Akselerasiya va uning bolalar va o‘smirlar organizmining jismoniy rivojlanishiga ta’siri - Дошкольное и начальное образование - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Akselerasiya va uning bolalar va o‘smirlar organizmining jismoniy rivojlanishiga ta’siri

Купить

AKSELERASIYA VA UNING BOLALAR VA O’SMIRLAR
ORGANIZMINING JISMONIY RIVOJLANISHIGA TA’SIRI
MUNDARIJA
Kirish 4
Ishning dolzarbligi 4
Tadqiqot obyekti va predmetning belgilanishi 5
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari 6
Tadqiqotning asosiy masalalari va vazifalari 6
Mavzu bo’yicha qisqacha adabiyotlar tahlili 6
Tadqiqotda qo’llanilgan uslubiyatning qisqacha taxlili 6
Tadqiqotning natijalarni nazariy-amaliy ahamiyati 7
Tadqiqotning ilmiy yangiligi 10
Ishning o’rganilgan darajasi 10
Ish haqida qilingan ma’ruzalar 12
Ishni chop etilgan darajasi 12
I . Bob. Adabiyotlar sharhi 13
1.1. Bolalar va o’smirlar organizmi o’sish va rivojlanishining umumiy
qonuniyatlari 13
1.2. Odam hayotining davrlarga bo’linishi 26
1.3. Hozirgi zamon bolalari va o’smirlari rivojlanishining xususiyatlari 33
1.4. Bolalarda harakat faolligining rivojlanishi 36
1.5. Kichik maktab yoshidagi bolalar organizmining fiziologik
xususiyatlari 38

1.6. O’rta maktab yoshidagi bolalar organizmining fiziologik
xususiyatlari 46
II . Bob. Metodika 50
2.1. Antropometrik o’lchovlarni o’tkazish usullari 50
III . BOB. Asosiy qism 52
3.1. Bolalar va o’smirlarning bo’yini balandligiga akselerasiyani ta’siri 52
3.2. Bolalar va o’smirlarningn tana vazniga akselerasiyani ta’siri 61
3.3. Bolalar va o’smirlarning ko’krak qafasi kengligiga akselerasiyani
ta’siri 68
3.4. Akselerasiya va bolalar sporti 75
MUXOKAMA 78
XULOSALAR 81
Amaliy tavsiyalar 82
Adabiyotlar ro’yxati 83
2

KIRISH
1. Ishning dolzarbligi. O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportga qaratilgan
e’tibor kun sayin ortib bormoqda. Bu to’g’risida bir qator Prezident farmonlari va
qarorlari e’lon qilingan. Ayniqsa Respublika Prezidenti I.A.Karimov tomonidan
bolalar sportini rivojlantirishga qaratilgan farmon va qarorlari katta ahamiyatga
molikdir. Bu bolalar va o’smirlarni har tomonlama barkamol bo’lib voyaga
yetishlari uchun asos bo’ladi. O’rganilgan masalada ham bolalar va o’smirlarni
jismoniy rivojlanishini kuzatib borish hamda shunga mos ravishda jismoniy tarbiya
va sport bilan bolalarni shug’ullantirishni muammolari to’g’risida so’z yuritilgan.
Hozirgi zamon yosh morfologiyasi va fiziologiyasi juda ko’p ilmiy izlanish
yo’nalishlarga ega bo’lib ular medisina amaliyoti, pedagogika va jismoniy tarbiya
bilan chambarchas bog’langandir. Asosiy muamolar qatoriga hozirgi zamon
odamlarining organizmida davrdan davrga va alodan-avlodga bo’layotgan
o’zgarishlar kiradi va ularni sabab mexanizmlarini aniqlash muhim ahamiyatga
ega. Oxirgi o’n ming yillar davomida odam Homo Sapiens turining vakili sifatida
evolyusiya stabil hisoblanadi. U tana andozlarining hamda alohida qismlarning
ko’rsatkichlarini miqdoriy o’zgarishlariga qaramasdan o’zining tuzilmalarining
sifatli xarakteristikasini o’zgartirmasdan holda saqlab kemoqda. Tarixiy jarayonda
belgilarni o’sish va pasayishi hamda o’sishni tezlashuvi (akselerasiya) va susayishi
(retardasiya) almashib turgan va qaysi bir etapda ko’rsatkichlar stabillashuvgan,
shundan keyin yana o’sishni tezlashuvi yuzaga kelgan. Bunday o’zgaruvchanlikni
sabablarini o’rganish individual rivojlanish omillarini aniqlashga yordam beradi.
Ma’lumki «asr tendensiyasi» rivojlanish akselerasiyasi qatorida yana
kompleks holatlarni o’z ichiga oladi u faqat yoshi katta aholi uchun xarakterlidir.
Qayd qilinganlarni birinchisini ham ikkinchisini ham ma’lum omillar keltirib
chiqaradi va ular bir-biriga o’xshashdir. Shunga ko’ra ularni kompleks o’rganish
maqsadga muvofiqdir.
Rivojlanish akselerasiyasi hozirgi zamonning dolzarb muammosi
hisoblanadi. Uning qanday sabablari va oqibati mavjud hamda qancha muddat
3

davom etish kabi savollarga o’zining aniq javobiga ega emas. Rivojlanish
akselerasiyasini tahlili aholini jismoniy rivojlanishini vaqtinchalik dinamikasini
jamiyatning aniq tarixiy va ijtimoiy o’zgarishlarida hamda tabiat sharoitlarini
o’zgarishi fonida o’rganishni talab qiladi.
Bundan tashqari rivojlanish akselerasiyasini o’rganish bolalar va o’smirlarni
o’sish va rivojlanishiga uning qanday ta’sir etayotganligiga va uning sabablari
nimalardan iborat ekanligiga oydinlik kiritishga yordam beradi.
Akselerasiya o’sib kelayotgan avlodni tarbiyalashga oid bir qancha amaliy
vazifalarni kun tartibiga qo’ymoqda: bolalar va o’smirlarning salomatligi, jismoniy
va ruhiy rivojlanish holatidagi davomiylikni, ularning jismoniy tarbiyasi, ayniqsa
jinsiy yetuklik davridagi rivojlanishni tibbiy nazorat qilishni takomillashtirish,
organizmga tushadigan og’irlikni me’yoriga keltirish shunday vazifalar
jumlasidandir. Fiziologik (kalendar yoshgina emas) yosh munosabati bilan bir
qancha umumiy va sport pedagogikasi vazifalari bor.
Zamonaviy sportning xarakterli xususiyatlardan biri yosh sportchilarni
tayyorlashni barcha etaplarida unga qatnashuvchilarni yoshartirish hamda
trenirovka jarayonlarini o’zgartirish hisoblanadi. Bunday tendensiya hozirgi vaqtda
juda ko’p sport turlari bo’yicha haftalik trenirovkani 5-12 marta bo’lishiga olib
keldi. Juda ko’p musobaqalarda (shahar, viloyat, respublika, Osiyo va Jahon
chempionatlarida) turli sport turlari bo’yicha balog’at yoshga yetmagan o’g’il va
qiz bolalanr qatnashib g’olib bo’lishmoqda. Bunday holatlar hozirgacha bir
tomonlama izohga ega emas.
Buning asosida rivojlanish akselerasiyasini ta’siri bo’lishi mumkinligini
ilmiy manbalarda uchratish mumkin (H.Grimm)
2. Tadqiqot obyekti va predmetning belgilanishi. Akselerasiyani
O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida) rivojlanishi va uni bolalar va
o’smirlarni jismoniy rivojlanishiga ta’siri qishloq hamda shahar sharoitida
o’rganilgan. Natijalar ilmiy manbalardagi ma’lumotlar bilan solishtirilgan.
4

3. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. O’zbekistonda yashovchi bolalar
va (Samarqand misolida) o’smirlarda akselerasiyani ta’sirini o’rganish.
Vazifalari:
1. Bolalar va o’smirlarning bo’yini balandligiga akselerasiyani ta’sirini
o’rganish.
2. Bolalar va o’smirlarning tana vazniga akselerasiyani ta’sirini o’rganish.
3. Bolalar va o’smirlarning ko’krak qafasi kengligiga akselerasiyani ta’sirini
o’rganish.
4. Tadqiqotning asosiy masalalari va vazifalari. Hozirgi vaqtda
akselerasiya masalasini o’rganish dolzarbligiga qolmoqda. Uni kelib chiqish
sabablarini o’rganish muhim amaliy ahamiyatga ega. O’zbekiston sharoitida
akselerasiyani o’rganish va tahlil etish asosiy masala hisoblanadi. Akselerasiyani
bolalar va o’smirlarni jismoniy rivojlanishini somatometrik ko’rsatkichlarida
ta’sirini aniqlash va xulosalar berish tadqiqotning asosiy vazifasi hisoblanadi.
5. Mavzu bo’yicha qisqacha adabiyotlar tahlili. Akselerasiya masalasi
bo’yicha bir qator ilmiy izlanishlarning (B.A.Nikityuk, I.A.Arshavskiy,
S.S.Solexo’jayev va boshqalar) bo’lishiga qaramasdan bu muammo oxirigacha o’z
yechimini topmagan. Ayniqsa O’zbekiston sharoitida bu masala kam o’rganilgan
va ko’proq yangi tug’ilgan va maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda qisman
o’rganilgan (S.S.Solexo’jayev)
6. Tadqiqotda qo’llanilgan uslubiyatning qisqacha taxlili. Statistik,
matematik tahlil
5

7. Tadqiqotning natijalarni nazariy-amaliy ahamiyati. Bolalar va
o’smirlarning jismoniy rivojlanishi va salomatligini kuzatib borish, ularning
sog’ligini tibbiy nazorat etish sistemasida muhim bo’g’indir.
Jismoniy rivojlanish deganda bola biologik rivojlanishining yosh darajasini
belgilab beruvchi morfologik funksional belgilar majmuasi tushuniladi. Shu bilan
birgalikda jismoniy rivojlanish, shubhasiz, har bir shaxs rivojlanishining bir
tomoni bo’lib, muhit va genetik omillar bilan bog’liq biologik jarayondir.
Iqlimi turlicha bo’lgan jug’rofiy joylarda, har xil mintaqalarda, shahar va
qishloqlarda yashovchi bo lalar va o’smirlarning jismoniy rivojlanish sur’atlari bir-
biridan farq qiladi. Bu juda ko’p omillar: tashqi muhit ta’siri, ovqatlanishdagi
milliy xususiyatlar va an’analar, tarbiyaviy, genetik va boshqa omil lar bilan
izoxlanadi. Shu munosabat bilan mazkur masalani o’rganish muayyan ilmiy va
amaliy qiziqish uyg’otadi.
So’nggi 100—130 yil ichida jahondagi ko’pgina mamlakatlarda akselerasiya
jarayoni, ya’ni bolalar va o’smirlarning avvalgi avlodga nisbatan o’sishi va
rivojlanishining jadallashuvi kuzatilmoqda. Bu holat maxsus adabiyotlarda
rivojlanish akselerasiyasi, taraqqiyotidagi bosqichli siljish, avlodlar biomorfoziyasi
deb aladi.
Bir qator mualliflarning, xususan, G.P.Salnikova, M.V.Antropova va
boshqalarning tadqiqotlarida so’ngi 10-15 yil mobaynida o’g’il bolalar
tanasining uzunligi O ’ rtacha 1,5 santimetrdan 5-,1 sm ga, qiz bolalarda esa 2,1
santimetrdan 3,9 santimetrga o’sganligi qayd etilgan.
Jismoniy rivojlanishning boshqa ko’rsatkichlari bo’yicha ham o’sish
jarayoni yuz bergan.
Hozirgi vaqtda shunday ma’lumotlar borki, ularga ko’ra, bola hali ona
qornidaligidayoq, uning o’sish ener giyasi oshadi va hayotining faol davri
tugaguncha, ya’ni organizmdagi barcha o’sish va rivojlanish jarayonlari nihoyasiga
yetguncha davom etadi. G. N. Serdyukovskaya bilan R.A.Kalyujnaya (1928) ning
ma’lumotlariga ko’ra, akselerasiya o’smirlik davrida (11-16 yosh) eng yuqori
jadallikka yetadi.
6

Shaxsning haqiqiy «biologik yoshi» muayyan suyaklarning tog’aylarida
suyaklanish holati bilan belgilanadi. Hozirgi vaqtda suyaklanish muddatlari
o’zgarib ketdi. Bu jarayon yaqindagina 1963 yildagi tegishli muddatga nisbatan 1-
2 yil oldin boshlanib, tugaydi. Tananing o’sishi ertaroq tugaydi: o’tgan asrda
erkaklar 26 yoshgacha, 1940 yilgacha esa, o’sha mualliflarning ma’lumotlariga
ko’ra, 21 yoshgacha o’sgan bo’lsa, hozir bu jarayon yigitlarda 18-19 yoshda,
qizlarda esa 16-17 yoshda tugamoqda.
V.G. Vlastovskaya bolalarning jismoniy rivojlanishi xususidagi ko’p yillik
kuzatishlarni tahlil etar ekan, bugungi kunda 8 yoshli bola jismoniy rivojlanish
darajasi bo’yicha 9 yoshli bolaga, 16 yoshli o’smir esa asr boshida yashagan 17
yoshli yigitga to’g’ri keladi, degan xulosa chiqaradi. Qizlarda esa shu yoshdag i
davrda hayz ko’rishning boshlanishi bir muncha ertaroq muddatga, har o’n yillikda
taxminan 4 oyga (Solovyeva B.C.; Yampolskaya Yu. A.,) surila di. Masalan, biron-
bir darajada o’tkazilgan tadqiqotlar akselerasiya jarayoni hamma joyda o’sishning
barcha davrlarida, ona qornidan boshlab, to qariguncha davom etishini ko’rsatadi.
Taraqqiyotning jadallashuvi xususidagi ma’lumotlarning to’planishiga
qarab, ana shu xodisani izohlash uchun taxminlar paydo bo’la boshladi. Maxsus
kitoblarda akselerasiyaning 50 ta omili keltiriladi. Bular geliogen, klimatik, elektr
magnit tebranishlari, ionlashtiruvchi nurlanishlar, taxmin, urbanizasiya va x.q.
So’nggi o’n yillikda akselerasiyaning genetik taxmini bir qator
tadqiqotchilarning e’tiborini tortmoqda. Ular akselerasiyaning sababini bir-
birlaridan olisda istikomat qiluvchi kishilar o’rtasidagi nikoh bilan bog’liq genetik
samarada deb bilmoqdalar.
B.A.Nikityuk, T.S.Krivoruchko va boshqalarnin tadqiqotlarida shu narsa
ko’tarilganki, otasi va onasining vatani o’rtasidagi masofa uzaygan sayin,
bolalarda jismoniy rivojlanish ko’rsatkichlari oshib, yetilishi tezlashadi.
V.G.Vlastovskayaning fikricha, yer yuzi axolisining faol aralashib ketishi
tufayli sodir bo’ladigan irsiyatning o’zgarishi akselerasiyaga asos bo’ladi.
Bir qator mualliflar qo’yidagi fikrni bildirishadi; akselerasiya genetik va
muhit omillari majmuasi bilan asoslanadi. Bunda ijtimoiy-iqtisodiy turmush
7

sharoitlari asosiy ahamiyatga ega bo’ladi. (Grombax S.M.,; Salnikova G. P.;
Korsayevskaya T. V va boshqalar).
Ba’zi tadqiqotchilar (Motilyanskaya R. B. va boshqalar) jismoniy tarbiya
hamda sport yosh avlodning o’sish va rivojlanishiga rag’batllantiruvchi ta’sir
o’tkazadi degan fikrni bildiradilar.
Bolalar va o’smirlarning jismoniy rivojlanishda yanada yuqori
ko’rsatkichlarga erishuvi, ularning tez rivojlanishiga olib keladi. Bu esa ularni
uzoq vaqt mobaynida uzluksiz o’rganish paytida aniqlangan.
Biroq, tilga olingan omillarning birontasi ham akselerasiya jarayoni xususiy
mexanizmlarining sabablarini ochib bera olmaydi, uning biologik jihatdan ijtimoiy
mohiyati va murakkabligini istisno etmaydi.
R. A. Kolyujnaya va G. N. Serdyukovskaya o’sib kelayotgan organizmning
biologik-kimyoviy va ijtimoiy omillar ahamiyatini va organizmning shakllanishini
o’rganishar ekan, akselerasiya masalalarida ijtimoiy omillarning ahamiyati katta
ekanligini ta’kidlaydilar. Ijtimoiy turmush sharoitlarining, ovqatlanishning
yaxshilanishi, jismoniy tarbiya, madaniyatning yuksalishi va hokazolar
akselerasiyaning asosiy jihatlari, deb xisoblaydilar.
Shunday qilib, ko’pgina mualliflar akselerasiyani ijtimoiy va biologik tibbiy
omillarning bolalar organizmiga ta’sirini obyektiv aks ettiruvchi ijobiy hodisa deb
bilmoqdalar. Chunki bolalarning jismoniy rivojlanishidagi va jinsiy yetilish
sur’atidagi siljishlar bilan bir qatorda ularda harakat imkoniyatlari yaxshilangani,
sportda yaxshi natijalarga erishganliklari ham qayd etiladi. (Vlastovskaya V. G.;
Yurjinova I., Volkov V. M. va boshqalar).
Ushbu masalaning murakkabligini e’tiborga olganda , akselerasiya biologlar
va tibbiyot xodimlarigina, emas, shu bilan birga pedagogika, psixologiya va
sosiologiya xodimlari ham o’rganadigan fandir. Ana shu fanlarning
namoyandalarini mazkur jarayonning noxush jihatlari tashvishlantiradi. Chunki
yoshlarning biologik va ijtimoiy yetukligi o’rtasida muayyan uzilish borligi qayd
etiladi: biologik yetuklik ijtimoiy yetuklikdan ancha ilgari boshlanadi.
8

Akselerasiya o’sib kelayotgan avlodni tarbiyalashga oid bir qancha amaliy
vazifalarni kun tartibiga qo’ydi: bolalar va o’smirlarning salomatligi, jismoniy
ruhiy rivojlanish holatidagi davomiylikni, ularning jismoniy tarbiyasi, ayniqsa
jinsiy yetuklik davridagi rivojlanishini tibbiy nazorat qilishni takomilashtirish,
organizmga tushadigan og’irlikni normaga keltirish shunday vazifalar
jumlasidandir.
8. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Asr tendensiyasi hisoblangan
akselerasiyani rivojlanishini O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida) maktab
yoshidagi bolalarda o’rganildi. Qishloq sharoitida va shahar sharoitida yashovchi
bolalar va o’smirlarning jismoniy rivojlanishining somatometrik ko’rsatkichlariga
ta’siri o’rganildi va natijalarga ko’ra qishloq sharoitida yashovchi o’g’il va qiz
bolalarni jismoniy rivojlanishining somatometrik ko’rsatkichlari shaharda
yashovchi bolalarda nisbatan ancha oldinga siljigan. Bu albatta qishloq
sharoitining o’ziga xos turmush tarzi, muhiti va omillarini ta’sirida bo’lishi
mumkin. Shunga ko’ra akselerasiyani rivojlanishi qishloq sharoitida shahar
nisbatan ancha tez ekanligi aniqlandi. Akselerasiyani bolalar sporti bilan bog’liq
masalasi ham nazariy va amaliy tomondan izohlab berildi.
9. Ishning o’rganilgan darajasi. Hozirgi vaqtda yosh morfologiya va
fiziologiyasi juda ko’p ilmiy – tadqiqot yo’nalishllarga ega. Bu yo’nalishlar amaliy
medisina, pedagogika va jismoniy tarbiyani qamrab olgan. Bolalar va o’smirlarni
jismoniy rivojlanishini xususidagi yalpi tadqiqotlar natijalari salomatlikdagi
siljillarni qayd etishi va joriy etilgan sog’lomlashtirish tadbirlarining
samaradorligini rivojlantirish va unga baho berish, o’sish ko’rsaktichlari deb
hisoblanishi mumkin.
So’ngi 100-130 yil ichida jahondagi ko’pgina mamlakatlarda akselerasiya
jarayoni, ya’ni bolalar va o’smirlarning avvalgi avlodga nisbatan o’sishi va
rivojlanishining jadallashuvi kuzatilmoqda. Bu holat maxsus adabiyotlarda
9

rivojlanish akselerasiyasi taraqqiyotdagi bosqichli siljish, avlodlar biomerfoziyasi
deb ataladi.
Hozirgi vaqtda shunday ma’lumotlar borki, ularga ko’ra, bola hali ona
qornidanigidayoq, uning o’sish energiyasi oshadi va hayotning faol davri
tugagunga, ya’ni organizmdagi barcha o’sish va rivojlanish jarayonlari nihoyasiga
yetguncha davom etadi. G.N.Serdyukovskaya bilan R.A.Kalyujnayaning
ma’lumotlariga ko’ra akselerasiya o’smirlik davrida eng yuqori jadallikka yetadi.
Bir asrdan ko’p vaqt mobaynida rivojlanish akselerasiyasi ko’pgina Yevropa
mamlakatlarida o’rganilib kelinmoqda. Bu to’g’risida juda ko’p ilmiy ma’lumotlar
mavjud. Ilmiy tadqiqotlar natijalariga ko’ra akselerasiyani kelib chiqishl
sabablarini ko’rsatilgan. Ammo bu sabablarni birortasi ham alohida olinganda
akselerasiyasini kelib chiqish sabablari izohlay olmaydi. Bu sohada hozirgi vaqtda
ham ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.
O’tgan asrning 1980 yillarida rus olimlari tomonidan Moskva shahrida
yashovchi bolalar va o’smirlarning jismoniy rivojlanishi tadqiq etilgan. Ushbu
tadqiqotlarda 8 yoshdan 18 yoshgacha bolalarni tana andozlari o’rganilib
chiqilgan.
Tadqiqotlar natijalariga ko’ra Moskva shahrida yashovchi 8 yoshli bolalarni
bo’yini balandligi 1890 yildan to 1982 yilgacha to’xtovsiz o’sib kelgan.
N.M.Mixaylovani ma’lumotlariga ko’ra o’g’il bolalarni bo’yini balandligi 117,8
sm, qizlardaki 116,4 sm tashkil etgan, 1981 yildagi ma’lumotlarga ko’ra o’g’il
bolalarni bo’yini balandligi 127,4 sm va qizlardiki esa 131,5 sm ni tashkil etgan.
Ammo bunday o’sish bir tekisda bo’lmagan. Natijalardan ko’rinib turiptiki 91 yil
davomida o’g’il bolalarni bo’yi 9,6 sm ga, qiz bolalardiki esa 15,1 sm ga o’sgan.
Bunday tadqiqotlarni o’tkazilganligi to’g’risida ilmiy nashrlarda ma’lumotlar
mavjud. Tadqiqotlar ko’proq yangi tug’ilgan bolalarda hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarda o’tkazilgan. Ma’lumotlardan ko’rinib turiptiki bu sohada
tadqiqotlar o’tkazilgan va natijalari o’rganilib tahlil etilgan.
Boshqa mamlakatlarda o’rganilganligi kabi Markaziy Osiyo respublikalarida
ham ushbu tadqiqotlar o’tkazilgan, ammo bu tadqiqotlar ko’proq yangi tug’ilgan
10

bolalar bilan o’tkazilgan. O’zbekiston sharoitida akselerasiyani o’rganish uchun
ko’proq oilaviy yaqin bo’lmagan oilalar bolalari tadqiq etilgan.
Yangi qurilgan oilalarda erkak va ayolni oldingi yashash masofalari millatlar
o’rtasida tuzilgan oilalar farzandlarini jismoniy rivojlanish darajasi bitta millat
o’rtasida tuzilgan oilalar farzandlariga nisbatan yuqori ekanligi aniqlangan.
Ma’lumotlardan shunday xulosa qilish mumkinki tadqiqotlar ko’proq yangi
tug’ilgan bolalar bilan o’tkazilgan va ilmiy adabiyotlarda bu to’g’risida
ma’lumotlar mavjud. O’zbekistonda esa ushbu masalani o’rganilganligi to’g’risida
ma’lumotlar juda kam uchraydi. Shu munosabat bilan O’zbekiston sharoitida ham
ushbu masalani kengroq o’rganish muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
10. Ish haqida qilingan ma’ruzalar. Ishning asosiy xulosalari 2011, 2013
o’quv yillarida magistrlar ilmiy amaliy anjumanlarida ma’ruza qilingan.
11. Ishni chop etilgan darajasi. 1. Aminjanov Sh.A., Axtamov U.S.
Akselerasiya va uning bolalar hamda o’smirlar organizmining jismoniy
rivojlanishiga ta’siri. Jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari nazariyasi va
uslubiyatining zamonaviy muammolari. Xalqaro ilmiy-anjuman to’plami.
Toshkent, 2012.
2. Aminjanov Sh.A., Axtamov U.S. Bolalar va o’smirlarni jismoniy
rivojlanishiga akselerasiyaning ta’siri. Jismoniy tarbiya va sportning yangi
davrdagi muammolari mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
to’plami. Buxoro, 2013.
3. Aminjanov Sh.A., Axtamov U.S. Bolalar va o’smirlar organizmiga yengil
atletika mashg’ulotlarining ta’siri. Jismoniy tarbiya va sportning yangi davrdagi
muammolari mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi to’plami.
Buxoro, 2013.
11

I. BOB. Adabiyotlar sharhi

1.1. Bolalar va o’smirlar organizmi o’sish va rivojlanishining umumiy
qonuniyatlari
Bolalarni to'g'ri tarbiyalash uchun ular organizmining o'sishi va rivojlanishi
kabi asosiy xususiyatlarini bilish zarur. O'sish va rivojlanish barcha tirik
organizmlar kabi odam organizmiga xos xususiyatdir. Organizmning har
tomonlama o'sishi va rivojlanishi uning paydo bo'lgan vaqtidan boshlanadi. Bu ikki
jarayon murakkab hisoblanib, bir butun va bir-biriga bog'langandir.
O'sish deganda tana hujayralarining ko'payishi natijasida tirik organizm
o'lchamlarining ortishi, ya'ni bo'yning cho'zilishi, og'irlikning ortishi tushuniladi.
Bola ma'lum yoshgacha to'xtovsiz, ammo o'sish davrida ayrim tana qismlarining
nomunosib o'sishi (bosh, oyoq, qo'l suyaklari, ko'krak qafasi va qorin bo'shlig'i
ichki organlari) turli yoshda har xil jadallikda bo'lishi mumkin, shunga qaramasdan
barcha to'qima va hujaylarda ya'ni organlarda o'sish bir vaqtda, ayollarda o'rtacha
18-19 yoshgacha, yigitlarda 19-20 yoshgacha tugallanadi.
O'sish qatorida hujayrada ularning bajaradigan vazifasining ortishi jarayoni
kuzatiladi. Bu rivojlanish jarayonidir. Rivojlanish deganda o'sayotgan organizm
to'qima, hujayra va organlarining shakllanishi, ya'ni bola organizmi hujayralarining
takomillashib, o'smirlik va yetuk yoshdagi odamlarga xos bo'lgan bir muncha
murakkab tizimlarga ega bo'lishiga aytiladi.
Bunga, voyaga yetgan davrdan boshlanadigan qarish jarayonlari ham kiradi
va qoidaga binoan, organizmni qayta rivojlanishi boshlanadi. Rivojlanish jarayoni
a'zolar va ularning tizimlari faoliyatini funksional differensiyalanishi va
takomillanishida namoyon bo'ladi. Masalan, markaziy asab tizimining reflektor
faoliyatini ichki kortikal aloqalarni, yurak-tomir, ovqat hazm qilish, tayanch-
harakatlanishi va boshqa tizmlarning murakkablashuvi va rivojlanishi hisobiga
takomillashuvida bilinadi.
12

O'sish va rivojlanish tirik materiyaning umumiy biologik xususiyatlari
hisoblanadi, uzluksiz ilgarilovchi jarayon ko'rinishida bo'ladi. U yoki bu fiziologik
tizimlarning tuzilishida yoki faoliyatida yoshga oid xususiyatlarning mavjudligi,
bola organizmini alohida yoshga oid davrida to'laqonli rivojlanganligini
ko'rsatmaydi. Aynan shunday o'ziga xos xususiyatlar majmui u yoki bu yosh
davrini tavsiflaydi. Organizm o'sishi va rivojlanishida barcha etaplarni bolalik,
o'smirlik, yoshlik, yetuklik davrlarini bosib o'tadi. O'sish bu organizmning miqdor
ko'rsatkichi rivojlanish esa sifat ko'rsatkichi bo'lib, bu ikki jarayon notekislik ya'ni
geteroxroniya, uzluksizlik va akseleratsiya jarayonlari asosida yuzaga chiqadi.
Notekis rivojlanish yoki geteroxroniya. Organizmning normal holatida o'sish
va rivojlanish bir-biri bilan juda yaqin aloqada va hamkorlikda bo'lsa ham, ular bir
vaqtda va bir xil jadallikda sodir bo'lmaydi, chunki biron-bir a'zo massasining
kattalashishi uni bir vaqtda funksional jihatdan takomillashuvini bildirmaydi.
Ontogenezda birinchi navbatda, ontogenezning ushbu bosqichida yoki yaqin
kelajagida organizmni yashashi uchun zarur bo'lgan a'zo va tizimlarning
rivojlanish tezligi o'zgaradi. Ushbu bosqichda zarur bo'lmagan funksional
tizimlarning rivojlanishi esa, aksincha orqada qoladi.
Geteroxroniyaga misollardan ayrimlarini ko'rib chiqamiz. Go'dakni tug'ilgan
vaqtida yashashini ta'minlash uchun, ontogenezning birinchi bosqichida hayot
uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan funksional tizimlari uning embriogenez
jarayonida oldindan yetiladi. Bunga, go'dakning sut emish, yo'talish, ko'zini ochib-
yumish va shu kabi uni ovqatlanishi, muhitning zararli ta'sirlaridan himoyalanish
funksiyalarini ta'minlovchi reflekslari kiradi. Ushbu reflekslarning biologik faolligi
muhimdir. Agar chaqaloq tug'ilgan vaqtda, uning so'rish funksional tizimi
yetilmagan bo'lsa (bola muddatidan ancha ilgari tug'ilgan holatda yuzaga keladi)
unda so'rish refleksini chiqarish uchun choralar ko'rish zarurati kelib chiqadi.
Aksirish, yo'talish va ko'zni ochib-yumish reflekslari yordamida go'dakning nafas
yo'llari hamda ko'z soqqasidagi uning hayoti uchun xavfli holatni yuzaga keltirishi
mumkin bo'lgan zarrachalar va changlar chiqarib yuboriladi. Tug'ilish vaqtida
yetilmagan yoki to'liq yetilmagan funksional tizimlar mavjud. Go'dak kallasi
13

terisida asab oxirlariga ega bo'lgan uchlamchi asab, tug'ilish vaqtida o'ziga xos
bo'lgan funksiyalarni bajarishga tuzilmaviy va funksional jihatdan tayyor bo'lmas
ekan. Buyrak innervatsiyasida geteroxroniya, simpatik innervatsiyaning yetilishini,
ilgarilab ketishi ko'rinishida namoyon bo'ladi, parasimpatik innervatsiya (adashgan
asab) esa, faqatgina 15-16 yoshga kelib yurak faoliyatini boshqarishda to'liq
qatnasha boshlaydi.
Odam rivojlanishining uzluksiz jarayonida bunday geteroxron yetilishi va
funksional tizimlarning almashishi uzoq muddatli filogenez va ontogenez hamda
evolyutsion qayta o'zgarishlarda moslashishning progressiv shakllarini nasliy
mustahkamlanishi oqibati hisoblanadi.
P.K.Anoxinning fikri bo'yicha, tug'ilish vaqtiga kelib, to'laqonli funksional
tizim quyidagi bo'g'inlarga ega bo'lishi kerak: bola organizmida bo'ladigan o'ziga
xos ta'sirlarni qabul qila olish qobilyatiga ega bo'lgan retseptor apparatlar; asab
tizimining o'tkazuvchi qismlari; markaziy neyronlararo aloqalar; periferik ishchi
apparatlar va qaytar afferent axborotni ta'minlovchi afferent apparatlar birligi.
Tuzilmaviy rivojlanishning geteroxron jarayonlari tizim ichida ham (ya'ni bitta
funksional tizim doirasida), tizimlararo (yani alohida tuzilmaviy hosilalar
organizmning postnatal rivojlanishining turli davrlarida unga zarur bo'lganda) ham
bo'lishi mumkin.
Yangi tug'ilgan go'dak nisbatan kalta qo'1-oyoqlari, tanasi va boshining
kattaligi bilan farqlanadi. Uning kallasining uzunligi tanasi uzunligining 1/4
qismini, ikki yashar bolada esa - 1/5, olti yasharda - 1/6, o'n ikki yasharda - 1/7 va
voyaga yetgan odamda - 1/8 qismni tashkil etadi. Yosh kattalashgan sari kallaning
o'sishi sekinlashadi, oyoq-qo'llarning o'sishi esa kuchayadi. Jinsiy yetilish
davrining boshlanishiga qadar tana proporsiyalarida farq bo'lmaydi va ular pubertat
davrida yuzaga chiqadi.
Tananing bo'yi va eni o'rtasidagi proporsiyalarni turlicha bo'lishining uchta
bosqichini ajratish mumkin: 4 yoshdan 6 yoshgacha, 6 dan 15 yoshgacha va 15 dan
to voyaga yetgunga qadar. Agar, pubertatoldi davrida umumiy bo'y oyoqlarining
14

o'sishi hisobiga ortsa, pubertat davrida esa-tananing o'sishi hisobiga (suyaklarning
qalinlashishi va mushak to'qimalarining o'sishi) ortadi.
Tananing bo'yiga o'sishining notekisligi quyidagicha namoyon bo'ladi.
Yangi tug'ilgan bolaning bo'yi 48-52 sm bo'ladi. Bola hayotining birinchi yilida
uning bo'yi 25 sm o'sadi va 75 smni tashkil qiladi. Ikkinchi yili tananing o'sishi
sekinlashadi va u faqat 1G sm ga o'sadi. Keyingi yillarda (6-7 yoshgacha) o'sish
tezligi yanada sekinlashadi. Kichik maktab yoshining boshlanishida bo'y 6-10 sm,
8-10 yoshga kelib esa - 3-5 sm ga o'sadi. Jinsiy balog'atga yetish davrida o'sish
tezligi yana ortadi, har yili o'sish 5-10 sm tashkil etadi. Tana o'sishining eng ko'p
ortishi qiz bolalarda 12 yoshga kelib, o'g'il bolalarda esa 15 yoshda kuzatiladi.
Bo'yning o'sishi asosan qiz bolalarda 19 yoshga kelib, o'g'il bolalarda esa 20
yoshga kelib tugallanadi. Yangi tug'ilgan davrdan to voyaga yetgunga qadar
insonning bo'yi 3, tanasi - 3,5, qo'llari - 4, oyoqlari - 5 marotaba uzunlashadi.
Tananing bo'yiga o'sishi hayotning birinchi yilida uning massasini ortishi bilan,
keyingi davrda sekinlashishi esa - funksional tizimlarning hujayralari, to'qimalari,
azolari differensiyalashuvi jarayonlarini faollashuvi bilan bog'liq bo'ladi.
Tana vazni yoshga qarab quyidagicha o'zgaradi. Yangi tug'ilgan qiz
bolalarning o'rtacha vazni 3,5 kg, o'g'il bolalarniki esa 3,4 kg bo'ladi. Bolaning
vazni tug'ilganidan keyin birinchi oyda 600 g, ikkinchi oyda 800 g ortadi. Bir
yashar bolaning vazni tug'ilganidagi vaznidan uch marta ortib 9-10 kg ga yetadi. 2
yoshda bolaning vazniga 2,5-3,5 qo'shiladi. 4, 5, 6 yoshlarda bola vazniga har yili
1,5-2 kg qo'shilib boradi. 7 yoshdan boshlab uning vazni tez ortib boradi. 10
yoshgacha o'g'il bolalar bilan qiz bolalar vazni bir xil o'zgaradi. Jinsiy yetilish
boshlanishi bilan qizlarning vazni 4,5-5 kg dan 14-15 yoshda har yili 5-8 kg ortadi.
O'g'il bolalarda esa 13-14 yoshdan vazni 7-8 kg ortadi, 15 yoshdan boshlab esa
ularning vazni qizlarning vaznidan ortib ketadi.
Lekin, faol o'sish davrlari jadal differensiyalashuv davrlari bilan mos
kelmasligi mumkin. Masalan, bosh miya va orqa miya massasining o'sishi 18
yoshga kelib voyaga yetgan inson miyasi og'irligiga tenglashgan holda, deyarli
15

yakunlanishi mumkin, uning asab tizimining funksional takomillashuvi esa yana
uzoq muddat sodir bo'ladi.
Rivojlanishning uzluksizligi. O'sish va rivojlanish jarayonlari uzluksiz sodir
bo'lishi aniqlangan va u organizmning o'zgarishlarida, yani uning yangilanishida,
yangi hujayralarning paydo bo'lishida, funksiyalarning va faoliyat turlarining
murakkablashishida hamda takomillashishida namoyon bo'ladi. Yurishning
boshlanishi va motorikaning keyingi rivojlanishi, birinchi so'zlar va nutq
funksiyasining keyinchalik rivojlanishi, jinsiy balog'atga yetish davrida bolaning
o'spiringa aylanishi, markaziy asab tizimining va birinchi galda bosh miya
po'stlog'ining uzluksiz rivojlanishi hamda reflektor faoliyatining murakkablashuvi-
rivojlanishning bu bosqichlari organizmdagi ko'p qirrali va turli xildagi uzluksiz
o'zgarishlarning bir qisminigina tashkil qiladi. Bunda barcha a'zolar va
to'qimalarning rivojlanishi ularning funksional jihatdan takomillashuvi bilan bir
vaqtda sodir bo'ladi.
Uzluksiz rivojlanish qarilik chog'ida ham kuzatiladi va u involyutsion
tavsifga ega. Qarilik chog'ida organizmda sodir boiadigan o'zgarishlar juda
murakkab va ushbu muammo buyuk allomalarni juda qadimdan o'ziga jalb
qilganligiga qaramasdan hali yetarlicha o'rganilgani yo'q.
Rivojlanishning individualligini bolaning aqliy rivojlanishi misolida ko'rish
mumkin. Bunga ayrim hollarda bolaning aqliy jihatdan orqada qolishi bo'lsa,
boshqa hollarda shaxsning nisbatan tez o'zib ketishi sabab bo'ladi. Birinchi holda
bu xususiyatning ustunligi kichik maktab yoshidagi bolalarga xos bo'lsa, boshqa
holatda o'qituvchining dars berish mahoratiga ham bog'liqdir. Ikkinchi holatda
o'quvchi o'z sinfdoshlaridan o'zib ketgan holda, u mustaqil bo'lishga va
o'zbilarmonlikka berilib, o'qituvchiga ham bo'ysunmay qoladi. Shuning uchun
bolalarni nisbatan o'zib ketishiga nisbiy munosabatda bo'lish kerak. Bolalarni
individual o'sish va rivojlanishini e'tiborga olmasdan turib ta'lim-tarbiya ishlarini
amalga oshirish mumkin emas. Bolalarning yoshlariga nisbatan aqliy kamol topishi
ularning shaxsiy qobiliyatiga va atrof-muhit sharoitiga ham bog'liqdir. Ularning
aqliy va psixologik rivojlanishi bolalarni o'rab turgan muhitga va o'quv-tarbiyaviy
16

ishlarga ham bog'liqdir. Shuni yodda tutish kerakki, bolalarni nisbatan bir necha yil
bir xil sharoitda yashashi ularning shaxsiy o'sish suratiga ta'sir etadi. Shu bilan
birga kichik maktab yoshidagi bolalar o'rtasida o'ta qobiliyatlilari ham uchrab
turadi. Bularni «vunderkind»lar (nemis tilida sehrli bolalar) deyiladi. Ko'pgina
atoqli kishilarning yoshligidanoq katta qobiliyatga ega bo'lganliklari bizga ma'lum.
Jumladan, buyuk allomalarimizdan Abu Rayhon Beruniy, Alisher Navoiy va Abu
Ali ibn Sinolarni misol keltirishimiz mumkin. Abu Ali ibn Sino 16-17 yoshidanoq
mashhur tabib-hakim bo'lib tanilgan. Dunyoning birinchi vunderkindi deb italiya
yozuvchisi Torkvato Tasso e'lon qilingan. U 13 yoshida Balon universiteti talabasi
bo'lgan. Viktor Gyugo esa 12 yoshida Fransiya Akademiyasining rag' batnomasini
olgan. Yana buyuk kompozitor Motsartni misol qilishimiz mumkin. U 4 yoshida
musiqa yozgan. Hozirgi davrda bunday bolalarga mamlakatimizda katta e'tibor
berilmoqda. Ular uchun maxsus litsey va gimnaziyalar tashkil etilgan.
Bolalarning jismoniy, aqliy va jinsiy jihatdan rivojlanishida yuqorida aytib
o'tilganidek, irsiy faktorlar bilan bir qatorda turmush sharoiti, maktab va litseydagi
mehnat faoliyati, jismoniy mashqlar, kasalliklar bilan og'rigani muhim ahamiyatga
ega.
Bundan tashqari, ob-havo sharoiti, iqlim sharoiti, quyosh radiatsiyasi ham
ularning o'sishi va rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi. Bolalar yoz faslida (iyul-
avgust) xususan tez o'sadi. Agar bola kichikligidan muhtazam ravishda jismoniy
mashqlar va sport bilan shug'ullansa u sog'-salomat o'sadi, uning organlari uyg'un
rivojlanadi. (Masalan, bola nafas organlarining takomillashuvi yurak-qon tomir
tizimining rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.)
Akseleratsiya yosh avlodning ruhan va jismonan tez rivojlanishidir.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida ko'p mamlakatlarda bolalarning bo'yiga
o'sishini tezlashganligi aniqlangan va bu haqidagi ma'lumotlar 1876-yilda
matbuotda e'lon qilingan. 1935-yilga kelib nemis olimi P.Kox rivojlanishdagi bu
tezlashuvni akseleratsiya deb atagan. Aksleratsiya -lotincha so'z bo'lib, acceles -
tezlashuv degan ma'noni bildiradi. Akseleratsiya yosh avlodning oldingi
tengdoshlariga nisbatan ruhan va jismonan tez rivojlanishidir. Akseleratsiya 100
17

yil ya'ni bir asr ichida yaqqol ko'zga tashlanganligi. uchun uni keng ma'noda
«sekulyaoniy trend» ya'ni asriy tendensiya deyiladigan bo'ldi. Keyingi 100-150 yil
ichida yer yuzida akseleratsiya jarayonlari kuzatilmoqda jumladan O'zbekistonda
ham.
Rivojlanishdagi akseleratsiya muammosi butun dunyo biologlar,
tibbiyotchilari va sotsiologlari diqqatini jalb qilib kelmoqda. Akseleratsiyaning
ijtimoiy va biologik turlari o'zaro farqlanadi.
Biologik akseleratsiya deganda, insonning biologik rivojlanishiga taalluqli
barcha o'zgarishlarni tushunish kerak. Bunga odamning morfologik va funksional
rivojlanishini tavsiflovchi bir qator ko'rsatkichlar kiradi. Ushbu o'zgarishlar malum
bir ijtimoiy muhitda sodir bo'ladi va ko'p jihatdan ijtimoiy sabablar bilan
belgilanadi. Ijtimoiy akseleratsiya deganda, bolalar bilimlarining hajmini ulardan
50-100 yil ilgari yashagan tengdoshlarinikiga nisbatan ortganligini tushunish
kerak.
XX asrning 20-yillaridan boshlab Shvetsiya, Angliya, Germaniya, AQSh,
Yaponiya va boshqa mamlakatlardagi 6-14 yoshdagi bolalar o'z rivojlanishida,
ulardan yuz yil ilgari yashagan tengdoshlariga nisbatan ancha o'zib ketganligi
to'g'risidagi ma'lumotlar paydo bo'la boshladi. Kichik va o'rta yoshdagi bolalarning
bo'yi 10-15 sm, og'irligi esa 8-10 kg ortgani aniqlandi. Ushbu hodisa - bo'y va
og'irlikni asriy ortishi degan nom oldi. Keyingi yillarda akseleratsiya yanada
yorqin namoyon bo'lganligi kuzatilgan. Bundan 50 yil ilgari odamlar bo'yining
maksimal uzunligi 25-26 yoshga to'g'ri kelgan bo'lsa, bizning zamonimizda o'g'il
bolalar 18-19 yoshda, qiz bolalar esa 16-17 yoshda to'liq jismoniy balog'atga
yetadilar. Yangi tug'ilgan chaqaloqlar tanasining uzunligi 1930-1940-yillardagiga
nisbatan o'rtacha 1 sm ortiq.
Akseleratsiya keyingi yosh davrlarni ham qamrab oladi. 1970-yilda tug'ilgan
bolalar bir yoshga to'lganda 1900-1910-yillarda tug'ilgan o'z tengdoshlaridan 2 sm
uzunroqdir. Uch yashar o'g'il bolalarning bo'yi 1901-1905-yillardagiga nisbatan
15,5 sm balandroq. Ushbu yoshdagi Varshavalik bolalarning bo'yi 1924-yildan to
1961-yilgacha 4 sm o'sgan. Yetti yashar o'g'il bolalarning bo'yi 1959-yilda 1901-
18

1905-yillarga nisbatan 9 sm baland bo'lgan. Bunday misollarni juda ko'p keltirish
mumkin. Lekin, shuni ko'rsatishimiz lozimki, 1941-yilda qiz bolalar bo'y o'sishi 20
yoshga kelib to'xtagan bo'lsa, hozir 18 yoshda, o'g'il bolalarniki 25 yoshda bo'lsa,
hozir 20 yoshda to'xtamoqda.
Gavda uzunhgining o'rtacha kattaligi (Rossiyada, Yevropada 180-182 sm)
hali rivojlanish barkamolligi saqlangan normani asrlar davomida kuzatilgan
chegaralarni yuqori ko'rsatkichiga yaqinlashishi sodir bo'lmoqda.
Gavda massasining ortishi ham e'tiborni jalb qilmoqda. Bo'yning o'sishining
ortishi, so'zsiz massaning ortishiga ham olib keladi. Shu bilan birga, massaning
ortishi bo'yning o'sishi natijasida ortishiga nisbatan kattaroq bo'ladi. Yangi
tug'ilgan chaqaloqning massasini ortishi homilador ayollarda ratsionallik yo'qligi
oqibati desa ham bo'ladi.
Bir yoshdagi bolalar 50 yil ilgarigi tengqurlariga nisbatan 1,5-2 kg
og'irdirlar. Yevropada bir qator shaharlardagi ma'lumotlarga ko'ra, oxirgi 80 yil
ichida, 13 yashar bolalarning massasi 12 kg ga ko'paygan. Voyaga yetgan
Moskvaliklarning massasi oxirgi 40 yilda 9 kg ga ortgan. Massaning bunday
keskin ortishi, albatta akseleratsiyaning oqibatida emas, balki ortiqcha ovqatlanish
natijasida degan xulosa ko'proq to'g'ri keladi.
Akseleratsiya organizmning ko'pchilik funksional tizimlari rivojlanishiga
ham ta'sir ko'rsatadi: tayanch harakat, endokrin va boshqalar. Masalan, qo'l
barmoqlari va kift suyaklarining qotishi 1936-yildagiga nisbatan 1-2 yil oldin sodir
bo'lmoqda. Sut tishlarining doimiy tishlarga almashishi ham shu muddatlarga
oldinga surilgan.
Jinsiy balog'atga yetish asr boshdagiga nisbatan 2 yil ilgari sodir bo'lmoqda.
Chexiyadagi qizlarning hayz ko'rishi 1914-yilda o'rtacha 14 yoshda sodir bo'lgan
bo'lsa, 1963-yilga kelib 12 yilu 8 oyda boshlangan. Norvegiyada yashaydigan qiz
bolalarda hayz ko'rish 1850-yilda 17 yoshda boshlangan bo'lsa, 1967-yilda 13,5
yoshda boshlangan.
Jinsiy balog'atga yetish muddatlari geografik, iqlim sharoitlar va irqiy
xususiyatlar bilan belgilanadi degan mustahkam o'rganilgan nuqtaiy nazar qayta
19

ko'rib chiqilmoqda. Masalan, Nigeriyada jinsiy balog'atga yetish 14,3 yoshda sodir
bo'lsa, eskimoslarda - 14,7 yoshda boshlanadi, Boltiq bo'yi mamlakatlarida O'rta
yer dengizi bo'yidagi mamlakatlarga nisbatan ilgariroq, Angliyada esa Nigeriya va
Hindistondagiga nisbatan bir yil oldin boshlanadi.
Jinsiy balog'atga yetish muddatlariga turmush tarzi ko'proq ta'sir qiladi.
Shaharlik qizlarning jinsiy balog'atga yetishi qishloqdagi qizlarnikiga nisbatan 2-3
yil oldin boshlanadi.
Jinsiy balog'atga yetishning tez boshlanishi bilan birgalikda klimaksining
boshlanish muddati cho'zilgan. Hozirda klimaks 48-50 yoshda kuzatilsa, XX
asrning boshida 43-44 yoshda boshlangan. Shunday qilib, ayollarning bola tug'ish
davri 7-8 yilga ko'paygan.
Odam rivojlanishining tezlashganini tasdiqlash uchun asos bo'lgan
o'zgarishlar yuqoridagilardan iborat.
Oxirgi o'n yillar ichida bolalarning tez rivojlanishini tushuntirish uchun bir
qator nazariyalar taklif qilingan.
Geliogen tezlanish nazariyasi - muallifi doktor Kox (1935), uning
nazariyasiga ko'ra, o'sishning tezlanishini chaqiruvchi birlamchi qo'zg'atgich
quyosh hisoblanadi. Yaxshi turmush sharoitlari va yoritilganlik, ochiq havoda uzoq
muddat bo'lish, kaloriyali ovqatlanish, bola organizmini D vitamini bilan
ta'minlanganligi, akseleratsiya sodir bo'lishiga yordam beruvchi omillar
hisoblanadi. Lekin, ushbu nazariya shahar va qishloq bolalari, yaxshi va kam
ta'minlangan oilalardagi bolalar o'rtasidagi rivojlanish tezligi darajasidagi
farqlanishni tushuntira olmaydi.
Lentsning alimentar nazariyasi. Lents bildirgan fikrga ko'ra, oxirgi 100 yil
davomida AQSh va Yevropa mamlakatlarida go'sht va yog'ni iste'mol qilishning
ortishi rivojlanishni tezlashishga olib kelgan asosiy sababdir. Oqsillar va
yog'larning akseleratsiyani chaqiruvchi ta'siri Lentsning fikricha gipofiz va
qalqonsimon bezning ishtirokida amalga oshiriladi. Lekin, tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, antropometrik ko'rsatkichlarning kattalashishi ushbu mahsulotlarni
iste'mol qilishga nisbatan ortiqdir. Ikkinchi jahon urushi paytida va undan keyingi
20

davrda shahar va qishloqda yashovchi bolalar bir xil ovqatlangan, ayrim hollarda
qishloq bolalari yaxshiroq ovqatlanganlar, lekin shunga qaramasdan shaharlik
bolalar yirikroq bo'lganligi aniqlangan. Demak, ovqatlanish muhim omil bo'lgani
bilan akseleratsiyaning yagona sababi sifatida qaralmaydi. Olovli Yer aholisi
orasida «Ona» deb nomlangan qabila bo'lib, ularning bo'yi 175 sm, boshqasi
Yaxgan nomli qabilalarning bo'yi esa 158 sm dan oshmaydi. Ushbu ikkala qabila
bir xil klimatik sharoitlarda yonma-yon yashaydilar va ovqatlanishida ham kam
farqlanadi.
Bergerning vitaminlar erasi nazariyasiga ko'ra o'sish jarayonlarini
tezlashishiga B
1 B
]2 va D vitaminlarini ta'siriga katta ahamiyat beriladi. Lekin
vitaminlar erasi boshlanishidan avval o'sish jarayonlaridagi o'zgarishlar mavjud
ekanligi ko'rsatilgan.
Konstitutsional tanlash nazariyasi keng tarqalgan bo'lib, 1942-yilda Benxolt-
Tomsen tomonidan ilgari surilgan. Uning fikricha, akseleratsiya-vegetativ, ichki
sekretorli va miya bilan bog'liq (aqliy) faoliyat turlariga qobiliyati yoki
organizmning reaktivligi yuqori bo'lgan odamlar sonining ko'payishi bilan
belgilanadi. Bunday qobiliyatli odamlar bir-biri bilan turmush qurishgan, natijada
ularning xususiyatlari ham nasi orqali bolalariga va kelgusi avlodlariga o'tgan.
Ushbu nazariyaga ko'ra, shahar aholisining rivojlanishi texnika, keskin farqlar,
shovqin, yoritilish, turmush tarzining tezligi va h.k. ta'sirida tezlashadi. Shunday
qilib bunda, odamlarni qishloqlardan shaharlarga va qayta ko'chirish paytida
tanlash omili birinchi ko'rsatiladi. Ushbu nazariya inqiroz, ishsizlik va urush
yillarida ham akseleratsiyani pasayganligi sabablarini tushuntirmaydi.
Radioto'lqinli nazariyasini 1941-yilda Treyberg ilgari surgan. Unga ko'ra,
odam gavdasi kattaliklarining ortishini 20-yillarning boshida radiostansiyalarni
qurishni boshlanishi bilan to'g'ri keladi. Lekin shu ham ma'lumki garchand radio
to'lqinlari saqlanib tursa ham atrof muhitni noqulay sharoitlarida (urush,
ocharchilik, epidemiya) o'sish tormozlanadi. Yer sharida rentgen moslamalarini
keng tarmog'ini o'rnatilganligi hamda odamzotni radiaktiv nurlanishi darajasini
ortishi akseleratsiyaga ko'maklashishi mumkin.
21

Va oxir oqibatda, ijtimoiy-maishiy sharoitlarni yaxshilanishi, keng joriy
qilingan gigiyena tadbirlari, ovqatlanishning yaxshilanishi va boshqa ko'pchilik
omillar shunga olib keladiki, nasliy asos solingan sifatlar to'liq o'zini realizatsiya
qildi. Bunday imkoniyat yomon ijtimoiy-maishiy shariotlarda mavjud bo'lishi
mumkin emas.
F.Yarda nasli genetik omil keyingi avlodlarning o'sishini tezlashishini
belgilaydi. Agar yashash sharoitlari yaxshi bo'lsa (ovqatlanish va klimat), ushbu
nasliylik xususiyat sifatida o'sishni tezlashishini ta'minlaydi. Bunga, Geterozis
nazariyasini ham ko'rsatish mumkin. XIX asrda, ayniqsa, XX asrda ijtimoiy, diniy,
irqiy va millatlararo chegaralarni buzilishiga olib kelgan keskin ijtimoiy
o'zgarishlar sodir bo'ldi. Buning oqibatida millatlararo oila qurishlar oddiy holga
aylandi. Hozirgi vaqtda, turli dinga mansub odamlarni turmush qurishiga qarshilik
qilish to'siq bo'lmay qoldi. Oila qurishda geografik chegaralar ham keskin
kengaydi. Buning barchasi nasliylikni keskin o'zgarishiga olib keldi va uning
oqibatida rivojlanish akseleratsiyasi sodir bo'ldi.
Urbanizatsiya nazariyasi - XIX asrning ikkinchi yarmi, ayniqsa, XX asr
shaharlarini keskin rivojlanishi va qishloq aholisini shaharlarga ko'chib o'tishi bilan
tavsiflanishini tasdiqlaydi. Shahar turmush tarzi, uning o'ziga xosligi va
hodisalarga boyligi intellektual va seksual rivojlanishni ertaroq sodir bo'lishiga, bu
esa, o'z navbatida, ertaroq jinsiy balog'atga yetishiga, o'sish tezlashishi va shu
kabilarga olib keladi.
Keltirilgan nazariyalar ma'lum ilmiy qiziqishni uyg'otadi, lekin ularning
faqat bittasi bilan akseleratsiyani tushuntirish mumkin emas. Ehtimol, ko'rib
chiqilgan hodisalar va ovqatlanish, geterozis, urbanizatsiya, nurlanish, ijtimoiy-
maishiy ya'ni ijtimoiy va biologik omillarning murakkab majmuida sharoitlarning
yaxshilanishini uyg'unligida akseleratsiya sabablarini izlash kerak.
Akseleratsiyaning oqibatlari bir xil bo'lmaydi, chunki o'sishning tezlashishida
organizmning barcha tizimlarini tezkor rivojlanishi ro'y beradi: yurak qisqarishlari,
nafas olish chastotasi tezroq pasayadi, jinsiy balog'atga yetish erta sodir bo'ladi. Bu
22

esa, hamma vaqt ham ma'qul emas, chunki jismonan pastroq rivojlangan bola
akseleratdan chidamliroq bo'lishi hollari ham kam uchramaydi.
Akseleratsiya geteroxroniyani, ya'ni o'sish va rivojlanishning notekisligini
kuchaytiradi. Bola 10-11 yoshga to'lganda uning endokrin tizimida gormonlarning
ajralishini kuchayganligi tufayli kuchli o'zgarishlar sodir bo'ladi. Ular gavda
o'sishini rag'batlantiradi, lekin ko'krak qafasi o'sishdan orqada qoladi.
Akseleratsiya sodir bo'layotgan o'spirinda ushbu disproportsiya kuchayadi. Tana va
yurak kattaliklarini mos kelmasligi ancha sezilarli bo'la boshlaydi. Yurak
o'sishidagi bu ortda qolish qon bilan ta'minlashga va organizmni kislorod va ozuqa
moddalari bilan ta'minlashga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Tana o'sishini tezlashuvi
oqibatida qon-tomir tizimi rivojlanishi orqada qolishi bilan bog'liq gipertoniya
xastaligiga uchragan akseleratlar ham uchramoqda. Sekin o'sayotgan bolalarda
bunday hodisa kuzatilmaydi.
Yuqorida aytilganidek, biologik akseleratsiyadan tashqari ijtimoiy
akseleratsiya ham bo'lishi mumkin. Nafaqat fiziologik mexanizmlar kuchayadi,
balki psixik jarayonlar ham ancha voyaga yetadi. Boshqacha aytganda bolalar
nafaqat balandroq va yirikroq, balki bir vaqtning o'zida ertaroq voyaga
yetmoqdalar. Nazariy fikr yuritganda bolalarni voyaga yetishini tezlashishini
tushinish mumkin. Agarda, jinsiy balog'atga yetish 2 yil ilgari sodir bo'lsa, bu
holatda butun endokrin tizim va u bilan birga barcha funksional tizimlarning,
jumladan asab tizimining faoliyati qayta o'zgartiriladi. Shuning uchun,
akseleratsiya fiziologik hamda psixik jarayonlar va mexanizmlarni qamrab oladi
degan xulosaga kelish mumkin.
Qaysidir darajada, akseleratsiya bilan maktabda ertaroq ta'lim olishni
boshlashga bog'liqdir. Muvaffaqiyatli ta'lim olishga so'zsiz bolalarning
axborotlarga boyligi ko'maklashadi va u shu tufayli miyaning analitik
imkoniyatlarini yuqori darajada rivojlanishi kuzatiladi.
Akseleratsiya jarayonining ijobiy tomonlari bilan bir qatorda salbiy
tomonlari ham mavjud. Akselerat bolalarda nafas organi kasalliklari xronik
tonzilit, allergik kasalliklar; gepertoniya, diabet, revmatizm, asab kasalliklari tez-
23

tez uchramoqda. Kuzatilayotgan akseleratsiya tufayli ijtimoiy, ruhiy, tibbiy,
huquqiy, tarbiyaviy sohalar bo'yicha muammolarni hamkorlikda hal qilish
masalalari tug'ilmoqda. Bolalar sog'lig'ini muhofaza qilish, pedagogik jarayonlarni
ilmiy asarlarini ishlab chiqish, bolalar va o'smirlarni jinsiy tarbiyalash va boshqa
masalalar. Akseleratsiya tufayli gigiyena me'yorlarini standartlarini (energetik
harajatlarni, oziq-ovqat mahsulotlarining miqdorini, kiyim-kechak, poyabzal,
maktab jihozini) qayta ko'rib chiqish zarurati muhim masalalardan biri bo'lib
qolmoqda. Asrimizning 90-yillardan boshlab, ba'zi mamlakatlarda kuzatilayotgan
iqtisodiy tanglik oqibatida retardatsiya, ya'ni tengdoshlariga nisbatan jismoniy
rivojlanishi ko'rsatkichlarining pasayishi ham kuzatilmoqda.
24

1.2. Odam hayotining davrlarga bo’linishi
Odam organizmining rivojlanishi uzluksiz jarayon sifatida inson hayotining
barcha davrida davom etadi. Odam hayotining har bir davrida shu davrning
xarakterli xususiyatlari, oldingi davrning qoldiqlari va kelgusi davrning kurtaklari
paydo bo'ladi. Bu davrlarda organizm ketma-ket morfologik biokimyoviy va
fiziologik o'zgarishlarga uchraydi. Bu o'zgarishlar o'sish va rivojlanish
bosqichlarini yuzaga keltiruvchi irsiy faktorlarga bog'langan.
Bola organizmi voyaga yetgan organizmdan bir qator belgilari bilan farq
qiladi. Tana vaznining ortishidagi, alohida a'zolar va to'qimalarning
kattalashuvidagi eng jadal o'zgarishlar bola hayotining birinchi yilida va bolalik
davrida yuzaga chiqadi.
Voyaga yetgan davrda organizmning o'sishi to'xtaydi, lekin funksional
differensiyalashuvi va reflektor faoliyati takomillashuvi ichki kortikal aloqalarning
rivojlanishi va murakkablashuvi hisobiga davom etadi. Qarish jarayoni o'ziga xos
bo'lib, bir qator qayta rivojlanish bilan bog'liqdir.
Bolaning rivojlanish davrlari tana va a'zolar og'irligi va kattaligi, skelet
suyaklarining qotish darajasi, tishlarning paydo bo'lishi, ichki sekretsiya
bezlaridagi birlashtiruvchi to'qimalarning rivojlanishi, kortikal faoliyat tavsifi va
boshqa belgilar asosida aniqlanadi. Lekin, hozirgi davrgacha, yoshga oid davrlarni
tizimlashtirish uchun asos bo'ladigan universal umumiy biologik funksional va
morfologik belgilarning to'liq ro'yxati aniqlangani yo'q. Yoshga oid davrlar tizimi
N.P.Gundobin tomonidan tavsiya qilingan bo'lib tizimlashtirishda bir tomondan
organizmning asosiy rivojlanish qonuniyatlari, ikkinchi tomondan, bolalik va
o'smirlik davrida tarbiyalashni tashkil qilish masalalari hisobga olingan. Shuning
uchun quyidagi: yasli, bog'cha, boshlang'ich, o'rta va yuqori maktab yosh
davrlarini pedagogik davrlar deb ham yuritsa bo'ladi. Bolalik davrining tizimi
quyidagicha tavsiya etilgan
25

1. Ona qornidaga rivojlanish davri. Ushbu davr, homila ovqatlanish, nafas
olish, harorati va boshqa omillari masalalarida ona organizmi bilan to'liq
bog'liqdir. Bu davrda homilaning o'sishi va rivojlanishi tez sodir bo'ladi.
2. Yangi tug'ilgan davri . Bu davr 2-3 haftani tashkil qiladi. Ushbu davr
tug'ilish momentidan boshlanib, to 2,5-3,5 haftagacha davom etadi va organizmni
tashqi muhit sharoitiga moslashuvi bilan tavsiflanadi. Yangi tug'ilgan bolada ilk
bor o'pka orqali nafas olish sodir bo'ladi va o'pkada qon aylanish funksiyasi
boshlanadi. Ona organizmi orqali ovqatlanish o'rniga bolaning shaxsiy ovqat hazm
qilish trakti funksiyasi orqali ovqatlanishi amalga oshadi, analizatorlar ham
organizm faoliyatida faol ishtirok etadi. Ushbu davrda homilaning oziqlanishini
ta'minlaydigan tizimning uzilib tushishi va kindik yarasining tuzalishi sodir bo'ladi,
tana og'irligini oldin kamayishi so'ngra esa tiklanishi va ortishi boshlanadi.
3. Chaqaloqlik davri. Bu davr bir yilgacha davom etadi. Ushbu davrda tana
uzunligi 1,5 barobar kattalashadi va o'rtacha 75 sm ga yetadi, og'irligi uch barobar
ortadi va 9-10 kg atrofida bo'ladi, asosiy almashinuv ortadi, endokrin bezlar
funksiyasi tezlashadi, nutqni harakatlantiruvchi analizatorlari ancha rivojlanib bola
gapirishni boshlaydi, lekin so'z boyligi kam bo'ladi, ya'ni atagi 10 tacha so'zni
tashkil qiladi.
4. Yasli yosh davri. Bu davrda 1 yoshdan to 3 yoshgacha davom etadi.
Ushbu davrda o'sish va tana og'irligining ortishi birmuncha pasayadi, lekin bola
yurish va so'z nutqi ko'nikmalariga ega bo'lishi oqibatida, ularning atrof-muhit
bilan muloqot qilish sohasi kengayadi. Bolada o'zini o'zga odamlardan farqlay
olish qobilyati paydo bo'ladi (ismini aytib chaqirganda qaraydi, qo'lini beradi va
h.k). A'zolarning tuzilishi va funksiyalari takomillashadi.
5. Maktabgacha yosh davri. Bu davr 3 yoshdan to 7 yoshgacha davom
etadi. Ushbu davrda bilish jarayonlari (xotira, tafakkur, ijodiy fikrlashga harakat)
jadal rivojlanadi, skelet suyaklarining qotishi va suyak-mushak tizimining
mustahkamlanishi jadal sodir bo'ladi, bolaning harakatlari ancha turli-tuman va
koordinatsiyalangan holda sodir bo'ladi, yangi tug'ilgan davrdagiga nisbatan
mushaklarning kuchi 4-5 marotaba oshadi va yurak faoliyati sezilarli darajada
26

yaxshilanadi, miyasining og'irligi kattalashadi va 7 yashar bolada 1250 grammni
tashkil qiladi, shartli reflektorli aloqalar ko'p sonli bo'ladi, shartli tormozlanish
rivojlanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bo'yiga bir tekisda o'smaydi. Avvaliga yiliga
4-6 sm, 6-7 yoshda 7-10 sm gacha o'sadi va buni bo'yining birinchi fiziologik
cho'zilish davri deb ataladi.
Bolalarning vazni ham bir xilda ko'paymaydi. 4 yoshli bolaning og'irligi
qariyb 1,6 kg ga ko'payadi, 5 yoshda 2 kg ga yaqin, 6 yoshga borib 2,5 kg, ya'ni
o'rtacha hisobda yiliga 2 kg ga ko'payadi. 6-7 yoshga borib, bolaning og'irligi 1
yasharligidagiga nisbatan 2 baravar oshishi kerak. Bu yoshda teri tobora
qalinlashadi, elastiklashadi, unda qon-tomirlar soni kamayadi, u mexanik
ta'sirlarga anchagina chidamli bo'lib qoladi. 6-7 yoshgacha bo'lgan bolalar
terisining sirti 1 kg vaznga nisbatan hisoblanganda kattalarnikiga qaraganda
ko'proq bo'ladi, shu sababli ular saiga issiqlab ketishi yoki sovuq qotishi mumkin.
6. Kichik maktab yoshi davri . Bu davr 7 yoshdan to 12 yoshgacha davom
etadi. Ushbu davrda o'sish va skelet suyaklarining qotishi davom etadi,
oyoqlarning o'sishi hisobiga tana proporsiyalari o'zgaradi, mushaklar jadal
rivojlanadi, katta yarim sharlar po'stlog'ining integratsiyalovchi roli ortadi,
tormozlanish jarayonlari kuchayadi. Jigar, buyraklar, o'pka, yurak va boshqa
a'zolar hamda to'qimalarning strukturaviy va funksional differensiyalashuvi
yakuniga yetadi. Timus bezini qayta rivojlanishi boshlanadi. Qalqonsimon bez va
gipofizning funksiyasi kuchayadi. Jinsiy bezlarning gormonal ta'siri boshlanadi.
7. O'rta maktab yosh davri. Bu davr 12 yoshdan to 15 yoshgacha davom
etadi. Bu davr jadal o'sish va tana vaznining ortishi bilan tavsiflanadi. Tana
proporsiyalari sekin-asta voyaga yetgan inson ko'rsatkichlariga yaqinlashadi. Jinsiy
voyaga yetish (o'g'il bolada 13-14, qiz bolada 11-12 yosh) va jinsiy bezlar
gormonlarining ta'sirini ortishi ostida qalqonsimon bezning funksiyalari kuchayadi,
timus qayta rivojlanishga (involyutsiyaga) uchraydi. Bosh miya katta yarim
sharlarining qobig'i «organizmning barcha funksiyalarini bosh boshqaruvchisi va
taqsimlovchisi» sifatida faoliyat ko'rsatadi. Qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlari
27

muvozanatlasha boradi, farqlash va umumlashtirish funksiyalari, ayniqsa, ikkinchi
signal tizimining rivojlanishi tufayli murakkablashadi.
8. Yuqori maktab yoki o'spirinlik yosh davri. Bu davr qiz bolada 13
yoshdan to 18 yoshgacha, o'g'il bolada 15-16 yoshdan to 19-20 yoshgacha davom
etadi. Ushbu davr jinsiy bezlar funksiyasining kuchayishi, ikkilamchi jinsiy
yakunlanishi bilan tavsiflanadi. Boshqa ichki sekretsiya bezlarining, ayniqsa,
gipofiz va qalqonsimon bezning funksiyalari ham kuchayadi. Barcha a'zolar va
tizimlar funksiyasi, uzluksiz rivojlanish oqibatida, sezilarli darajada
takomillashadi.
Iqlim va iqtisodiy sharoitga qarab qizlarda jinsiy yetilish taxminan 12-14
yoshdan boshlanib, 16-18 yoshlarda tugaydi, o'g'il bollalarda 13-15 yoshdan
boshlanib, 18-20 yoshlargacha davom etadi. Eng avvalo jinsiy belgilar paydo
bo'ladi: qovg'a va qo'ltiqdan jun chiqa boshlaydi, qizlarda sut bezlari kattalashadi,
o'g'il bolalar ovozi do'rillab qoladi. Jinsiy bezlarning yetilganlik alomati: qizlarda
hayz ko'rish, o'g'il bolalarda ixtilom boshlanadi.
O'smirning vazni ortadi, bir yilda taxminan 3-5 kg semiradi. O'smirlar uchun
tez o'sish, gavda proporsiyasining buzilishi xarakterli. Ularning bo'yi bir yilda
taxminan 10 sm o'sadi, o'g'il bolalarga qaraganda qizlarning zo'r berib o'sishi
ertaroq boshlanadi. O'smirlarda gavda, to'qima va a'zolarning barcha qismlari tez
o'sadi va rivojlanadi, ularning uzunlashishi yaqqol seziladi. O'g'il bolalarning
tanasi, qo'l, oyoq va chanoq ko'ndalangiga biroz o'sgach cho'ziladi. Yuz o'zgaradi,
ko'krak qafasi shakli kattalarnikiga o'xshab qoladi. Gavdaning ayrim qismlarini
notekis o'sishi harakatlar uyg'unligining vaqtincha buzilishiga olib keladi. O'smir
beso'naqay va qo'pol bo'lib qoladi. 15-16 yoshdan so'ng bu hodisalar sekin-asta
o'tib ketadi. Bu davrda o'smirlarning partada to'g'ri o'tirishiga ahamiyat berish
kerak, chunki gavdasini noto'g'ri tutib o'tirish, umurtqa pog'onasi qiyshayib
qolishiga olib keladi.
Chin tovush boylamlari hayotning birinchi yilida va 14-15 yoshda ayniqsa
tez o'sadi. 12 yoshdan boshlab tovush boylamlari o'g'il bolalarda qizlarga nisbatan
uzun bo'ladi, o'g'il bolalarning ovozi do'rillashi shu bilan izohlanadi.
28

O'smirlarda o'pka tez o'sadi, umumiy hajmi kengayadi, 12 yoshga yetganda
uning o'pkasi chaqaloqnikiga qaraganda 10 marta kattalashadi.
O'smirlarning turli a'zolarida funksonal o'zgarishlar kuzatiladi. Yurak hajmi
kattalashadi, «yoshlar yuragi» yoki «o'smir yuragi» hosil bo'ladi, quloq solganda
shovqin eshitiladi. Ko'pchilik holatlarda qon bosimining oshishi (yoshlar
geppertoniyasi), yurakning kuchliroq tepishi, tomirninng tez urishi kuzatiladi
(bazan bosim pasayib, puis siyraklashadi), hansirash, chakka sohasi og'rishi
mumkin. Ayrimlarida to'satdan qisqa muddat bosh aylanishi, xushdan ketish
(ko'pincha qizlarda), me'da ichak yo'llarining har xil bo'limlarida qisilish holati
kuzatiladi. Uzoq vaqt tik turganda, qimirlamay o'tirganda bosh aylanishi, yurak va
qorin sohalarida noxush sezgi paydo bo'ladi. Majburan uzoq vaqt tik turganda
ayrim o'smirlar xushidan ketishi va qusishi mumkin. Ularning rangi oqaradi, qo'l
barmoqlari muzdek bo'lib qoladi, ba'zan ko'kimtir rangga kirishi ham mumkin. Bu
hodisalaring barchasi yotgandan so'ng o'tib ketadi. Bunday o'smirlarda juda ko'p
terlash, qizil dermografizm (teriga tirnoq bilan chizganda qizil yo'l qoladi),
kayfiyatining darrov o'zgarishi kuzatiladi. Bunday hodisalarga shu yoshga xos
vegetativ asab tizimi va endokrin tizimning beqarorHgi, ruhiy va jismoniy zo'riqish
sabab bo'ladi. Yosh ulg'ayishi bilan bu alomatlar, odatda o'z-o'zidan o'tib ketadi,
ammo shunday hodisalar paydo bo'lganda uning haqiqiy sababini aniqlash uchun,
albatta, shifokorga uchrashi lozim.
Moskvada yosh fiziologiyasi va jismoniy tarbiya instituti tomonidan 1965-
yilda yoshga oid davriylik muammolariga bag'ishlab o'tkazilgan simpozium barcha
ilmiy, ta'lim, davolash va boshqa tashkilotlarga quyidagi yoshga oid davriylik
sxemasidan foydalanishni tavsiya qilgan:
1. Yangi tug'ilgan davr - birinchi 10 kun;
2. Go'daklik yosh davri - 1 yoshgacha;
3. Ilk bolalik davri - 1-3 yosh;
4. Birinchi bolalik davri - 4-7 yosh;
5. Ikkinchi bolalik davri - o'g'il bolalar 8-12 yosh, qiz bolalar 8-11 yosh;
6. O'spirinlik davri - o'g'il bolalar 13-16 yosh, qiz bolalar 12-15 yosh;
29

7. Navqironlik davri - o'g'il bolalar 17-21 yosh, qiz bolalar 16-20 yosh;
8. Yetuklikning birinchi davri: erkaklar 35 yoshgacha, ayollar 21-35;
ikkinchi davr: erkaklar 36-60 yosh, ayollar 36-55 yosh;
9. Qarilik yoshi-erkaklar 61-71 yosh, ayollar 56-74 yosh;
10. Keksalik yoshi-erkaklar va ayollar 90 yoshgacha;
11. Uzoq umr ko'ruvchilar - erkaklar va ayollar 90 yosh va undan yuqori.
Keyinchalik har bir yoshga oid davrni eksperimental asoslash paytida ushbu
davriylikka aniqlik kiritilishi mumkin.
Har qanday yosh guruhi ancha nisbiy bo’ladi, chunki organizmning o’sishi
va rivovlanishi to’xtovsiz jarayon bo’lib, uning nasliy omillariga bog’liq. Ammo
ba’zan bir shaxslarda rivojlanish tezligi indivi dual xususiyatlarga ega bo’lishi
mumkin. Bunday holatlarda rivojlanish (tezligining individual o’zgarishi haqida
gap boradi. Ba’zi bolalarda rivojlanish tezligi ortib, biologik jihatdan rivojlanish
darajasi kalendar (yil hisobidagi) yoshidan ortiq bo’ladi; buning teskarisi ham
bo’lishi mumkin. Shuning uchun jismoniy tarbiya va sportda kalendar va biologik
yosh tushunchalarini aniqlash zarur bo’ladi.
Kalendar yoshi - bu tug’ilganidan boshlab to tekshirishgacha o’tgan davr
bo’lib, u kuni va yili bilai belgilanadi. Biologik (fiziologik) yoshi organizmning
morfofunksional xususiyatlari - jismoniy rivojlanishi, salomatlik darajasi, aqliy va
jismoniy ish qobiliyatlari organizmning funksional imkoniyatlari bilan belgilanadi,
lekin bu ham vaqt birligida ifodalanadi. Ko’pincha organizmning kalendar yoshi
uning biologik yoshi bilan mos kelmaydi: shaxs prepartidagi yoshga nisbatan
biologik jihatdan katta yoki kichik bo’lishi mumkin. Shuning uchun jismoniy
tarbiya va sport jarayonida kishining faqat pasportidagi yoshini emas , balki
biologik yoshini h am hisobga olish zarur.
U yoki bu yosh davrini ta’riflaydigan yosh xususiyatlarini tekshirish va
yoshning davrlarga bo’linishi muammosi jismoniy tarbiya va sport faoliyatida
muhim axamiyatga ega. Organizmning o’sish va shakllanishini bilish, uning har bir
yosh b osqichlaridagi funksional imkoniyatlarini va xususiyatlarini aniqlash sportda
30

muvvafqiyatga erishini ta’minlaydigan jismoniy mashqlar kompleksini optimal
darajasini belgilash imkoniyatini beradi.
Jismoniy tarbiya o’qituvchilari, shuningdek sport bo’yicha ustozlar asosan
maktab yoshidagi bolalar va o’smirlar bilan ishlaydilar, shuning uchun ham
anatomik-fiziologik jihatdan yoshki davrlarga bo’lishidan tashqari bolalarni kichik
maktab yoshidagi, o’rta maktab yoshidagi va katta maktab yoshidagilarga ajratish
qabul qilingan. Bundan tashqari bitta sinf yoki mashq qilish guruhida turli
yoshdagi bolalar bo’lishi mumkin.
Organizmning rivojlanish jarayonida bir nechta kritik davrlar bo’lib, ularda
bolalar rivojlanishi buzilmasligi uchun ular alohida yaxshi sharoitlar bilan
taminlanishi zarur. Embrionlik davrida ayniqsa 3-4 va 7-11 nchi haftalar havfli
bo’lib, unda organizmning eng muhim organlari hosil bo’ladi va asab hujayralari
ko’paymadi.
Bola tug’ilganidan keyin birinchi kritik davr bolaning 2-2,5 yoshida yuzaga
kelib, bu davrda bolada harakat aktivligi keskin ortadi, markaziy asab
sistemasining faoliyati takomillashadi, nutq, in tellektual va jismoniy rivojlanish
kuchayadi. Bu yoshlarda har qanday fiziologik sistemaning ayniqsa asab sistemasi
faoliyatining buzilishi, ruhiy rivojlanishining ushlanishi yuzaga kelishi mumkin.
Bola tug’ilganidan keyin ikkinchi kritik davr 6-8 yoshlarida kuzatiladi. Bola
maktabga boradi, undagi avvalgi stereotiplar buziladi, shiddatli aqliy ish
boshlanadi, jismoniy ish ko’payadi. Bunday o’xgarishlar ta’sirida fiziologik
sistemalardan ayniqsa kuchsizlarining faoliyati buzilishi mumkin.
Rivovlanishning uchinchi kritik davri 11-15 yoshlarda bo’lib, balog’atga
etish bilan bog’liq bo’ladi. Jinsiy gormonlar ajratishining keskin ortishi bilan
hamma gormon sistemalarining balansi buzilishi kuzatiladi. Organizm o’sishi va
rivojlanishining keskin kuchayishi yuzaga keladi. O’smirlarda ko’pincha asab
sistemasi faoliyatining buzilishi kuzatiladi, vegetativ asab sistemasining faoliyati
buzilishi, uning oqibatida vegetativ funksiyalarining izdan chiqish sodir bo’lishi
mumkin.
31

1.3. Hozirgi zamon bolalari va o’smirlari rivojlanishining xususiyatlari
Hozirgi zamon bolalari va o’smirlari rivojlanishining xususiyatlari nimadan
iborat? Ular o’sishi chidamiyligi, intellektual rivojlanishi bilan o’zlarining 50-
yillardagi tengdoshlaridan farqlanadim? Ha farqlanadi farqlanganida ham juda
ancha. Bu tafovutlarni tushinish uchun hozir ommaviy bo’lgan "akselerasiya"
(lotincha «akselerasiyu» - "tezlatish") termini bilan belgilanadigan hodisasini qarab
chiqi ke rak.
Akselerasiya tushunchasi hozirgi zamon bolalari va o’smirlari
rivojlanishining asosiy xususiyatlari bo’lgan jismoniy rivojlanish va jinsiy
yetilishni ifodalaydi.
Hozirgi vaqtda bolalar rivojlanishi embrional davodayoq tezlanishi va uni
hayotining tez o’sish davrida ya’ni organizmning o’sish rivojlanish jarayonlari
tugashigacha davom etishi haqida dalillar bor.
Akselerasiya o’smirlik davrida (11-16 yoshlar) eng shiddatli bo’ladi. Bu
hodisaning butun to’plami shu asr boshlanishidan sekin asta qator mamlakatlarni
va kontinentlarni egallab "asr intilishi" nomini oladi.
Bolaning embrional davridayoq rivojlanishining o’zgarishlari shundan
ma’lumki, tug’ilgan bolaning og’irligi hozirgi vaqtda 100 yil oldingiga nisbatan
100-300 gr. ko’p. Shuningdek bola o’rni bola yo’ldoshi ham kattalashgan. Hozirgi
vaqtda tug’ilgan chaqaloq 4 oylik bo’lganida vazni ikki marta ortadi, ilgari esa 6
oylikda ikki mar ta ortgan. Gavdaning uzunligi ya’ni bir yoshli bolalarning bo’yi
75-100 yil oldingi bolalarga nisbatan 5 sm.ga, vazni esa 1,5-2 kg.ga ortiq.
Maktab yoshigacha bo’lgan bolalarning bo’yi keyingi 100 yil davomida
o’rtacha hisobda 10-12 sm.ga ortgan. Rivojlanish akselerasiyasini yaxshisi maktab
bolalarida o’rganish ma’qul hozirgi 9 yoshli bola og’irligi va bo’yi bilan 1940
yillargacha bo’lgan 10 yoshli bolalarga teng ke ladi. 14-16 yoshli o’cmirlar esa
o’tgan asrning 70-yillardagi tengdoshlariga nisbatan 15-20 sm.ga baland,
balog’atga yetilishda 2 yil oldin (qizlar 12-13 yoshida, bolalar 14-15 yoshida)
turadi.
32

Shaxsning haqiqiy biologik yoshi "ma’lum suyaklardagi tog’ayning
suyaklanishi" bilan belgilanadi. Hozirgi vaqtda suyaklanish muddatlari o’zgargan.
U hozir yaqin 1960-yillardagiga qaraganda 1-2 yil oldin boshlanib 1-2 yil oldin
tugaydi. Gavdaning o’sishi ham tez tugaydi: agar oldingi asrda erkaklar 26
yoshgacha o’sgan bo’lsalar. 1940-yilgacha 21 yoshgacha, hozir esa 18-19
yoshgacha, qizlar esa 16-17 yoshgacha o’sadilar. O’sish, rivojlanish va jinsiy
yetilishning tez tugashi tegishli funksiyalarning erta so’nishini yuzaga keltirmay,
balki aksinchadir. Ovrupa ayollarida hayz ko’rish 19 asr boshlaridagi 16,5 yoshdan
12,5-13 yoshgacha (yirik shaharlarda) o’zgargan. Kattalarda keyingi 100-150 yil
ichida gavda hajmi kattalashgan, lekin bolalar va o’smirlarga nisbatan ham.
Ayollarda menopauza (hayz ko’rishning to’xtashi) 6-8 yilgacha kechikkan.
Kattalardagi bu somatik va fiziologik rivojlanishining o’zgarishlari yig’indisi
ko’pincha "sekulyar trend" (asr yo’nalishi) termini bilan yuritiladi, bu o’sayotgan
avlod rivojlanishining akselerasiyasini ham o’z ichiga oladi. Shu bilan bir vaqtda
kishilarning umri uzaygan. Shunday qilib akselerasiyasi kishi hayotining hamma
bosqichida – tug’ilganidan to umrining oxirigacha o’tadi va erta qarish yoki
umrining qisqarishiga olib bormaydi.
Hozirgi zamon bolalari ba’zida faqat o’sish yoki balog’atga yetish bo’yicha
tezlashadi; ko’pincha akselerasiya hamma ko’rsatkichlarga (o’sish, og’irlik,
ko’krak qafasining aylanasi) tegishli bo’lib, tezlashgan va er ta tugaydigan jinsiy
rivojlanish bilan kuzatiladi. Akselerasiyaning oldinga ikkita turi o’smirning
konstitusiya va nasliy xususiyatlarini aks ettiradi. Akselerasiya sabablariga
organizmning individual hayoti davomida ta’sir etadigan tashqi muhit omillari va
irsiy o’zgarishi bilan bog’liq ichki-endogen omillar kiritiladi.
Akselerasiya hodisalari to’liq qiymatli ovqat (yetarli miqdorda oqsilga ega)
istyemol qilish, asab sistemasining shiddatli yukdash bilan gipofizik faoliyatini
kuchaytiradigan ancha uzoq muddatli yorug’lik ta’siri, genetik polimorfiz
(millatlarning aralashishi) nurlanish darajasining ortishi va kimyoviy omillar tasiri
bilan tushuntiriladi.
33

Akselerasiya sababli organizmning jismoniy imkoniyatlari ortadi, skelet
mushaklari erta yetiladi. Yosh rekordsmen - sportchilar, hatto og’ir atletikachilar
14-13 yoshida dunyo bo’yicha birinchilikni oladi, ayollar sport gimnastikasi
"bolalar sportiga" aylanmoqda, chunki katta yoshli o’smir-qiz bajargan mashqlarni
bajaraolmaydi.
Rivojlanishi sekin boradigan bolalar "orqada qoluvchilar" deyiladi.
Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki, bunday bolalar ko’pincha maktabga borish oldidan
yoki boshlang’ich sinflarda o’qish vaqtida aniqlanadi. Biologik jihatdan
rivojlanishi sekin bolalar jismoniy tarbiya darslarida faollik ko’rsatmaydi. Bunday
bolalar jismoniy qobiliyatining rivojlaniji ancha past darajada bo’lib, ko’pincha
jismoniy ish bajarishda ish qobiliyati yaxshi bo’lmaydi, harakat analizatori va
vegatativ funsiyalar ancha zo’riqib ishlashi ko’riladi.
Jismoniy tarbiya o’qituvchilari va trenerlar akselerasiyalangan "orqada
qoluvchi" va o’smirlarni bilishi, unga muvofiq holda o’qitish va o’rgatib ishlarini
ilmiy asosda uyushtirish zarur.
34

1.4. Bolalarda harakat faolligining rivojlanishi
Xarakat faolligi bolalar uchun fiziologik ehtiyoj bo’lib, jismoniy tarbiya,
sport mashg’ulotlarida katta rol o’ynaydi. Bola harakat faolligining rivojlanganligi
harakat apparatining rivojlanganligidan darak beradi.
Yurish - skelet, tana va qo’l-oyoq muskullarining murakkab
koordinasiyalangan faoliyati natijasida odam yuradi. Bu koordinasiya bolada
sekin-asta, bir yoshdan boshlab, keyinchalik avtomatlashib qoladi.
Yurish - normal odamning yurishi aniqligi va harakatlarning doimiyligi
bilan farqlanadi, bu uyg’unlikning avtomatlashganini ko’rsatadi. Yurish vaqtida
har bir oyoq navbati bilan goh yerga tayanadi (tayanish vaqti), goh oldinga
tashlanadi. Bir oyoqning tayangan holatida ikkinchi oyoq suriladi (surilida vaqti).
Oyoqning surilish vaqtiga nis batan tayanish muddati uzoq bo’ladi, shuning uchun
qandaydir vaqt ichida har ikkala oyoq tayangan holatda bo’ladi.
Qadam tashlashda oyoqning yerga qo’yilishi avval tovondan boshlanib,
keyin u oyoq kafti uchiga o’ta boshlaydi. Hali bir oyoq uchi yerdan uzilmasidan
ikkinchi oyoq tovoni yerga tegadi. Yuqorida ko’rsatilganidek, yana tayanch kuchi
endi bu oyoq tovonidan asta-sekin oyoq uchi tomon su riladi. Shunday qilib
oyoqlarnnng ketma-ket surilishi - yurisha harakati yuzaga keladi. Har bir oyoqning
bir joydan ikkinchi joyga ko’chish organizmning bir joydan ikkinchi joyga
surilishini ta’minlaydi. Gavda surilishi asosan tovon va oyoq uchini yerga tayanish
vaqtida yuzaga kelgan turtki kuchi asosida yuzaga keladi. Oyoqlarning surilishi
boldir son va ton muskullarining ma’lum tartibi bilan qisqarishi orqali
ta’minlanadi. Shuni ko’rsatib kerakki, yurish faqat muskullar ishi orqali yuzaga
kelmay, unda yerning tortish kuchi va inersiya ham ishtirok etadi.
Yurish vaqtida odam qatnashadi: o’ng oyoq oldinga uzatiladi, o’ng qo’l
orqaga harakatlanadi, chap qo’l esa oldinga uzatiladi. Chap oyoq oldinga
uzatilganda esa, chap qo’l orqaga qarab, o’ng qo’l oldinga qarab harakatlanadi.
Ya’ni odam yurganda, qo’l-oyoqlari qarama-qarshi yo’nalishda harakatlanadi.
Odam muskullarning ketma-ket kirishini va qisqarishlarining aniq koordinasiyasini
35

markaziy asab sistemasi va asosan bosh miya yarim sharlari po’stlog’i ta’minlaydi.
Yosh ortishi bilan yurish turg’unlama boradi, qadam tazlash uzunligi ortadi; 4
yoshli bolaning qadamlari oralig’i 40.5 sm, 7 yoshlida – 53,0 sm, 15 yilida - 71.7
sm na tashkil etadi. Qadam tashlash tezligi va gavda tebranishi kamayadi. 3-4
yoshli bolaning yurishi yugurishidan farqlanishi muikin. 8-10 yoshlilarda qadam
tashlash uzunligi bi lan harakat tezligi orasidagi bog’lanish kattalardagiga o’xshash
bo’ladi.
Yugurish - yugurishning farqi yugurishda har ikkala oyoqning yerdan
ko’tarilgan vaqti - uchish fazasi bo’lishidir. Yugurishda yerdan ko’tarilgan oyoq
hali yerga qo’yilmasdan oldin ikkinchi oyoq ham yerdan uziladi. Yugurishda
gavdaning tik chiziq bo’ylab tebranishi yurishdagiga nisbatan kuchli bo’ladi.
Yugurishda oyoqning tizza, bo’g’imida bukilishi tezlashib oyoq tovoni dumbaga
yaqinlashadi. Bunday harakatdan tizza bo’g’imini yozuvchi muskullari
bukuvchilardan kuchli ishlaydi. Chunki oyoqning yerga depsinishi oqibatida oyoq
kaftining ko’tarilishi tovonni kishi dumbasiga tegishiga olib keladi. Bu jarayon
yuzaga kelmasligi uchun tizza bo’g’imini yozuvchi muskullar oyoqning
ko’tarilishi kuchini tormozlaydi va tovonni dumbaga urilishiga yo’l qo’ymaydi.
Yugurishning qismlari ikki yoshdan boshlanadi va takomillashib boradi.
Yugurishning tezlashib borishi yugurishda uchiv fazasining orta boshlashi tayanish
fazasining kamayishi hisobiga bo’ladi. 3 yoshdan 10 yoshgacha uchish fazasi ikki
martadan ortiq ko’payadi. Qadam tashlash uzunligining kattalashishi yugurish
tezligining ortishini ta’minlaydi. 7 yoshli bolalar yugurishning yuqori tezligi bir
soniyada 4.55 m, 12-13 yoshlilar 5.78 m, 15-16 yoshlilar 7.59 m ni tashkil etadi.
Yigitlar qizlarga nisbatan tezroq yuguradilar.
36

1.5. Kichik maktab yoshidagi bolalar organizmining fiziologik
xususiyatlari
Kichik maktab yoshi 7 yoshdan 11-I2 yoshgacha bo’lgan davrni o’z ichiga
oladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda organizmning tuzilishi va funksiyalari bir
tekisda rivojlanadi. Biroq gavdani o’sish tezlikning sekinlashishiga qaramay
qizlarda 11 yoshgacha, bolalarda 12 yoshgacha gavda vazniga nisbatan bo’y
o’sishi tezroq bo’ladi: oyoqlarning uzunligi sezilarli ortadi, ko’krak ko’rsatkichi
(ko’krak qafasining aylanasi gavda uzunligiga nisbati) va Erisman indeksi (ko’krak
kafasining aylanasi bilan gavda uzunligining yarmini farqi) kamayadi ya’ni
gavdanini cho’zilishi kuzatiladi. Bo’y va gavda vaznida hamda gavda
o’smilarining mutanosibligidan bolalar bilan qizlar aniq farq qilmaydi. L kin qo’l
barmoqlarini qisish kuchi 7-8 yoshdagi qizlarda bolalarga nisbatan taxminan 5 kg
11-12 yoshlilarda esa-10 kg ga kam bo’ladi. Bundan tashqari 11-12 yoshgacha
qizlarning ko’krak kafasining aylanasi bolalarga nisba tan 1-2 sm ga. o’pkaning
tiriklik sig’imi 1 00-200 sm 3
kam bo’ladi. Shuning uchun qizlarga beriladigan siklik
xarakterli va kuch bilan bajariladigan mashqlar bir muncha bolalarga nisbatan kam
berilishi kerak.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda skeletning suyaklanishi davom etadi,
lekin uning turli qismlari har xil muddatda tugaydi.
Sport bilan shug’ullantirishda skeletning shakllanishining xususiyatlarini
xisobga olish kerak. Shuni esda saqlash kerakki, sakrashda o’ng va chap
oyoqlarning yerga urilishini bir xil bo’lmasligi tos suyaklarining surilishiga va
ularni noto’g’ri o’sishga olib kelishi mumkin. Oyoqlarga haddan tashqari yuk
tusishi, agar suyaklanish tugamagan bo’lsa oyoq kaftini silanishiga olib borashi
mumkin.
Bu yoshdagi bolalar skeleti hali ancha tog’ayga ega bo’ladi, bo’g’inlar juda
harakatchan boylamlari oson cho’ziluvchan bo’ladi. Shuning uchun kichik maktab
yoshidagi bolalarda qomatni turli buzilishlari, umurtqa pog’onasini qiyshayishi,
ko’krak qafasini shaklini o’zgarishi yuzaga kelishi mumkin.
37

Kichik maktab yoshidagi bolalarda muskullar tolasi ingichka, oq sil va
yog’larga kambag’al bo’lib, suv ko’p bo’ladi. Shuning uchun ularni sekin-asta va
har tomonlama rivojlantirtsh kerak. Hajmi va tezligi katta bo’lmagan mashqlar
berish zarur, chunki og’ir ishlar ko’p energiya sarflanishi bilan gavdani umumiy
rivojlanishini susaytirishi mumkin. Biroq muskullarning nisbiy kuchi (gavda
vaznini 1 kg ga) kattalardagiga yaqin bo’ladi. Shuning uchun kuchni rivojlantirishi
maqsadida o’zining gavda vaznin etilgan holatda ushlash yuqoriga ko’tarish kabi
mavqlarni keng qo’llash mumkik.
Kichik maktab yoshidagi bolalar qo’l-oyoq muskullari tana muskullariga
nisbatan kuchsiz rivojlangan bo’ladi. Yosh kattalashishi bilan muskullar kuchini
ortishi bir tekis bo’lmaydi. Qo’l kuchining yoshga qarab o’zgarishi quyida
keltirilgan (jadval). Bolalarning shaxsiy taraqqiyotida (ontogenezda) kuchning
o’sishi muskul tolalarning sonini ko’payishi muskul va biriktiruv to’qima
komponentlari nisbatini o’zgarishi hamda muskullarining anatomik va fiziologik
kesimlarining ortishi, biomexanik o’zgarishlar bilan bog’liq bo’ladi. Muskul
tolalari tiplari nisbatan O ’ zgaradi: Qizil tolalar va oraliq tolalar ko’payadi, qizil
muskul tolalarining nisbiy sathi ortadi. Bu «chidamlilik» mashqlarini keng qo’llash
imkoniyatlarni beradi. Buni sportga tanlash va sportga mo’ljallashda hisobga
olinish kerak.
38

Bolalarning nisbiy qo’l kuchi (kg)
YOSHI O’ng qo’l Chap qo’l
Bolalar qizlar bolalar qizlar
8 0.531 0.442 0.485 0.404
9 0.547 0.462 0.509 0.422
10 0.554 0.445 0.515 0.418
11 0.580 0.445 0. 535 0.414
12 0.606 0.444 0.528 0.418
13 0.572 0.444 S. 522 0.413
14 0.556 0.457 0.558 0.429
15 0.625 0.476 0.55§ 0.433
16 0.718 0.502 0.662 0.451
Bu yoshda muskullarni asab tolalari bilan ta’minlashishi ancha yaxshi
rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda yirik muskullar ancha tez
rivojlanadi. Bu yoshdagi bolalarning kichik va aniq harakatlarini bajarishi shuning
uchun qiyin bo’ladi. Bukuvchi muskullar oyoq qo’llar og’irlagini ko’tarib turish
sababli doimo taranglanishida bo’lgani sababli ular yozuvchi muskullariga
qaraganda yaxshiroq rivojlanadi.
Markaziy asab sistemasi bola organizmidagi birga hayotiy jarayonlar,
jumladan uning hatti harakatlarini idora etib turadigan asosiy mexanizmlarning
biridir. Asab sistemasida bu yoshning o’ziga xos o’zgarishlari bo’ladi. Asab
sistemasining morfologik rivojlanishi to’liq tugallanadi, funksional ko’rsatkichlari
esa ham ancha rivojlangan bo’ladi. Asab jarayonlarining kuchi va muvozanatiga
nisbatan past bo’lib, qo’zg’alish prosess ustun turadi. Bu bosh miya po’stlog’i
xujayralarini tez charchashga olib keladi. Asab sistemasining kuchli
qo’zg’aluvchanligi va harakatchanligi. shuningdek yuqori egiluvchanligi harakat
malakalarini ancha tez va yaxshi o’rganib olishni ta’minlaydi, harakatning shartli
reflekslari tez tuxtalanadi. Shuning uchun 7-11 yoshli bolalar harakatning
murakkab shakllari texnikasini oson o’zlashtiradi. Shu bilan bir qatorda bu
39

yoshdagi bolalarda haddan tashqari kuchli yoki monotonli ta’sirlovchilar himoya
tormozlanishini tez yuzaga keltiradi, "chidamlilik" mashqlari bilan
shug’ullantirishda buni hisobga olish va muskul faoliyatini tez-tez almashtirish
zarur bo’ladi.
Sezgi organlari 7 yoshdan 11-12 yoshgacha bo’lgan bolalarning ko’zlari,
eshitish ta’m bilish, hid bilish organlari amalda kattalarnisiga o’xshash
rivojlangan bo’ladi. Ammo bosh miya katta yarim sharlarining po’stlog’idagi
markaziy bo’limlari rivojlanishda davom etadi.
6-7 yoshli bolalarda harakat funksiyalari tez takomillashadi, hapakat
sifatlarini yuqori darajada bo’lishini ta’minlaydigan koordi nasiya mexanizmlari
shakllanadi. Gavda muvozanatini saqlash tez rivojlanadi.
Bolaning 8-12 yoshlik davri harakatlarning uyg’un rivojlanashi bi lan
xarakterlanadi. Erkin xarakatlardan bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ining
tobora ko’proq nazorat ostida bajariladigan uyushqoq harakatlarga o’tish bu
davrning esosiy xususiyatlaridandir.
Ichki sekresiya bezlarining organizmdagi asosiy funksiyalarini bilmasdan
turib bolaning tana tuzilishi va faoliyatini tushunib olish qiyindir. Kichik maktab
yoshda ayrisimon biz bilan qalqonsimon bez, bo’yrak usti bezlari, gipofiz va jinsiy
bezlari alohida ahamiyatga ega bo’ladi. Ayrisimon bez yoki bo’qoq bezi
suyaklarning o’sishi va rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi. 11 yoshdan boshlab uning
funksiyasi susayib qoladi. Qalqonsimon bez gormonlari organizmning o’sish va
rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi. Bu gormon yetishmay qolganda bo’yning o’smay
qolishi -kreatinizm degan aqliy qaloqlik holati kelib chiqadi.
Gipofiz gormonlari skeletini o’sishiga, qo’l-oyoqlarning uzayishiga yordam
beradi, moddalar almashinuvini ko’chaytiradi. Gipofiz faoliyatining kuchayishi
bo’yning o’sib kotishiga sabab bo’ladi. Aksincha, susaygan holda bo’y pakana
bo’lib qoladi. Bo’yrak usti bezlari kichik mak tab yoshida va balog’atga etish
davrida zo’r berib o’sadi. Bo’yrak, usti bezlari po’stlog’i faoliyatining kuchayishi,
barvaqt balog’atga yetishga sabab bo’ladi.
40

Kichik maktab yoshidagi bolalarning qon aylangan sistemasi quyidagi
xususiyatlar bilan xarakterlanadi: kattalardagiga nisbatan qon bosimi past bo’ladi
(100-105 m s u.), yuraknikg daqiqaga qisqarishi kamaya boradi: tinch holatda, puls
sonining yoshga qarab o’zgarishi quyidagi rasmda keltirilgan (1 rasm). Yurakning
asab apparata yuqori darajada rivojlanadi, shuning uchun yurak tez bajariladigan
jismoniy ishlarga darrov moslashadi va ishdan oldingi holatda tez qaytadi. Shu
bilan birga bu yoshda yurakning funksional rezervi kichik bo’lganidan muskul
ishida yurak ritma va qon bosimining turli bo’zilishlarga olish keladi
1- rasm. Tinch holatda (ertalab o’rinda yotgan vaqtida) puls sonining yoshga
o’qarab o’zgarishi
2. – rasm. O’pkaning tiriklik sig’imining yoshga qarab o’zgarishi
41O’pkaning tiriklik sigimi

Kichik maktab yoshidagi bolalar n afas sistemasida o’pka hajmining
kattalashivi, nafas olish tezligining sekinlashishi kuzatiladi. Bir daqiqada nafas
olish soni 7-yoshlilarda – 23, 8 yoshlilarda - 22, 9 yoshlilarda - 21, 10 yoshlilarda
18-20 marta bo’ladi, nafas olish chuqurligi ortadi, O’pkaning daqiqalik hajmi 11
yoshlarda 4400 ml ga yetadi, shuni aytish kerakki, o’pkaning hajmi 8 yoshgacha
bolalarda va qizlarda bir xil bo’ladi, keyin bolalarda qizlarga nisbatan ortiq bo’ladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda o’pkaning nisbiy daqiqalik hajmi o’smirlar va
yoshlardagiga qaraganda ko’p bo’ladi.
O’pkaning tiriklik sig’imining (O’TS) yoshga qarab o’zgarishi qo’yidagi
rasmda keltirgan (2 rasm). U qizlarga nisbatan bolalarda or tiq bo’ladi. Nafas
apparatining funksional imkoniyatini xarakterlovchi maksimal o’pka ventilyasiyasi
va nafas rezervi bu yoshda sezilarli yertadi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarda alveolalar sathi kapillyarlarning umumiy
hajmi kattalardagiga nisbatan kichik bo’lgani sababli o’pkaning diffuziya
qobiliyati kam bo’ladi, lekin bu yoshda qonning nafas imkoniyati ortadi. Yosh
kattalashi bilan maktab bolalarning kislorod yetishmasligiga chidamligi ortib
boradi.
1-jadval
Nafas olgandan keyin va nafas chiqargandan keyin
bolalarning O
2 yetishmasligiga chidamliligi (soniya)
Yoshi bolalar qizlar
Nafas olgandan
keyin Nafas chiqargandan
keyin Nafas olgandan
keyin Nafas
chiqargandan
keyin
8 44,7 18,3 38,4 17,3
9 44,3 19,8 42,6 19,3
10 50,0 22,8 51,4 23,0
11 51,2 24,2 44,7 20,3
12 61,9 21,4 48,6 21,3
13 61,0 24,0 50,4 19,8
14 54,2 25,2 54,2 54,2
42

Jismoniy tarbiya va sport bilan shug’ullanish, o’pkaning tiriklik sig’imining
ortishiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Jismoniy ishlar bajarishda kichik maktab yoshidagi bolalar o’ziga xos
farqlanadi. Uzoq muddatli ishlarni bajarishda maksimal kislorod o’zlashtirish
(MKU) ancha past bo’ladi, lekin og’ir bo’lmagan standart ishlarni bajarishda
o’smirlarga va yoshlarga nisbatan MKO’ yuqori bo’lib, kislorod o’zlashtirish esa
kam bo’ladi.
Bu yoshdagi bolalarda anaerob yo’l bilan energiya hosil bo’lishi past
bo’lganida ular shiddatli ishlarni bajaraolmaydi, kislorod qarzi 300-1200 ml ga
yetguncha ishlaydi. Lekin yoshda submaksimal tezlikdagi ishlarda chidamlilik
sezilarli ortadi.
Shiddatli ishlarni bajarishda kichik maktab yoshidagi bolalarni nafas olish
tezligi kattalardagiga nisbatan ancha ortiq, lekin nafasning daqiqalik hajmi kam
bo’ladi. Sport bilan shug’ullanmaydigan o’quvchilarning maksimal o’pka
ventilyasiyasi qo’yidagi jadvalda keltirilgan (jadval).
2-jadval
Sport bilan shug’ullanmaydigan o’quvchilarning maksimal o’pka
ventilyasiyasi ko’rsatkichlari (L.Bilan)
Jinsi Yoshi
8 9 10 11 12 13 14 15
Bolalar 48.0 50.7 52.3 60.9 64.5 68.3 84,3 103.5
Qizlar 41.2 45,5 52.1 55.0 68.0 60.3 57.0 77.3
Muskul ishini bajarishda bolalarning qon aylanish sistemasida ham o’ziga
xos o’zgarishlar bo’ladi organizmning qanchalik yosh bo’lsa muskul ishi ta’sirida
qonning daqiqalik hajmining ortishi kattalardagiga nisbatan shunchalix ham
bo’ladi, bu hodisa yurak hajmining kichik bo’lishi va uning funksional
xususiyatlari bilan tushuntiriladi.
43

Muskul ishida qonning daqiqalik hajmi tinch holatdagiga nisbatan 4-5 marta
ortadi, bu asosan yurak urishining tezlashishi himobiga bo’ladi. Shuning uchun
hatto uncha og’ir bo’lmagan ishlarni bajarishda ham yurakning bir daqikadagi
qisqarish soni kattalardagiga nisbatan ancha yuqori bo’ladi. Shiddatli muskul
ishlarida 8-11 yoshli bolalarning yurak urushi daqiqada 200-220 ga yetadi, biroq,
MKO’ (maksimal kislorod o’zlajtirish) kattalarga qaraganda 2.5 marta kam
bo’ladi.
Bolalarda arteriya qon bosimini muskul ishi tasirida ortishi kattalardagiga
nisbatan kam bo’ladi. Bu yurak hajmining kichikligiga yurak muskullarining hali
yaxshi rivojlanmaganligi qon tomirlarining yurakka nisbatan ancha kengligi bilan
tushuntiriladi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, muskul ishini bagarishda kichik maktab
yoshidagi bolalar uchun qon aylanish va nafas funksiyalari kattalardagiga
qaraganda juda quchlangan holda bo’lishi va energiyaning tejasiz sarflanishi
xarakterli bo’ladi. Bundan tashqari kislorod yetmaslik sharoitlarda bolalarning
muskul ishining bajarish qobiliyati kam bo’ladi. (A.B.Gandelsman, 1966).
44

1.6. O’rta maktab yoshidagi bolalar organizmining fiziologik xususiyatlari
O’smirlar davri bolalar organizmining juda tez o’sishi, uning funksional
imkoniyatlarini ortishi assimilyasiya progresslarining akgivlanishi, endokrin bezlar
funksiyasini keskin o’zgarishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda balog’atga yetish
jarayoni bo’ladi. Qizlarda mensetruasiya boshlanadi. Bu o’smirlar bilan ishlashda
ularning funksional xususiyatlarini hisobga olishni yana ham muhimligini
ko’rsatadi. Bolalarda 13-14 yoshda, qizlarda 11-I2 yoshda gavda uzunligi keskin
ortadi. 13-14 yoshdan qizlarning o’sishi bolalarga nisbatan tez bo’lib, 14-15
yoshdan keyin esa sekin bo’ladi.
O’smirlar 14-15 yoshga yetganda ularning muskullari o’zining xususiyatlari
bilan kattalar muskulidan kam farq qiladi. 13-14 yoshlilarda ayniqsa muskul kuchi
tez ortadi. 8 yoshda muskullar massami tana og’irligining 27. 2% ni tashkil etsa, 15
yoshga kelib, 32.6% gacha, 16 yoshda esa yoshsa esa 44,2% gacha ortadi. Biroq bu
yoshda gavda og’irligiga nisbatan muskul kuchi baribir kam rivojlangan bo’ladi,
sport amaliyotida bunga ahamiyat berish kerak. O’smirlik yoshidan boshlab
bolalarning va qizlarning muskul kuchi sezilarli farqlanadi. Qizlar bolalarga
nisbatan ancha kuchsiz bo’ladi. Bu davrda muskullarni asab ta’minlanishi va
muskullar ishini boshqarishda mexanizmlar rivojlanishi tugallanadi.
O’rta maktab yoshidagi bolalarda ichki sekresiya bezlar funksiyasini keskin
kuchayishi bilan vegetatv funksiyalarning o’zgarishi kuzatiladi. 11-12 yoshda
gipofiz, ayniqsa uning oldinga bo’lagining faoliyati kuchayadi. Uning gormoni
ta’sirida o’smirlik davrida tana bo’yi juda tez o’sadi. Gipofiz bilan qalqonsimon
bezlarning funksiyalari ham kuchayib boradi. Qalqsisimon bez faoliyatini
kuchayishi o’smirlarning tez hayajonlanadigan, asabiy va tez charchab qolishi
sabab bo’ladi. O’smirlik davrida buyrak usti bezlarining ham funksiyasi
kuchayadi. Bu ish qobiliyatini ortishiga, organizmning muhim sharoitlariga
moslanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Jinsiy bezlar funksiyasini keskin ortishi,
o’smir lik davri uchun katta-ahamiyatga ega. Jinsiy bozlarning gormonlari tasirida
balog’at davrining boshlanishi yuzaga keladi. Birlamchi va ikkilamchi jinsiy
45

belgilar rivojlanib beradi. Asab sistemasining reaktivligi ortadi, qon bosimi yurak
va nafas funksiyalarining o’zgarishi yuzaga keladi, o’zining kuchina va
imkoniyatini hisobga olmagan holda birdan harakat qilish namoyon bo’ladi.
3 – rasm. O’quvchilarga gavda og’irligining (shtrixli chiziq) va yurak
og’irligining (yaxlit chiziq) o’zgarishi
O’smirlarning qon aylanish sistemasida yurak qorinchalari, ayniqsa chap
qorincha ancha kattalashadi. Yurak og’irligi o’quvchilarning gavda og’irligiga va
yoshiga qarab o’zgaradi (3-rasm). Yurak urish soni sekinlashib, daqiqada. 90 dan
80 gacha bo’ladi. Sistolik xajmi 23 ml dan. 33 ml gacha daqiqalik xajm esa 2.1-2.7
l gacha. Arterial qon bosimi 99/ 64 dan 105/70 mm s u. Qon tomirlar tonusi ortib
qon bosimi kattalar bosimiga deyarli tenglashadi. Qonning daqiqalik hajmi ortadi.
Shu bilan birga ko’rsatish kerakki, o’smirlarning qon aylanish sistemasining
muskul ishiga adaptasiya qilishi katta maktab yoshidagilarga, nisbatan ancha kam,
kattalarga nisbatan yana ham kam bo’ladi. Nisbatan og’ir bo’lmagan jismoniy
ishlarda ham o’smirlarning qon aylanish sistemasi yuqori kuchlanishda ishlaydi.
O’rta maktab yoshidagi bolalar nafas olish organlarda ham boshqa
sistemalardagiga o’xshash o’zgarishlar kuzatiladi. O’pka og’irligi 450 dan 500 gr
46Gavda vazni (kg)

gacha ortadi. Hafac ritmi 23 dan 20 gacha, nafas havosi hamma 160-260 ml gacha.
O’pkaning tiriklik sig’imi ortadi ( 2-pacm). O’pkaning daqiqalik hajmi 3.6 l dan
4.7 l gacha. Jismoniy ish bajarganda o’pkaning eng yuqori daqiqalik hajmi
bolalarda va qizlarda bir xil bo’lmaydi. Shu bilan birga bolalar bilan qizlarda uning
farqi yana ham sezilarli bo’ladi. Nafasning daqiqalik xajmi kichik maktab
yoshidagilardagiga qaraganda kam, lekin katta maktab yoshidagilardan yuqori
bo’ladi. Bu davrda o’pkaning tiriklik sig’imi aniq ko’payadi. Bunda ham bolalar
qizlarga nisbatan yuqori bo’ladi. O’smirlik davrida nafas tipi uzil-kesil shakllanadi:
o’g’il bo lalarda qorin bilan nafas, oliy tipii, qiz bolalarda esa ko’krak bilan nafas
olish tipi qaror topadi. Balog’atga yetish davrida o’smirlar orga nizma kislorod
yetishmasligiga (gipoksiya) katta bilan odam organizmidan ko’ra kamroq
chidaydigan bo’ladi.
O’smirlarning qonidagi o’zgarishlar ham o’ziga xos bo’ladi, ya’ni bu yoshda
gemoglobin miqdori, eritrositlar soni balog’at davrining oxirida kattalardagiga
deyarli tenglashadi. Bolalar qonining miqdori, bundagi eritrositlar va gemoglobin
qizlardagiga nisbatan ko’p bo’ladi. Qon hajmi, 9% dan 8% gacha tana og’irligiga
nisbatan Nv bilan orta di, eritrositlar juda kam ortadi (4-4.5), limfositlar 40% dan
30% gacha, neytrofillar esa 50%-54% gacha ortadi.
O’smirlarda balog’atga yetish davrida qisqa muddatli tez bajariladigan va
uzoq muddatli katta qobiliyat ortadi. Standart ishlarni bajrishda qon aylanish va
nafas organlarining reaksiyasi biologik yoshga bog’liq bo’ladi. O’smirlarda aepob
imkoniyatlar anaerob imkoniyatlarga nisbatan ko’proq ortadi. Bu yoshdagi bolalar
kislorod qarzi 2000-2500 ml ga yetishi bilan jismoniy ishni tuxtatadi. Kichik
maktab yoshidagilarga nisbatan kislorodni ishlatish foizi yuqori va kislorod
o’zlashtirish ko’p bo’ladi.
O’smirlarda muskul ishini bajarishda qonning daqiqalik hajmi tinch
holatdagiga nisbatan 5-6 marta ortadi, lekin bu asosan yurak faoliyatini tezlashishi
xisobiga bo’ladi. Qon bosimi 13-14 yoshlilarda 150-180 mm s.u gacha, 15-16
yoshlilarda 155-195 mm s. u gacha ortadi. Asosiy almashinuv kattalarga nisbatan
47

1.5 marta yuqori. Shu oqsil 2 g/kg sutkada kattalrda 1.5 g/kg 7-8 g. kg
karbonsuvlar kattalarda 5-6 gr/kg. Suv 1250 ml.dan 1350 ml gacha ortadi.
O’smirlarning bosh miya po’stlog’ining tuzilishi katta yoshli odam
darajasiga yaqinlashib qoladi. Lekin bu davrda bosh miya po’stlog’idagi asab
markazlarining qo’zg’aluvchanligi kuchayib, tormozlanish darajalari susayadi.
Natijada ularning xulqida ko’pincha turli noadekvat reyaksiyalar ko’riladi,
qaysirlik qilib chiqadi va hokazo.
Jismoniy ish bajarishda kislorod sarfi kattalarga nisbatan o’smirlarda
unchalik tejamli bo’lmaydi. Kislorod qarzini yo’qotilishi xuddi kichik yoshidagi
bolalardagiga o’xshash tez bo’ladi.
48

II. BOB. Metodika.
2.1. Antropometrik o’lchovlarni o’tkazish usullari
Bolalar va o’smirlarning o’sishi va rivojlanishi bir tekisda kyechmaydi. Tez
o’sish davrlari sust o’sish davrlari bilan almashib turadi. Bunda bola organizmida
miqdor va sifat o’zgarishlar yuzaga keladi. Boshqacha qilib aytganda, bolalar va
o’smirlarni o’sish va rivojlanish to’lqinsimon kechadi. Bolalar va o’smirlarni
o’sish va rivojlanishini me’yorida kechishini jismoniy rivojlanishi orqali aniqlash
mumkin. Buni bir qator miqdor va sifat ko’rsatkichlari orqali baholash mumkin.
Jismoniy rivojlanish deganda organizmning kompleks morfologik va
funksional xususiyatlari tushuniladi.
Jismoniy rivojlanishni belgilovchi ko’rsatkichlar orasida antropometrik
ko’rsatkichlar kata ahamiyatga ega.
Ushbu ishda antropometrik o’lchovlardan somatometriya usuli qo’llanildi.
Antropometrik o’lchovlarni aniqligi va ishonchligini ta’minlash uchun
ertalab o’tkazish tavsiya etiladi (kunning oxirida tanna vazniinng oshishi hamda
bo’y uzunligining 1-1,5 smga pasayishi kuzatilishi mumkin).
I. Bo’yini balandligi rostomer yordamida o’lchandi. Buning uchun bola
rostomerga orqa tomoni bilan tika turdi. Bunda qoidagi muvofiq bola tanasining
uchta nuqtasiga ya’ni kurash, dumbasi hamda tovanni rostomerga tegib turishi
kerak. Shunga muvofiq ushbu talabga rioya qilindi. Rostomerni planshestkasi
bolani bosh qismiga tegizib qo’yildi va belgilangan raqam yozib olindi va daftarga
qayd etildi. Ushbu o’lchovlarni o’tkazishda bola kiyimsiz bo’lishi lozim.
II. Ko’krak qafasini aylanasi uchta holatda o’lchanadi: maksimal nafas
chiqarishda, maksimal nafas olishda hamda pauza vaqtida. Bu o’lchovni amalga
oshirish uchun bola ikkita ko’lini ikki tomonga yozib turadi va santimetrili lenta
ko’krak qafasi, orqa qismini kuragdan pastga qo’yilganda qo’llarni tushuradi. Shu
vaqtda santimetrdan lenta ko’krak qafasini oldingi , qismiga ham tegiziladi . Bunda
santimetri lenta ko’krak qafasi aylanasi bo’yicha zich tegib turishi kerak. Shundan
49

keyin bola chuqur nafas chiqarish va ko’rsatilgan raqam yozib olinadi hamda
chuqur nafas oladi va yana ko’rsatilgan raqam yozib olinadi.
Nafas olish va chiqarish paytida ko’krak qafasi aylanasidagi farq ko’krak
qafasining ekskursiyasi deyiladi. Bu ko’rsatkich yoshi kattalarda o’rtacha 6-8 smni
sportchilardja 12-16 smni, kichik maktab yoshidagi bolalarda 3-5 smni va yuqori
sinf bolalarda 5-7 smni tashkil etadi.
Tadiqqotda ko’krak qafasini aylanasini o’lchash uchun tavsiya etilgan usul
talablariga to’la rioya etildi va o’lchovlar o’tkazildi.
III. Tana vaznini aniqlash uchun tibbiyot amaliyotida foydalanadigan
tarozi dan foydalanildi. O’lchovni bolalarni kiyimsiz va oyoq kiyimini yechgan
holda amalga oshirildi. Tarozi ko’rsatkichlari maxsus daftarda qayd etilib borildi.
50

III. BOB. Asosiy qism
3.1. Bolalar va o’smirlarning bo’yini balandligiga akselerasiyani ta’siri
Bolalar va o’smirlarning bo’yini balandligi yoki uzunligini aniqlash
antropometrik o’lchovlarning ko’rsatkichi hisoblanadi.
Bolalar va o’smirlarning jismoniy rivojlanishida bu ko’rsatkich doimiy
ravishda aniqlanib turiladi. Chunki bu ko’rsatkich bo’yicha bolalar va
o’smirlarning yoshga xos ravishda o’sishi va rivojlanishiga baho beriladi.
O’sish va rivojlanish qonuniyatiga ko’ra tananing bo’yiga o’sish ham
notekis bo’ladi. Uning notekisligi qo’yidagicha namoyon bo’ladi. Yangi tug’ilgan
bolaning bo’yi 48-52 sm bo’ladi. Bola hayotining birinchi yilida uning bo’yi 25 sm
o’sadi va 75 smni tashkil etadi.
Ikkinchi yili tananing o’sishi sekinlashadi va u faqat 10 sm ga o’sadi.
Keyingi yillarda (6-7 yoshgacha) o’sish tezligi yanada sekinlashadi. Kichik maktab
yoshining boshlanishida bo’y 6-10 sm, 8-10 yoshda kelib esa 3-5 smga o’sadi.
Jinsiy balog’atga yetish davrida o’sish tezligi yana ortadi, har yili o’sish 5-10 sm ni
tashkil etadi. Tana o’sishining eng ko’p ortishi qiz bolalarda 12 yoshga kelib, o’g’il
bolalarda esa 15 yoshda kuzatiladi. Bo’yning o’sishi asosan qiz bolalarda 19
yoshga kelib, o’g’il bolalarda esa 20 yoshga kelib tugallanadi. Yangi tug’ilgan
davrdan to voyaga yetgunga qadar insonning bo’yi 3, tanasi – 3,5, ko’llari – 4,
oyoklari – 5 marotaba uzunlashadi. Tananing bo’yicha o’sishi hayotning birinchi
yilida uning massasini ortishi bilan, keyingi davrda sekinlashishi esa – funksional
tizimlarning hujayralari, to’qimalari, a’zolari differensiyalashuvi jarayonlarini
faollashuvi bilan bog’liq bo’ladi.
Kitoblarda o’sish va rivojlanish jarayonlari barqarorlashgan aholi guruhlari
mavjudligiga oid ma’lumotlar berilgan. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan Yevropa
mamlakatlarida menarxe yoshi 12,7-13 yilni tashkil etadi va keyinchalik pasayish
kuzatilmaydi.
51

Shu munosabat bilan S.S.Solixo’jayev, A.P.Sayfulina, M.D.Raxmatullayeva,
N.S.Xo’jayeva va M.F.Fayziyevlar tomonidan 1988 yilda Toshkent shahrida
yashovchi maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning jismoniy rivojlanishi
ko’rsatkichlari tekshirilgan.
4-jadval
Toshkent shahridagi rus millatiga mansub maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalar jismoniy rivojlanishiningn (bo’yini balandligi) ko’rsatkichi
Yoshi Jinsi Bo’yini balandligi, sm
3 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 96,3±0,31
96,2±0,31
4 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 104,2±0,35
1030±0,31
5 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 110,6±0,32
109,4±0,31
6 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 116,7±0,32
116,9±0,33
7 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 122,3±0,43
121,6±0,46
52

Toshkent shahrida mahalliy millatiga mansub maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalar jismoniy rivojlanishining (bo’yni balandligi) ko’rsatkichi
5-jadval
Yoshi Jinsi Bo’yini balandligi, sm
3 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 96,0±0,36
95,0±0,36
4 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 101,4±0,30
101,5±0,27
5 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 103,0±0,28
107,3±0,29
6 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 114,0±0,30
114,0±0,30
7 yosh o’g’il bolalar
qiz bolalar 118,8±0,50
118,5±0,41
Bolalarning jismoniy rivojlanishiga baho berish somatometrik ma’lumotlarni
o’rganishni o’z ichiga oldi va umumiy qabul qilingan bir xil uslub asosida
aniqlangan.
1972, 1978 yillardagi ma’lumotlarni olingan natijalar bilan taqqoslash
shunday xulosaga olib keldiki russ millatiga va tub aholiga mansub bolalar
o’rtasida akselerasiya mavjud bo’lib, aslida uning pasayish moyiligi ko’zaga
tashlandi. Tadqiqotlarning natijalari tekshirilgan bolalarning 70 foizi o’rtacha
jismoniy rivojlangan bolalar ekanligini ko’rsatdi. Rus millatiga mansub o’g’il va
qiz bolalarning jismoniy rivojlanish ko’rsatkichlariga baho berar ekanmiz, barcha
yosh guruhlarida bo’y o’sishi oshganligini qayd etish kerak (4-jadval). Mahalliy
millatga mansub barcha yoshdagi bolalarda ham xuddi shunday (5-jadval) biroq
ayrim ko’rsatkichlar bo’yicha nisbiy qiymat ruslarga qaraganda ancha past
O’zbekistonda bunday tadqiqotlar V.V.Shirokova-Divayeva (1939-1940);
53

S.N.Yo’ldosheva (1945); D.I.Saidakbarova (1956); G.Z.Nurmuxamedov va
O.T.Umnurseva (1972); K.S.To’laganov (1978) tomonidan o’tkazilgan. Bunda
Toshkent shahrida yashovchi bolalar va o’smirlarlarning jismoniy rivojlanishi
o’rganilgan. Ammo bu tadqiqotlar asosan maktabgacha yoshidagi bolalarni
jismoniy rivojlanishini o’rganishga bag’ishlangan.
Bundan tashqari bunday tadqiqotlar Moskva shahrida yashovchi 8-16 yoshli
o’g’il va qiz bolalarning jismoniy rivojlanishini o’rganish bo’yicha o’tkazilgan.
1890 yildan to 1982 yilgacha bolalar va o’smirlarning bo’yi o’sib kelgan.
N.I.Mixaylovani ma’lumotlariga ko’ra 1890 yilda o’g’il bolalarning bo’yining
balandliga 117,8, qiz bolalardiki esa 116,4 sm bo’lgan bo’lsa 1981 yilda bu
ko’rsaktchi quyidagicha o’zgargan: o’g’il bolalarda 127,4 sm qiz bolalarda esa
131,5 sm bo’lgan. Shuni ham ta’kidlash lozimki bu o’zgarish bir tekisda
bo’lmagan. Buni quyidagi 6-jadvaldan ham ko’rish mumkin.
Moskva shahrida yashovchi 8-16 yoshli o’g’il va qiz bolalarning bo’yini
balandligi ko’rsatkichi sm ga (1890-1982 yillar).
6-Jadval
Yoshi O’g’il bolalar Qiz bolalar
I II III I II III
8 5,5 6,9 -1,5 5,5 7,9 2,7
9 6,5 7,8 -1,0 6,5 7,9 5,8
10 6,7 0,7 0,9 5,7 8,7 3,6
11 5,5 13,3 0,1 5,5 13,3 0,7
12 8,0 10,0 2,3 2,0 10,0 4,7
13 8,4 11,1 1,4 8,4 10,1 4,3
14 6,7 7,2 0,1 7,7 7,1 3,3
15 9,6 5,0 3,1 8,6 5,0 5,0
16 7,2 6,5 3,6 7,2 3,2 5,6
54

I – 1890-1966 yillar
II – 1936 – 1969 yillar
III - 1969 – 1982 yillar
Ma’lumotlardan ko’rinmoqdaki eng katta o’zgarish 90 yillarning boshidan
30 yillargacha bo’lgan. Bunday o’zgarishni mualliflar sosial tizimini o’zgarishi,
aholini yashash sharoitini yaxshilanib borishi ham aholini migrasiyasi bilan
bog’lashgan. Ikkinchi jahon urushi davrida bu ko’rsatkich pasayib ketsin, chunki
bu vaqtda aholini turmush sharoitini pasayishi hamda bolalar va o’smirlarni ruhiy
zo’riqishni bzaga kelgan. 1950 yillardan boshlab bolalar va o’smirlarni bo’yini
o’sish tezlashganligi to’g’risida ma’lumotlar mavjud.
Biz tomonimizdan o’tkazilgan tadiqqotlarga ko’ra O’zbekiston sharoitida
(Samarqand misolida) ham bolalar va o’smilarni jismoniy rivojlanishi o’zgarib
borgan, ammo bu o’zgarishlar bir tekisda emas. Buni jadvallardan (7-10) va
rasmlarini (4-5) ham ko’rish mumkin. O’tkazilgan tadqiqotlarga ko’ra O’zbekiston
sharoitida yashovchi o’g’il va qiz bolalarning bo’y o’sgan hamda bu hozir ham
davom etmoqda.
55

7-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning bo’y
balandligi ko’rsatkichi
O’g’il bolalar
Yoshi Bo’y balandligi, sm
7 125,8
8 134,4
9 133,3
10 142,2
11 153,8
12 156,0
13 168,7
14 175,9
15 175,5
8-Jadval
7-15 yoshli shahar sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning bo’y
balandligi ko’rsatkichi
O’g’il bolalar
Yoshi Bo’y balandligi, sm
7 123,8
8 129,6
9 132,5
10 138,3
11 147,4
12 147,7
13 158,1
14 161,3
15 161,7
56

9-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi qiz bolalarning bo’y balandligi
ko’rsatkichi
Qiz bolalar
Yoshi Bo’y balandligi, sm
7 124,1
8 134,8
9 134,0
10 139,2
11 144,8
12 153,3
13 167,2
14 167,5
15 170,2
10-Jadval
7-15 yoshli shahar sharoitida yashovchi qiz bolalarning bo’y balandligi
ko’rsatkichi
Qiz bolalar
Yoshi Bo’y balandligi, sm
7 123,8
8 129,6
9 132,5
10 138,3
11 147,4
12 147,4
13 158,1
14 161,3
15 161,7
57

Somatometrik o’lchovlardan ko’rinmokdaki bolalar va o’smirlarni bo’y
balandligi ko’rsatkichi o’zgarib bormoqda va buni akselerasiyani ta’siri desa
bo’ladi. Bolalar va o’smirlarni jismoniy rivojlanishishi (bo’y balandligi bo’yicha)
tahlil etilganda qishloq sharoitida yashovchi o’g’il va qiz bolalarning bo’y
balandligi shahar
4-rasm. 7-15 yoshli o’g’il bolalarning bo’y balandligi ko’rsatkichi
5-rasm. 7-15 yoshli qiz bolalarning bo’y balandligi ko’rsatkichi
58

sharoitida yashovchi tengdoshlariga nisbatan o’g’il bolalarda yoshiga qarab 2-13,8
sm.gacha baland ekanligi hamda qiz bolalarda 0,3-8,5 sm gacha baland ekanligi
aniqlandi. Shunga ko’ra akselerasiyani bu ko’rsatkichi bo’yicha ta’siri qishloq
sharoitida shahar sharoitiga nisbatan yuqori ekanligi ko’rinmoqda.
Bu qishloq sharoitidagi ijtimoiy muhitini hamda yashash tarzini va atrof
muhit omillarining o’ziga xos ta’siridan dalolat bermoqda.
Olingan natijalarni S.S.Solixo’jayev tomonidan 1988 yilda o’tkazilgan
tadqiqotlar ma’lumotlari bilan qiyoslasab 25 yil davomida 7 yoshli qishloqda
yashovchi o’g’il bolalarni bo’yi 7 sm ga o’sgan bo’lsa shahar sharoitida bu
ko’rsatkich 3.3. sm ni tashkil etadi. Raqamlardan ko’rinmoqdaki g’qishloq va
shahar sharoitida yashovchi bolalar va o’smirlarni bo’yi balandligiga akselerasiya
o’z ta’sirini ko’rsatmoqda. Shu munosabat ta’kidlash lozimki O’zbekiston
sharoitida ham bolalar va o’smirlarni jismoniy rivojlanishiga akselerasiyani o’ziga
xos ta’siri mavjud. Ammo boshqa mamlakatlardagi (Moskva shahri) shu yoshli
bolalar va o’smilarni bo’yi balandigi bilan qiyoslaganda (1981 yildagi ma’lumot
bilan) farqi juda kam ekanligi aniqlandi.
Hozirgi vaqtda ushbu tadqiqotlarni qo’llamini kengaytirish va katta
miqdordagi hamda turli yoshdagi bolalarni va o’smirlarni jismoniy rivojlanishini
o’rganish rejalashtirilgan.
5959

3.2. Bolalar va o’smirlarningn tana vazniga akselerasiyani ta’siri
O’sish va rivojlanish tirik materiyaning umumiy biologik xususiyatlari
hisoblanadi, uzluksiz ilgarilovchi jarayon ko’rinishida bo’ladi. U yoki bu fiziologik
tizimlarning tuzilishida yoki faoliyatida yoshga oid xususiyatlarning mavjudligi,
bola organizmini alohida yoshga oid davrida to’laqonli rivojlanganligini
ko’rsatmaydi. Aynan shunday o’ziga xos xususiyatlar majmui u yoki bu yosh
davrini tavsiflaydi. Organizm o’sishi va rivojlanishida barcha etaplarni bolalik
o’smirlik, yoshlik, yetuklik davrlarini bosib o’tadi. O’sish bu organizmning miqdor
ko’rsatkichi rivojlanish esa sifat ko’rsatkichi bo’lib, bu ikki jarayon notekislik,
ya’ni gesteroxroniya, uzluksizlik va akselerasiya jarayonlari asosida yuzaga
chiqadi.
Organizmning normal holatida o’sish va rivojlanish bir-biri bilan juda yaqin
aloqada va hamkorlikda bo’lsa ham, ular bir vaqtda va bir xil jadallikda sodir
bo’lmaydi, chunki biron-bir a’zo massasining kattalashishi uni bir vaqtda
funksional jihatdan takomillashuvini bildirmaydi. Ontogenezda birinchi navbatda,
ontogenezning ushbu bosqchichida yoki yaqin kelajagida organizmni yashashi
uchun zarur bo’lgan a’zo va tizimlarning rivojlanish tezligi o’zgaradi. Ushbu
bosqichda zarur bo’lmagan funksional tizimlarning rivojlanishini esa aksincha
orqada qoladi. Shunga ko’ra o’sish va rivojlanish notekis davom etadi. Notekis
rivojlanishida akselerasiya jarayonini ham e’tiborga olish lozimdir. O’sish va
rivojlanish davrida akselerasiya bolalar va o’smirlarning antropometrik
ko’rsatkichlarida ta’sir etadi. Bu to’g’risida ilmiy manbalarda ma’lumotlar mavjud.
Bir qator mualliflarning, xususan G.N.Salnikova, M.V.Antrpoova va
boshqalarning tadqiqotlarida so’ngi 16-15 yillarda o’g’il va qiz bolalarning
antropometrik ko’rsatkichlarida o’zgarishlar mavjud.
Hozirgi vaqtda shunday ma’lumotlar borki, ularga ko’ra, bola hali ona
qornidaligidayoq, uning energiyasi oshadi va hayotining faol davr tugaguncha,
ya’ni organizmdagi barcha o’sish va rivojlanishi jarayonlari nihoyasiga yetguncha
60

davom etadi. G.N.Serdyukovskaya bilan R.A.Kalyujnayaning ma’lumotlariga
ko’ra akselerasiya o’smirlik davrida eng yuqori jadalikka yetadi.
1890 – 1982 yillar davomida Moskva shahrida yashovchi maktab yoshidagi
o’g’il va qiz bolalarning tana massasining tahlili shuni ko’rsatmoqdaki, o’g’il
bolalarning (8-16 yoshli) tana massasi 1890-1936 yillarda 1,3-4,7 kg.gacha, 1936-
1969 yillarda 2,5-8,4 kg gacha oshgan. 1969-1982 yillarda 0,7-2,5 kg gacha
o’zlargan qiz bolalarning (8-16 yoshli) tana massasi 1850-1936 yillarda 2,6-10,5
kg gacha, 1936-1969 yillarda 4,1-7,5 kg gacha oshgan. 1969 – 1982 yillarda esa
0,1-6,6 kg gacha o’zgargan. Raqamlardan ma’lum bo’lmoqdaki 1969-1982 yillarda
o’g’il va qiz bolalarning tana massasi kata miqdorda o’zgarmaganligi (11-jadval)
yaqqol ko’rinmoqda.
11-jadval
1890-1982 yillarda Moskva shahridagi maktab yoshidagi o’g’il va qiz
bolalardan tana massasining ko’rsatkichi
Yoshi O’g’il bolalar Qiz bolalar
Tana vazni (kg) Tana vazni (kg)
I II III I II III
8 1,3 2,5 0,7 2,6 4,1 0,1
9 1,3 5,2 0,1 3,2 6,4 2,6
10 1,9 5,6 0,9 3,1 7,5 0,7
11 2,0 7,2 0,3 4,0 7,6 2,5
12 3,0 7,1 0,5 4,0 9,0 3,0
13 4,7 8,4 2,6 7,5 7,7 1,9
14 - - 1,2 10,5 7,5 3,3
15 - - 3,6 - - 2,1
16 - - 2,5 - - 6,6
Jami 14,2 36,3 11,4 34,9 49,8 22,8
61

Izoh: I – 1890 – 1936 yillar
II – 1936 – 1969 yillar
III – 1969 – 1982 yillar
Bunday tadqiqotlar O’zbekistonda ham o’tkazilgan, ammo bu maktabgacha
yoshidagi bolalarda o’rganilgan S.yuN.Yo’ldosheva, D.I.Saidakbarova va
boshqalar tomonidan mahalliy va rus millatiga mansub bo’lgan bolalar bilan
o’tkazilgan.
Keyingi tadqiqotlar yangi tug’ilgan chakaloklar bilan o’tkazilgan va bunda
ko’proq ota-onani bir millatdan yoki turli millatlardan ekanligi hamda ota-onalarni
yashash joylarini masofalari hisobga olingan. Yaqin masofda yashovchilar orasida
barpo etilgan oilalar farzandlariga, uzoq masofada yashovchilar orasida barpo
etilgan oilalar farzandlariga hamda yaqin qarindoshlar oraisda barpo etilgan
oilalarda farzandlariga akselerasiyani ta’siri o’rganilgan. Olingan ma’lumotlarga
ko’ra millatlararo oilalardagi farzandlarda akselerasiya ta’siri borligi hamda uzoq
masofadan yashovchilar orasida barpo etilgan oilalar aniqlangan.
Bundan tashqari bir-biriga yaqin bo’lmagan oilalarni farzandlarida
O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida) Tayloq tumani………..maktabda biz
tomonimizdan o’tkazilgan tadqiqotlarda 7-15 yoshli maktabdagi bolalarining tana
vazni quyidagi ko’rsatkichlarga ega ekanligi aniqlandi. 7-15 yoshli o’g’il
bolalarning tana vazni 22,5 kg, 8 yoshda 28,5 kg, 9 yoshda 29,4 kg, 10 yoshda 33,2
kg, 11 yoshda 41 kg, 12 yoshda 44,1 kg, 13 yoshщda 52,9 kg, 14 yoshda 57,3 kg
va 15 yoshda 63,9 kg tashkil etdi. 7-15 yoshli qiz bolalarning tana vazni 7 yoshda
22,6 kg, 8 yoshda 29,3 kg, 9 yoshda 27,9 kg, 10 yoshda 34,1 kg, 11 yoshda 38,8
kg, 12 yoshda 39,6 kg, 13 yoshda 58,0 kg, 14 yoshda 57,2 kg va 15 yoshda 61,6 kg
tashkil etdi.
62

7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning tana vazni
ko’rsatkichi
12-jadval
Yoshi O’g’il bolalar, kg
7 24,4
8 36,5
9 33,9
10 42,8
11 53,7
12 57,7
13 68,5
14 70,8
15 73,7
7-15 yoshli shahar sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning tana vazni
ko’rsatkichi
13-jadval
Yoshi O’g’il bolalar, kg
7 21,5
8 28,5
9 29,4
10 33,2
11 41,0
12 44,1
13 52,9
14 57,3
15 63,9
63

7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi qiz bolalarning tana vazni
ko’rsatkichi
14-jadval
Yoshi Qiz bolalar, kg
7 24,3
8 32,4
9 32,9
10 39,5
11 40,7
12 53,7
13 67,5
14 67,9
15 69,4
7-15 yoshli shahar sharoitida yashovchi qiz bolalarning tana vazni
ko’rsatkichi
15-jadval
Yoshi Qiz bolalar, kg
7 22,6
8 29,3
9 27,9
10 34,1
11 38,8
12 39,6
13 58,0
14 57,2
15 61,1
64

Natijalardan ko’rinib turibdiki yosh ortgan sari bolalar va o’smirlarni tana
vazni ortib bormoqda. Bu holat o’sish va rivojlanish qonuniyatiga mos keladi.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatmoqdaki barcha yosh guruhlarda tana vazni bir tekisda
ortib bormagan. Xuddi shunday holat Moskva shahrida bolalarda ham kuzatilgan
va bu jug’rofiy omillarga bog’liq emasligidan dalolat bermoqda.
Qishloq sharoitida yashovchi bolalar va o’smirlarni tana vazni tekshirilganda
quyidagi ko’rsatkichlar aniqlandi. O’g’il bolalarda 7 yoshda 24,4 kg, 8 yoshda
36,5 kg 9 yoshda 33,9 kg, 10 yoshda 42,8 kg, 11 yoshda 53,7 kg, 12 yoshda 57,7
kg, 13 yoshda 68,5 kg, 14 yoshda 7,08 kg, 15 yoshda 73,7 kg. Shahar sharoitida
yashovchi o’g’il bolalarning tana vazni qo’yidagi ko’rsatkichlarga ega ekanligi
aniqlandi. 7 yoshda 21,5 kg, 8 yoshda 28,5 kg, 9 yoshda 29,4 kg, 10 yoshda 33,2
kg, 11 yoshda 41,0 kg, 12 yoshda 44,1 kg, 13 yoshda 52,9 kg, 14 yoshda 57,3 kg,
15 yoshda 63,9 kg.
6-rasm. 7-15 yoshli o’g’il bolalarning tana vazni ko’rsatkichi
65

7-rasm. 7-15 yoshli qiz bolalarning tana vazni ko’rsatkichi
Shahar sharoitida ham yashovchi bolalarni tana vazni yosh katalashgan sari
ortib bormoqda va bu talabaga mos kelmoqda, ammo qishloq sharoitida yashovchi
hamda shahar sharoitida yashovchi bolalarni tana vazni muqoisa qilinganda shahar
sharoitida yashovchi bolalarda tana vaznining ortiq ekanligi ko’rinmoqda (12-15
jadvallar, 6,7 rasmlar). Albatta bu yashash sharoiti, ovqatlanish, medisina xizmati
va boshqa omillar bog’liq bo’lsa kerak. Shahar sharoitida yashovchi turli yoshdagi
bolalarda ham tana vazni bir tekisda oshmagan, masalan 9 yoshli bolalar bu
ko’rsatkich zikgdan 40 kg.gacha bo’lgani aniqlandi. Xuddi shunday holat boshqa
yosh guruhlarda ham kuzatildi.
Shuni ham ta’kidlash lozimki akselerasiyani tana vazniga ta’siri miqdor
ko’rsatkich bo’lib u jismoniy sifatlar rivojlanishiga o’z ta’sirini ko’rsatadi va
bolalar hamda o’smirlarni o’sishini oldinga ketishiga sababchi bo’ladi.
Rus millatiga mansub bolalar bilan O’zbekistonda yashovchi bolalar va
o’smirlarni tana vazni ko’rsatkichlari muqoisa qilinganda kata farq yo’qligi
aniqlandi va bu bizni sharoitda ham yashovchi bolalar va o’smirlarda
akselerasiyani borligidan dalolat bermoqda. Akselerasiyani tana vazniga ta’siri
yildan yilga ortib borayotganligi o’z tasdig’ini topmoqda. Bunday ma’lumotlar
ilmiy manbalarda ham mavjuddir va bu to’g’risida adabiyotlar tahlilida so’z
yuritilgan.
66

3.3. Bolalar va o’smirlarning ko’krak qafasi kengligiga akselerasiyani ta’siri
Ko’krak qafasining o’lchami ham jismonaiy rivojlanishga baho berishda
foydalaniladigan asosiy ko’rsatkichdir. Ko’krak qafasining o’lchami va shakli
rivojlanish davrida talay darajada o’zgaradi. Bu esa ichki a’zolarning kattalashuvi
va topografiyasining o’zgarishiga, yelka kamari mushaklarning jismoniy
yuklamalar ta’siriga va o’ziga xos ishiga, shuningdek kishi tanasining vertikal (tik)
holatiga bog’liq bo’ladi.
Ko’krka qafasining shakli bolaning yoshiga va tana tuzilishicha bog’liq.
Ko’krak qafasining shakliga to’sh suyag’i mos bo’ladi. Ko’krak qafasi
konussimon, silindrsimon (uzun, ensiz) va (kalta yenli) yassi bo’lishi mumkin,
bolaning yoshi ortishi bilan shakli o’zgarib turadi. Hayotning dastlabki yilida
ko’krak qafasi konussimon bo’ladi. 2,5-3 yoshda tananing o’sishiga mos ravishda
parallel o’sib boradi. Keyingroq gavdaning o’sishi ko’krak qafasining o’sishidan
tezlashadi. 12 va 13 yoshlarda ko’krak qafasining shakli katta odamnikiga o’xshab
qoladi, lekin o’lchamlari kichikroq bo’ladi. Ko’krak qafasi jinsiy jihatdan 15
yoshdan farq qila boshlaydi. Nafas olganda o’g’il bolalarda ko’krak qafasida pastki
qovurg’alar, qizlarda esa yuqori qovurg’alar ko’tariladi.
O’g’il bolalarda 8 yoshdan 10 yoshgacha ko’krak qafasining aylanasi bir
yilda 1-2 sm, 11 yoshdan boshlab 2-5 smga ortadi. 11 yashar o’g’il bolalarda
ko’krak qafasining o’sishi qiz bolalarnikiga qaraganda sekinlashadi. Jinsiy voyaga
yetish davrida, yoz va kuz oylarida ko’krak qafasining aylanasi tez o’sadi. Ko’krak
qafasining rivojlanishi skelet muskullarining rivojlanishiga bog’liq.
Yuqorida ko’rsatilganidek ko’krak qafasi kengligini ortishi notekis bo’lib
yoshga bog’liqdir. Ammo bolalar va o’smirlarni ko’krak qafasi kengligini aniqlash
orqali unga akselerasiyani ta’siri to’g’risida baho berish mumkin. Ilmiy
manbalarga (Nikityuk B.A.) ko’ra ushbu somatometrik ko’rsatkichga
akselerasiyani ta’siri mavjud va bu Moskva shahrida hamda boshqa shaharlarda
yashovchi bolalar va o’smirlarni jismoniy rivojlanishini o’rganganda aniqlangan.
67

O’zbekiston sharoitida ham ushbu masala qisman o’rganilgan. Tadqiqotlar
asosan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda o’tkazilgan.
S.S.Solixo’jayev va boshqalarni ma’lumotiga ko’ra Toshkent shahrida
yashovchi rus millatiga mansub va mahalliy millatga mansub maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarning ko’krak qafasi aylanasi katta farq qilmaydi va buni
jadvallardan ko’rish mumkin.
16-Jadval
Toshkent shahridagi rus millatiga mansub maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarning ko’krak qafasi aylanasi ko’rsatkichi
Yoshi Jinsi Ko’krak qafasi aylanish,
sm
3 o’g’il bola
qiz bola 52,3
51,4
4 o’g’il bola
qiz bola 54,5
53,0
5 o’g’il bola
qiz bola 56,0
54,5
6 o’g’il bola
qiz bola 57,7
51,8
7 o’g’il bola
qiz bola 60,0
58,1
68

17-Jadval
Toshkent shahridagi mahaliy millatga mansub maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarning ko’krak qafasi aylanasi ko’rsatkich
Yoshi Jinsi Ko’krak qafasi aylanish, sm
3 o’g’il bola
qiz bola 52,8
51,4
4 o’g’il bola
qiz bola 54,0
53,1
5 o’g’il bola
qiz bola 55,8
54,6
6 o’g’il bola
qiz bola 57,3
55,8
7 o’g’il bola
qiz bola 55,9
57,0
Ilmiy manbalarda maktab yoshidagi bolalarda bunday somatometrik
o’zgarishlarni o’rganilganligi kam uchraydi. Bu masala ko’proq xorijiy
mamlakatlarda o’rganilganligi to’g’risida ilmiy manbalarda ma’lumolar.
Shuni hisobga olib O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida) bolalar va
o’smirlarni ko’krak qafasi aylanasiga akselerasiyaini ta’sirini o’rganish zarurati
paydo bo’ladi. Ushbu ko’rsatkich shaharda va qishloq sharoitida o’rganildi va bu
natijalar 18-21 jadvallarda va 8-9 rasmlarga keltirilgan.
69

18-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning ko’krak
qafasi aylanasi ko’rsatki
Yoshi Ko’krak qafasi aylanish, sm
7 65,2
8 67,8
9 72,8
10 83,1
11 84,1
12 84,3
13 87,4
14 89,9
15 105,4
8-rasm. 7-15 yoshli o’g’il bolalarda ko’krak qafasi aylanasi ko’rsatkichi
70

19-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi o’g’il bolalarning ko’krak
qafasi aylanasi ko’rsatki
Yoshi Ko’krak qafasi aylanish, sm
7 63,8
8 65,9
9 64,2
10 70,8
11 74,2
12 74
13 84,1
14 88,3
15 92,4
Olingan natijalaridan ko’niomqdaki 1988 yildagi ma’lumotlarga nisbatan
o’g’il bolalarni ko’krak qafasi aylanasi 5,2 smga ortgan. Bu albatta akselerasiyani
ta’siridir. Bundan tashqari qishloqda yashovchi bolalar va o’smirlarni ko’krak
qafasi aylanasi shaharda yashovchi tengdoshlariga nisbatan 1,4 smdan to 13
smgacha kengdir. Bunga sabab ijtimoiy muhit yashash tarzi va boshqa tabiiy
omillar bo’lishi mumkin. Bu omillar akselerasiyaga sabab bo’luvchi omillardan
hisoblanadi.
Qiz bolalarda ham ushbu somatometrik ko’rsatkichlar o’rganildi va quyidagi
natijalar olindi.
71

20-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi qiz bolalarning ko’krak qafasi
aylanasi ko’rsatki
Yoshi Ko’krak qafasi aylanish, sm
7 64,4
8 63,1
9 72,5
10 76,2
11 80,0
12 81,5
13 85,8
14 87,5
15 90,5
9-rasm. 7-15 yoshli qiz bolalarda ko’krak qafasi aylanasi ko’rsatkichi
72

21-Jadval
7-15 yoshli qishloq sharoitida yashovchi qiz bolalarning ko’krak qafasi
aylanasi ko’rsatki
Yoshi Ko’krak qafasi aylanish, sm
7 64,2
8 65,6
9 67,0
10 73,7
11 76,2
12 76,7
13 79,1
14 84,7
15 93,3
Natijalardan ko’rinmoqdaki shaharda yashovchi qiz bolalarning ko’krak
qafasi aylanasi qishloqda yashovchi tengdoshlariga nisbatan biroz kamdir. Bu
ayniqsa 8 yoshdan to 14 yoshgacha bo’lgan qizlarda yaqqol ko’rinmoqda.
Qishloqda yashaydigan qizlarni ko’krak qafasi aylanasiga rivojlanish akselerasiya
ko’proq ta’sir etganini kuzatish mumkin. 1988 yilga nisbatan 7 yoshli qiz
bolalarning ko’krak qafasi aylanasi 7,4 sm ga ortgan. Bu shu yillar davomida
akselerasiyani ijobiy ta’siri tufayli yuzaga kelgan deyishga asos bo’ladi. Boshqa
mamlakatlardagi shu yoshdagi bolalarda bu ko’rsatkich o’zgargan. Shuning uchun
O’zbekistonda o’rganilgan yoshlardagi o’g’il va qiz bolalarda ham bu ko’rsatkich
o’zgargan. Ammo bu ko’rsatkichni o’zgarishi boshqa mamlakatlardagi bolalardagi
ko’rsatkichdan katta farq qilmaydi. Shuni ham ta’kidlash lozimki ilmiy manbalarda
bu ko’rsatkich to’g’risida ma’lumotlar kam uchraydi. Ilmiy manbalardagi
ma’lumotlar ko’proq yangi tug’ilgan bolalar bo’yicha berilgan. O’tkazilgan
tadqiqot O’zbekiston sharoitida ushbu ko’rsatkich bo’yicha ham rivojlanish
akselerasiyasi mavjudligidan dalolat bermoqda.
73

3.4. Akselerasiya va bolalar sporti
Hozirgi sportning xarakterli xususiyatlardan biri yosh sportchilarni
tayyorlashishning barga etaplarida trenirovka jarayonini samaradorlishishi oshirish
va yosh me’yorini pasaytirishdan iborat. Bunday tendensiya hozirgi vaqtda
ko’pchilik sport turlarida 5 tadan 12 taga trenirovkalarni haftasiga o’tkazishiga
olib kelmoqda. Ko’pchilik musobaqalarda (shahar, viloyat, mamlakat, Yevropa,
Osiyo, Jahon va olimpiya o’yinlari) aynqsa sport gimnastikasi, suzish, figurali
uchish va boshqalarda balog’at yoshiga yetmagan bolalar g’olib bolib
chiqishmoqda. Bunday holatga bir tomonlama izoh berish qiyin. Buning asosida
ko’pchilik olimlarning fikriga ko’ra «asr tendensiyasi», ya’ni rivojlanish
akselerasiyasi bo’lishi mumkin. Uning ko’rinishlardan biri o’sish va
rivojlanishining tyezlashuvi, tayanch va harakat apparatining rivojlanishining
tezlashishi, muskul faoliyatining aerob va anaerob yo’llar bilan energiya bilan
ta’minlash hamda bolalar va o’smirlarning erta morfofunksional yetilishi
hisoblanadi.
Akselerasiya ta’sirida bolalar va o’smirlarning bo’yi balandligi, tana vazni
va ko’krak qafasi aylanasi bundan 120-150 yil oldin yashagan bolalarni
somatometrik ko’rsatkichlaridan oshganligi ilmiy manbalarda ko’rsatilgan.
Akselerasiyaga sabab bo’luvchi omillar va uni tushuntiruvchi qonuniyatlar
juda ko’p, ammo ularni birortasi ham akselerasiyaini sababini aniq ko’rsata
olmaydi. Shunga ko’ra bitta omilni emas bir nechta omilni kompleks ta’siri
akselerasiyaiga sabab bo’lishi mumkin.
Asr tendensiyasi yoki akselerasiya sportga ham o’z uzini qoldirmoqda.
Bolalarda hamda katta yoshdagi odamlarda tana andozlarining o’sganligi
kuzaytilmoqda. Hozirgi futbolchilar, suzuvchilar va voleybolchilarni tana
andozalari XX asrning boshida shu sport turlarida bilan shug’ullangan sportchilar
tana andolzaridan kattadir.
Akselerasiya harakat sifatlarining o’zgarishga ta’sir etmoqda. N.Grimini
ma’lumotlariga ko’ra 15-18 yoshli nemis maktab bolalari 1958 yilda balandlikka,
74

uzunlikka sakrash hamda yadro uloqtirish bo’yicha 1910 yildagi tengdoshlariga
nisbatan yaxshi natija ko’rsatishgan. S.M.Trombaxni ma’lumotlariga ko’ra 1966
yilda 13 yoshli Moskvada yashovchi maktab bolalari 1927 yilda 15 yoshli bolalar
tomonidan ko’rsatilgan natijalarni berishgan.
Hozirgi vaqtda akselerasiyani hisobga olgan holda bir qator mamlakatlarda,
ayniqsa Rossiyada 7 yoshdan boshlab figurali uchish, suzish, tennis, sport va
badiiy gimnastika, 8 yoshdan boshlab akrobatika va suvga sakrash, 9 yoshdan
biatlon, parus sporti, tramplindan sakrash, kurash, 10 yoshdan boshlab akademik
greblya, voleybol, basketbol, fextovaniye, konkida yugurish spoti, 11 yoshdan
boshlab xokkey, yengil atletika, 12 yoshdan boks, velosiped sporti, 13 yoshdan
og’ir atletika kabi sport turlari bilan shug’ullanishga ruxsat berilgan.
Ayrim murabbiylar tajribadan kelib chiqqan holda sport va badiiy
gimnastika, suzish konkida uchish turlari bilan shug’ullanishni yuqorida,
ko’rsatilgan yoshdan 2-3 yil oldin boshlashni maslahat berishmoqda.
Yosh suzuvchilar, gimnastlar, akrobatlar, tennischilar va figurachilarning
o’sish va rivojlanishi tugamasdan 16-17 yoshda morfofunksional darajaga ega va
bu ularga yuqori sport natijalarni ko’rsatishga imkon bermoqda.
Hozirgi vaqtda o’tkazilgan tadqiqotlar va kuzatishlar bolalar va o’smirlarni
jismoniy rivojlanishi 1,5-2 yoshga oldinga ketmoqda. Lekin barcha antropometrik
ko’rsatkichlar bir xil emas. Ayrimlarida 2 ta somatometrik ko’rsatkich oldinda
bo’lsa, boshqalar bitta ko’rsatki oldinga siljigan bo’lishi mumkin.
Akselerasiya ta’sirida bolalar va o’smirlar organizmning ko’pgina fiziologik
ko’rsatkichlari katta odamlarnikiga mos kelmoqda. Bu ayniqsa yurak, nafas va qon
aylanish faoliyatiga mos kelmoqda.
Jismoniy mashqlar bilan shug’ullanishda maksimal ish bajarishda, bolalar va
o’smirlar yuqori natijalar ko’rsatishmoqda.
Shuni ham ta’kidlash lozimki bolalarni va o’smirlarni tibbiy nazoratdan
o’tkazishda individual akselerasiyaga e’tibor berish lozimdir, chunki bunday
bolalarda organizmni miqdor o’zgarishi sifat o’zgarishiga mos kelmasligi mumkin.
Bu esa bolalar va o’smirlarning sog’lig’iga zarar yetkazadi.
75

Hozirgi vaqtda bir qator sport turlari bo’yicha bolalar va o’smirlar sportda
katta yoshlilar natijalarini ko’rsatib xalqaro musobaqalarda g’olib bo’lishmoqda.
Bular qatoriga 13 yoshli Janubiy Koreyalik Kim Yun Mi, 16 yoshli Amerikalik
Maykl Felps, 15 yoshli Ruminiyalik Aureliya Dobre va 9 yoshli O’zbekistonlik
Nodirbek Abdusattorovni kiritish mumkin. Bular ko’rsatilgan yoshda o’zlari
tanlangan sport turlari bo’yicha xalqaro musobaqalar g’olibi bo’lishgan.
Akselerasiya ta’sirida bolalarni sportga jalb etish o’zini ijobiy natijalarni
ko’rsatmoqda. Bolalar va o’smirlarni sportga jalb etishdan oldin qaysi
somatometrik ko’rsatkichga akselerasiya ta’sir etganligini aniqlash muhim amaliy
ahamiyat kasb etadi. Buni pedagoglar, murabbiylar va tegishli mutaxassislar
hisobga olishlari lozimdir.
76

MUXOKAMA
Dissertasiyada ko’rsatilgan «Asr tendensiyasi» yoki boshqacha qilib
aytganda akselerasiya muammosini o’rganish va uni sabablarini aniqlash bo’yicha
olimlar ko’p ilmiy izlanishlar olib borishmoqda. Olingan natijalar ilmiy nashlarda
va o’quv adabiyotlarda chop etilmoqda. Shunga qaramasdan akselerasiyani
o’rganilmagan qirralari ko’p. Dunyoni barcha mamlakatlarida ushbu masala
o’rganilmoqda deyish xatto bo’ladi. Bu masalani ko’proq Yevropa
mamlakatlaridagi olimlar o’rganishmoqda va ilmiy adabiyotlarda shular tomonidan
bajarilgan ishlar natijalari chop etilgan.
Sobiq ittifoq davrida Rossiya omillari ham bu masalani o’rganishgan, ammo
har tomonlama o’rganish va xulosalar hamda tavsiyalar byerish ko’proq bir
tomonlama bo’lgan, ya’ni akselerasiya ta’siri bo’lishi mumkin bo’lgan barcha
ko’rsatkichlar hisobga olinmagan. Shunga ko’ra ilmiy manbalarda mualliflar
tomonidan keltirilgan ma’lumotlar ayrim hollarda bir biridan farq qiladi.
Akselerasiya haqiqatdan ham 130-150 yil davomida kuzatilmoqda. Ayrim
darvlarda tezlashuvi yoki pasayishi kuzatilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida
akselerasiyani to’xtagani to’g’risida ma’lumotlar ham mavjud. Olimlarning fikriga
ko’ra bu aholini turmush tarzini hamda medisina xizmatini pasayishi va bolalar
hamda o’smirlarning ruhiy zo’riqish bilan izohlanadi.
Hozirgi vaqtda akselerasiya masalasiga e’tibor kuchayib bormoqda.
Akselerasiya to’xtaydimi yoki bu hali davom etadimi degan savolga javob aniq
emas va bu sohada izlanishlar davom etmoqda.
O’zbekiston sharoitida akselerasiya masalasi XX asrning o’rtalaridan
boshlab o’rganilgan. Ammo bu izlanishlar ko’proq maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarda va yangi tug’ilgan bolalarda o’tkazilgan. Maktab yoshidagi bolalar
bo’yicha ma’lumotlar juda kam.
Shuni inobatga olib O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida)
akselerasiyani rivojlanishini aniqlash uchun maktab bolalarini somatometrik
ko’rsatkichlari o’rganildi. Akselerasiyani qishloq sharoitida hamda shahar
77

sharoitida ta’sir etish farqini aniqlash uchun Tayloq tumanidagi 40 raqamli hamda
Samarqand shahridagi 39 umumta’lim maktablaridagi o’quvchilar bilan tadqiqotlar
o’tkazildi. Tadqiqotlar natijalariga ko’ra O’zbekiston sharoitida ham kaselerasiya
rivojlanmoqda. U bolalar va o’smirlarni somatometrik ko’rsatkichlarida ta’sir
etgan. Natijada bolalar va o’smirlarni bo’yi balandligi, tana vazni va ko’krak qafasi
aylanasi o’zgargan.
Qishloq sharoitida yashaydigan va shahar sharoitida yashaydigan bolalar va
o’smirlarga akselerasiyani ta’sinri bir xil emas. Buni izxlanishlar natijalari
tasdiqladi.
Qishloqda sharoitida yashaydigan bolalarni somatometrik ko’rsatkichlari
shahar sharoitida yashaydigan bolalarni somatometrik ko’rsatkichlariga nisbatan
ancha kata ekanligi aniqlandi.
Bugunga qishloq sharoitining o’ziga xos ijtimoiy muhiti, turmush tarzi,
tabiiy omillari hamda oilaviy sharoitlar sabab bo’lishi mumkin.
Bu farq o’g’il bolalarda ham qiz bolalarda kuzatildi. Shuni ta’kidlash, joizki
7-15 yoshli bolalar va o’smirlar somatometrik ko’rsatkichlari bir tekisda bir xil
emas va bir-biridan farq qiladi. Bu akselerasiyani individualigidan dalolat
byermoqda.
O’tkazilgan ilmiy izlanish natijalari bo’yicha sportga mo’ljallash va tanlash
kabi ishlarini olib borish mumkin.
Ma’lumki hozirgi vaqtda sportga tanlash 1,5-2 yil oldinga ketmoqda. Bunga
akselerasiyani ta’siri tufayli erishilmoqda. Shunga ko’ra sportdagi yosh ham ancha
yosharib bormoqda va hali balog’at yoishga yetmagan bolalar va o’smir xalqaro
musobaqalarga qatnashib g’olib bo’lishmoqda.
Olingan natijalar shundan dalolat bermoqdaki akselerasiya barcha
somatometrik ko’rsatkichlarda bir xil ta’sir etmayapti. Ba’zi hollarda bitta,
ba’zilarida esa ikkita ko’rsatkichga ta’sir etmoqda.
Buni ta’lim-tarbiya jarayonida hamda sportga jalb etishga hisobga olinishi
kerak. Akselerasiya bolalarni sog’lig’iga qanday ta’sir etayotganligi to’g’risida
ham ilmiy manbalarda ma’lumotlar mavjud. Bu ma’lumotlarni ko’pchiligi
78

akselerasiyani bolalar va o’smirlarni sog’lig’iga ijobiy ta’sir etayotganligi
to’g’risida bo’lsa, ayrimlarida salbiy ta’sir etayotganligi to’g’risida fikrlar
yuritilgan. Shularni barchasini hamda o’tkazilgan izlanishlarni hisobga olgan holda
shuni aytish joizki barcha mamlakatlar qatori O’zbekiston ham bolalar va o’smirlar
o’sish va rivojlanishiga akselerasiya ta’sir etgan hamda uni ta’siri davom etmoqda.
Bu sohada yana izlanishlarni davom ettirish va uni batafsil o’rganish nazarda
tutilgan.
79

XULOSALAR
1. O’zbekiston sharoitida (Samarqand misolida) rivojlanish akselerasiyasini
mavjudligi va davom etayotganligi ilmiy izlanishlar natijalariga ko’ra aniqlandi.
2. 7-15 yoshli umumta’lim maktab o’quvchilarni somatometrik
ko’rsatkichlariga akselerasiyani ta’sir etayotganligi isbotlandi.
3. 7 yoshli o’g’il bolalarning bo’yi 19888 yildagi tengdoshlariga nisbatan 7
smga o’sganligi aniqlandi.
4. 7-15 yoshli qishloqda yashovchi o’g’il bolalarning bo’yi shu yoshli
shaharda yashovchi o’g’il bolalarning bo’yidan 2-13,8 sm baland ekanligi
aniqlandi.
5. 7-15 yoshli bolalar va o’smirlarning tana vazni va ko’krak qafasi aylanasi
olingi tengdoshlariga nisbatan oshganligi tasdiqlandi.
6. Sport turlari bilan shug’ullanuvchilar yoshi pasayib borishi tufayli
akselerasiyani somatometrik ko’rsatkichlarga ta’sir doirasi hisobga olinishi
lozimdir.
7. Akselerasiyani somatometrik ko’rsatkichlarga individual ta’siri tufayli
bolalar va o’smirlarni sportga tanlash hamda mo’ljallashda buni hisobga olish
zarurdir.
80

Amaliy tavsiyalar
1. Akselerasiya bolalarni ta’lim tarbiya jarayoniga ham ta’sir etadi. Hozirgi
vaqtda o’quv xonalarni, laboratoriya va ustaxonalarni tayyorlashda hamda undagi
jihozlarni ayniqsa mebellarni tanlashda buni hisobga olish kerak.
2. Akselerasiya barcha somatometrik ko’rsatkichlarda bir xil ta’sir
etmasligini hisobga olgan holda bolalar va o’smirlarni sportga mo’ljallash hamda
tanlashda buni e’tiborga olish kerak.
3. Sportni yosharib borishini hisobga olgan holda bolalar va o’smirlar bilan
sport mashg’ulotlarini tashkil etishda akselerasiyani individuallishiga e’tibor
qaratish lozim.
4. 7-15 yoshli qishloqda yashovchi va shaharda yashovchi bolalar uchun
jismoniy yuklamalarni me’yorlashda ularni barcha antropometrik ko’rsatkichlarini
hisobga olish lozimdir.
5. Akselerasiyani bolalarni sog’lig’iga ta’sirini doimiy ravishda tibbiy
nazorat orqali aniqlab borish lozimdir.
81

Adabiyotlar ro’yxati
1. I . A . Karimov . Yuksak ma ’ naviyat yengilmas kuch . Toshkent, 2008.
2. I.A.Karimov. Barkamol avlod orzusi. Toshkent, 1998.
3. I.A.Karimov. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining
poydevori. Toshkent, 1997.
4. I.A.Karimov. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. Toshkent,
1997.
5. Azimov I., Sobitov Sh. Sport fiziologiyasi. Toshkent , 1993 y . 15-13
bet .
6. Azimov I. Jismoniy tarbiyaning yosh fiziologiyasi. Toshkent 1994 y.
4-26 bet.
7. Azimov I. Fiziologiya. Toshkent, 1995 y. 3-17 bet.
8. Almatov K.T., Klemeshyeva L.S., Matchanov N.T., Allamuratov Sh.I.
Ulg’ayish fiziologiyasi. Toshkent, 2004 y. 5-35 bet.
9. A.B. Chochovadze., I.I.Boxrax., R.N. Goroxov. Fizicheskoye
razvitiye detey i podrostkov, issledovaniye i osenka. Detskaya sportivnaya
medisina. Moskva 1994 g. 144.
10. A.A. G uminskiy., N.N.Leonteva., K.V.Marinova. Rukovodstvo k
laboratornыm zanyatiyam po obщyey i vozrastnoy fiziologii. Moskva, 1990 g. 40-
50.
11. A.P. Laptev. Beregi zdorovye s molodu. Moskva 1995 g.
82

12. B.V. Semeyev., V.R.Nikolayev. Zdorovya s molodu. Gorkiy, 1984 g.
15.
13. Biologiya individualnogo razvitiya. Kurs leksiy. Tashkent, UzMU,
1999 g. 30-35.
14. B . A . Asadova ., M . K . Sharipova ., Problem ы nasledstvenn ы x bolezney
v detskom vozraste . Med . Jurnal . Uzbekistana 1988 №1
15. V.A.Sodiqov., L.S.Qo’chqorova., Sh.Qurbonov. Bolalar va o’smirlar
fiziologiyasi va gigiyenasi. O’quv qo’llanma. Toshkent 2005 y. 20-25.
16. V.I.Dubrovskiy Gigiyena fizicheskogo vospitaniya i sporta. Moskva.
2002 g.
17. G.N. Serdyukovskaya sosialnoye usloviya i sostoyaniya zdorovya
shkolnika. Moskva 1998 g. 184
18. G. N.Serdyukovskiy., S.M.Grombax. Gigiyenicheskaya osenka
obucheniya uchashixsya v sovremennoy shkole. Moskva, 1992 g. 22-32.
19. Gigiyena detey i podrostkov. Uchebnaya literatura dlya studentov
medisinskix institutov (pod redaksii prof. V.N.Ksuxalonka)
20. G.I.Kujenko I.F.Komonov Rejim dnya shkolnika. Moskva. 1983 g.
21. Detskaya sportivnaya medisina (pod redaksii prof. S.B.Tixvenskogo).
Moskva 1984 g.
22. D . D . Sharipova ., L . M . Semenova ., S . G . Agadjanova . Oxrana zdorovya
shkolnikov . Tashkent, 1984 g
23. D.Sharipova., O’quvchilar salomatligini saqlash. Toshkent 1984 y.
10-16.
83

24. D.Sharipova. O’quvchilar gigiyenasi. 1996 y. 20-24.
25. I.A. Arshavskiy., Fiziologicheskaya mexanizm ы i zakonomernosti
individualnogo razvitiya. Moskva 1982 g. 40-60.
26. K.T.Almatov., L.S.Klemesheva., A.T.Matchanov. Vozrastnaya
fiziologiya. Tashkent, 2002 g. 5-24.
27. L.M. Semanova. Fizicheskaya kultura malchikam. Moskva 1987 g.
28. L.S.Klemesheva., M.S.Ergashev., Yoshga oid fiziologiya. O’ quv
qo’llanma Toshkent. 1991 y. 20-30 bet.
29. M.S.Irgashev., L.S.Klemesheva. Vozrastnaya fiziologiya. Uch.
Posobiye. Tashkent. 1995 g.
30. M.N.Karimova., Zdorovye i shkolnaya zrelost detey 6-letnogo
vozrasta. Med. jur. Uzbekistana. 1998 g. №6 2-3.
31. N.N.Liontyeva, K.V.Marinova Anatomiya i fiziologiya detskogo
organizma. Moskva 1996 g. 10-14.
32. Nikityuk B., Musagaliyeva G., Sapchenko K . Akselerasiya razvitiya
detey i yeye posledstviya. Almata, 1990 g. 7-50
33. Rukovodstvo dlya vrachey shkol ( pod redaksii G . N . Serdyukovskoy ).
Moskva 1989 g . 301.
34. S . Solix o’ jayev . Gigiyena. O’quv qo’llanma. Toshkent, 1996 y. 10-15.
35. Solixo’jayev S. Bolalar va o’smirlar gigienasi. Toshkent, 1991 y. 3-26
bet.
36. Sodiqov Q., Aripova S., Shaxmurova T. Yosh fiziologiyasi va
gigiena. Toshkent, 2009 y. 34-49 bet.
84

37. Sovremenn ы ye metodiki gigiyenicheskix issledovaniy (pod redaksii
prof. M.N. Lobidkina). Leningrad 1987 g. 18.
38. S.N.Galperin. Anatomiya i fiziologiya cheloveka. Moskva 1994 g. 10-
15.
39. U.Z.Qodirov. Odam fiziologiyasi. Toshkent, 1996.
40. F.N.Vaxobova. Osobennosti lichnostnogo razvitiya shkolnika kak
faktor gotovnosti k shkole. Avtoref. Dis. Kand. Psixo. Nauk. Tashkent, 2000 g.
41. Q .Sodi q ov. O’quvchilar fiziologiyasi va gigiyenasi. Toshkent 1992 y.
5-10.
42. Q.Sodiqov. Oilaviy hayot gigiyenik hamda jinsiy tarbiya. Toshkent
1997 y. 10-20.
43. Q.Sodiqov., S.Oripova. Oilaviy hayotning tibbiy asoslari. O’quv
qo’llanma. Toshkent, 2003 y. 25-30.
44. Q.Sodiqov. Kichik maktab yoshdagi bolalar anatomiyasi, fiziologiyasi
va gigenasi. Toshkent, 2004 y. 10-15.
45. E.N.Nuritdinov. Odam fiziologiyasi. Toshkent, 2005.
46. Yu.N. Lesisin Zdorovya naseleniya i sovremenn ы ye teorii medisin ы .
Moskva. 1982 g. 326.
47. Ya.S.Vayanbaum. Jismoniy tarbiya gigiyenasi. Toshkent 1991 y.
48. www.bestreferat.ru
49. www.google.ru
85

Akselerasiya va uning bolalar va o‘smirlar organizmining jismoniy rivojlanishiga ta’siri

Купить