibor qaratish,
uni o‘rganish, tahlil qilish, xatolarni qo‘llamaslik, ijobiy jihatlarni vatanimiz
taraqqiyotida qo‘llash muhim hisoblanadi.
O‘zlikni anglash-eng avvalo o‘tmishni o‘rganishda, tarixga ehtiyoj sezishdan
boshlanadi. Darhaqiqat o‘zini anglayotgan, o‘zini tushunayotgan xar bir inson o‘z
ajdodlari kim bo‘lganligi, ota-bobolari nima bilan shug‘ullanganligi va qanday
hayot kechirganligini bilib olishga intiladi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “...yaqin vaqtlargacha ijtimoiy fanlar aslida
siyosat manfaatlariga hizmat qilar edi. Bu esa ilmiy tadqiqotlar mavzusini
belgilashga, bu tadqiqotlarning doirasi, harakteri va yo‘nalishlariga, jamiyatshunos
olimlarning dunyoqarashi va metodologiya yo‘l-yo‘riqlariga o‘z tamg‘asini
bosdi” 2
.
Afrika davlatlari ikkinchi jahon urushidan so‘ng mustamlaka sirtmog‘i azob-
uqubatlarini tortib kelayotgan xalqlarning milliy-ozodlik kurashi yanada kuchaydi.
Xo‘sh, qanday omillar mustamlaka sirtmog‘ida yashayotgan xalqlar
milliyozodlik kurashining kuchayishiga sabab bo‘ldi. Bular:
1
Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. – Т.: Ўзбекистон, 1992. – Б.71.
2
Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – Б.88.
2

– Ikkinchi jahon urushida Germaniya, Italiya va Yaponiyaning
mag‘lubiyatga uchraganligi;
– asosiy mustamlakachi davlatlar – Buyuk Britaniya va Fransiyaning
zaiflashganligi;
– mustamlaka xalqlar milliy ongining o‘sishi;
– AQSH va Sobiq Ittifoqning o‘z siyosiy maqsadlari yo‘lida dunyoda
mustamlakachi imperiyalar saqlanib qolishiga qarshi chiqqanligi.
To‘g‘ri, Afrikada mustamlakachilik tizimining barham topishi jarayoni
Osiyodagiga nisbatan sekin borgan. Bu Afrika davlatlari qoloqligining, milliy
ozodlik kurashiga rahbarlik qiluvchi ijtimoiy kuchlarning (milliy burjuaziya va
milliy ziyolilar) zaifligi oqibati edi.
Dastlab Shimoliy Afrika davlatlari qattiq qonli kurash hisobiga
mustaqillikka erishdilar. 1960-yil Afrika tarixiga “Afrika-yili” nomi bilan kirdi.
Shu-yili bir yo‘la 17 ta davlat mustaqillikka erishdi. 3
Buyuk Britaniya va Fransiya
mustamlaka imperiyalari parchalanib borayotgan bir sharoitda Belgiya Kongo
mustaqilligini tan olishga majbur bo‘ldi. Afrikaning ayrim mamlakatlarida
mustaqillikka erishish nisbatan tinch yo‘l bilan (aholining ommaviy namoyishlari;
fuqarolik bo‘ysunmasligi) amalga oshdi. Mustamlakachilik metropoliyadan
ko‘chib kelib joylashgan bir guruh oq tanlilar jamoasiga tayangan joylarda esa
og‘ir qurolli kurash olib borish yo‘li bilan mustaqillikka erishildi. 60-yillar oxiriga
kelib ingliz, fransuz, belgiya mustamlakachi imperiyalari parchalandi.
Faqat bir imperiya – Portugaliya imperiyasi yashashda davom etdi.
Portugaliyaning Afrikadagi mustamlakalari (Mozambik, Angola, Gvineya-Bissau)
uning dengizorti hududlari deb e’lon qilingan edi. Bu “dengizorti hududlar”
aholisining milliyozodlik kurashi 1974-yilgacha davom etdi va u g‘alaba bilan
yakunlandi. Portugaliya o‘z mustamlakalarining mustaqilligini tan olishga majbur
bo‘ldi.. 1980-yilda yana bir mustaqil Afrika davlati – Zimbabve davlati vujudga
keldi. Bu davlatning vujudga kelishi juda og‘ir kechdi. Gap shundaki, Rodeziyada
(Buyuk Britaniya mustamlakasi) kam sonli, biroq uyushgan oq tanlilar ham
3
Родригес А.М. Новейшая история стран Азии и Африки ХХ века. – Мoc ква , 2005. – C.97.
3

yashardi. Ular 1965-yilda Rodeziyani mustaqil deb e’lon qildilar. Biroq uni Buyuk
Britaniya ham, BMT ham tan olmadi. Mahalliy afrikaliklar esa ozodlik uchun
qurolli kurash boshladilar. Yakkalanib qolgan oq tanlilar 1979-yilda muzokara
boshlashga majbur bo‘ldilar. Uning oqibatida davlat afrikaliklar qo‘liga o‘tdi.
1980-yilda Rodeziya o‘rnida mustaqil, yangi Zimbabve davlati tashkil etilganligi
e’lon qilindi. Afrikadagi oxirgi mustamlaka Janubi-G‘arbiy Afrika edi. Birinchi
jahon urushiga qadar bu hudud Germaniya mustamlakasi bo‘lgan. Urushdan so‘ng
Millatlar Ligasi uni boshqarish huquqini Janubiy Afrika Respublikasiga (JAR)
berdi. JAR dastlab bu hududni o‘ziga qo‘shib olishga urindi. Buning uddasidan
chiqa olmagach, u yerda oz sonli oq tanlilar hukumatini tuzishga harakat qildi.
Bunga javoban mahalliy aholi 1966-yilda qurolli kurash boshlashga majbur bo‘ldi.
BMT 1973-yilda JARni Janubi-G‘arbiy Afrikani boshqarish huquqidan mahrum
etdi. Mahalliy aholining milliy-ozodlik kurashi 1989-yilda g‘alaba bilan
yakunlandi. Shu yili Janubi-G‘arbiy Afrika Namibiya nomi bilan mustaqil davlat
deb e’lon qilindi. Shu tariqa mustamlaka Afrika xalqlari milliy-ozodlik kurashi
g‘alaba bilan yakunlandi. Bir vaqtlar deyarli butunlay mustamlakaga aylantirilgan
Afrikada 52 ta mustaqil davlat vujudga keldi 4
.
Mavzuning o‘rganilish darajasi. Biz o‘rganishni o‘z oldimizga maqsad
qilib olgan mavzu, ya’ni “Afrika mamlakatlarining milliy ozodlik harakatlari
tarixidan (1960-yillar)” mavzusiga ko‘plab tarixchilar, siyosatchilar tomonidan
murojaat qilinganligini ko‘rib o‘tishimiz mumkin. Masalan, tarixchi-olimlarning
aynan shu davr tarixi bilan shug‘ullanganligini men ko‘plab adabiyot va internet
tarmog‘idagi mavzuga doir saytlardan bilib oldim va bitiruv malakaviy ishimni
tayyorlashdan o‘sha adabiyot va saytlardan keng foydalanishga harakat qildim.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Har bir inson biror bir ishga
kirishishdan avval albatta o‘z oldiga maqsad va vazifalar qo‘yadi. Jumladan,
mening milliy ozodlik, xususan afrika mamlakatlarining milliy ozodlik
harakatlariga qiziqishim yuqori ekanligi sababli dunyoni larzaga keltirgan va
ko‘plab talofatlarga sabab bo‘lgan urushlarni yuzaga kelishiga sharoit yaratib
4
Lafasof М . Jahon Tarixi. – Т .: Turon Iqbol, 2010. – B.304.
4

bergan siyosiy o‘yinlar va davlatlarning o‘z manfaatlari yo‘lida olib borgan
siyosatlarini o‘rganib tahlil qilishni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘ydim. Afrikada
urush harakatlarini vujudga kelishining asl mohiyatini ochib berish va o‘rganuvchi
va qiziquvchilarga mavzuni to‘liq tushunishlariga ko‘maklashish ham olib
borayotgan tadqiqotimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. O‘rganayotgan davrdagi
davlatlarning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy hayotini va mazkur davr diplomatiyasini
tahlil qilish ham bitiruv malakaviy ishimizning vazifalaridan hisoblanadi.
Kurs ishining xronologiyasi. Kurs ishining xronologik davri 1960-yillarni
o‘z ichiga oladi. Lekin mavzuning ilmiy ahamiyati va uzviyligini hisobga olgan
holda birinchi jahon urushidan kegingi davrdan, XX asrning 70-yillari oxirigacha
bo‘lgan davrni tahlil etishni lozim topdik.
Kurs ishining ob’ekti va predmeti. Mazkur kurs ishi nazariy asosini Afrika
tarixiga oid tarixiy manbalar, hamda keyingi davrlarda nashrdan chiqqan
adabiyotlar, maqolalar, ilmiy ishlar, mustaqillik davrida e’lon qilingan xolis
yoritilgan tarixiy materiallar maqola va monografiyalar shu kabilarga qaratilgan.
Kurs ishining ilmiy yangiligi. Biz o‘rganishni o‘z oldimizga maqsad qilib
olgan mavzu ilmiy tadqiqot uchun yangi hisoblanadi. Mavzumizga bog‘liq
mavzularda bir qator ilmiy tadqiqot ishlar amalga oshirilganligi bizga ma’lum.
Aynan biz o‘rganayotgan “Afrika mamlakatlarining milliy ozodlik harakatlari
tarixidan (1960-yillar)” mavzusiga alohida to‘htalmagan. Ushbu kurs ishini
tayyorlash jarayonida, biz ko‘proq manbalarga, xrestomatik asarlarga va internet
saytlaridan olingan ma’lumotlarga tayangan holda voqea-hodisalarni qiyosiy tahlil
asosida uzviylik, izchillik , holislik prinsiplari asosida yoritib, tahlil qilishga
harakat qildik.
Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kirish ishining amaliy ahamiyati
shundaki, jahon tarixidagi bu qisqa davr tarixi, undagi ro‘y bergan ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar, turli xil nazariyalarning vujudga kelishini, siyosiy
jarayonlar, ularning sabab va mohiyatini chuqur va har tomonlama o‘rganish orqali
yangi-yangi ma’lumotlar vujudga keladi. Kirish ishining natijasiga ko‘ra, bayon
etilgan faktik materiallar va ilmiy xulosalardan Tarix fakulteti “Tarix” ta’lim
5

yo‘nalishi talabalari uchun o‘tiladigan “Jahon tarixi (Eng yangi tarix)”, “Xalqaro
munosabatlar tarixi”, “Siyosatshunoslik” va boshqa fanlar ma’ruza va seminar
mashg‘ulotlarida, talabalarning mustaqil ish, to‘garak mashg‘ulotlarini olib
borishda manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi tuzilish jihatidan kirish, ikki bob,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati iborat.
6

I.BOB. SHIMOLIY AFRIKA MAMLAKATLARINING MILLIY OZODLIK
HARAKATLARI
1.1. Misrda mustamlakachilikka qarshi kurash
Misr xalqi 70-yildan ortiq ingliz imperialistlarining mustamlakachilik
asoratiga qarshi kurash olib bordi. XIX asrning birinchi yarmida ingliz
mustamlakachilari turklarni Misrdan siqib chiqarib, mamlakatni egallay
boshladilar. Ingliz mustamlakachilarni, avvalo, Misrning arzon paxtasi qiziqtirgan
keyin 1869-yili ochilgan Suvaysh kanali mamlakatni tamom bosib olishga undardi.
Angliya Misr xo‘jaligining boshqa sohalari rivojiga g‘ov solib, uni o‘z paxta
bazasiga aylantirdi, 1882-yili go‘yo “Yevropalik grajdanlar o‘ldirilganligi”
bahonasi bilan mamlakatni bosib olib, uning ustidan protektorat o‘rnatdi.
Sobiq sovet davlatidagi Oktyabr davlat to‘ntarishi misr xalqi milliy ozodlik
kurashi rivojida yangi bosqichni boshlab berdi. Mamlakatda dastlabki
sotsialistik gruppalar paydo bo‘ldi va ular zaminida kommunistik harakat
rivojlandi, proletariatning sinfiy ongi o‘sib bordi.
1919-yil martda Misrda ingliz mustamlakachilariga qarshi xalq qo‘zg‘oloni
ko‘tarildi. Qo‘zg‘olon arafasida Qohirada ingliz hukmronligiga qarshi namoyishlar
bo‘lib o‘tdi. O‘shanda Qohira oliy o‘quv yurtlari talabalarining namoyishi
qatnashchilaridan bir guruhi qamoqqa olindi. Shundan keyin Misr dexqonlari
(fallaxlar) ham kurashga qo‘zg‘aldilar. 14–15 martga kelib, qo‘zg‘olon
mamlakatning katta qismiga yoyilgan edi. Ingliz ma’murlari qo‘zg‘olonchilar va
namoyishchilarni o‘qqa tutishni buyurdi. Qo‘zg‘olonchilar bunga javoban
kazarmalarni va harbiy omborlarni tor-mor etdilar. Temir yo‘l liniyalariga,
ko‘priklarga,ingliz soldat va ofitserlariga qarshi hujum boshladilar. Dehqonlar
pomeshchik mulklarini sindirdilar, pomeshchiklarni o‘ldirdilar. Qo‘zg‘olon to‘la
mustaqillik uchun kurash, ingliz protektoratini tugatish, ajinabiy qo‘shinlarni
mamlakatdan olib chiqib ketish shiorlari ostida o‘tdi. Keng umummillat tusini
olgan bu qo‘zg‘olonga rasmiy jihatdan milliy burjuaziya boshchilik qildi. Lekin
qo‘zg‘olonning harakatlantiruvchi kuchi keng xalq ommasi edi. Misr ozodlik
7

harakati tarixida birinchi marta ishchi va dehqonlar katta rol o‘ynadilar. Ishchilar
ish tashlash va miting hamda namoyishlar o‘tkazishda, ko‘cha janglari olib
borishda alohida tashabbus ko‘rsatdilar. Qo‘zg‘olon zaminida ommaviy kasaba
soyuz tashkilotlari bunyodga keldi.
Xalq kurashidan cho‘chigan Misr komprador burjuaziyasi xoinligi tufayli
qo‘zg‘olon bostirildi. Qo‘zg‘olonga boshchilik qilgan milliy burjuaziya zarur
paytda izchillik ko‘rsata olmadi. Misr ishchilari va dehqonlari harakati qo‘zg‘olon
bostirilganidan keyin ham zo‘r kuch bilan davom etdi.
Mamlakatda yana revolyutsion vaziyat vujudga keldi. Misr ishchilar sinfi
tashkiliy va hissiy jihatdan birmuncha o‘sgan, ishchi tashkilotlarida kommunistik
gruppalarning mavqeyi oshgan edi. Shunday vaziyatda 1920-yil oxirida Sotsialistik
partiya nomi bilan proletar partiyasi tashkil topdi. Bu partiya 1922-yili
Kominteriga kirdi va Kommunistik partiya nomini oldi. Misr mexnatkashlarining
mustamlakachilik va sinfiy zulmga qarshi kurashdagi avangard kuchi
kommunistik partiyaning tashkil topishi Oktabrning inqilobining bevosita samarasi
bo‘ldi.
1921-yil oxiri va 1922-yil boshida Misrda xalq qo‘zg‘oloni ko‘tarildi.
Qo‘zg‘olonga milliy burjuaziya rahbarlarining qamoqqa olinishi bahona bo‘ldi.
Mamlakatning hamma yirik shaharlarida umumiy ish tashlash harakatlari
boshlandi, dehqonlar» pomeshchiklar mulklarini talab, yondirdilar. Qo‘zg‘olon
ingliz mustamlakachilar tomonidan rahimsizlik bilan bostirildi. Mamlakatda o‘z
pozitsiyalarini saqlab qolish maqsadida inglizlar 1922-yili Misrning “Mustaqilligi
haqida deklaratsiya” qabul etib, 1923-yilda Misr uchun “konstitutsiya” e’lon
qildilar. Angilya bu bilan milliy burjuaziyani “rozi” qilib, ishchilarga qarshi
kurashni kuchaytirdi 5
.
Misr xalqining imperialistlarga qarshi ozodlik kurashi keyingi-yillarda ham
davom etaverdi.
Ingliz mustamlakachilari 1936-yili Misr podsho “hukumati” ni asoratli
shartnomani imzolashga majbur etdilar. Bu shartnoma Misrning rasmiy e’lon
5
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982.– Б.204.
8

qilingan, lekin chindan amalga oshmagan mustaqilligini ham oyoq osti qiluvchi bir
hujjat edi. Shartnomaga ko‘ra, “Misr territoriyasini himoya qilish uchun” ingliz
qo‘shinlari mamlakatda saqlab qolindi. Angliya Misrdagi yo‘llardan, aloqa
vositalaridan, portlar va aerodromlardan xarbiy maqsadlarda foydalanish huquqiga
ega bo‘ldi, Suvaysh kanali zonasini Yaqin Sharqdan eng yirik harbiy bazalaridan
biriga aylantirdi. Shartnoma ingliz imperialistlarining mamlakatdagi mavqeyini
mustahkamladi va Misrni yarim mustamlakaga aylantirib qo‘ydi.
Ingliz-amerika imperialistlari Yaqin va o‘rta Sharq mamlakatlarida milliy
ozodlik harakati o‘sgan bir paytda Isroil davlati bilan arab mamlakatlari o‘rtasida
urush mojarolari keltirib chiqardilar. Maqsad arab xalqlarining milliy ozodlik
kurashiga zarba berish edi. Falastin urushi misr xalqi ozodlik kurashini
susaytirmadi, balki uni alangalantirib yubordi. Bu urush imperializm malayi bo‘lib
qolgan Misr podshosi Forux boshchiligidagi guruxlarning xalqqa qarshi xiyonatini,
sotkin siyosatini baralla fosh etib tashladi.
1951-yil avgustda Qohira ishchilari, studentlari va ziyolilari poytaxt
ko‘chalariga “Bitsin imperializm” “Yashasin ozod Misr!” kabi jangovar ishoralar
bilan chiqdilar.
Imperializmga qarshi harakat shaharlardan qishloqlarga tarqaldi. 1951-yil
oktiyabrda Misr parlamenti Angliya Misr shartnomasini va Sudan haqidagi
konvensiyani bekor qilishga qaror qildi. Xalq hukumat va parlamentni qo‘llab-
quvvatladi. 13-oktabrda Iskandariyada 200 ming kishi, 14-noyabrda Qohirada 1
million kishi antiimperialistik namoyishlarda qatnashdi.
Angliya mustamlakachi ma’murlari bunga javoban Misrga katta qo‘shin
qismlari, ko‘plab samolyotlar, tanklar keltirdilar. Angilya harbiy kemalari Misr
qirg‘oqlariga keltirildi. Suvayish kanali zonasidagi barcha shaharlar egallandi,
mamlakatning va kanal zonasidagi aloqa vositalari qo‘lga olindi. Xalqqa qarshi
chinakam harbiy harakatlar boshlandi. Xalqning tinch namoyishlari o‘qqa tutildi.
1952-yil iyulda inglizlar ta’siridagi feodal-monarxik hukumatga qarshi
milliy armiya kurashga otlandi. Natijada Misr podshosi Forux taxtdan voz kechdi,
hokimiyat Jamol Abdil Nosir boshchilidagi harbiy ofitserlardan tashkil topgan
9

Revolyutsionlar qo‘liga o‘tdi. 1953-yil 18-iyunda Misr Respublika deb e’lon
qilindi. 1956-yilgi referendium tufayli Misr Respublikasining Yangi
konstitutskyasi ma’qullandi, Jamol Abdil Nosir Misr respublikasi prezndenti
bo‘ldi 6
.
Misr iqtisodiga mustamlaka rejimidan meros bo‘lib qolgan qoloqlikni
tugatish, sanoat va qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, madaniyatni ko‘tarishga
qaratilgan bir qator tadbirlar amalga oshirildi.
Mamlakatda o‘tkazilgan yer islohoti muhim tadbirlardan biri bo‘ldi.
Pomeshchiklar qo‘lidagi 200 feddandan (1 feddan–0,42 gektar) ortiq yerlar davlat
tomonidan sotib olinib, yersiz va kam yerli dehqonlarga taqsimlab beriladigan
bo‘ldi.
Misr hukumati Sobiq Ittifoq va boshqa sotsialistik mamlakatlar bilan bir
qator savdo bitimlari imzoladi. Teng huquqlilik va o‘zaro manfaatdorlik asosida
tuzilgan bu bitimlar Misr respublikasiga og‘ir iqtisodiy ahvoldan qutulish va milliy
mustaqilligini saqlab qolishida katta yordam berdi.
1956-yil 26 iyunda Suvaysh kanalining natsionalizatsiya qilinishi misr xalqi
va butun arab Sharqi xalqlari hayotida muhim voqea bo‘ldi. Bu bilan Misrning
chet el kompaniyalari tomonidan talanishiga xotima berildi.
Angliya, Fransiya va AQSh Misrga nisbatan bo‘hton va iqtisodiy blokada
kompaniyasini boshladilar. Lekin imperialistlarning bu urinishlari bekor ketdi.
Shundan keyin Angliya, Fransiya va Isroil 1956-yil sentabrda Misrga ochiq
agressiya qildilar. Xalq o‘z mustaqilligini saqlab qolish uchun kurashga otlandi.
Misr qurolli kuchlariga yordam berish uchun Milliy ozodlik armiyasi tashkil etildi.
Bunga ishchilar, fallaxlar (dehqonlar), tudentlar, xizmatchilar va milliy burjuaziya
vakillari ko‘ngilli bo‘lib kirdilar. Jahon xalqlari imperialistlar agressiyasiga qarshi
chiqdilar 7
.
Misr xalqining qat’iy kurashi va ayniqsa sotsialistik mamlakatlarning
himoyasi tufayli Misrga qarshi uyushtirilgan impernalistik agressiya barbod bo‘ldi.
6
Родригес А.М. Новейшая История стран Азии и Африки ХХ века. –Москва, 2005. – С.50.
7
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982. – Б.206.
10

Misr milliy-ozodlik revolyutsiyasi o‘z taraqqiyotida ikki bosqichni bosib
o‘tdi. Misr revolyutsiyasining birnnchi bosqichi 1952–1961-yil o‘rtalarini o‘z
ichiga oladi. Revolyutsiyaning bu bosqichi antiimperialistik antifeodal bosqichidir.
Bu davrda agrar reforma o‘tkazildi, monarxiya va eski konstitutsiya tugatildi.
Respublikaning yangi konstitutsiyasi (1956-yil) qabul qilindi. Bu tadbirlar keskin
sinfiy kurash vaziyatida o‘tdi. Misr revolyutskyasi tashqi siyosatda ham
antiimperialistik yo‘l tutdi.
1961-yil iyuldan boshlab Misr revolyutsiyasining antikapitalistik ikkinchi
bosqichi boshlandi. Hukumat mamlakatdagi 149 ta bank va stroxavanie
jamiyatlarini, yirik kompaniya va monopoliyalarni natsionalizatsiya qildi. Shu
asosda mamlakatda davlat sektori birmuncha mustahkamlandi, 91 ta kompaniya
mulklarining yarmi, milliylashtirildi, 159 ta yirik kompaniya va firmalarda xususiy
kishilarga 10 ming misr funtidan oshiq aksiyaga ega bo‘lish taqiqlandi. Bundan
tashqari ishchilarning korxona va kompaniya foydasini taqsimlashdagi ishtiroki
to‘g‘risida, ishchi va xizmatchilarning korxona va kompapiyalarni boshkaruvchi
ma’muriy kengashlarda ishtiroki haqida qonunlar qabul qilindi.
O‘sha-yil iyulda agrar reformani davom ettirish haqida prezident dekreti
e’lon kilindi. Sanoat korxokalarida (davlat va xususiy korxonalarda) 7 soatlik ish
kuni joriy etildi.
Nosir hukumati mehnatkashlar ahvolini yaxshilash uchun qator tadbirlar
ko‘rdi. 1961–1962-yillarda avval davlat xonalarida, keyin xususiy korxonalarda
ishlovchi ishchilar uchun qatiy maosh belgilandi va hokazo.
Misr revolyutsiyasining birinchi bosqichida milliy burjuaznyaning
manfatlari himoya qilingan bo‘lsa, ikkinchi bosqichida asosan mexnatkashlar
manfaati himoya qilindi. Shu bilan birga, revolyutsiyaning ikkinchi bosqnchi
o‘ziga xos qarama-qarshiliklarga ham ega bo‘ldi. 50-yillar oxiri va 60-yillar
boshida mamlakatda antikommunistik kampaniya boshlanib, ko‘plab kommunistik
ruhdagi kishilar ta’qib etildi 8
.
8
Хидоятов Г.А. Всемирная История (1945-1999 гг) –Тошкент, 2000. – С.230.
11

1964-yil martda Birlashgan Arab Respublikasining yangi konstitutsiyasi
qabul qilindi. Bu konstitutsiyaga ko‘ra, barcha natsionalizatsiya qilingan
korxonalar umumxalq mulki deb, shuningdek, xususiy va kooperativ mulk
mavjudligi e’lon qilindi.
Sobiq Ittifoq va boshqa sotsialistik mamlakatlar yordami bilan Misrda
sanoatning ancha baquvvat davlat sektori tashkil topdi. Sobiq Ittifoq yordami
bilam Afrikadagi eng yirik gidroenergetika kompleksi–Asvop to‘g‘oni, Xeluan
metallurgiya kombinati, Nag-Xammadi alyuminiy zavodi va boshqa sanoat
ob’ektlari vujudga keldi, minglab sanoat kadrlari tayyorlandi. Agrar reformalardan
keyin yirik pomeshchik yer egaligi tugatilib, qishloq xo‘jaligida kooperatsiya
harakati boshlandi.
1967-yil iyunda Isroil imperializmi AQShning qo‘llab-quvvatlashi bilan
Misr va boshqa arab davlatlarnga qarshi agressiya boshladi va bir haftalik urush
jarayonida Sinay yarim orolining Suvaysh kanaligacha bo‘lgan yerlarini bosib oldi.
Sobiq Ittifoq va boshqa xalqaro tinchliksevar kuchlar taziqi ostida Isroil
agressiyani to‘xtatishga majbur bo‘ldi. 1973-yil oktabrda arab mamlakatlari bilan
Isroil o‘rtasida yana urush kelib chiqdi. Bu ush jarayonida Sobiq Ittifoq va boshqa
sotsialistik mamlakatlar ko‘rsatgan harbiy-iqtisodiy yordam tufayli arab
mamlakatlari, jumladan, Misr armiyasi Suvaysh kanalidan o‘tdi va Sinay yarim
orolini ozod qila boshladi. Natijada Isroil yarash bitimi so‘rashga majbur bo‘ldi.
Yaqin Sharq muammosini hal etish uchun
Jenevada 1973-yil 21 dekabrda xalqaro konferensiya chaqirish imkoniyati
yaratildi. Biroq, AQSh va Isroil Jeneva konferensiyasi ishini barbod qildilar.
70-yillar boshidan (J. Nosir vafotidan keyin) Misr arab Respublikasi tashqi
va ichki siyosatida jiddiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Mamlakatning prezident
Sadat boshliq raxbarlari xususiy va chet el kapitalini rag‘batlantirish yo‘lidan
borib, Misr bozorida “ochiq eshiklar” siyosatini yurita boshladilar. Misrda
natsionalizatsiya qilingan sanoat korxonalari va banklar xususiy kapital qo‘liga
topshirildi. Natijada Misr iqtisodiy chuqur krizisni boshidan kechira boshladi.
12

Misr tashqi siyosatida ham katta salbiy o‘zgarpshlar yuz berdi.Prezident
Sadat AQSh imperializmiga yaqinlashish yo‘lidan borib, 1976-yil martda 1971-
yilgi misr-sovet shartnomasini bekor etilganligini e’lon qildi. Sadat Yaqin Sharq
muammosini hal etishda arab maklakatlariga xiyonat qilib, separat sulh yo‘lidan
bordi va nihoyat 1978-yil sentyabrda Kemp-Devid (Vashington yaqinidagi
prezident qarorgohi) sulh shartnomasini imzoladi. Kemp-Devid shartnomasiga
ko‘ra, Misr birnecha-yillar davomida, bosqichma-bosqich Sinay yarim orolini
qaytarib oladigan bo‘ldi 9
.
Prezident Nosir 1953-yili tashkil qilgan Arab Sotsialistik Ittifoqi partiyasi
1976-yili amalda tarqatib yuborildi. Uning o‘rniga Sadat rejimini
qo‘llabquvvatlaydigan Milliy-demokratik partiya va boshqa tashkilotlar tuzildi.
Sadat rejimi armiyaga, komprador burjuaziya va pomeshchiklarga tayangan xolda
saqlab turdi.
9
Хидоятов Г.А. Всемирная История (1945-1999 гг) –Тошкент, 2000. – С.245.
13

1.2 Jazoirda milliy ozodlik harakatining qismlari va unda harbiylarning o‘rni.
Liviyada Italiya mustamlakachiligiga qarshi kurash
XIX asr o‘rtalaridan Jazoir fransuz mustamlakasi edi. U iqtisodiy, siyosiy,
ijtimoiy va madaniy hayotda Fransiyadagi siyosiy hayotni radikallashtirish
jarayonlari bilan yaqindan bog‘liq bo‘lib,bu hol mustaqillik uchun kurashishga
burilishni oldindan belgilab berdi. 1954-yilning aprelida Jazoirda birlik va
harakatlar inqilobiy qo‘mitasi tuzildi, keyinchalik u Milliy Ozodlik Frontiga
(MOF) aylantirildi. Uning chaqirig‘i bilan 1954-yilning 1-noyabrida Jazoirning
janubi-sharqida umummilliy inqilobga o‘sib o‘tgan qurolli qo‘zg‘olon boshlandi.
MOF dasturi Jazoir mustaqilligi uchun kurash,demokratik respublika tuzish,agrar
islohotni amalga oshirish,ishlab chiqarish asosiy vositalarini natsionalizatsiya
qilishni ko‘zda tutdi. 1958-yilda MOF negizida Jazoir respublikasi muvaqqat
hukumati tuzildiFransuz mustamlaka hukumati aljirlik vatanparvarlarga qarshi
ulkan qo‘shin va qatag‘on apparatini ishga soldi.Mustaqillik uchun kurashda 1
million aljirlik halok bo‘ldi (9 million aholidan) va 2 millionga yaqin kishilar
qamoqxonalarga tashlandi. Jahon jamoatchiligi fransuz hukumatining
xattiharakatlarini qoraladi. Dunyoning ko‘plab mamlakatlari Aljir respublikasi
Vaqtli hukumatini tan oldi.
Evian bitimlari. AXDR e’lon qilinishi.1962-yilning 18-martida Evian
shahrida jazoir-fransuz munosabatlarini belgilab beruvchi bitimlar imzolandi.
Jazoir mustaqil deb e’lon qilindi va Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi deb
nomlandi. MOF yo‘lboshchisi Ahmad bin Bella hukumatga boshchilik qildi. Evian
bitimlaridan keyin ayrim Yevropalik mustamlakachilar mamlakatni tark etdi,
boshqalari esa hukumatga ochiqchasiga qarshilik ko‘rsatish yo‘liga o‘tdi.Bunga
javoban respublika rahbariyati joylarda korxonalar ishlarini yo‘lga qo‘yish uchun
o‘z-o‘zini boshqarish qo‘mitalarini tashkil etdi. Tez orada Bin Bella hukumati
mulkdorlar tashlab ketgan sanoat korxonalari va yerlarni natsionalizatsiya qilish
haqida dekret chiqardi. 1963-yilning oktabrida fransuz mustamlakachilariga
tegishli bo‘lgan barcha yerlar o‘z-o‘zini boshqarish qo‘mitalariga berilishi, yerlarni
dehqonlar o‘rtasida taqsimlanishi ko‘zda tutilgan yangi dekretlar qabul qilindi.
14

MOF boshqaruvi 1965-yilda MOF rahbariyatida Bin Bella boshchiligidagi
mo‘tadil siyosiy yo‘l va mudofaa vaziri polkovnik Xuari Bumeden (1925-1978)
boshchiligidagi keskin totalitar yo‘l tarafdorlari o‘rtasida bo‘linish yuz berdi. 1965-
yilning 19-iyunida to‘ntarish natijasida Bin Bella MOF yo‘lboshchisi va
prezidentlik lavozimlaridan olib tashlandi, X.Bumeden esa o‘zini Inqilobiy
Kengash prezidenti deb e’lon qildi. Bin Bella Ahmad Muhammad (1916-yilda
tug‘ilgan)-MOF yo‘lboshchisi,Jazoir respublikasi prezidenti (1962- 1965).Harbiy
to‘ntarish natijasida ag‘darilgan. 1979-yilda Fransiyaga chiqarib yuborilgan. 1990-
yilda Jazoirga qaytgan va siyosiy faoliyatini tiklagan, Demokratik Jazoir uchun
harakatini tashkil etgan. X.Bumeden 1976-yilgacha Jazoirda hukmronlik qildi,
shuyili prezident etib saylandi. U xuddi Liviyadagi kabi zohidona islom sotsializmi
tarafdori edi. Uning vafotidan so‘ng 1978-yilda MOF raisi Benjedid Shadli uning
o‘rnini egalladi va X.Bumeden tuzumining keskin xususiyatini yumshatishga
intildi. U Fransiya bilan yaqin aloqalar o‘rnatdi, 1981-yilda esa Tehrondagi
amerikalik garovga olinganlarni ozod etishda vositachilik qildi. 1984-yilda
B.Shadli yana mamlakat prezidenti etib saylandi, biroq MOFning ahvoliga putur
yetdi.Neftga nisbatan jahon narxlarining pasayishi ommaviy bo‘lmagan choralarni
ko‘rishga majbur etdi, bu hol esa aholi turmush darajasining pasayishiga olib keldi.
Mamlakatning ikki asosiy shahri-Jazoir va Oranda 1988-yilning oktabrida islom
fundamentalistlarining isyoni yuzaga keldi. Bu kunlarda 150 dan ziyod kishi halok
bo‘ldi.Faqat B.Shadlining ijtimoiy va siyosiy islohotlarni o‘tkazishga bo‘lgan
va’dasigina hukumatga qarshi harakatning kuchayib ketishini to‘xtatdi 10
.
1989-yilda prezidentlik hokimiyatini kuchaytiruvchi yangi konstitutsiya
qabul qilindi.MOF hukumatga monopoliyadan voz kechdi. Muxolifatdagi
partiyalar va islom fundamentalistlarining faoliyatiga yo‘l ochildi. 1989-yilda
tuzilgan Islom milliy qutqarish fronti mahalliy hokimiyat organlariga saylovlarda
g‘alaba qozondi. U va MOF o‘rtasida qarama-qarshilik davri boshlandi. 1991-
yilning noyabrida Jazoirda umumxalq parlament saylovlari bo‘lib o‘tib, unda yana
islom fundamentalistlari g‘alaba qozondi. Qo‘shin saylov natijalarini tan olishdan
10
Хидоятов Г.А. Всемирная История (1945-1999 гг) –Тошкент, 2000. – С.305.
15

bosh tortdi.Bunga norozilik belgisi sifatida B.Shadli iste’foga chiqdi. Uning o‘rnini
Muhammad Budlar egalladi, biroq 1992-yilning 1-iyunida u islom
fundamentalistlari tomonidan o‘ldirildi, 2-iyunda esa qo‘shin Ali Karini prezident
deb e’lon qildi. Bu Jazoirda butun 90-yillar mobaynida davom etgan fuqarolar
urishining boshlanishi edi. 1999-yil aprelda qo‘shin yordamida hokimiyatga
Abdulaziz Buteflika keldi. Biroq, mamlakatda tinchlik va barqarorlikka
erishilmadi.Qo‘shin rahbariyati davlatni boshqarishda o‘z vakolatlarini
kengaytirishni talab qildi.Buteflika qotillik va terrorizmga aralashmagan islom
jangarilariga amnistiya e’lon qildi. Shu yo‘l bilan milliy kelishuvga umid qildi.
2001-yilda terroristik hurujlarning yangi to‘lqini boshlandi. Kabiliya viloyatida
yashovchi berber qabilalari ham hukumatga qarshi kurashga kirdi. Aljirda
fuqarolik urushi davom etmoqda. Uning rahbarlari mamlakatda xalqaro
vositachilar kirishini istamaydi.
Birinchi jahon urushi arafasida Liviya Italiya tomonidan bosib olindi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng mamlakatni ingliz va fransuz mustamlakachilari
boshqardi. 1951-yilda hokimiyatni qonuniylashtirish uchun mustamlakachilar eng
qadimgi musulmon mazhabi-sanusitlar vakilini Idris I nomi bilan Liviya qiroli deb
e’lon qildi, u mustamlakachilarning ashaddiy tarafdoriga aylandi. 1953-yilda u
Angliyaga Liviya hududida harbiy bazalarni joylashtirish huquqini berdi, 1954-
yilda esa bunday bitim AQSH bilan ham imzolandi. Liviya ingliz-amerika harbiy
platsdarmiga aylandi, u Afrikada mustamlakachilik saqlanishining kafolati bo‘lishi
lozim edi 11
.
Idris I ning g‘arbparastlik siyosati norozilik uyg‘otdi va 1969-yilning 1-
sentabrida Muammar Kaddafiy boshchiligidagi zobitlar guruhi harbiy to‘ntarish
qildi va monarxiya tuzumini ag‘dardi.Mamlakat Liviya Arab Respublikasi deb
nomlandi. Yangi respublika rahbariyati suverenitetga erishish va ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlarni amalga oshirishda kafilligini bayon etdi. 12
1970-yilning martida
11
Родригес А.М. Стран Азии и Африки в новейшее время в вопросах и ответах. –Москва, 2008. – С.210.
12
Clay , Dean " Transatlantic Dimensions of the Congo Reform Movement, 1904–1908". English Studies in
Africa ,2016. – P .115.
16

Angliya o‘z harbiy bazalarini ko‘chirishga majbur bo‘ldi, iyunda esa AQSH ham
shunday yo‘l tutdi.
Hokimiyatning oliy organi Umumiy xalq kongressi (UXK) e`lon qilindi.
M.Kaddafiy unga boshchilik qildi. Respublika Xalq Liviya Arab Jamoxiriyasi
(xalq hokimiyati) deb nomlandi. M.Kaddafiy “1-sentabr inqilobi yo‘lboshchisi”
deb e’lon qilindi va Liviya respublikasining yakka shaxs boshlig‘i bo‘ldi.
Kaddafiy Muammar (1942-yilda tug‘ilgan) 1969-yilning 1-sentabridan
1977-yilning martigacha-Inqilobiy qo‘mondonlik kengashi raisi, 1970-1972-
yillarda-bosh vazir, 1977-yildan-Liviya Arab Jamoxiriyasi boshlig‘i. 50-yillar
ikkinchi yarmida Liviyada yirik neft konlari ochildi, neft qazib chiqarish
iqtisodiyotning asosiga aylandi va mamlakat milliy daromadining tezkor oshishiga
imkon yaratdi. Liviyada neft qazib chiqarish ruxsatiga ega barcha xorijiy
kompaniyalar to‘liq yoki qisman (51 foizga) natsionalizatsiya qilindi. Davlat
mamlakatda neft mahsulotlarini sotish va taqsimlashni o‘z qo‘liga oldi.
Shuningdek, milliy neft-kimyo sanoati va neftni olib chiqib ketish uchun o‘z tanker
floti tashkil etildi. Respublika rahbariyati aralash tipdagi iqtisodiyotni
shakllantirdi 13
.
Unda qudratli davlat sektori barpo etildi, bunga neft, neft-kimyo sanoatidan
tashqari banklar, sug‘urta kompaniyalari va yirik davlat qishloq xo‘jalik
birlashmalari, transport, tashqi savdo qurilish kompaniyalari kirdi. 1978-yilning
sentabrida sanoat va iqtisodiyotning boshqa tarmoqlaridagi korxonalar, ularda
band bo‘lgan ishchi va xizmatchilar qo‘liga o‘tdi. Ular o‘z korxonalarini
saylanadigan xalq qo‘mitalari orqali boshqarishga kirishdi. Mamlakatda kooperativ
harakat va individual tadbirkorlikni rivojlantirish rag‘batlantirildi, odamlarni
ekspluatatsiya qilish xususiyatiga ega bo‘lmagan istalgan xo‘jalik faoliyatiga
ruxsat berildi. Tadbirkorlar suiiste’molchiliklarini cheklash uchun Respublika
hukumati majburiy eng kam oylikni oshirdi, kvartira haqini kamaytirdi, tibbiy
xizmat, maktab va universitetlarda o‘qitish bepul bo‘ldi. Ilg‘or daromad solig‘i
kiritildi. Imkoniyat jihatidan dunyodagi eng boy mamlakatlardan biridir. Har-yili
13
Родригес А.М. Стран Азии и Африки в новейшее время в вопросах и ответах. –Москва, 2008. – С.213.
17

mamlakatda 110 million tonna neft qazib olinadi. Germaniya, Fransiya va Italiyaga
eksport qilinadi. Neft sotishdan tushgan tushum 10 milliard dollarga yaqin
mablag‘ni tashkil etadi.
Liviya rahbariyati asosida arab millatchiligi va islom bo‘lgan islom
sotsializmi deb nomlangan o‘z mafkurasini ishlab chiqdi. Liviyada shariat
huquqlari hukmron va musulmon qonunlari bajarilishi ustidan qat’iy kuzatiladi.
Liviya rahbariyati boshqaruvning respublika shakllari va parlament
demokratiyasini rad etadi. Ko‘zbo‘yamachilik, umumxalq saylovlari esa
maynavozchilik sifatida baholanadi. Buning o‘rniga urug‘chilik-qabilaviy
demokratiya va xalq hokimiyati olg‘a suriladi. Iqtisodiy tizimning tagzamini teng
taqsimotga asoslangan sotsializmdir. Uning mohiyati ishlab chiqarilgan mahsulotni
taqsimlash ustida boradi har bir kishi bir xil ulushni olishi kerak, iste’mol qilishda
o‘z-o‘zini cheklashga erishishi lozim. Liviya jamoxiriyasining iqtisodiy
konsepsiyasi oylik ish haqini man etish, natural almashinuvga qaytishni ko‘zda
tutadi.Foyda olish iqtisodiyotni rag‘batlantiradi, biroq u haddan ortiq shaxsiy
ehtiyojlarni qondirishga emas, balki butun jamiyat ehtiyojlari yo‘lida foydalanihshi
lozim.Sekin-asta mehnat barcha jamiyat a’zolari ehtiyojlarini qondirish yo‘lida
foydani tugatishga olib kelishi lozim. Bu ko‘p jihatdan xomhayol va konservativ
dastur na ijtimoiy, na iqtisodiy muammolarini hal eta olmas edi. U milliy
tadbirkorlar tashabbuslarini to‘xtatib qolib, Liviyaning ulkan potensial
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishni qiyinlashtirdi. 1987-yil noyabr
kooperativchilik harakatining rivojianishi, aholi ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarining
kengayishi (bepul ta’lim va tibbiy xizmat ko‘rsatish) Ideologiya-islom sotsializmi
shariat hukmronligi.
1986-yilning 15-aprelida Amerika bombardimonchilari M.Kaddafiyning
Tripolidagi qarorgohiga bomba zarbalarini berdi. U mo‘jiza tufayli o‘limdan omon
qoldi. AQSH Liviyani Isroilning asosiy dushmani sifatida tugatishni niyat qilgandi.
Kaddafiy Y.Arofat boshchiligidagi FOTni qo‘llab-quvvatlab keldi, unga jangchilar
ta’minoti uchun yirik mablag‘lar ajratdi, Tripolida FOT rezidensiyalaridan biri
joylashgan. U Isroilning A.Sadat bilan bitimini keskin qoraladi. 1978-yilda Liviya-
18

Misr chegarasida yuzaga kelgan murakkab ahvol ikki davlat o‘rtasidagi
munosabatlarni to‘liq uzishgacha borib yetdi. Liviya Arab davlatlari ligasi, neft
eksportchilari tashkiloti (OPEK), Qo‘shilmaslik harakati, 1989-yilning fevralidan-
Arab Mag‘ribi ittifoqi a’zosidir. Shu bois u tashqi siyosatda xalqaro miqyosda
qo‘llab-quvvatlanishiga ishonadi. Ayni paytda bir qator yirik g‘arb davlatlari
Liviya neftining uzluksiz yetkazib berilishidan manfaatdor va bu ham mamlakat
xavfsizligining kafolatidir. Qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishi rivojlanmaganligi
sababli neftdan keladigan dollarning ko‘p qismi oziq-ovqat mahsulotlari sotib
olishga ketadi. Qishloq xo‘jaligida mamlakat aholisining 16 foizigina mashg‘ul,
holos. Iste’mol buyumlari, transport, yengil avtomobillar, samolyot, qurol-aslahani
Liviya sotib olishga majbur. Neftdan tushadigan katta pul miqdorining ancha qismi
noishlab chiqarish harajatlariga ketadi va shu bois ilmiy texnika rivojlanishi hamda
iqtisod o‘sishi mexanizmini yaratmagan. 1988-yil 21- dekabrda Lokerbi nomli
shotland qishlog‘i ustida 259 yo‘lovchisi bo‘lgan Boing -247 samolyoti portlatildi.
Liviya razvedkasining ikki xodimiga shubha tushdi, biroq Kaddafiy ularni xalqaro
sud qo‘liga topshirishdan bosh tortdi. Liviya xalqaro yakkalanib qoldi.
1992-yilda BMT Liviyaga qarshi savdo sanksiyalari va aviatsiya aloqasiga
taqiqlashlar kiritdi. Liviya iqtisodiyotida xaos boshlandi. Inflyatsiya qariyb 20% ga
yetdi, aholining 30% esa ishsiz qoldi. Kaddafiy shubha qilinayotganlarni berishga
majbur bo‘ldi. Sanksiyalar olib tashlandi va YYevropa kapitali yana Liviyaga kirib
keldi. Liviya aviaterrorizm qurbonlari uchun kompensatsiya to‘lashga rozi bo‘ldi 14
.
1.3. Tunis va Marokash ning Fransiya mustamkachiligiga qarshi kurashi
Tunis 1956-yilda mustaqillikka erishdi. 1957-yil iyulda monarxiya o‘rnatildi
va Tunis respublika deb e’lon qilindi. Faqat 1963-yil oktabrda Fransiya o‘z harbiy-
dengiz bazasini Bizertidan ko‘chirdi va Tunis to‘liq suveren bo‘lib oldi.Tunis
g‘arbparastlik qarashlarini yoqlovchi yagona arab mamlakati 15
. 1969 va 1975-
yillarda mamlakat hukumati bilan bitim tuzgan.Tunis, shuningdek, Arab davlatlari
ligasi va 1989-yilda tashkil topgan Arab Mag‘ribi Ittifoqi a’zosi sanaladi.
14
Lafasov М . Jahon Tarixi. – Т .: Turon Iqbol, 2010. – B.300.
15
Rodney, Walter . How Europe Underdeveloped Africa . London, 1972. – P.55.
19

Mustaqillikka erishgach, hokimiyatga mustamlaka davrida tashkil topgan
Sotsialistik dastur (dastur arabchada-konstitutsiya) partiyasi (SDP) keldi.Uning
vakili Xabib Burg‘ib mustaqil Tunisning birinchi prezidenti etib saylandi.
Mamlakat hukumatining ichki siyosati “sotsializmi dasturi” doktrinasi bo‘lib qoldi.
U iqtisodning davlat,kooperativ va xususiy sektorini birlashtirish hamda aholi
barcha qatlamlarini birlashtiruvchi “sotsializm pakti” deb nom olgan doirada millat
birligini mustahkamlashni ko‘zda tutadi.
Burg‘ib Xabib ibn Ali (1903-1995)-Tunisning 1957-yildan 1987-yilgacha
prezidenti.1934-yildan Sotsialistik dastur partiyasini boshqargan. Mo‘tadil
sotsialistik islohotlar tarafdori. Sotsialistik dasturga muvofiq 1969-yilda ilgari
fransuz mustamlakachilari va xususiy zamindorlariga tegishli davlat yerlari sotila
boshlandi (xususiylashtirildi). Tunisda mustaqil respublika tayanchi-mayda va
o‘rta yer egalari paydo bo‘ldi. 60-yillar o‘rtalarida Tunis hukumati hukumat sanoat
korxonalarini natsionalizatsiya qildi, biroq shu bilan birga 1974-yilda milliy
burjuaziya va chet el sarmoyadorlariga muhim imtiyozlar va kafolatlar
berildi.Shunday bo‘lsada, “ijtimoiy pakt” amalga oshmadi. Og‘ir ijtimoiy
muammolar xalq va hukumat qarama-qarshiligini keltirib chiqardi. Ayniqsa, 1970-
yilda keskin iqtisodiy siyosat yurgizgan yirik moliyachi Xodi Nuira bosh vazir etib
saylangach, mamlakat ichki siyosati o‘ta keskinlashdi. 1978-yilning yanvarida
kasaba uyushmalari yirik ish tashlashlar o‘tkazdi va bu bostirildi. Bu yangi siyosiy
kuchlarni keltirib chiqardi. 1981-yilda Islom oqimi harakati tashkil etildi va tez
orada partiya (IOP) nomini oldi. 1980-yilning fevralida Xodi Nuira vafot
etgach,yangi bosh vazir Muhammad Mazali (1924-yilda tug‘ilgan) liberal
islohotlar bilan ahvolni o‘nglashga urindi, biroq bu yetarli naf bermadi. 1981-yilda
SDP siyosiy plyuralizm tamoyilini e’lon qildi va noyabrda ko‘ppartiyali
demokratik saylovlar o‘tkazildi. Hukumat ochiq kurashda g‘alaba qozonsada,
islom fundamentalistlari yana dinga qarshi ommaviy chiqishlarni boshlab yubordi.
Harbiylar mamlakat siyosiy hayotini o‘z nazorati ostiga olishga qaror qildi.
M.Mazali bosh vazir lavozimidan ketishga majbur bo‘ldi va uning o‘rnini general
Ben Ali (1926-yilda tug‘ilgan) egalladi. 1987-yil 7-noyabrda u Burgibuni yengib,
20

mamlakat prezidentligiga saylandi. Ben Ali xalqaro majburiyatlarga sodiqligini
bildirdi va siyosiy plyuralizm asosida yo‘nalish olib borish hamda demokratiyani
mustahkamlashga va’da berdi. 1988-yildan boshlab Demokratik konstitutsiyaviy
birlashuv deb atala boshlagan partiya prezident siyosatini qo‘llab quvvatladi. Shu-
yili mamlakatning yangi konstitutsiyasi qabul qilindi, u demokratik tamoyillar
asosida tuzilgan edi. Barcha siyosiy partiyalar rahbarlari mamlakat rivojlanishining
asosiy yo‘nalishlari bilan kelishuv to‘g‘risida Milliy paktni imzoladi. 1993-yilda
barcha siyosiy partiyalar ishtirokida parlament saylovlari o‘tkazildi.Biroq,
hukumat rejasini amalga oshirish islom fundamental guruhlari qarshiligi tufayli
murakkablashmoqda. 1999-yil oktabrda prezidentlik saylovlarida Ben Ali g‘alaba
qildi. Siyosiy barqarorlik iqtisodiy ahvolni yaxshilashga imkon yaratdi. Tunis chet
el kapitali uchun e’tiborni tortadigan yurtga aylandi. U Germaniya,Fransiya,
Italiya, Belgiya bilan yaqin iqtisodiy aloqalarni o‘rnatdi. 16
Marokash xalqi bosqinchi davlatlarning hukmronligiga qarshi umumiy
qo‘zg‘olon ko‘tardi. 1921-yil Rif qabilalari Abdulkarim rahbarligida Rif viloyatida
ispanlar qo‘lidan hokimiyatni tortib olib, mustaqil Rif Respublikasini tuzdilar.
Ammo Ispaniya-Fransiyaning birlashgan kuchlari bilan bo‘lgan shiddatli
janglardan keyin Rif Respublikasi tor-mor qilindi (1926). Biroq Fransiya
zonasidagi qabilalar mustamlakachilarga qarshi qattiq qarshilik ko‘rsatishni davom
ettirdilar. 2-jahon urushi-yillarida ozodlik harakati kuchayib ketdi. 17
50-yillarning boshida esa norozilik harakatiga keng xalq ommasi qo‘shildi.
Fransiya protektorati hokimlari milliy ozodlik harakati qatnashchilarini quvg‘in
ostiga oldi. 1952-yil 8-dekabrda Kasablankada ommaviy namoyish
qatnashchilaridan yuzlab kishilar o‘ldirildi, minglarcha kishi qamoqqa olindi. 1954
va 1955-yillarda Marokashda yana ish tashlashlar va namoyishlar bo‘lib o‘tdi.
Dunyodagi boshqa ilg‘or kuchlar Marokash xalqining milliy ozodlik harakatini
qo‘llabquvvatladi.
16
Lafasov М . Jahon Tarixi. – Т .: Turon Iqbol, 2010. – B.299.
17
Boardman, John . Harmondsworth: Penguin, 1973. – P.224.
21

Fransiya protektorati Marokashda milliy hukumat tuzish uchun rozilik
berishga (1955-yil 7-dekabr.) va uning milliy mustaqilligini tan olishga majbur
bo‘ldi (1957-yil 2-mart) 1956-yil 7-aprelda Ispaniya protektorati ham bekor
qilindi, 1957 yi1 yanvarda Tanjer Marokash tarkibiga qo‘shildi. 1962-yil dekabrda
Marokashning birinchi konstitutsiyasi qabul etildi, 1963-yil mayda parlament
saylovi bo‘lib o‘tdi. Xalq ommasi ahvolining yomonlashuvi, ishsizlar sonining
ko‘payishi oqibatida mamlakat ichkarisida ahvol keskinlashib ketdi. Natijada
hukumat a’zolari tez-tez almashinib turdi. “Istiqlol” partiyasi parokandalikka
uchradi. Partiya ichida bo‘linish ro‘y berdi uning so‘l qismi Xalq kuchlari milliy
ittifoqi partiyasi nomi bilan ajralib chiqdi (1959). 1964–65-yillarda yirik
shaharlarda iqtisodiy ahvolning yaxshilanishi, tub iqtisodiy-ijtimoiy o‘zgarishlar
o‘tkazilishi shiorlari ostida ish tashlashlar va ommaviy mitinglar bo‘lib o‘tdi.
Lekin bu harakatlar qurol kuchi yordamida bostirildi. 1965-yil 7-iyunda
Marokashda favqulodda holat e’lon qilindi, podshoh hukumat iste’fosini qabul
qildi, parlamentni tarqatib yubordi va qonun chiqaruvchi hamda ijro etuvchi butun
hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi.
1970-yil iyulda favqulodda holat bekor qilindi. 21 va 28-avgustda parlament
saylovi bo‘lib o‘tdi. 1972-yil 1-martda referendum bo‘lib, yangi konstitutsiya
qabul qilindi, parlament va hukumatning huquqlari bir oz kengaytirildi.
Podshoh Hasan II iqtisodiy va siyosiy islohotlar zarurligini anglab, 1973-
yilda bir qancha iqtisodiy tadbirlar o‘tkazilishini e’lon qildi. Xalqaro maydonda
betaraflik siyosatini o‘tkaza boshladi. Konstitutsiyaga 1992-yilda kiritilgan
o‘zgartirishlarga binoan, parlamentning hukumat faoliyati ustidan nazorati
kuchaytirildi, Marokashning inson huquqlariga sodiqligi mustahkamlandi.
Marokash 1956-yildan BMT a’zosi. O‘zR bilan diplomatiya munosabatlarini 1993-
yil 11 oktiyabrda o‘rnatgan. 18
18
Хидоятов Г . А . Всемирная История (1945-1999 гг ) – Тошкент , 2000. – C.320.
22

II.BOB. MARKAZIY AFRIKA MAMLAKATLARINING MILLIY OZODLIK
HARAKATLARI
2 .1 Kongo (Zair)dagi milliy ozodlik harakatlari
Kongo 1908-yildan Belgiya mustamlakasiga aylandi va o‘ttiz-yil davomida
Belgiya qiroli Leopoldning shaxsiy mulki bo‘lib qoldi. Mamlakat mis va fil
suyagiga boy edi va YYevropa mustamlakachilari bu boyliklarga erishish uchun
kam mehnat sarflab, ayovsiz ekspluatatsiya qilishga harakat qilar edi. Yarim asr
davomida (1908-1958-yil) Kongo aholisi 30 million kishidan 15 milliongacha
qisqarib ketdi. Uning xalqi bir necha bor mustamlakachilarga qarshi chiqdi, biroq
ular bari uyushmagan, tarqoq holda edi. Mamlakat aholisi ko‘p sonli qabila va
etnik guruhlardan iborat bo‘lib turli tillarda so‘zlashar, bir-biridan alohida yashab,
ba’zan o‘zaro urushib ham qolar edi. Birinchi va Ikkinchi jahon urushi oralig‘ida
Kongo yirik Yevropa va Amerika monopoliyalari kapital sarflaydigan hududga
aylandi. Chet el kompaniyalari bu yerda konlar, plantatsiyalar, xomashyoni qayta
ishlash korxonalari tashkil etib, temir yo‘l va elektr stansiyalari barpo qilishdi.
Kongodan katta miqdorda olmos, oltin, mis, qalay, kobolt, ruh olib ketilar edi.
Mamlakatda xom ashyoni boshlang‘ich qayta ishlash, transport vositalarini
ta’mirlash, qurilish materiallarini ishlab chiqarish bo‘yicha katta alohida
korxonalar yuzaga keldi. Kongoda shahar aholisi tez ko‘paya bordi. Ma’muriy
boshqaruvda ishlovchi mahalliy xizmatchilar soni oshdi, hatto o‘z ziyolilar qatlami
yuzaga keldi. Yirik shaharlarda bir-biridan keskin farq qiluvchi «oq kvartallar» va
hatto oddiy qulayliklarga ham ega bo‘lmagan kulbalar paydo bo‘ldi. Irqiy
kamsitish, inson huquqlarining cheklanganligi, maktab, tibbiy xizmat ko‘rsatish
tizimining yo‘qligi tub aholi hayotini o‘ta nochor, og‘ir ahvolga solib qo‘ydi.
Urushdan so‘ng Kongoda kuchli milliy-ozodlik harakati quloch yoydi 1960-
yil 30-iyunda Kongo mustaqilligi e’lon qilindi. Mamlakat bosh vaziri sifatida
1958-yilda tuzilgan Milliy harakat partiyasi rahbari Patris Lumumba saylandi.
Biroq Kongoning turli rayonlarida tuzilgan ko‘plab boshqa partiyalar ham
hokimiyatga da’vogar edilar.
23

Mustamlakachilar madadiga tayangan partiyalar qatorida Leopoldvilda
M.Chombe rahbarligidagi Milliy taraqqiyot partiyasi va Kongoning eng boy
provinsiyasi- Katangadagi Kanakat partiyasini sanab o‘tish mumkin.
Lumumba Patris (1925-1960)-1960-yil iyuldan mustaqil Kongo (hozirgi
Zairning birinchi bosh vaziri. Mustaqillik berilishini talab qilgan. Kongo Milliy
harakati partiyasi asoschisi. 1960-yil sentabrda o‘ldirilgan. Kongo mustaqil deb
e’lon qilingandan so‘ng bir necha kun o‘tgach, M.Chombe Katanga mustaqillikka
erishganligini bildirdi. Olmos koni topilgan Kasaidada esa mustamlakachilarning
yana bir vorisi A.Kolonji qo‘g‘irchoq hukumatini tuzib, uni mustaqil deb e’lon
qildi. 1960-yil sentyabrda Leopoldvilda polkovnik Mobutu rahbarligida harbiy
to‘ntarish yuz berdi. P.Lumumba va uning barcha safdoshlari vahshiyona
o‘ldirildi.Bu voqea butun mamlakatni larzaga soldi va sharqiy provinsiyalar aholisi
qo‘zg‘olonchilik harakatini boshlab yubordi.Unga P.Lumumba o‘rinbosari Antuan
Gizenga yetakchilik qildi. 1962-1964-yillar davomida mamlakatda amalda ikki
hokimiyatchilik hukm surdi. G‘arb davlatlari yordami bilan u bartaraf etildi va
M.Chombe bosh vazir etib tayinlandi. Ammo 1965-yil noyabrda general Mobutu
boshchiligidagi harbiylar davlat to‘ntarishini amalga oshirdi. Chombe
mamlakatdan qochdi va Mobutu o‘zini Kongo prezidenti deb e’lon qildi. 19
Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Va za Banga (1972-yilgacha-Jozef
Dezire Mobutu) (1930-1998) 1961-yildan armiya bosh qo‘mondoni. 1967-yilda
Zair partiyasi-Xalq inqilob harakatini tuzgan. 1965-yildan Zair prezidenti.
Mamlakatda diktatorlik rejimini o‘rnatdi. 1997-yilda g‘alayonchilar tomonidan
hukumatdan chetlashtirildi. 20
Mamlakat yangicha Zair deb nom oldi. Biroq iqtisodda ilgarigidek g‘arb
monopoliyasi hukmronlik qilar va mamlakatning butun boyligi chet elga jo‘natilar
edi. Zair jahonda olmos qazib chiqarish (butun dunyodagi olmosning 60 foizi), mis
va kobalt ishlab chiqarish bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi, shuningdek, g‘arbga
19
Lafasov М . Jahon Tarixi. – Т .: Turon Iqbol, 2010. – B.303.
20
Khapoya, Vincent B., Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1998. – P.33.
24

katta miqdorda rux va kumush, marganets va uran yetkazib beradi. 1984-yilda Zair
yangi konstitutsiya qabul qildi.
Mamlakat respublika deb e’lon qilindi. Davlatni prezident boshqaradi, u ayni
paytda ijroiya hukumat rahbari va qurolli kuchlar bosh qo‘mondoni. 1984-yilgi
prezident saylovida Mobuti 7-yil muddatga mamlakat prezidenti etib saylandi va
shu vaqt ichida marshal unvoniga ega bo‘ldi. Xalqaro monopoliya Zairda
mustahkam o‘rnashib oldi. 1991-yilning avgustida Mobutuning prezidentlik
muddati tugadi va u o‘z vakolatini hayotining oxirigacha cho‘zish uchun
umummilliy konferensiya chaqirdi. Konferensiyada yangi konstitutsiya loyixasini
ishlab chiqdi. Ayni paytda u hukumatni istefoga chiqardi. Natijada mamlakatda
ommaviy tartibsizliklar boshlanib, u fuqarolar urushini keltirib chiqardi. Muxolifat
kuchlar 31-oktabrda P.Lumumbaning izdoshi Laurent Kabila rahbarligidagi yangi
hukumatni tuzdi. Kongodagi (1997-yildan Kongo Demokratik Respublikasi)
fuqarolar urushi yetti-yilga cho‘zildi. Afrikadagi barcha qo‘shni davlatlar Mobutu
rejimiga qarshi kurashda qo‘zg‘olonchilarga ko‘mak bera boshladi. 1998-yilda
M.Kabila boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilar qo‘shinlari Kongo poytaxti Kinshasaga
kirib bordi. Mobutu mamlakatdan qochib ketdi. Biroq, Kongoda tinchlik uzoq
davom etmadi. 1998-yil avgustda tutsi qabilasi qo‘zg‘olonchilari Ruanda va
Uganda qo‘shinlari yordamida L.Kabilaga qarshi harbiy yurishlarni boshladi. Unga
yordamga kelgan Angola, Namibiya va Zimbabve qo‘shinlari qo‘zg‘olonchilarni
tor-mor etishdi. 1999-yilda Zimbabve poytaxti Lusakada mojaroga tortilgan olti
davlat o‘rtasida urushni to‘xtatish haqida bitim imzolandi. Biroq, qarama-qarshi
tomonlar ortida turgan kuchlar oson yon berishni istashmadi. 2001-yil yanvarda U
Kabila o‘ldirildi. Uning o‘rnini birodarkushlik urushini to‘xtatishni istagan o‘g‘li
Jozef egalladi. 2002-yil iyulda Kongo va Ruanda prezidentlari bitim imzoladi.
Ruanda sharqiy Kongodan 35 ming kishilik qo‘shinini olib chiqish, Kongo esa
Ruandaga xavf soluvchi qo‘zg‘olonchilarni qurolsizlantirish majburiyatini oldi.
2002-yil sentabrda bu shartnomani Uganda ham imzoladi. To‘rt-yillik fuqarolik
urushi davomida mamlakatda 2,5 million kishining yostig‘i quridi. Unda 7 chet el
qo‘shini va ko‘p sonli qo‘zg‘olonchi guruhlari ishtirok etdi. Bu qo‘zg‘olonchilar
25

tez-tez urushning haqiqiy maqsadlarini tushunmay, bir-birlari bilan urush qilardi.
Vaziyat ichki etnik mojarolar tufayli ham murakkablashdi. Kongo juda boy
resurslari bilan jahonda aholi jon boshiga daromad jihatidan eng kambag‘al
davlatdir. 21
2.2 Nigeriya va Gvineyaning Britaniya mustamlakachiligidan ozod bo lishiʻ
Bir asr davomida Angliyaning mustamlakasi bo‘lib kelgan Nigeriya 1960-
yil 1-oktabrda rasmiy ravishda mustaqil davlat, deb e’lon qilindi. Shunday qilib,
Nigeriyada uzoq-yillar davom etgan milliy-ozodlik kurashining birinchi bosqichi
siyosiy mustaqillikni qo‘lga kiritish bilan tugadi. Nigeriya hukumati shundan
keyinoq harbiy bloklarga qo‘shilmaslik hamda barcha davlatlar bilan do‘stona
munosabatlar o‘rnatish yo‘lini o‘tkazajagini tantanali suratda e’lon qildi.
Mustaqillikning dastlabki paytlaridanoq Nigeriya hukumati Angliya bilan
tuzilgan mudofaa bitimini bekor etishga intildi. Chunki bu bitim Angliyaga
mamlakatda juda katta imtiyozlar berar edi. Uzoq kurash va mojarolardan so‘ng
xalq ommasi, ayniqsa yoshlarning qat’iy qo‘llab-quvvatlash bilan 1962-yil 21-
yanvarda Angliya-Nigeriya mudofaa bitimi bekor etilganligi e’lon qilindi. Bu qaror
mamlakat suverenitetini jiddiy ravishda mustahkamladi. 1963-yil 1-oktabrda
Nigeriya respublika deb e’lon dilindi. 19
Nigeriya tez orada ko‘p davlatlar bilan diplomatik munosabat o‘rnatdi. Shu
jumladan Sobiq Ittifoq, Chexoslovakiya, Polsha va boshqa sotsialistik davlatlar
bilan diplomatik aloqalar o‘rnatildi. 1963–1964-yillarda Sovet Ittifoqi va Nigeriya
o‘rtasida parlament delegatsiyalari almashishi bo‘ldi.
1966-yili Moskva bilan Lagos o‘rtasida havo yo‘li ochish to‘g‘risida bitim
tuzildi. Nigeriya Afrika Birligi Tashkilotini tuzishda aktiv ishtirok etdi. Mamlakat
poytaxti Lagosda bir qator umumqit’a konferensiyalari bo‘lib o‘tdi. Nigeriya
Namibiyaning rasist istilochilar asoratidan ozod etilishi va Janubiy Afrikadash
rasist-Irqchilik rejimining tugatilishi uchun olib borilgan kurashga katta hissa
qo‘shib keldi va qo‘shmoqda.
21
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982. – Б .223.
26

Ichki siyosat sohasida Nigeriya hukumati oldida juda murakkab vazifalar
turard, Mustaqillikka erishilgan vaqtda mamlakat milliy daromadi jon boshiga
Angliyadagiga nisbatan 14–15 marta kam edi. Jon boshiga elektr quvvati iste’mol
qilish Angliyaga nisbatan 110 marta, elektr quvvati ishlab chiqarish esa 190 marta
kam edi. Oliy o‘quv yurtlari va o‘rta maktablarda o‘qiyotgan o‘quvchilar
Angliyaga nisbatan 15–16 marta (har 10 ming aholi boshiga hisoblaganda) kam
edi.
Nigeriya mustaqillikka erishgach, iqtisodiy taraqqiyot sur’ati tezlashddi.
Masalan, neft qazib chiqarish 1960-yilgi 70,6 ming tonnadan 1965-yilgi 13 million
tonnaga yetdi. Nigeriya jahondagi neft qazib chiqaruvchi eng yirik mamlakatlar
qatoridan o‘rin oldi.
1961–1965-yillarda 200 dan ortiq yangi neft, gaz-ximiya, oziq-ovqat,
to‘qimachilik, poyabzal, oyna, yog‘ochsozlik korxonalari va boshqa ishlab
chiqarish ob’ektlari ishga tushdi. Hukumat xususiy ishlab chiqarishni
rag‘batlantirdi va mamlakatga chet el kapitali kirib kelishiga sharoit yaratib berdi.
40-yillar oxiri va 50-yillar boshida Nigeriyada palma yog‘i, kakao, araxis,
paxta va boshqa mahsulotlar sotish idoralari, turli xil korporatsiyalar tashkil
qilingan bo‘lib, ular, Angliya davlat-monopolistik sektorining bir qismini tashkil
qilardi. Nigeriya mustaqillik olgach bularning hammasi davlat mulkiga aylandi va
davlat sektorining bir qismini tashkil qildi.
1962-yil apreldan boshlab olti-yilga (1962–1968-yillar) mo‘ljallangan
birinchi milliy plan amalga oshirila boshlandi. Bu planni amalga oshirish uchun
1183 ming funt sterling miqdorida kapital sarflash ko‘zda tutildi. Lekin bu planni
mablag‘ bilan ta’minlash eng qiyin masalalardan biri edi. Chunki mamlakatda chet
el kapitali ta’siri kuchli hisoblanadi. Shu sababli bu masala I umumnigeriya
konferensiyasida muhokama kilinganda ko‘pchilik delegatlar bir qator chet el
kompannyalarini natsionalizatsiya qilishni yoqlab chiqdilar.
Barcha rivojlanayotgan mamlakatlar singari Nigeriya oldida ham taraqqiyot
yo‘lini tanlab olish masalasi ko‘ndalang bo‘ldi Mo‘staqillikka erishgandan keyin
27

turli xil siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari o‘z programmalarini ilgari
surdilar. 22
1963-yil avgustda mamlakatda Nigeriya sotsialistik ishchi-dehqon partiyasi
tashkil topdi. Bu partnya o‘z faoliyatida ilmiy sotsializm nazariyasiga suyandi,
saflariga ishchilar, dexqonlar va ziyolilarni birlashtirdi. 1965-yil dekabrda
partiyaning sezdi bo‘lib o‘tdi. Sy’ezdi omma orasida partiya ta’siri
oshayotganligini namoyish qildi. Partiyaning “Edvaj” (“Olg‘a”) nomli gazetasi
chiqarila boshlandi.
1952–1953-yillardagi aholi ro‘yxati ma’lumotlariga qaraganda, mamlakatda
1,3 mln.bola maktablarda o‘qir edi.1965–1966 o‘quv-yili universitetlarda 7,3 ming
student ta’lim olgan. Mamlakat iqtisodi va maorifida ayrim muvaffaqiyatlar qo‘lga
kiritilganiga qaramay,o‘n millionlarcha aholining moddiy ahvoli hamon og‘ir
holda qolib kelmoqda, ishsizlik ko‘paymoqda. 1964-yil iyunda Nigeriya va butun
Tropik Afrika tarixida eng yirik ish tashlash sodir bo‘ldi. 23
Bunda 800 mingga yakin ishchi va xizmatchi ishtirok etdi. Natnjada
mehnatkashlar ish haqi bir oz oshirildi.
O‘sha-yili dekabrga mo‘ljallangan federal saylovlar arafasida Nigeriyada
bir-biriga qarama-qarshi ikki siyosiy blok paydo bo‘ldi. Bulardan biri-“Buyuk
progressiv birlashgan ittifoq bo‘lib,unga “faoliyat gruppasi” va Shimoli Nigeriyaˮ
progressiv bloki kirdi. Nigeriyaning Milliy ittifoqiga esa shimoliy xalqlar
kongressi partiyasi rahbarlik qildi. Saylovlarda nigeriyaning milliy ittifoqi g‘alaba
qilganligiga qaramay ichki axvol hamon keskinligicha qolaverdi.Anashunday
murakkab bir vaziyatda mamlakatda xarbiy to‘ntarilish amalga oshirildi. 1966-yil
29-yanvarda Nigeriya radiosi orqali so‘zlagan Agiyi Ironsi o‘z programmasini elon
qildi. 24 mayda oliy harbiy maxalliy xukumatlarni tarqatib yuborganini elon qilib
dekret chiqardi. Siyosiy partiya va tashkilotlar faoliyati taqiqlab qo‘yildi.
Mamlakatda ironsi xukumatiga qarshi norozilik chiqarishlari boshlandi. Ularga
qarshi ommaviy qirg‘inlar uyushtirildi.
22
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982. – Б .223.
23
Harden, Donald . The Phoenicians . Harmondsworth: Penguin, 1971. – P.98
28

1966-yil oxirida Nigeriyada yangi davlat to‘ntarilishi bo‘lib o‘tdi. Hokimiyat
tepasiga Yoqub Govon keldi. U 1975-yil 29-iyulgacha mamlakat tepasida turdi.
Biroq bu hukumat ham mamlakat ahvolini yaxshilay olmadi. 1967-yil yozda
federal hukumat bilan sharqiy nigeriya qo‘shinlari o‘rtasida harbiy harakatlar
boshlandi. Uchinchi harbiy hukumat general Murtad Muhammed tomonidan idora
qilindi. U faqat 200 kun davlat tepasida turdi. 1976-yil 15-fevralda uni fitiachilar
o‘ldirdilar. Hokimiyat topasiga Olusegun Obosaido hukumati keldi. Bu hukumat
harbiy idora usulidan grajdan idora usuliga o‘tishga intildi. 24
1979-yili 7-14 iyulda Nigeriya federal parlamentining ikkala palatasiga
saylovlar bo‘lib o‘tdi. 21-iyulda shtatlar assambleyasiga va 28-iyulda shtatlar
gubernatorligiga saylovlar bo‘ldi. O‘sha-yil avgustda xalq o‘z mamlakatiga
prezident sayladi. Uzoq davom etgan saylov oldi kurashlaridan so‘ng Nigeriya
Milliy partiyasining lideri Alxodja Shexu Shagari prezideit bo‘ldi. 14-dekabrda
yangi hukumat tashkil topdi. Bu hukumat sostaviga prezident va vitseprezidentdan
tashqari 24 ta federal va 17 ta davlat ministri kirdi. Hukumat sostaviga ikkita ayol
ham kiritildi.
70-yillarda Nigeriya o‘z iqtisodiy va ijtimoiy tarakdiyotida ancha ilgari
odimladi.Mamlakat jaxondagi eng yirik neft chiqaruvchi davlatlardan biriga
aylandi. Mamlakatda ko‘plab neft chiqaruvchi, uni qayta ishlovchi korxonalar va
boshqa turli xil sanoat ob’ektlari qurildi va qurilmoqda. Sovet ittifoqi yordamida
qurilayotgan hamda Afrikada eng yirik hisoblangan Adjaokut zavodining-yiliga
1,3 mln. tonna po‘lat bera oladigan birinchi pavbatini ishga tushirish 1983-yilga
mo‘ljallandi.
Lekin shunga qaramay, mamlakat mehnatkashlar ommasining ahvoli hamon
og‘ir. Mamlakat tashqi qarzlari ortib bormoqda bu qarz 1977-yili 1,3 milliard
dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 1979-yili 1,8 milliard dollarga yetdi. Qishloq
xo’jaligida axvol ayniqsa og‘ir. Bir mahallar araxis va palma yog‘i eksport qilishda
jahonda oldingi o‘rinda turgan Nigeriya 70-yillar oxiriga kelib, bu mahsulotlarni
o‘zi import qila boshladi. Kakao eksport qilish ham kamayib ketdi. Qishloq
24
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982. – Б .225.
29

xo‘jaligi va sanoatni rivojlantirish masalasida keng mashtabli programmani amalga
oshirish vazifasi turibdi.
1979-yil oktabr oyida bo‘lib o‘tgan Nigeriya Milliy partiyasining ikkinchi
sy’ezdi tufayli 1980-yili guruch, mayiz, kaxva, araxis va boshqa ozuqabop ekinar
yetishtirishni ko‘paytirish maqsadida 18,3 million nayir ( 30 mln dollarga yaqin)
mablag‘ ajratish ko‘zda tutildi.
Nigeriyaning yangi hukumati Afrika birligini qit’a janubida Irqchilikni
tugatish va barcha mamlakatlar o‘zaro do‘stlik hamda hamkorlikni rivojlantirish
jahonda tinchlikni saqlashga qaratilgan siyosat o‘tkazilmoqda.
Fransiya Afrika qitasida o‘zi bosib olgan territoriyalarni 1904-yili yagona
“mustamlaka federatsiyasi”– Fransuz G‘arbiy Afrikasiga (FZA) aylantirdi.
Federatsiyaga avval yetti davlat–Senegal, Sudan, Mavritaniya, Gvineya, Fil Suyagi
Qirg‘og‘i, Niger, Dagomeya kiritilgan edi. 1919-yili unga Yuqori Volta ham
qo‘shildi.
Mahalliy mehnatkashlar ommasini siyosiy va iqtisodiy hayotdan tamom
chetda, huquqsizlik va jaxolat zulmatida saqlash maqsadida fransuz mustam
chakachilari o‘zlarining hamma mustamlakalarida siyosiy partiyalar va kasaba
soyuzlari tuzishni man etdilar. Masalan, Gvineyada hatto diniy jamiyatlar faoliyati
ham man etilgan edi. Shunga karamay, mustamlakalarda mustaqillik uchun
kurashuvchi yashirin siyosiy oqimlar va tashkilotlar shakllana boshladi. Ularning
faoliyati oktabr davlat to‘ntarilishi oqibatida vujudga kelgan g‘oyalar ta’sirida
faollashdi.
G‘arbiy Afrika mamlakatlarining ko‘pchiligida milliy burjuaziya ikkinchi
jahon urushidan keyingi-yillarda tashkil topa boshladi. Ishchilar harakati ham faqat
urushdan keyingi-yillarda vujudga keldi va o‘sib bordi.
1940-yil iyulda Fransiya Germaniyaga taslim bo‘lgach, fransuz G‘arbly
Afrikasi fashistlar hukmronligi ostida qoldi. 1942-yil noyabrda ilgliz-amerika
qo‘shinlari Shimoliy Afrikaga tushirilgach, G‘arbiy Afrika territoriyasi ham
inglizamerika qo‘shinlari qo‘liga o‘tdi. 1943–1945-yillar davomida G‘arbiy Afrika
mamlakatlari ingliz-amerika harbiy ma’muriyati nazorati ostida bo‘ldi. Urush
30

butun qit’ada bo‘lgani silgari G‘arbiy Afrika mamlakatlari xalqlari uchun ham
katta kulfatlar olib keldi.
G‘arbiy Afrikadagi milliy-ozodlik harakatining o‘sishida 1946-yili Bomako
(Mali)da chaqirilgan qit’a vakillari kongressi katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Kongressida Afrika Demokratik Birlashmasi tashkil topdi. Bu tashkilot fransuz
ishchilar sinfi va boshqa progressiv kuchlarning qo‘llab-quvvatlashi bilan vujudga
kelgan yedi. Tashkilotining paydo bo‘lishi Tropik Afrika xalqlarining ayrim
stixiyali chiqishlardan keng ko‘lamdagi siyosiy kurash yo‘liga o‘tganligidan darak
berar edi.
Afrika Demokratik birlashmasi tashkiloti saflari uzluksiz o‘sib bordi.
Ozodlik harakatlari keng quloch yoyib ketganligidan tashvishga tushgan fransuz
istilochilari bu partiyani tugatish payiga tushdilar.
Shu-yillarda Fransiya Mexnat Federatsiyasi yordamida Garbiy Afrikada
kasaba soyuz harakati ham kuchaydi. 1956-yilga kelib kasaba soyuz a’zolari soni
180 ming kishiga yetdi. 1957-yili Qoton (Dagomeyada)da G‘arbiy Afrika 1 sy’ezdi
bo‘lib o‘tdi. Sy’ezdda Qora Afrika mehnatkashlarining Umumiy birlashmasi
tashkil topdi.
Milliy-ozodlik kurashining tinmay o‘sib borayotgan ko‘lami fransuz
mustamlakachi ma’murlarni taxlikaga soldi va ular ayrim yon berishlarga majbur
bo‘ldilar. Ular katta va yaxlit territoriyadan iborat bo‘lgan mustamlakalarini
sakkizta ayrim davlatlarga ajratib yubordilar. Bu yo‘l bilan ular milliy-ozodlik
harakatini ham bo‘lib yubormoqchi bo‘ldilar. Biroq ularning umidlari puchga
chiqdi. Dastlabki galabalardan ilhomlangan xalq ommasi kurashni yanada
kuchaytirdi. 1957-yil sentabrda Afrika mustaqillik partiyasi tashkil topdi. Bu
Partiya G‘arbiy Afrikaga tezda mustaqillik berishni talab qildi. Bu chiqishlardan
vahimaga tushgan Fransiya hukumati yangi hiyla-nayrang ishlatish yo‘liga o‘tdi.
Hukumat konstitutsiyasining yangi loyihasini tayyorladi. Bu konstitutsiya
loyihasiga ko‘ra, Fransiya ittifoqi Fransuz-Afrika birlashmasiga aylantirildi.
1958-yil 28-sentyabrda Fransiyada va uning Garbiy Afrikadagi
mustamlakalarida Fransiya xukumati tuzgan yangi konstitutsiya loyihasiga
31

bag‘ishlab, referendum o‘tkazildi. Bu mustamlakalar taqdirini yuqoridan turib hal
etishga urinish edi.
Gvineyadagi saylovchilarning 95,4 mamlakat mustaqilligi uchun ovoz
bergan edi. Bu muvaffaqiyatga erishishda Gvineyaniing 1947-yili tashkil topgan
Domokratik partiyasi katta rol o‘ynadi. Natijada Gvineya fransuz Afrikasi
birlashmasi sostavidan chikdi va Tropik Afrika mamlakatlari ichida birinchi bo‘lib
mustaqillikka erishdi. 1958-yil 2-oktabrda territorial Assambleya Gvineyani
mustaqil respublika deb elon qildi. 5-oktabrda Sovst Ittifoqi Gvineya
respublikasini tanidi. o‘sha-yil dekabrda Respublika Birlashgan millatlar
tashkilotiga kabul qilindi.
Fransiya 1958-yiliyoq Gvineyadan o‘z texnik mutaxassislarini tezda olib
keta boshladi. Fransuzlar yosh respublikadan juda katta kapital olib chiqib ketdilar.
1958-yil 10-noyabrda Gvineyaning milliy Ta’sis majlisi bir ovozdan
Gvineya Konstitutsiyasini qabul qildi. Konstitutsiyaga ko‘ra, respublika
grajdanlariga keng demokratik erkinliklar berildi. Respublika prezidenti (ayni
vaqtda hukumat boshlig‘i) umumiy ovoz bilan har 7-yilda saylanadigan bo‘ldi.
Prezident.mamlakatning oliy organi–Milliy majlis oldida javobgar. Gvineya
Respublikasining birinchi prezidenti qilib, Gvineya Demokratik partiyasining
yo‘lboshchisi Seku Ture saylandi.
Gvineya Demokratik partiyasi respublikada davlat sektori va kooperatsiyani
rivojlantirishga alohida e’tibor berdi. Partiya mamlakatning sotsialistik orientatsiya
yo‘lidan taraqqiy etajagini e’lon qildi.
Gvineya xo‘jaligi 1960–1963-yillarga mo‘ljallangan uch-yillik va 1964–
1970-yillarga mo‘ljallangan yetti-yillik planlar hamda qabul qilingan (1974–1978-
yillar) besh-yillik plan asosida rivojlantirildi. Bir qator davlat korxonalari–
konserva va taxta zavodlari, meva sharbatlari va to‘qimachilik fabrikalari,
gugurtsigaret kombinati, gidroelektro-stansiyalar va boshqalar qurildi. Davlat
sektori asta-sekin kengaya boshladi.Chet el kapitaliga qaraydigan korxonalar
natsionalizatsiya qilindi. 25
25
Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.: Ўқитувчи, 1982. – Б .233.
32

Shahar va qishloqlarning keng mehnatkashlar ommasi aktiv siyosiy hayotga
jalb etildi. Gvineya demokratik partiyasi kasaba soyuzlari, xotinqizlar, yoshlar va
boshqa jamoat tashkilotlariga tayangan holda ish olib bordi.
Gvineya Respublikasi maorif sohasida ham katta yutuqlarga erishdi. Ilgari
mamlakatdagi bolalarning faqat 8 foizi maktablarda o‘qir edi. 1970-yilga kelib, bu
ko‘rsatkich 65 foizga yetdi. Respublikada politexnika, pedagogika va to‘rtta
o‘qituvchilar institutlari, Oliy ma’muriy maktab vujudga keldi. Yuzlab qishloq
xo‘jalik kooperativlari tashkil qilindi. Respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar programmasida agrar masala muhim o‘rin egalladi.
Kooperativlashtirish birinchi uch-yilliq planni (1960–1963-yillar) amalga oshirish
paytidayoq boshlangan edi. 1974–1978- yillarga mo‘ljallangan besh-yillik planga
ko‘ra, kooperativlashtirishning turli formalaridan foydalanila boshlandi. 1976-yilga
kelib, mamlakatda turli xildagi 2300 kooperativ tashkil topdi. Gvineya hukumati
hozir yangi xo‘jaliklarning moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga katta e’tibor
bermoqda. 26
Tashqi siyosatda respublika hukumati qo‘shilmaslik yo‘lini o‘tkazmoqda.
Fransiya bilan Gvineyaning munosabati ko‘p-yillardan beri nochor holda qolib
kelmoqda. Diplomatik munosabatlar 1965-yili uzilganicha hamon tiklangan emas.
Boshqa bir qancha kapitalistik mamlakatlar Gvineya Respublikasi bilan aloqalarini
mustahkamlashga intilmoqdalar.
Gvineya milliy ekonomikasi va madaniyatini rivojlantirish hamda uning
mustamlaka o‘tmishdan qolgan og‘ir merosini tezroq tugatishda sotsialistik
mamlakatlar har tomonlama yordam ko‘rsatdilar va ko‘rsatmoqdalar. Sovet Ittifoqi
bu mamlakatga imtiyozli katta qarz berdi. Keyinchalik tuzilgan bitim va
kelishuvlar asosida Sobiq Ittifoq Gvineyaga qator sanoat ob’ektlari qurishda,
qishloq xo‘jaligini, transport,maorif va sog‘liqni saqlashni rivojlantirishda yordam
berdi. Sobiq Ittifoq oliy o‘quv yurtlarida Gvineyaning minglab studentlari ta’lim
oldi.
Respublika prezidenti Seku Ture bir necha bor Sobiq Ittifoqda bo‘ldi . 27
26
https://www.rescue.org/article/african
27
Родригес А.М. Новейшая История стран Азии и Африки ХХ века. –Москва,2005. – C.345.
33

2.3. Zimbabve va Keniyadagi milliy ozodlik kurashlari
19-asr 50–60-yillarida Zimbabvega ingliz mustamlakachilari bostirib kira
boshladi. 1889-yil Angliya qirolichasi Viktoriya “Britaniyaning Janubiy Afrika
kompaniyasi (“British Saut Afrika kompani 1888-yil S. Rode tomonidanˮ ˮ
tuzilgan)ga Zimbabve hududi ustidan ma’muriy rahbarlik qilish huquqini berdi. S.
Rode tabele qabilasining oliy boshlig‘i Lobenguladan foydali qazilmalarni qazib
olish uchun ruxsatnoma ham oldi. 1893-yil ingliz qo‘shinlari mamlakatni bosib
oldi va uni Rode sharafiga Janubiy Rodeziya deb atay boshladi. Afrikaliklar
mustamlakachilarga qarshi bir necha marta qo‘zg‘olon ko‘tarib chiqishdi, ayniqsa
1896– 97-yillarda juda katta qo‘zg‘olon bo‘lib, mustamlakachilar uni shafqatsizlik
bilan bostirdi.
1923-yili Zimbabve “o‘zini o‘zi idora qiladigan mustamlaka maqomini
ˮ
oldi. Og‘ir ekspluatatsiya, soliqlar afrikaliklar tinkasini quritib,mustamlakachilarga
qarshi g‘azabini kuchaytirdi. 2-jahon urushidan so‘ng mustamlakachilikka qarshi
harakat avj olishi bilan Angliya hukumati 1953-yil Rodeziya va Nya-salend
federatsiyasini tuzdi. 1963-yilga kelganda bu federatsiyaga putur yetib,
mamlakatda ozodlik harakati avj ola boshladi. 1965-yil ozchilikni tashkil etgan
Yevropaliklardan tuzilgan Yan Smit hukumati ko‘pchilikdan iborat afrikaliklar
huquqini poymol etib, Janubiy Rodeziyani “mustaqil” deb e’lon qildi. 1969-yil
mamlakatda Irqchilikni mustahkamlashga qaratilgan yangi “konstitutsiya qabul
ˮ
qilindi.
Smit hukumatining siyosati afrikaliklarning qattiq qarshiligiga duchor
bo‘ldi. 1974-yil Milliy majlisga o‘tkazilgan saylovni afrikaliklar boykot qildilar.
1974-yil dekabirda Lusaka (Zambiya)da Afrika Milliy kengashi, Zimbabve afrika
xalqi ittifoqi, Zimbabve afrikaliklar milliy ittifoqining rahbarlari Jan.Rodeziya
mahalliy aholisining tub manfatlarini ifoda etgan konstitutsion konferensiya
chaqirishni talab etdilar. Mazkur uchrashuv qatnashchilari kelishib, o‘z
tashkilotlarini birlashtirib,yagona partiya Afrika Milliy kengashini tuzishga ahd
qildilar. Janubiy Rodeziya mahalliy aholisining Irqchilik tuzumiga qarshi ozodlik
34

harakatini Afrika birdamligi tashkiloti,barcha taraqqiyparvar kuchlar quvvatladi.
1976-yilda tuzil gan hamda Afrika Milliy kengashi bilan Zimbabve afrika xalqi
ittifoqini o‘z ichiga olgan Zimbabve vatanparvarlik fronta bu kurashning
kuchayishiga ko‘maklashdi. 1978-yilda Ya. Smit bilan afrikalik qo‘g‘irchoq
arboblar o‘rtasida “ichki ahvolni tartibga solish to‘g‘risida bitim tuzildi. 1979-yil
aprelda o‘tkazilgan soxta saylov natijalarini xalqaro miqyosda hech kim tan
olmadi. O‘sha yil dekabrda Londonda bo‘lib o‘tgan konferenpiyada bo‘lg‘usi
konstitutsiya va saylov o‘tkazish to‘g‘risida kelishib olindi. 1980-yildagi saylovda
vatanparvar kuchlar g‘alaba qozondi. 1980-yil 18-aprelda mustaqil Zimbabve
Respublikasi e’lon qilindi. 1987-yilgi saylov ham shu kuchlar g‘alabasi bilan
yakunlandi. Zimbabve 1980-yildan BMT a’zosi Milliy bayrami 18-aprel
Mustaqillik e’lon qilingan kun (1980).O‘zRning mustaqilligini 1992-yil 27-
yanvarda tan olgan.
XIX asr oxirida Keniya Buyuk Britaniya qo‘l ostiga o‘tdi. Mustamlakachilar
mahalliy aholidan unumdor yerlarni tortib oldi. Afrikaliklar maxsus ajratilgan
joylarda yashashga majbur etildi. Irqiy kamsitildi. 1920-yilda Keniya Buyuk
Britaniya mustamlakasi deb e’lon qilindi. Shunlan keyin mustam-lakachilikka
qarshi harakat qiluvchi siyosiy tashkilotlar (Kikuyyu tashkiloti va b.) tuzilib, ular
majburiy mehnat bekor qilinishi, soliqlar qisqartirilishini, maorif tizimi
yaxshilanishi va tortib olingan yerlar qaytarib berilishini talab qildi. 2-jahon urushi
davrida Keniya oziq-ovqat va xom ashyosi yetkazib beruvchi maibaga aylantirildi
keniyalik askarlar Buyuk Britaniya mustamlaka qushinlari safida Yaqin Sharq va
Birmadagi urushda qatiashdilar. 40-yillar oxirida ozodlik harakati yanada
kuchaydi. 1952-yilda qurolli qo‘zg‘olon boshlandi. Qo‘zg‘olon 4-yil davom etdi.
Mustamlakachilar qo‘zg‘olonni bostirib, vatanparvarlardan 11 ming kishini
o‘ldirdi, 100 mingga yaqin kishini qamoqqa oldi. 1960-yil tuzilgan Keniya
afrikaliklar milliy ittifoqi (KANU) Keniya mustaqilligini talab qildi. 1961-yil
Qonun chiqaruvchi kengashga o‘tkazilgan saylovda KANU 67% ovoz oldi. 1963-
yil mayda yangi Millat majlisiga o‘tkazilgan saylovda ham KANU g‘olib chiqib, J.
Keniata boshchiligida birinchi milliy hukumat tuzildi.
35

XULOSA
Dastlab Shimoliy Afrika davlatlari qattiq qonli kurash hisobiga
mustaqillikka erishdilar. 1960-yil Afrika tarixiga “Afrika-yili” nomi bilan kirdi.
Shu-yili bir yo‘la 17 ta davlat mustaqillikka erishdi. Buyuk Britaniya va Fransiya
mustamlaka imperiyalari parchalanib borayotgan bir sharoitda Belgiya Kongo
mustaqilligini tan olishga majbur bo‘ldi. Afrikaning ayrim mamlakatlarida
mustaqillikka erishish nisbatan tinch yo‘l bilan (aholining ommaviy namoyishlari;
fuqarolik bo‘ysunmasligi) amalga oshdi. Mustamlakachilik metropoliyadan
ko‘chib kelib joylashgan bir guruh oq tanlilar jamoasiga tayangan joylarda esa
og‘ir qurolli kurash olib borish yo‘li bilan mustaqillikka erishildi. 60-yillar oxiriga
kelib ingliz, fransuz, belgiya mustamlakachi imperiyalari parchalandi. Faqat bir
imperiya – Portugaliya imperiyasi yashashda davom etdi. Portugaliyaning
Afrikadagi mustamlakalari (Mozambik, Angola, Gvineya-Bissau) uning dengizorti
hududlari deb e’lon qilingan edi. Bu “dengizorti hududlar” aholisining
milliyozodlik kurashi 1974-yilgacha davom etdi va u g‘alaba bilan yakunlandi.
Portugaliya o‘z mustamlakalarining mustaqilligini tan olishga majbur bo‘ldi.
Kongo (Zair), Gvineya, Angola, Mozambik, Namibiya tropik Afrikada yirik
davlatlar hisoblanadi.
1980-yilda yana bir mustaqil Afrika davlati – Zimbabve davlati vujudga
keldi. Bu davlatning vujudga kelishi juda og‘ir kechdi. Gap shundaki, Rodeziyada
(Buyuk Britaniya mustamlakasi) kam sonli, biroq uyushgan oq tanlilar ham
yashardi. Ular 1965-yilda Rodeziyani mustaqil deb e’lon qildilar. Biroq uni Buyuk
Britaniya ham, BMT ham tan olmadi. Mahalliy afrikaliklar esa ozodlik uchun
qurolli kurash boshladilar. Yakkalanib qolgan oq tanlilar 1979-yilda muzokara
boshlashga majbur bo‘ldilar. Uning oqibatida davlat afrikaliklar qo‘liga o‘tdi.
1980-yilda Rodeziya o‘rnida mustaqil, yangi Zimbabve davlati tashkil etilganligi
e’lon qilindi.
Afrikadagi oxirgi mustamlaka Janubi-G‘arbiy Afrika edi. Birinchi jahon
urushiga qadar bu hudud Germaniya mustamlakasi bo‘lgan.
36

Urushdan so‘ng Millatlar Ligasi uni boshqarish huquqini Janubiy Afrika
Respublikasiga (JAR) berdi. JAR dastlab bu hududni o‘ziga qo‘shib olishga urindi.
Buning uddasidan chiqa olmagach, u yerda oz sonli oq tanlilar hukumatini tuzishga
harakat qildi. Bunga javoban mahalliy aholi 1966-yilda qurolli kurash boshlashga
majbur bo‘ldi. BMT 1973-yilda JARni Janubi-G‘arbiy Afrikani boshqarish
huquqidan mahrum etdi. Mahalliy aholining milliy-ozodlik kurashi 1989-yilda
g‘alaba bilan yakunlandi. Shu-yili Janubi-G‘arbiy Afrika Namibiya nomi bilan
mustaqil davlat deb e’lon qilindi. Shu tariqa mustamlaka Afrika xalqlari milliy-
ozodlik kurashi g‘alaba bilan yakunlandi. Bir vaqtlar deyarli butunlay
mustamlakaga aylantirilgan Afrikada 52 ta mustaqil davlat vujudga keldi. Janubiy
Afrika Respublikasida 1948-yilda o‘tkazilgan parlament saylovida Afrika
yerlarining (oq tanli aholi) millatchi partiyasi g‘alaba qozondi. Bu partiya rahbari
D. Malan boshchiligida tuzilgan hukumat apartheid siyosatini amalga oshirishini
e’lon qildi. Bu davlatning tub aholisi bo‘lgan negrlarga, bu yerga kelib qolgan
hindlarga nisbatan qo‘llangan irqiy kamsitish, ularni oq tanlilardan ajratib qo‘yish
ularni asosiy fuqarolik huquqlaridan mahrum etish hamda o‘zlari uchun ajratilgan
alohida joylarda yashashga majbur etish siyosati edi.
Mamlakat maydonining 87 foizi oq tanlilar uchun, atigi 13 foizi afrikaliklar
uchun biriktirib qo‘yildi. Bundan maqsad – afrikaliklarning mustahkam Irqchilik
tartiblarini yo‘qotish maqsadida birlashishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. JAR hukmron
doiralari Irqchilik siyosatini tobora kuchaytirdilar. 1984-yilda uch palatali
parlament (oqlar, negrlar va hindlar uchun alohida-alohida) tuzildi. Irqchilik
tartibiga qarshi kurash Biroq afrikaliklar irqchilar rejimi o‘zlariga taqdim etgan
taqdirga tan berganlari yo‘q. Ular XX asrning eng jirkanch hodisalaridan biri –
apartheid siyosatiga qarshi qurolli kurash olib bordilar. Bu kurashga Afrika Milliy
Kongressi (AMK) rahbarlik qildi. AMK maqsadi – Janubiy Afrikada irqidan qat’y
nazar barcha fuqaro qonun oldida teng bo‘lishini ta’minlaydigan demokratik davlat
barpo etish edi. Bu partiyaga XX asrning buyuk siyosat va davlat arboblaridan biri
N. Mandela rahbarlik qildi.
37

Afrika xalqining bu kurashi xalqaro taraqqiyparvar kuchlar tomonidan
qo‘llab-quvvatlandi. Hukumat tub aholining o‘z haq-huquqi yo‘lidagi kurashiga
qarshi shafqatsiz kurash olib bordi. Biroq afrikaliklar kurashini to‘xtatib bo‘lmadi.
1989-yilda JAR prezidentligiga F. Klerk saylandi. U davr realligini hisobga olib
siyosat yurituvchi arbob edi. F. Klerk agar Irqchilik siyosati bekor qilinmasa, u
oxir-oqibatda oq tanlilarni to‘la halokatga olib kelishi mumkinligini anglab yetdi
va 1990-yilda AMK faoliyatini taqiqlashni bekor qilish to‘g‘risidagi qonun qabul
qilindi. Uning rahbari N. Mandela 1991-yilda umrbod qamoq jazosidan ozod etildi.
(U 27-yildan beri qamoqda edi.) Mamlakatda harbiy holat bekor qilindi. Barcha
fuqarolarning, irqlarning tengligi e’lon qilindi. 1993-yilda barcha irq vakillarining
tengligi asosida umumiy parlament saylovi o‘tkazilishi to‘g‘risida bitim imzolandi.
Ayni paytda oq tanlilar huquqi ham kafolatlanadigan bo‘ldi. Saylov 1994-yilning
26-aprelida o‘tkazildi va unda AMK to‘la g‘alaba qozondi. N. Mandela JARning
birinchi qora tanli Prezidenti etib saylandi. Shu tariqa eng jirkanch millat –
Irqchilikning to‘la barham topishiga asos yaratildi. Afrika qit’asida mustahkam
tinchlik yo‘lidagi asosiy to‘siqlardan biri – Irqchilikni bartaraf etish yo‘lidagi
buyuk xizmatlari uchun har ikki arbob – N. Mandela va F. Klerklar 1993-yilda
Tinchlik uchun xalqaro Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldilar. 1999-yil 2-iyundagi
saylovlarda N. Mandelaning safdoshi Tabo Mbeku Prezidentlik lavozimini
egalladi.
Afrika qit’asi davlatlarining iqtisodiy taraqqiyot darajasi bir xil emas.
Chunonchi, tropik Afrika Shimoliy va Janubiy Afrikadan keskin farq qiladi. Tropik
Afrika davlatlari qit’aning eng qoloq davlatlaridir. Dunyo aholisining 10 foizini
tashkil etuvchi Afrika qit’asida dunyo sanoat mahsulotining atigi 1 foizi ishlab
chiqariladi, xolos. Bu yerdagi yana bir eng katta muammo - aholini oziq-ovqat
bilan ta’minlash muammosidir. Bugungi kunda Afrikada qit’a aholisining deyarli
50 foizi qashshoqlikda yashamoqda. Oziq-ovqat ishlab chiqarish aholi o‘sishiga
nisbatan tobora orqada qolib bormoqda. Yana bir jiddiy muammo, etnik qirg‘inlar,
mojarolar muammosidir. Afrika davlatlari hayotida urug‘-qabilachi-Mustaqillikni
mustahkamlash yo‘lidagi muammolar ilk hayot tarzi kuchliligicha qolmoqda.
38

Bir xalq turli davlatlar hududida yashamoqda. Masalan, 20 mln dan ortiq
fulbe deb ataluvchi xalq boshqa xalqlarga nisbatan ko‘pchilikni tashkil etmaydigan
qilib turli davlatlarga bo‘lib yuborilgan. Etnik nizolar davlatlar yaxlitligini katta
xavf ostiga qo‘ymoqda. Yana bir katta muammo – bu davlatlararo nizolar, harbiy
to‘qnashuvlar muammosi. Mustamlakachilar davlatlar chegaralarini atayin
shunday belgilaganlarki, bu bora-bora davlatlararo nizolar manbayiga aylandi.
Hozircha Afrika hamkorligi Tashkiloti to‘qnashuvlar ildizlarini bartaraf etishga
muvaffaq bo‘laolgani yo‘q. Jiddiy muammolardan yana biri – tashqi qarz. Chunki
tashqi qarz-yildan-yilga ortib bormoqda.
Musgakillikka ershigan qit’a xalqlarining milliy-ozodlik kurashi tepasida
ishchilar sinfi turgan hamda bu kurashning asosiy harakatlantiruvchi kuchi
mehnatkashlar ommasi bo‘lgan mamlakatlarda milliy antiimperialistik
revolyutsiyalar g‘alaba qozondi. Bunday revolyutsiyalar jarayonida
burjuademokratik revolyutsiyalarning barcha vazifalari amalga oshirilib,
umumdemokratik, xalqchil tadbirlar o‘tkazishga kirishildi. Bu mamlakatlarda
jamiyatni rivojlantirish va boshqarishning yangi formasi–sotsialistik orientatsiya
yo‘li paydo bo‘ldi. Sotsialistik orientatsiya–kapitalizm mavqelarini qisqartirib va
tugata borib, asta-sekin sotsialistik revolyutsiya vazifalarini amalga oshirish
yo‘lidir. Endilikda Afrika qit’asidagi Angola, Benin, Gvineya, Jazoir, Kongo,
Mozambik, Efiopiya singari mamlakatlar shu yo‘ldan dadil olg‘a bormoqdalar. Bu
mamlakatlarda mehnatkashlarning marksizm-leninizm ta’limotiga amal qilgan
ommaviy partiyalarini tuzish, sanoat va qishloq xo‘jaligining davlat sektorini
mustahkamlash, qishloq xo‘jaligini kooperatsiyalash ishlari dadillik bilan olib
borilmoqda. Eng muhimi–mazkur mamlakatlarda hukumatni boshqarayotgan
partiyalar ilmiy sotsializmni o‘zlarining bosh va yezgu maqsadlari, deb e’lon
qildilar.
Milliy-ozodlik harakati tepasida milliy burjuaziya turgan mamlakatlarning
mustaqillikka erishilgandan keyingi taraqqiyoti boshqacha bo‘ldi. Milliy
burjuaznya hokimiyatni boshqarishga ojizlik qildi. Shuning uchun qit’aning bir
qator mamlakatlarida tez-tez harbiy to‘ntarishlar bo‘lib turibdi.
39

Bir qancha yosh davlatlar iqtisodida xalqaro imperializm hal qiluvchi rol
o‘ynamoqda. Masalan, 1979-yili Afrika mamlakatlarida Angliya monopolistik
kompaniyalarining 830, Fransiyaniig–480, AQSh ning–400 ga yaqin, Belgiyaning
157 firma va filiallari amal qildi. AQSh har-yili qit’a mamlakatlaridagi o‘z
kapitalidan 1,5 milliard sof foyda olmoqda. Bu uning mazkur mamlakatlarga
berayotgan “xolis yordami”dan deyarli 8 baravar ortiqdir.
70-yillarda Afrika mamlakatlarining deyarli hammasida ishchilar harakati
yuksaldi, kasaba soyuzlar faoliyati o‘sdi. Bu mamlakatlar kommunistik va
ishchilar partiyalarining 1978 yidi bo‘lib o‘tgan regional kengashi qit’a
mamlakatlarida kapitalizm rivoji bilan ishchilar sinfi son jihatidan o‘sayotganligini
ta’kidladi.
40

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Тошкент: O‘zbekiston,
2021. – Б . 464.
2. Каримов И . А . Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли . – Т .:
Ўзбекистон , 1992. – Б .71.
3. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.:
Ўзбекистон, 2011. – Б .88.
II. Asosiy adabiyotlar
1. Lafasov М. Jahon Tarixi. – Т.: Turon Iqbol, 2010. – В .304.
2. Нуриддинов З.Р. Осиё ва Африка мамлакатларининг энг янги тарихи –Т.:
Ўқитувчи, 1982. – Б .206.
3. Хидоятов Г.А. Всемирная История (1945-1999 гг) –Тошкент.: 2000. – С .
245.
4. Родригес А.М. Новейшая История стран Азии и Африки ХХ века. –
Москва: 2005. – C .266.
5. Bensoussan, David . Il était une fois le Maroc - Témoignages du passé judéo-
marocain , 2nd, iUniverse, 2012. – P.198.
6. Boardman, John . Harmondsworth: Penguin, 1973. – P.224.
7. Clay, Dean "Transatlantic Dimensions of the Congo Reform Movement, 1904–
1908". English Studies in Africa ,2016. – P.115.
8. Clayton, Daniel „Chapter 18: Critical Imperial and Colonial Geographies“, .
Sage London, 2003. – P. 354 .
9. Ferguson, Niall . Empire: How Britain Made the Modern World . London: Allen
Lane, 2003. – P.328.
10. Harden, Donald . The Phoenicians . Harmondsworth: Penguin, 1971. – P.98.
11. Khapoya, Vincent B. . , 2nd, Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1998. –
P.33.
41

12. Lovejoy, Paul E. . Transformations of Slavery: a History of Slavery in Africa ,
3rd, London: 2012. –P.118.
13. Mamdani, Mahmood . Citizen and subject : contemporary Africa and the legacy
of late colonialism . Kampala: Fountain Publishers, 1996. –P.67.
14. Rodney, Walter . How Europe Underdeveloped Africa . London: 1972. –P.55
15. Scullard, H. H. . From the Gracchi to Nero . London: Methuen and Co., 1976. –
P.112.
III. Internet saytlar va resurslar
16. www.lib.byu.edu/-rdh/wwl/
17. www.lib.muohio.edu/inet/subj/history/wwii/index.hrml
18. www.ucr.edu/h-gig/horuslinks.html
19. www.ukans.edu/history/vl/
20. www.washlaw.edu/forint/
21. www . yole , edu / Lawweb / avolon . htm
22 .
https://www.france24
23. https://www.rescue.org/article/african
24. https://www.britannica.com/place/western
25. https://courses.lumenlearning.com/boundless
42

AFRIKA MAMLAKATLARINING MUSTAQILLIKNI QO‘LGA KIRITISHI JARAYONLARI 26

Sotib olish