Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 953.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение ppt
Раздел Презентации
Предмет Биология

Продавец

Bohodir Jalolov

Agroekosistemalarning umumiy tavsifi. Agroekosistemalarning energiya sarfi, funksiyalari va biologik mahsuldorligi. Agroekosistema landshaftlarining tashkil etilishi va ulardagi asosiy komponentlar

Купить
Mavzu: Agroekosistema larning umumiy tavsifi. Agroekosistema larning energiya sarfi, funksiyalari va biologik mahsuldorligi. Agroekosistema landshaftlarining tashkil etilishi va ulardagi asosiy komponentlar . Agroekosistemalarda organizmlaring o`zaro munosabatlari bo`yicha masalalar tuzish . Reja: 1. Agroekosistema larning umumiy tavsifi. 2. Agroekosistema larning energiya sarfi, funksiyalari va biologik mahsuldorligi. 3. Agroekosistema landshaftlarining tashkil etilishi va ulardagi asosiy komponentlar . 4. Agroekosistemalarda organizmlaring o`zaro munosabatlari bo`yicha masalalar tuzish . Agroekosistemalar (yunoncha – «agros» – dala) insonning qishloq xo‘jaligi sohasidagi faoliyati natijasida yuzaga keladigan sun’iy ekosistemalardir. Bularga dalalar, bog‘lar, tokzorlar, tomorqalar misol bo‘ladi. Agroekosistemalar agrosenozlar deb ham ataladi. Agrosenoz – bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini olishda foydalaniladigan sun’iy biogeotsenozlardir. Ular doimiy ravishda insonlar tomonidan boshqariladi, ular bir yoki bir necha hayvon zotlari va o‘simlik navlarining yuqori hosildorligi bilan ta’riflanadi. Urbanoekosistemadan farq qilib, agroekosistemalarning asosiy qismini avtotrof organizmlar – o‘simliklar tashkil etadi. Agroekosistemalar faqatgina quyosh energiyasidan foydalanadigan tabiiy ekosistemalardan farq qiladi. Bu ekosistemalarda o‘g‘itlash va sug‘orish ishlari amalga oshiriladi. Agroekosistemalar kerakli mahsulotlarni yetishtirib beradi, mazkur mahsulotlarni tovarga aylantiradi va iqtisodiyot rivojiga zamin tayyorlaydi. Agroekosistemalarning hosildorligini oshirish uchun ko‘p miqdorda yoqilg‘i, kimyoviy moddalar, texnikadan foydalanish uchun energiya sarflanadi. Ba’zan sarflanayotgan energiya miqdori yetishtirilayotgan mahsulot miqdoridan ortib ketadi. Bu esa iqtisodiy tanglik holatida agroekosis temalarning rentabelligini tushirib yuboradi. Sun’iy yaratilgan ekosistemalar inson tomonidan doimiy nazoratni talab etadi. Faqat ayrim turdan iborat maxsus ekosistemadan (masalan, g‘o‘zadan) vaqtinchalik iqtisodiy foyda olish mumkin. Ammo juda katta maydonlardagi g‘o‘za monokulturasi tuproq strukturasining buzilishiga, uning sho‘rlanishiga, zararkunandalarning ko‘payishiga va natijada ekosistemaning buzilishiga olib keladi. Almashlab ekishni qo‘llash, ekologik jamoaga qo‘shimcha tarkibiy qismlarni, masalan, biologik kurashda ishtirok etadigan organizmlar – entomofag (hasharotxo‘r), changlantiruvchi asalarilarni qo‘shish, ekologik sistemaning stabillashuviga yordam beradi. Agrofitotsenozlar sun`iy fitotsenoz deb  qaraladi va uning  tabiiy fitotsenozlarga o`xshash   tomonlari va farqlari bor O`xshashlik tomonlari  quyidagilar:  1. Har ikki jamoada ham   quyosh energiyasi avtotrof  organizmlar tomonidan  o`zlashtiriladi;   2. Tabiiy  va  sun`iy jamoalarning  turlar  o`rtasida   o`zaro aloqa munosabatlari  mavjud;  3.  Begona o`tlarning  turlar  tarkibi,  tabiiy   jamoalarningturlartarkibi ham tashqi muhit shar oitlari bilan belgilanadi va ular barqaror (almas hlab ekishning ba`zi bosqichlarida o`zgarsa   ham) guruh sifatida ishtirok  etadi;   4. ekinlar  orasida o`sadigan turlar va tabiiy   tsenozlardagiturlar uchun hamqonuniy ravishda  almashinadigan fenologik fazalar xarakterlidir.  Farqlari esa  quyidagilardan iborat:   1. Miqdoriy ko`rsatkichi  bilan;   2.Dominantlar agrofitotsenozlardainson tom onidan kiritilai  va  boshqariladi;   3.Tabiiy  jamoalardaturlarni turli  strategik ti plarga ajratish mumkin;  4. Agrofitotsenozlardagi begona o`tlar keng  ekologik amplitudadagi va kosmopolit orga nizmlardir;  5. Agrofitotsenozdagi madaniy o`simlik  populyatsiyasi ma`lum bir   navga tegishli bo`lgani uchun   yaxshi differentsiallashmagan Madaniy  o`simliklar jamoasi   (agrofitotsenozlar) ekologik nuqtai   nazardan   eng yuqori  foydali   mahsulot berishi va   tashqi   muhitni   eng   past   darajada ifloslantirishi   lozim,  shuningdek  tabiiy  resurslar  saqlab  qolinishi  kerak.  Masalan,  paxta  dalasi biotsenozini  avtomatik boshqarish  qobiliyatiga  ega, bu  erda  bir  turlar ikkinchi tur  bilan  almashinadi  va  qayta  tiklanish  yuz beradi.  Natijada hamma   organizmlar, soni o`z-o`zidan   idora   qilinadi. Bahor va yoz  oylari  boshlarida  paxtada  g’o`za  shirasi ko`payadi. Ayni  vaqtda  xonqizlari, yirtqich pashshalar  va  uchib yuruvchi  afidlar ham   ko`paya boradi. Bir turdagi zararkunandalar tamom   bo`lishi bilanoq, ularning  kushandalari   boshqa zararkunandalarga   o`tadi va yoki   boshqa tur   kushandalarga joy   bo`shatib  beradi. SHunday   qilib, dalalarda yirtqich burgalar, kanaxo`rlar, stetoruslar kabi   o`rgimchak  kanalar bilan oziqlanuvchilar paydo bo`ladi. Albatta, zararkunandalar bilan kurashishga  qaratilgan tabiiy konveyerlar uzilib qolishi mumkin. entomofaglar ham zararkunandalarning  ko`payishini to`xtatib tura olmasligi mumkin. Bunday paytda inson aralashishi zarurdir.  Dalalarni   kezib qaysi   uchastkalarda qanchadan   zararkunanda borligini  aniqlash , entomofaglar  etarli uchastkalarda  kimyoviy  vositalardan   foydalanishga  shoshilmaslik,   kimyoziy   ishlovni   esa  faqat xavfli o`choqlardagina elkaga osiladigan yoki traktorlarga o`rnatilgan asboblar  yordamidagina   o`tkazish kerak. Bu holda zararkunandalar boy joygagina kimyoviy ishlov  beriladi. Qo`shni uchastkalarda esa ularning tabiiy kushandalari tirik qoladi. ekinzorlarga  Agroekotizimlarning landshaft tashkil etilishi O`tgan asning oxiri avyangi asrning boshlarida landshaftshunoslik keng rivojlandi. Keingi yillarda qabul qilingan “Landshaft” tushunchasiga ta'rifi quyidagicha: Landshaft - bu tabiiy chegaralarga ega bo'lgan yer yuzasing yashil sirt maydoni bo'lib, uning ichida barcha tabiiy komponentlar (toshlar, relef, suv, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi) o'zaro bog'liq va tarixiy jihatdan bir-biriga bog'liq bo'lgan birlikni tashkil qiladi. Bundan tashqari, har bir landshaftda xilma-xil energiya, atmosfera, iqlim jarayonlarining parametrlari, moddalar aylanishining ko'rsatkichlari va dinamikasini ma'lum darajasi bilan tavsiflanadi. A.A. Inozemtsov, Yu.A. Shcherbakova (1988)larga ko ra ʻ landshaftlarning tasnifi. yer yuzasining tabiatini farqlashda zonal va azonal xususiyatlar asosida hisobga olinadi Landshaft tasnifining to'liq tizimi ham zonal, ham azonal xususiyatlarni hisobga olgan holda quyidagi printsip asosida tuzilgan: Mamlakat zona provintsiyasi subzonasi va boshqalar. zonal va azonal xususiyatlar asosida aniqlangan o'zgaruvchan birliklar orqali orqali. Rossiyaning Evropa qismidagi pasttekislik landshaftlarining ayrim turlari uchun qayta tiklanadigan resurslar salohiyatining asosiy ko'rsatkichlari jadvalda keltirilgan. 1-jadval. Qayta tiklanadigan resurslar salohiyatini shakllantirish uchun asos landshaftni issiqlik va namlik bilan ta'minlash nisbati hisoblanadi. Shimoldan janubga qarab harakatlanayotganda issiqlik resurslari ko'payadi va landshaftlarning biomahsuldorligi oshadi. Dastlabki dehqonchilik tizimlari ibtidoiy bo'lgan - o'rmon xo'jaligi, o'rmon xo'jaligi, lalmikorlik. Ular jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlari: ibtidoiy jamoa, quldorlik va feodal ishlab chiqarish munosabatlari rivojlanishining past darajasiga mos kelgan. Bu davrlarda insoniyat bo'sh yerlarning yanada katta maydonlariga ega bo'lib, haydalgan yerlar unumdorligini yo'qotgani sababli, odamlar ularni tashlab, yangi maydonlarni haydashdi. Ta biiy kuchlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar va boshqalar) ta'siri tufayli tashlandiq hududlar bir necha o'n yillar davomida tuproq unumdorligini tikladi. O'zining mushaklari, ibtidoiy asboblari va qoramol hayvonlaridan tashqari, dehqon yangi hududlarni o'zlashtirishda olovdan ham foydalangan. Masalan , o 'rmon maydonlarida kesish va yo ` qish tizimi bilan o'rmonlarni tuproqning fosfor, kaliy, kaltsiy va boshqa kul elementlari bilan o'g'itlanishini, zararkunandalarning yo'q qilinishini va kasalliklarning boshlanishini, tuproqning organik minerallashuvini tezlashtirishni ta'minlagan. Bunday dalalarda odamlar tomonidan yetishtirilgan qishloq xo ‘ jaligi ekinlari 2-5 yildan ko ‘ p bo ‘ lmagan vaqtda hosil olgan . Hosldorlik pasaygandan so`ng yerni tashlab ketgan va yangi yerlarni o`zlashtirgan. Rossiyaning Evropa qismidagi pasttekislik landshaftlarining ayrim turlari uchun qayta tiklanadigan resurslar potentsialining asosiy ko'rsatkichlari (N.F. Vinokurova va boshqalar, 1994 y. )   Landshaft turlar Yillik quyosh nurlanishi, radiatsiyassi, MDD, S/m 2 Jami faol T S Yillik o`rtacha yog`in, mm Yillik o`rtach a oqim, mm Yillik biomahsuldorli k, t/ga   Jami Yalpi   To `g`ri 1 2 3   4 5 6 7 8 9   10 11 12 Arktik Arktik - nundra Yevropa tundrasi O`rmon-tundra Shimoliy tayga O`rta tayga Sub taiga Aralash o`rmon Keng bargli o`rmonlar O`rmon--dasht Shimoliy dasht Janubiy dasht 2500 2700 2900   3000 3100 3200 3400 3700 4000   4100 4400 4600 1800 900 1100   1200 1400 1500 1700 1800 2000   2000 2300 2500 - - -   700 1100 1450 1750 2000 2300   2500 2800 320 200 250 325   600 600 650 675 700 650   600 500 4500 150 150 175   350 300 300 275 200 125   100 60 20 0,2 1,5 2,5   4,0 5,0 6,5 9,0 11,0 13,0   15,0 12,0 8,0 Va qtlar o`tib  ibtidoiy  dehqonchilik  o rnini  tizimli  dehqonchilik  –  almahlab  ekish   ʻ dehqonchiligi  egalladi.  Bu  oldinga  siljish  edi.  Dehqonchilik  tizimi  g alla  ekinlari   ʻ maydonlarini  3-4  barobar  kengaytirish,  yerdan  foydalanish  intensivligini  oshirish  va  g alla   ʻ yetishtirishni  ko paytirish  imkonini  berdi.  Bu  tizim  yerga  go‘ngni  qo‘llash,  begona   ʻ o‘tlarga  qarshi  kurashish,  tuproqda  namlik  va  ozuqa  moddalarining  to‘planishi  uchun   yaxshi  sharoit  yaratish,  ayniqsa,  qurg‘oqchil  yillarda  dalada  ishlov  berishni  barqaror  olib   borish  imkonini  berdi.  Bu  dehqonchilik  tizimining  xarakterli  xususiyati  qisqa  davrda    almashlab  ekiladigan  donli  ekinlar  bo'lib,  ularda  meva   va  sabzavot  ekinlardan  keyin  1-3   yil  davomida  donli  ekinlari  ekilgan.         Almahlab  ekish  dehqonchiligi  tizimining  ijobiy  tomonlariga  qaramay,  bu  yerda   almashlab  ekishga  yem-xashak  ekinlari  kiritilmagani  bois  chorvachilikni  rivojlantirish   uchun  sharoit  yaratmaganini  ta kidlash  lozim.  Tabiiy  yem-xashak  yerlarini  shudgorlash   ʼ hisobiga  qoramollar  g‘alla  maydonlarida  o‘tlatildi,  bu  esa  ularning  samaradorligini  keskin   pasaytirdi.  XX  asrning  20-yillarga  qadar  ko`p  mamlakatlarda  almahlab  ekish   dehqonchiligi  tizimi  asosiy  tizim  bo`lgan.  Keyinchalik,  g'alla  tizimi  Vo lga  bo'yi,  Trans- Ural,  Sibir,  Qozog`iston  va  mamlakatning  boshqa  bir  qator  mintaqalarida  tuproqni  himoya   qilish  almashlab  ekish  dehqonchilik  tizimiga  keng  qo'llaniladigan  bo`ldi Adabiyotlar 1.   Ergashev A.E. “Umumiy ekologiya” To shkent, “O‘qituvchi”. 2003.- 465 b.   1.   Izzatullayev Z., Botirov X.F. , Fayzullayev B. Ekologiya asoslari. Samarqand. Zarafshon, 2018. 216 b.   1.   Yo rmatova D.Yo , Xushvaqtova X.S. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish. To shkent-2018, 200 bet.   1.   Sattorov Z.M. Ekologiya. To shkent. Sanostandart nashriyoti. 2018 y. 360 b   1.   Egamberdiyev R., Eshchanov R. Ekologiya. Universitetlar va pedagogika oliy o‘quv yurtlarining Biologiya fakultetlari uchun darslik. 2004 y. 234 bet.   1.   Baratov P. Ta biatni muhofaza qilish. To shkent, O‘qituvchi, 1991.   1.   Yu.Odum. «Ekologiya». 1986.   1.   O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitob”i. 1-2 tom. T. , “Chinor ENK”. 2009.   1.   Nigmatov A., Pardaev G‘. Ekologik havfsizlik va barqaror rivojlanish. Qo‘shimcha ta’lim uchun qo‘llanma. – T. : TVPI nashriyoti, 2004.   1.   Nigmatov A.N. O‘zbekiston Respublikasining ekologiya huquqi.– T. : TDYUI nashriyoti, 2004.   Internet saytlari www.nature.uz   –  O ‘ zbekiston  Respublikasi  tabiati   www.uznature.uz   –   O ‘ zbekiston  Respublikasi  tabiatni  muhofaza  qilish  qo ‘ mitasi   www.eso.uz   –   O ‘ zbekiston  ekologik  harakati www.un.org/esa/sustdev/   –   BMT ning  bar q aror  rivojlanish  komissiyasi www.unesco.org   –   BMTning  maorif,  fan  va  madaniyat  masalalari  bo ‘ yicha   tashkiloti www.unep.org   –   BMTning  atrof-muhit  bo ‘ yicha  Dasturi www.undp.org   –   BMTning  rivojlanish  Dasturi www.unese.org/env/esd   –   BMTning  iqtisodiyot  komissiyasi www.unfra.org   –   BMTning  aholishunoslik  Dasturi www.who.org   –   Butunjahon  sog ‘ liqni  saqlash  tashkiloti www.biodiv.org   –   Biologik - rang  baranglik   www.carec.kz   – Markaziy  Osiyo  regional  markazi  

Agroekosistemalarning umumiy tavsifi. Agroekosistemalarning energiya sarfi, funksiyalari va biologik mahsuldorligi. Agroekosistema landshaftlarining tashkil etilishi va ulardagi asosiy komponentlar

Купить