Algoritmlar va ularni yozish usullari, hisoblash jarayonlari - Informatika va AT - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	41.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Referatlar
Fan	Informatika va AT

Algoritmlar va ularni yozish usullari, hisoblash jarayonlari

Sotib olish

Algoritmlar va ularni yozish usullari, hisoblash
jarayonlari
Reja:
1. Algoritm va algoritmlash tushunchasi
2. Algoritmning xossalari
3. Hisoblash jarayonlari.

1. Respublikamiz qishloq xo’jalik o’quv yurtlarida yuqori malakali, xozirgi
zamon talablariga to’la javob beradigan etuk iqtisodchi, hisobchi, zooinjener,
zootexnik, agronom, menedjer, tadbirkor, ishbilarmon, marketing va boshqa
mutaxassislarni tayyorlash va qayta tayyorlash xozirgi zamon talabidir.
Respublikamiz Mustaqillikga erishgandan so’ng shaxsiy kompyuterlarning
keng tarqalishi, har bir kasbdagi kishilarning bilim darajasiga, kompyuter sabog’ini
egallashga bo’lgan talabini oshirib yubordi. Кompyuter savodi so’zining paydo
bo’lishi, kompyuter tuzilishi va ishlashi hamda ular bilan uzviy bog’liq bo’lgan
jarayonlarni algoritmlash va dasturlash kabi asosiy tushunchalarga borib taqaladi.
Har - kuni - turmushda, - ishda, - o’quv jarayonida ko’plab masalalarni echishga
to’g’ri keladi. Bu masalalarning mazmuni matematika va boshqa fanlar bilan
bog’lanishi shart emas. Tez-tez shunday voqeliklar yuzaga kelib turadiki, bunda
ularni echish, yaxshi echim usullarini aniqlash lozim bo’lib qoladi. Bu masalalarni
hal qilishda bir qancha yo’llar, ya’ni usullar bo’lishi mumkin. Butun umr bo’yi biz
shu masalalarni hal qilish yo’llarini va ularning eng qulay usullarini topishga
harakat qilamiz. Hayot o’zi algoritmdan iborat bo’lib, har bir kishining kundalik
ishi ma’lum tartibda bajariladi.
Bizning har birimiz harid qilish uchun magazinga kiramiz. Eslab ko’ring siz
harid qilish uchun magazinga kirishdan avval nima qilasiz. Ma’lum bo’lishicha,
magazinga kirishdan avval fikran qancha mablag’ingiz borligini (kirish
ma’lumotlari) va qanday narsalar sotib olishingiz (chiqish ma’lumotlari) zarurligini
aniqlaysiz. So’ngra qaysi yo’l bilan borib, qaysi magazinlarga kirib kerakli
narsalarni harid qilishni o’ylaysiz. Balki magazinga bir necha yo’l orqali borish
mumkin. Bu vaqtda siz zaruriy yo’lni tanlab olishga imkoniyat beruvchi shartni
aniqlaysiz. Masalan: Siz magazinga kirasiz, u erda sizga zarur narsalar yo’q. Bu
vaqtda nima qilish kerak, kerakli narsalarni harid qilish uchun izlab qaerga borish
kerak yoki bu niyatdan butunlay qaytish kerakmi. Bu holatlarni siz oldindan ko’rib
chiqqansiz, nima qilish zarurligini bilasiz.
Avvaldan o’ylab qo’yilgan bunday qoida, agar matematik termindan
foydalanilsa, algoritm deb atalishi mumkin. Inson hech qachon o’ylamasdan

kutilgan natijaga olib kelmovchi biror harakatni qilmaydi. Amalda bizning
miyamiz doimo algoritmlarni tuzish bilan band bo’lib, ma’lum maqsadga
erishishning yo’llarini o’ylaydi va izlaydi.
2. Algoritm quyidagi xossalarga ega bo’lishi kerak:
- bir qiymatlilik, ya’ni hamma narsa oldindan aniqlangan va hech qanday
ixtiyoriylikka joy yo’q;
- ommaviylikligi, ya’ni keng masalalar sinfining boshlangich ma’lumotlarini
turli variantlarda va ixtiyoriy mashinada ishlatilishi;
- natijaviyligi, ya’ni oxirgi natijani olishga majburligidir.
Algoritm deganda ijrochiga ko’rsatilgan maqsadga erishish yoki qo’yilgan
masalani echishga qaratilgan amallar ketma-ketligini bajarish uchun tushunarli va
aniq ko’rsatmalarni berish tushuniladi.
Algoritm so’zi arifmetik amallarni bajarish qoidalarini bayon qilgan IX
asrning buyuk matematigi Al-Xorazmiy nomini lotincha shaklidir. Dastavval
algoritmlar deganda ko’p xonali sonlar bilan to’rt arifmetik amal bajariladigan
qoida tushunilar edi. Кeyinchalik bu tushuncha qo’yilgan masalani echishga olib
keladigan qoida va amallarni ketma-ketligini belgilash uchun qo’llanila boshlandi.
Algoritmni yozishning bir qancha usullari bor. Jarayonlarni algoritmlashni
so’z bilan ifoda qilish, grafik usulda hamda jadval usulida yozish mumkin.
Algoritmlarni yozishning eng ko’p tarqalgan usullaridan biri-uni blok-sxema
tarzida ifodalashdan iboratdir. Bloklarning geometrik shakllari, sxemalar tuzish
qoidalari davlat standartiga mos ravishda belgilangandir. Shartli bloklarning
mavjudligi va ularning boshqa bloklar bilan bog’liqligiga qarab chiziqli,
tarmoqlanuvchi, takrorlanuvchi blok-sxemalar, shuningdek ularning
kombinasiyalari bo’lishi mumkin.
1. Algoritmlar blok-sxemalari-har bir amalga mos tarzda (boshlang’ich
ma’lumotlarni kiritish, hisoblash, tekshirish, takrorlashni boshqarish, natijalarni
chiqarish, hisoblashlarni tugatash) har xil geometrik shakllardan iborat bloklardan

tashkil topadi. Bloklar bajarilish tartibi bo’yicha, yuqoridan pastga, chapdan
o’ngga tomon chiziqlar bilan tutashtiriladi.
2. Chiziqli hisoblash jarayonini algoritmlashda qaysi ko’rinishdagi
algoritmdan foydalanish maqsadga muvofiqligini bilish uchun algoritmlar
turkumlanishini tahlil qilib, ular orasidagi aniq konstruksiyaga ega bo’lganini
ajratib olishga harakat qilamiz. Yuqorida biz magazinga harid qilish uchun kirish
ketma-ketligi, ya’ni harakat zanjirini algoritmini ko’rgan edik. Bu algoritmni
qo’shimcha shart qo’shib birmuncha boshqacharoq tuzamiz: agar magazinda bizga
kerakli narsalar bo’lmasa nima qilish kerak va bizning harakatimiz qaysi
yo’nalishga o’zgaradi. Shunday qilib, birinchi holda biz chiziqli algoritmga ega
bo’lamiz, ikkinchi holda esa - tarmoqlangan algoritmga, bunda shartga asosan bir
necha harakat ketma-ketligi (harakat yo’nalishi) bo’lishi mumkin. Blok-sxemali
shaklda ifodalash usulidan foydalanib, bu algoritmlarning tuzilish qoidasini ko’rib
chiqamiz.
Chiziqli algoritmda mantiqiy shartlar yo’q va u bitta hisoblash shohchasiga
egadir. Hisoblash shohchasi hisoblash yo’nalishi deb ataladi. Chiziqli algoritm
bloklarini bir-biri bilan boglangan chiziqli ketma-ketlik ko’rinishida tasvirlanadi.
Chiziqli algoritmni shartli tasvirlanishi quyidagicha bo’ladi: (bunda A1, A2, A3,
….An har-xil harakatlar)
Tarmoqlangan algoritm bir va bir necha mantiqiy shartlarni o’z ichiga oladi
va bir nechta hisoblash shoxchalariga ega.
Grafik tasvirlashda mantiqiy shartlar mantiqiy blok ichiga yoziladi va ikkita
"ha" va "yo’q" chiqishiga ega bo’lgani uchun ikkita hisoblash shoxchasini tashkil
etadi. Har bir shoxcha bo’yicha harakatlanganda keyingi mantiqiy blokni uchratish
mumkin, bu blok ham ikkita shoxchaga ega va hakozo. Tarmoqlangan algoritm
murakkab strukturasi daraxtni ildizi bilan tepaga qaralganini eslatadi. Faqat bitta
narsani esda tutish kerak. Algoritm sodda yoki murakkab strukturaga ega
bo’lishidan qatiy nazar bitta "tamom" blokiga egadir. Hamma shoxchalar, harakat
qaysi shoxchadan boshlangandan qatiy nazar oxirida bir joyda uchrashishi kerak,
ya’ni har doim "tamom" blokiga chiqishi shart.

Bizga ma’lumki, maktabda birinchi sinfda o’qituvchi arifmetik amallarni
bajarish, so’zlarni, gaplarni yozish qoidalari to’g’risida gapirib bergan. Har xil
berilgan ma’lumotlar uchun bitta qoidani juda ko’p marta ishlatish mumkinligini
tushunganmiz. Masalan: har qanday sonlar uchun qo’shish qoidasi to’g’riligi,
egani turlanishida aniq qo’shimchalarni qabul qilish qoidasi va hakozo. Bu holda
biz ko’p marotaba ishlatiladigan algoritmga duch kelamiz. Xuddi shunday
algoritmlar takrorlanuvchi algoritm deb nom olgan. Chunki kompyuterning asosiy
vazifasi insonni aql ishlatmaydigan faoliyatidan, ya’ni bir formula orqali
hisoblashlardan, bir xil matnni ko’p marotaba bosib chiqarishdan ozod qiladi.
Shuning uchun takrorlash algoritmini tuzishni aniq qoidasini tushinish, esda
saqlash juda ham zarurdir va uni har qanday algoritmini tuzishda unutmaslik kerak.
Takrorlash-bu algoritmni ko’p marotaba takrorlanuvchi qismidir.
Takrorlanuvchi algoritm-bu bitta yoki bir nechta takrorlashlarni o’z ichiga oluvchi
algoritmdir. Takrorlash parametri - bu takrorlanishga har bir yangi kirishda yangi
qiymatlarni qabul qiluvchi o’zgaruvchidir.
Shuningdek, takrorlanuvchi algoritmlarda bitta takrorlanish ichida yana bitta yoki
bir nechta boshqa takrorlanishlar yotishi mumkin. Bu holda hammasini o’z ichiga
oluvchi tashqi, u ichiga oluvchilar esa ichki takrorlanishlar deb ataladi.
Tashqi va ichki takrorlanishlarni tashkil etish qoidasi xuddi oddiy
takrorlanishnikidekdir. Tashqi va ichki takrorlashlarning parametrlari bir vaqtda
o’zgarmaydi, ya’ni tashqi takrorlanishni o’zgaruvchisining bitga qiymatida ichki
takrorlanishning o’zgaruvchisi hamma mumkin bo’lgan qiymatlarni qabul qilishi
mumkin.

Algoritmlar va ularni yozish usullari, hisoblash jarayonlari

Sotib olish