Alohida faoliyat turlari va motivatsiyalarning o‘rganilishi

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	59.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Marg'uba Lapasova

Дата регистрации 01 Октябрь 2025

14 Продаж

Alohida faoliyat turlari va motivatsiyalarning o‘rganilishi

Купить

MAVZU: ALOHIDA FAOLIYAT TURLARI. MOTIVATSIYALARNING O‘RGANILGANLIGI .
REJA:
KIRISH
I – BOB. FAOLIYAT VA UNING MAQSADLARI HAQIDA TUSHUNCHA.
1.1. Faoliyatning va uning tuzilishi
1.2. Harakatni boshqarish va nazorat qilish.
1.3. Faoliyatping asosiy turlari va odamda ularning rivojlantirilishi
II – BOB. FAOLIYATING PSIXOLOGIK TAVSIFI VA FAOLIYATNING PSIXOLOGIK NAZARIYALARI.
2.1. Faoliyating psixologik tavsifi
2.2. Faoliyatning psixologik nazariyalari.
2.3. Motiv va motivatsiya, Inson faoliyatining motivatsiyasi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Insonning dunyoga kelishi nafaqat tug'ilishdan iborat tabiiybiologik hodisa, balki tug'ilgandan so‘ng o‘z
davrining taraqiyoti darajasiga ko‘tarilishi, mavjud ijtimoiy-tarixiy tajribaga ega bo‘lishi, jamiyatda o‘z o‘rnini belgilab olishi, tarixiy
jarayonning faol ishtirokchisiga aylanishi, bu jarayonda keksa avlod o‘zining yashash, kurash va mehnat tajribasi, bilim va ko‘nikmalarini yosh
avlodga beradi. Bu esa tarbiya deb ataluvchi shaxsning shakllanishi, rivojlanishida muhim rol o‘ynaydigan ijtimoiy hodisa orqali amalga
oshiriladi.
Qolaversa, barkamol, yetuk shaxslarni yetishtirish ham ko‘payib, o‘zgarib boradi. Ma'lumki, har qanday jamiyat o‘z a'zolari bilan
insonparvarlik munosabatida bo‘lishga intiladi va uning maqsadi-insonning o‘z-o‘zini namoyon qilishi, o‘z-o‘zini tasdiqlashi, jamiyat
tomonidan shaxs sifatida tan olinishi zaruriyatini amalga oshirish uchun yo‘l ochib berishdir.
Bugungi kunda butun dunyoda ro‘y berayotgan siyosiy, ijtimoiy va ijtimoiy o‘zgarishlar ta'lim-tarbiya nazariyasi va amaliyotida
juda ko‘p o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. Yangi ijtimoiy sharoitda mavjud pedagogik amaliyotni metodologik va amaliy muammolarni nazariy
nuqtai nazardan chuqur anglamasdan amalga oshirib bo‘lmaydi, chunki bu muammolarni hal qilmasdan ta'lim va tarbiyaning ta'siri bo‘lmaydi.
Jamiyat bilan doimiy munosabatni ushlab turuvchi, o‘z-o‘zini anglab, har bir harakatini muvofiqlashtiruvchi shaxsga xos bo‘lgan
eng muhim va umumiy xususiyat - bu uning faolligidir. Faollik (lotincha ―actus - harakat, ―activus - faol so‘zlaridan kelib chiqqan‖ ‖
tushuncha) shaxsning hayotdagi barcha xatti - harakatlarini namoyon etishini tushuntiruvchi kategoriyadir.
Bu - o‘sha oddiy qo‘limizga qalam olib, biror chiziqcha tortish bilan bog‘liq elementar harakatimizdan tortib, toki ijodiy uyg‘onish
paytlarimizda amalga oshiradigan mavhum fikrlashimizgacha bo‘lgan murakkab harakatlarga aloqador ishlarimizni tushuntirib beradi. Shuning
uchun ham psixologiyada shaxs, uning ongi va o‘z-o‘zini anglashi muammolari uning faolligi, u yoki bu faoliyat turlarida ishtiroki va uni
uddalashi aloqador sifatlari orqali bayon etiladi.
Har qanday sharoitda ham barcha harakatlar ham ichki-psixologik, ham tashqi - muvofiqlik nuqtai nazaridan ong tomonidan
boshqarilib boradi. Ijtimoiy amaliyotning turli sohalarida ongli ravishda ishtirok etishga intilayotgan o‘z hayotini yaratuvchisi sifatida harakat
qila oladigan, shaxsning ijtimoiy yo‘nalishini shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratish, ijtimoiy harakatlarga tayyorgarlik ko‘rish, yosh
avlodlarni atrofdagi haqiqatni ijodiy o‘zgartirishga qaratilgan faoliyatga jalb qilish maqsadida maktab va boshqa ijtimoiy institutlarning ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyatini tashkil etishda faollashishi zarurligini tushunishga olib keladigan inson tarbiyasi ustuvor vazifadir.
Psixologik va pedagogik hodisa sifatida o‘smirlarning ijtimoiy faolligini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish, ularning psixofizyologik
xususiyatlari, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan harakatlar qilish istagi va istagi tufayli ushbu yosh toifasidagi vakillarning mavjudligi bilan
bog'liq.
Qadriyatlar tizimining harakatchanligi, ijtimoiy makonni kengaytirishga bo‘lgan ehtiyojni ilgari surish, tengdoshlar orasida o‘zini
himoya qilish va boshqalarning roziligini olish, o‘zlarini shaxsiyat va o‘smirlarga xos bo‘lgan boshqa xususiyatlar sifatida bilish, bu yoshdagi
bolalarni maktab, oila, jamoatchilikning eng zaif va diqqatga sazovor joylariga aylantiradi.
2

Konstruktiv ijtimoiy faoliyatni shakllantirish zamonaviy jamiyat talablariga javob beradigan uyushgan muhitni yaratishni o‘z
ichiga oladi. Ta'lim muassasalarining devorlarida bunday muhitning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchun boshqa ijtimoiy institutlarni (oilalar,
jamoat tashkilotlari) tarbiyalash jarayoniga kiritish kerak, bu esa jamiyat hayotining etarli darajada aks ettirilishini ta'minlaydi. Ta'lim
muassasalari bolaning eng yaqin atrof - muhitiga-uning oilasiga ta'lim ta'sirining xususiyatlarini hisobga olmaydi.
Mavzuning maqsadi . Shu munosabat bilan maktab va oila o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tizimini o‘smirlarning ijtimoiy
faolligini shakllantirish omili sifatida ishlab chiqish muammosi o‘ta dolzarbdir.
Ijtimoiy faollik kishilarning ijtimoiy voqelikning biror bir sohasidagi fikrlari, his-tuyg‘ulari va hatti-harakatlarini jamlashga
jamiyat hayotiga baho berishga va shu asosda ijtimoiy voqelikning tegishli tomonlarini o‘zgartirishga ta‘sir ko‘rsatadi.
Inson mavjud ekan u o`zining hayotiy tajribasiga asoslanib, u yoki bu holda idrok etish, olamni anglash, narsa va hodisalarni
ajratish kabi xususiyatlarga ega ekanligi haqida o`ziga - o`zi hisob beradi. Inson olamni qabul qilibgina qolmay, unda harakat qiladi, o`z
faolligini namoyon etadi, qaror qabul qiladi, maqsadga intiladi, qiyinchiliklarga duch kelganida qat’iyatlilik va irodaviy sifatlarni namoyon
qiladi. Inson biror bir jihati bilan boshqalardan farq qiladi: kimdir texnikaga qiziqadi, boshqa birov musiqaga, yana kimdir sportga, kimdadir
qobiliyatlar, boshqada she’r yozish, uchinchisida texnik qobiliyatlar mavjud, kimdir harakatchan, boshqa birov bosiq, befarq, uchnchisi –
dilkash, chaqqon, birov mehnatsevar va kamsuqum va xokozo.
Tashviqot ishining obyekti. Alohida faoliyat turlari ushbu ishning o‘rganiladigan obyekti hisoblanadi.
Tashviqot ishining predmeti. Ushbu ishning predmeti sifatida faoliyatning va uning tuzilishi, harakatni boshqarish va nazorat
qilish, faoliyatning asosiy turlari va odamda ularning rivojlantirilishi o‘rganiladi.
Tashviqot ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 Faoliyatning va uning tuzilishi
 Harakatni boshqarish va nazorat qilish
 Faoliyatping asosiy turlari va odamda ularning rivojlantirilishi
 Faoliyating psixologik tavsifi
 Faoliyatning psixologik nazariyalari
 Motiv va motivatsiya, Inson faoliyatining motivatsiyasi o‘rganiladi.
Tashviqot ishining tuzilishi. Ushbu tashviqot ishi kirish, ikkita bob, oltita paragraff, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan
iborat bo‘lib, jami 47 betni tashkil qiladi.
3

I – BOB. FAOLIYAT VA UNING MAQSADLARI HAQIDA TUSHUNCHA.
1.1. Faoliyatning maqsadi va uning tuzilishi
Faoliyat va uning maqsadlari haqida tushuncha. Agar hayvonlarning xatti-harakati butunlay atrof-muhit bi lan belgilansa, kishining
faolligi uning ilk yoshlaridanoq butun insoniyat tajribasi va jamiyat talablariga ko‘ra yo‘naltirib bori- ladi. Xatti-harakatning bu turi shu qadar
o‘ziga xoslikka egaki, psixologiyada uni atash uchun maxsus termin — faoliyat ter mini qo‘llaniladi. Faollikning bu, alohida maxsus insoniy
turi- ning farq qiluvchi psixologik belgilari nimalardan iborat?
Bu farq qiluvchi belgilardan biri shundan iboratki, faoliyat- ning mazmuni tamomila uni keltirib chiqargan ehtiyoj bilan
belgilanmaydi. Basharti motiv sifatidagi ehtiyoj faoliyatga turt- ki berib, uni rag‘batlantirar ekan, u holda faoliyatning shakl- lari va mazmuni
ijtimoiy shart-sharoitlar, talablar va tajriba bilan belgilanadi. Masalan, kishini ishlashga undagan motiv (sabab) ovqatga nisbatan ehtiyoj
tug‘ilishidan ham kelib chiqishi mumkin. Lekin odam stanokni, masalan, uning ochligini bartaraf etish uchun emas, balki bu unga topshirilgan
detalni tayyorlash imkonini bergani uchun ham boshqaradi. Uning faoliyat mazmuni shunchaki ehtiyoj bilan emas, balki maqsad bilan undan
jamiyat talab qilayotgan muayyan mahsulotni tayyorlash uchun belgilanadi. Kishining nima uchun muayyan tarzda harakat qilayotgani uning
nimani ko‘zlab ish qilayot- ganiga mos kelmaydi. Uni faoliyatga undovchi xohish-istak- lar, sabab bilan ushbu faoliyatni yo‘naltiruvchi
bevosita maqsad bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi.
Binobarin, faoliyatning birinchi farqli belgisi shundan ibo- ratki, u faollik manbayi bo‘lgan ehtiyoj sifatida yuzaga chiqqan holda
faollikning yo‘naltiruvchisi bodgan anglashilgan maqsad bilan boshqariladi.
Faoliyat muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun psixika narsalar- ning xususiy obyektiv xossalarini aks ettirishi va ular bilan (organizmning
ehtiyojlari bilan emas) oldiga qo‘yilgan maqsad- ga erishish usullarini ham belgilab berishi lozim. Va nihoyat, faoliyat kishining xulq-atvorini
maqsadga qaratilgan harakat- larni ro‘yobga chiqarish, xususan olganda esa yuzaga kelgan ehtiyojlarni, o‘zicha zudlik bilan qondira
olmaydigan, ya’ni bevosita madadga tayanmaydigan faollikni rag'batlantirish va qo‘llab-quvvatlash imkonini beradigan darajada boshqarishga
qodir bodishi kerak. Bundan ko‘rinib turibdiki, faoliyat bi 1 ish va iroda bilan chambarchas bogdiq bodadi, ularga tayanadi, bi- lish va irodaviy
jarayonlarsiz yuz berishi mumkin emas.
Demak, faoliyat - kishining anglanilgan maqsad bilan boshqarib turiladigan ichki (psixik) va tashqi (jismoniy) faol- ligidir.
Shunday qilib, faoliyat haqida gapirish mumkin bodishi uchun kishi faolligida anglanilgan maqsadning mavjudligini aniqlash lozim.
Faoliyatning barcha qolgan jihatlari — uning motivlari, bajarilish usullari, tegishli axborotni tanlash va qayta ishlash anglanilgan bodishi ham,
anglanilmagan bodishi ham mumkin. Ular shuningdek, chala-yarim tarzda anglanilgan va hatto noto‘g‘ri anglanilgan bod ish i ham mumkin.
Masalan, maktabgacha tarbiya yoshidagi bola uni o‘ynashga majbur qila- digan ehtiyojni kamdan kam tarzda anglab yetgani kabi kichik
yoshdagi maktab o‘quvchisi o‘z o‘qish faoliyatining motivlarini anglamagan holda ish ko‘radi. Intizomsiz o‘smir o‘z xatti-harakatlarining
haqiqiy motivlarini chala-yarim va ko‘pincha noto‘g‘ri anglaydi.
4

Faoliyatning tuzilishi. Faoliyat — voqelikka nisbatan faol munosabat bildirishning shunday bir shaklidirki, u orqali kishi bilan uni
qurshab turgan olam o‘rtasida real bogianish hosil qilinadi. Odam faoliyat orqali tabiatga, narsalarga, boshqa kishilarga ta’sir ko‘rsatadi.
Faoliyatda u o‘z ichki xususiyatlarini ishga solib va namoyon qilib, narsalarga nisbatan subyekt sifatida, odamlarga nisbatan esa shaxs sifatida
gavdalanadi. O‘z navbatida ularning javobiy ta’sirotini his qilgan holda, u shu yo‘l bilan odamlarning, narsalarning, tabiat va jamiyatning
haqiqiy, obyektiv, muhim xususiyatlarini bilib oladi. Lining qarshisida narsalar obyektlar sifatida, odamlar esa shaxs sifatida gavdalandi.
Harakat va sa’y-harakatlar. Toshning og‘irligini bilish uchun uni ko‘tarib ko‘rmoq, parashyutning chidamliligini aniqlash uchun esa
unda samolyotdan sakrab ko‘rmoq kerak. Kishi toshni ko‘tarayotib va parashyutdan tushayotib, faoliyat orqali ularning real xususiyatlarini bilib
oladi.
U ana shu real harakatlarni timsoliy harakatlar bilan almashtirishi, ya’ni «tosh og‘ir» deb aytishi yoki parashyutdan tushish tezligi va
traektoriyasini tegishli formula bo‘yicha hisoblab chiqishi mumkin. Lekin hamisha ham ish, amaliy faoliyat birinchi galda turadi.
Ushbu faoliyatda faqat tosh yoki pa rashyutning emas, balki kishining ham o‘z xususiyatlari (u nima uchun toshni ko‘tardi,
parashyutdan foydalandi va hokazo) ham namoyon bo‘ladi. Amaliyot kishining nimani bilishi va nimani bilmasligini, uning olamda nimani
ko‘rayotgan va nimani ko‘rmayotganini, nimani tanlab olayotgani va nimani rad etayotganini belgilaydi hamda ko‘rsatadi. Boshqacha so‘zlar
bilan aytganda, u kishi psixikasining mazmunini hamda ma’ruza uning mexanizmlarini belgilab bcradi va shu bilan barobar ularni namoyon
qiladi.
Faoliyatga yo‘llagan maqsad, odatda, yo ko‘proq, yo ozroq darajada uzoqlashgan boladi. Uning uchun ham unga erishish kishi ana
shu maqsad yo‘lida harakat qila borgan sa ri uning oldida paydo bo‘ladigan qator juz’iy vazifalarning ki shi tomonidan izchillik bilan hal etila
borishidan tarkib topadi.
Misol uchun, ishchining mehnat faoliyati, jumladan, umuman muayyan bir mahsulotni talab qilingan sifat darajasida ishlab
chiqarishdan iborat yagona maqsadga va mo‘ljallangan mehnat unumdorligiga erishishga qaratilgan deylik. Bu maqsadni amalga oshirish uchun
vaqtning har bir bo‘lagi mobaynida ma’lum bir joriy vazifalarni bajarish, masalan, detaliyyo‘lni, zagotovka (tanavor)ni o‘lchab chiqish,
xomashyoni apparatga solish va shu kabilarni muvaffaqiyatli hal etish zarur bo‘ladi. Faoliyatning yolg‘iz bitta oddiy joriy vazifani bajarishga
yo‘naltirilgan nisbatan tugallangan har bir shunday qismini harakat deb atashadi.
Biz yuqorida keltirgan mehnat harakatlari narsalar bilan amalga oshiriladigan ishlardan iborat. Tashqi olamdagi narsalarning holatini
yoki xususiyatlarini o‘zgartirishga qaratilgan harakatlarni shunday deb atashadi.
Narsalar bilan bajariladigan har qanday ish (harakat) makon va zamonda bog‘langan muayyan sa y-harakatlardan tarkib topdi.
Masalan, «а» harfini yozish harakati ruchka (qalam)ga va bir-biriga nisbatan muayyan tarzda joylashgan bosh, ko‘rsatkich va o‘rta barmoqlar
bilan ruchka (qalam)ni bosishdan, so‘ngra ruchka (qalam)ni qog‘oz ustida ushlab turish va ma’lum birjoyda pero qog‘ozga tekkunga qadar
pastga tushirishdan, keyin esa peroni yuqoridan o‘ngdan chap tomonga qarab va so‘ngra soat millariga qarshi yo‘nalishda doira shaklida
5

yurgizib, yuqorida yozuv boshlangan nuqtada to‘xtash, egilgan chiziq bo ylab pastga xuruj qildirish, doiraning quyi qismiga yotgan joyda о
ngga qarab burish va chapdan o‘ngga qa rab yoysimon shaklni chizish bilan tugallashdan tarkib topadi.
Kishining narsalar bilan qiladigan sa’y-harakatlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, ularning barchasi ham tashqi rang-barangligiga
qaramasdan, qoida tariqasida gavdaning, oyoqlarning va boshning yordamchi sa’y-harakatlari bilan birga qo‘shilgan uchta oddiy qismdan
«olish», «ko‘chirish», «qo‘yib yuborish»dan tarkib topadi. Sa’y-harakatlarning har xil turlarida bu qismlar o‘z traektoriyasi, qanchalik davom
etishi, kuchi, tezligi, sur’ati (ma’lum bir vaqt mobaynida takrorlanish soni) bilan ular tananing qaysi bir qismi bilan bajarilishiga qarab
farqlanadi. Sifat nuqtayi nazaridan sa’y-harakatlar aniqligi, nishonga tegishi, epchilligi va umumlashganligi bilan belgilanadi.
6

1.2. Harakatni boshqarish va nazorat qilish.
Sa’y-harakatlarning bajarilishi uzluksiz ravishda nazorat qilib va uning natijalari harakatning pirovard maqsadi bilan, taqqoslangan
holda to‘g‘rilab (korrektirovka qilib) boriladi.
Ana shunday nazorat va korrektirovka buzilgan taqdirda bemorlar hatto eng sodda harakatlarni ham muvaffaqiyatli bajara
olmaydigan bo‘lib qoladilar. Ular stol ustidagi stakanni qo‘liga olishda hamisha adashib, qo‘lni boshqa tomonga cho‘zadilar, suv ichish uchun
stakanni og‘izlariga to‘g‘ri olib bora olmaydilar, uni keyin o‘rniga qo‘ya olmaydilar. Ular stulga to‘g‘ri o‘tira olmaydilar, nonni kesaman deb
qo‘l barmoqlarini kesib yuborishadi, satrlarga rioya qilgan holda chiziqlar o‘tkazishga qodir emaslar va hokazo.
Harakat qay yo‘sinda nazorat qilib boriladi? Bu o‘rinda hali ko‘p narsa aniqlangan emas. Bu, shubhasiz, sezgi a’zolari (ko‘rish,
eshitish, mushaklar sezgisi) vositasidagina ro‘y berishi mumkin. Sa’y-harakatlarni sensor nazorat qilishi (sezgi a’zolari yordamida nazorat
qilish)ning roli sinab ko‘rilayotgan kishi geometrik shaklning, masalan, olti burchakli yulduzning tasvirini uning oynadagi aksiga qarab turib
chizishi lozim bo‘lgan tajribalarda durustgina isbot etiladi.
Odatda buni oldiniga sira bexato bajarib bo‘lmaydi, chunki kishi oynada qalamning odam qo‘li harakat qilayotgan tomonga emas,
balki qarama-qarshi tomonga qarab yurgizilayotganini ko‘radi. Sinalayotgan kishi faqat mashq qilish tufayligina ko‘rish natijasida olingan
ma’lumotlardan foydalanishni va ularni qo‘lning harakati bilan to‘g'ri muvofiqlashtirishini o‘rganadi.
Sinab ko‘rilayotgan odamga tajriba jarayonida narsalarning va qo‘l harakatlarining amaldagi holatini jiddiy ravishda buzib
ko‘rsatadigan prizmali ko‘zoynak taqilib o‘tkazilgan tajribalar shu nuqtayi nazardan olganda yanada qiziqarliroqdir.
Bunday holatda kishi o‘zining sa’y-harakatlarini to‘g’ri boshqarish (narsalarni ushlash, ularga yaqinlashish, belgilangan joyga
qo‘yish va shu kabi jarayonlarni bajarish) qobiliyatini mutlaqo yo‘qotib qo‘yishi ma’lum bo‘ldi. Faqat uzoq vaqt mobaynida mashq qilganidan
keyingina u bunday buzilishlarni to‘g‘rilashga o‘rgandi. Agar ko‘rish signallari yana taxminan o,27 soniyasiga kechika boshlagan bo‘lsa,
buzilishlarga ko‘nikishiga hech qanaqa mashq bilan erishib bo‘lmasdi. Ha, aytgancha, faol sa’y-harakat qilish imkoniyatidan mahrum bo‘lgan
hayvonlar ham agar oldingi oyoqlarining harakatlarini ko‘rib turmasalar, uni boshqara olmaydilar.
Bundan ma’lumki, sa’y-harakatlarni boshqarish teskari aloqa prinsipiga binoan amalga oshiriladi. Sezgi a’zolari ana shunday aloqa
vositasi, narsalar va sa’y-harakatlarning muayyan idrok etiladigan va harakat moijallari (orientirlari) rolini o‘ynaydigan bclgilari axborot
manbayi bolib xizmat qiladi. Teskari aloqaning bunday shaklini P.K.Anoxin teskari afferentatsiya deb atadi.
Shunday qilib, ashyoviy (yoki boshqa xildagi tashqi) harakatning bajarilishi ma’lum bir tizimga oid sa’y-harakatlarni amalga
oshirish bilangina cheklanmaydi. U muqarrar ravish da sa y-harakatlarning joriy natijalari va harakatlar obyektining xususiyatlariga muvofiq
tarzda sa’y-harakatlarni sen sor (hissiy) nazorat va korrektirovka qilishni o‘z ichiga oladi. Miyaga tashqi muhitning holati, unda sa’y-harakatlar
qanday ro‘y berayotgani va lining natijalari haqidagi axborotni yetkazib turadigan hissiy orientirlarini o‘zlashtirish ana shu jarayonning negizi
hisoblanadi.
7

Chunonchi, temirchi temirning qizdirilishi darajasini lining rangiga qarab chamalab ko‘rib, bolg‘ani urish kuchini shunga
mutanosiblashtiradi. Duradgor randani bosish kuchini va sa’y-harakat tezligini yog‘ochning qarshiligini o‘zgaruvchan mushaklar sezgisi orqali
moslashtiradi. Kranchi yukni qo‘l va oyoqlarining qat’iy ravishda bir-biriga mutanosib va uzluksiz sa’y-harakatlari bilan traektoriyasini ko‘rish
orqali nazorat qilgan holda uyg‘unlashtirib, murakkab va eng qulay traektoriya bo‘ylab o‘tkazadi. Haydovchi mashinani to‘xtatarkan, tormoz
tepkisini bosish kuchini mashinaning harakati tezligi, yo‘lning holati, mashinaning vazni va shu kabilar bilan uyg‘unlashtiradi.
Ko‘rib turganimizdek, ushbu barcha mo‘ljallar sa’y-harakatlarni alohida o‘zicha emas, balki harakat maqsadiga muvofiq tarzda
belgilaydi. Masalan, doira chizig‘i chizish va bo‘lak chiziqlarni o‘lchash uchun foydalanish urinishlarning turli xil tizimini taqozo etadi. Qalam
bilan «а» harfini yozishda «о» harfini yozish chog‘idagiga qaraganda boshqacha urinish bo‘ladi. Kechikib qolib avtobus orqasidan chopayotgan
yo‘lovchining sa’y-harakatlari tizimi rekord qo‘yishni niyat qilgan yengil atletikachini sira ham qanoatlantirmaydi.
Bundan ko‘rinib turibdiki, harakat tarkibiga kiruvchi sa’y-harakatlar tizimi pirovard natijasida ushbu harakatning maqsadi bilan
boshqariladi va yo‘naltiriladi. Qilinayotgan sa’y-harakatlarning natijalari aynan shu maqsad nuqtayi nazaridan baholanadi va to‘g‘rilab turiladi.
Aynan shu harakat ning maqsadi uni bajarishda, nazorat qilish va yaxshi izga solishda narsalarning qaysi bir xususiyati va holati mo‘ljal bo‘la
olishini belgilab beradi.
Nomlarning rang-barangligi ushbu modellar mohiyati nimadan iboratligi, ular miyada qanday tarkib topishi va amal qilishi haqida
tavsiya etilayotgan gipotezalarning rang-barangligini aks ettiradi. Bularning hammasini hozircha biz aniq bilmaymiz. Lekin bo‘lg‘usi harakatlar
va ulardan kutilayotgan natija miyada oldindan allaqanday tarzda tasavvur qilinishining o‘zi shak-shubhasizdir. Aks holda, yuqorida ko‘rib
o‘tganimizdek, faoliyatning o‘zi ham bo‘lishi mumkin emas edi.
8

1.3. Faoliyatping asosiy turlari va odamda ularning rivojlantirilishi
Kishi faoliyati ongli ravishdagi faollik sifatida uning ongi shakllana va rivojlana borishi tufayli tarkib topadi va rivojlanadi. Uning
o‘zi ongning shakllanishi hamda rivojlanishi negizi, uning mohiyati manbayi bo‘lib xizmat qiladi.
Faoliyatning shakllantirilishi
Faoliyat hamisha kishining boshqa odamlar bilan muayyan munosabatlari tizimida yuz beradi. U boshqa odamlarning yordami va
ishtirokini taqozo etadi, ya’ni birgalikdagi faoli yat xususiyatiga ega bo l ladi. Uning natijalari tevarak-atrofdagi olamga, boshqa kishilarning
hayoti va taqdiriga muayyan ta’sir ko rsatadi. Uning uchun faoliyatda kishining faqat narsalarga munosabati emas, balki uning boshqa
odamlarga bo‘lgan munosabati ham doimo o l z ifodasini topadi.
Boshqacha so‘zlar bilan aytganda, faoliyatda kishining shaxsi ifodalanadi va anglash chogida faoliyat uning shaxsini shakllantiradi.
Ahil, uyushgan jamoaning sobitqadamlik bilan olib borilayotgan ijtimoiy foydali faoliyatida ishtirok etish kishida jamoatchilikni,
uyushqoqlikni, o‘z manfaatlarini jamiyat manfaatlari bilan bog'lash ko‘nikmasini rivojlantiradi. Xulq-atvordagi jasurliklar takrorlanib, odat
tusiga kirib qoladi. Ma’lum bir sharoitlarda sodir bo‘ladigan muayyan xatti-harakatlar shaxs fazilati darajasiga ko‘tariladigan odatlarni keltirib
chiqaradi.
Kishida xilma-xil faoliyat turlarining paydo boiishi va rivojlanishi murakkab hamda uzoq davom etadigan jarayondir.
Bolaning faolligi faqat asta-sekinlik bilan rivojlanish jarayonida, tarbiya va ta’lim ta’siri ostidagina ongli ravishda maqsadga
yo‘naltirilgan faoliyat shaklini kasb etadi.
Bu faollik oldiniga impulsiv xatti-harakat xususiyatiga ega bo‘ladi. Tug k ilganidan keyingi dastlabki kunlarda bolaning xulq-atvori
bir nechtagina oddiy tug‘ma reaksiya — himoyalanish (nur yoruglashganda yoki baland tovush chiqqanida ko‘z qorachig‘ining torayishi, og‘riq
sezgan paytida ingrashi va bezovtalana boshlashi), ovqat so‘rash (tamshanishi), chalkash-chulkash (tebratilganda jimib qolishi) va birmuncha
keyinroq esa mo‘ljallash-izlanish (qo‘zg‘atuvchiga boshini o‘girishi, narsalarga qarashi va boshqalar) kabi reaksiyalar bilan cheklanadi. o‘n
birinchi-o‘n ikkinchi kunligidan tortib chaqaloqda dastlabki shartli reflekslar shakllana boshlaydi. Shu tufayli bir yoshi mobaynida bolada
izlanish xulq-atvori (ushlash, ko‘zdan kechirish, har xil shaklda aylantirish) rivojlana boradi, buning natijasida u tashqi dunyodagi narsalarning
xossalari haqida ma’lumot yig‘adi va harakatlar uyg‘unligini o‘zlashtiradi. Ta’lim olishi va taqlid qilishi ta’sirida bir yoshidan boshlab bolada
amaliy xulq-atvor shakllana bo radi. Buning yordamida bola buyumlarni ishlatishning insoniy usullarini va ularning ijtimoiy amaliyotdagi
ahamiyatini o‘zlashtira boshlaydi.
Faollikning ushbu shakllari bilan birgalikda kommunikativ xulq-atvor bolaga o‘z ehtiyojlari va istaklarini qondirish, ijtimoiy
talablarni va axborotni o‘zlashtirishi uchun yordam beradigan asosiy vosita rivojlana boshlaydi.
Dastlabki kezlarda bu xulq-atvor nutqqacha davri shakllari (baqirish, imo-ishora qilish, miniika) orqali rcfyobga chiqariladi. Yetti-
sakkiz oyligidan bola oldiniga sustroq, keyinroq esa faol ravishda insoniy muloqot, hamjihatlik va axborot ayirboshlashning asosiy vositasi —
9

nutqiy xulq-atvorni o‘zlashtira boshlaydi. Nutqning o‘zlashtirilishi timsollarni buyumlardan va harakatlardan ajratish uchun, ma’nolarni
bo‘rttirib ko‘rsatish, ularni qayd etish va xulq-atvorni idora qilishda ularga tayanib ish tutish uchun hal qiluvchi negiz yaratadi.
О‘yin
Hayotining birinchi yillaridayoq bolada faoliyatning oddiy shakllarini o‘zlashtirishi uchun dastlabki shart-sharoitlar tarkib topa
boshlaydi. Ulardan birinchisi o‘yin faoliyati hisoblanadi. Ma’lumki, o‘yin faoliyati hayvonlarning bolalarida ham kuzatiladi. Bu — ularning
turli xildagi xarxashalaridan, urishishning taqlid qilinishi, u yoqdan-bu yoqqa chopishi va hokazolardan iboratdir. Ba’zi bir hayvonlarning
buyumlarni o‘ynashlari ham kuzatiladi. Jumladan, mushukcha dumalayotgan ip koptogidan koYlarini uzmay qarab o‘tiradi va unga tashlanadi,
uni dumalatadi va hokazo. Kuchukcha topgan lattasini pol ustida sudrab yurib, titkilay boshlaydi. Hayvon bolalarining o‘yin jarayonidagi
qilig'ini avvalo ularning organizmidagi faollikka, jamlangan kuch-quvvatni sarflashga bo lgan chtiyojni qondirishi deb qarash mumkin. Ular
och qolganlarida yoki kamroq oziqa berilganda, yuksak haroratli muhitning ta’siri ostida va nihoyat, hayvonning tanasi haroratini oshirib
yuboradigan yoki miyaning faolligini susaytirib qo‘yadigan kimyoviy moddalar ta’siri ostida o‘yinni to‘xtatishlari ana shundan dalolat beradi.
Agar hayvon birmuncha vaqt mobaynida o‘ynaydigan sherigidan mahrum etib qo‘yilsa’ keyinchalik lining qo‘zg‘alishi va o‘yin faoliyati keskin
kuchayadi, ya’ni go‘yo tegishli kuch-quvvat to‘plangani kabi hodisa ro‘y beradi. Bu hodisa «o‘yinga to‘ymaslik» deb ataladi.
O‘yin faoliyati bilan organizmda kuch-quvvat almashinuvi o‘rtasidagi bog'Ianish o‘yinga nisbatan maylning tug‘ilishiga olib keladi.
Lekin o k yin faoliyatini ro‘yobga chiqaradigan fe’l-atvor shakllari qanday va qayoqdan paydo bo‘ladi? Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, bulardan
ba’zi birlari, masalan, mushukchadagi «sichqon ovlash» ishtiyoqi hayvonning tug'ma instinktiv harakatlari jumlasiga kiradi. Boshqa bir xillari
esa, masalan, shimpanze bolasining katta yoshdagi maymunlar va odamlarning harakatlarini takrorlashi taqlid qilish orqali yuz beradi. Uchinchi
bir xili tevarak-atrofdagi olam bilan o‘zaro birgalikda harakat qilish jarayonida hayvonlarning o‘zlari tomonidan topiladi. Shunday qilib,
hayvon bolalari harakatlarining manbayi ham xuddi katta yoshdagi hayvonlarda bo‘lgani kabi turlarga xos instinktlarda, taqlid qilishda,
o‘rganishda mujassamlashgandir. Shuning uchun ham hayvon bolalarining xatti-harakatlari katta yoshdagi hayvonlarning turlariga oid fe’l-
atvorga o‘xshamasligi mumkin emas. Lekin bu harakatlar katta yoshdagi hayvonlarda ovqatlanishga, dushmanlardan o‘zini himoya qilishga,
muhitda to‘g‘ri mo‘ljal olishga, xavfxatardan saqlanishga va shu kabilarga bo‘lgan muayyan real biologik ehtiyojlarni qondirishi uchun xizmat
qiladi. Hayvon bolalarida esa xuddi ana shu harakatlar shunchaki «faoliyat» o‘rnida sodir bo‘ladi va o‘zining real biologik maqsadlaridan
ajralgandir. Ular o‘yin faoliyatining o‘ziga xos tub xususiyati ana shunda mujassamlashgandir. Uning maqsadi o‘zining yordami tufayli
muvaffaq boiinadigan amaliy natijalarga erishishdan emas, balki amalga oshiriladigan «faoliyat»ning o‘zidan iboratdir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘yin bolalarda ham o‘z faolligini ro‘yobga chiqarish shakli, hayot kechirish va faoli yat ko‘rsatish
shakli bo‘lib xizmat qiladi. Shu tarzda u funksional mamnunlik bilan bog‘liqdir. Faollikka bo‘lgan ehtiyoj uning qo‘zg‘atuvchisi bo‘lsa, taqlid
qilish va tajriba esa man bayi hisoblanadi. Lekin bolaning o‘yin harakatlari avval boshdanoq buyumlardan foydalanishning insoniy usullari va
amaliy xulq-atvorning katta yoshdagilar bilan muloqot jarayonida va katta yoshlilar rahbarligida o‘zlashtirib olinadigan insoniy shakllari
10

zamirida rivojlana boradi. Bu hoi bolalar o‘yin taoliyatining prinsipial jihatdan muhim xususiyatlarini belgilab be radi, uning shakllari,
manbalari, mexanizmlari, funksiyalari va natijalari hayvonlarning o‘yinidan tubdan larq qilishiga olib keladi.
Bola o‘z tajribasida qurol buyumlar bilan bir vaqtning о zic a boshqa turdagi buyumlar — o‘yinchoqlarga duch keladi. О
yinchoqlarini ishlatishning insoniy usuli — o‘yin, ya ni ular yordamida allaqanday boshqa, haqiqiy buyumlar va harakatlarni ifoda etishdir.
Katta yoshdagilar bolalarni o‘yinchoqlardan ana shu tarzda foydalanishga o‘rgatadi. Ular bolaga qo‘g‘irchoqqa suv qanday ichirilishi, uni
qanday qilib tebratish kerakligini, sayr qildirishni, o‘yinchoq ayiq bolasini qanday ovqatlantirishni, mashinani qanday qilib haydash kerakligini
ko‘rsatishadi va hokazo.
Lekin bolada o‘yinchoqqa nisbatan «haqiqiy» buyumning tasviri sifatidagi munosabatning o‘zi o‘yin faoliyatiga faqat so z aralashuvi
munosabati bilan hosil bodadi.
Kichkina bola (bir yoshdan ikki yoshga qadar) hali, masalan, tebratish, ovqatlantirish va boshqa shu kabi harakatlarni qo‘g ir _
choqdan cho k pga ko‘chira olmaydi. U tegishli buyumsiz harakatni tasvirlashni yoki bu harakatni bir buyumdan ikkinchisiga ko‘chirishni
uddalay olmaydi. Bunday jarayonlar u faqat nutqni egallagandagina yuz berishi mumkin. Bola payraxaga qo‘g‘irchoq sifatida muomala qila
boshlashi uchun uni qo‘g‘irchog‘im deb (masalan, «Katya» deb) ataydigan bo‘lishi kerak. U ovqat lantirish harakatini qo‘g‘irchoqdan toychaga
ko‘chirishi uchun unga katta yoshdagi kishilar «toychani ovqatlantir» va hokazo deb aytishi kerak. Keyinroq so‘z kattalar «haqiqiy»
buyumlarda kuzatadigan harakatlarni bolaning o‘zi ham mustaqil ravishda o‘yinchoqqa ko‘chirishiga imkoniyat yaratadi. Bola so‘zning
ahamiyatini amaliy harakatlar orqali yoki katta yoshdagilarning harakatlarini kuzatish natijasida o‘zlashtirib olgan holda so‘z bilan birgalikda
bu harakatlarni o‘ynaydigan buyumlariga ko‘chiradi. Bu o‘rinda o‘yin faoliyati buyumning ahamiyatini belgilaydigan harakatlarni o‘sha
buyumning o k zidan ajratishdan va bu harakatlarni boshqa buyumga — o‘yinchoqqa ko‘chirishdan iborat bo‘ladi. Uning faoliyati tufayli
so‘zning ahamiyatini buyumning tashqi ko‘rinishidan amalda ajratiladi va bu mohiyat buyum ustidagi harakatlar bilan, uning kishi faoliyatidagi
vazifasi bilan bog‘lanadi.
Bu jarayon qanchalik chuqurlasha borgan sari so‘z buyumlar bilan bevosita boglanishidan xoli bo‘la boradi. So‘zning ahamiyati
tashqi harakatlarda, so‘ngra esa harakat to‘g‘risidagi tasavvurda borgan sari kengroq ifodalana boshlaydi. Buyumlar bilan bajariladigan real
harakatlarni nutq harakatlari bi lan almashtirish imkoniyatlari paydo bo‘ladi. To‘rt-besh yoshga yetganda o k yinchoqlar bilan o‘ynash chog‘idagi
real harakatlar borgan sari yo‘qola boradi va nutq harakatlarga aylana boshlay di. Bola qo‘g‘irchoqni ovqatlantirish jarayonini batafsil tasvirlash
o‘rniga endi qoshiqchani uning og‘ziga bir martagina tutish va «Ovqatlantiryapman... Endi bas, to‘yib qolding», deyish bilan kifoyalanadi va
hokazo.
Uchinchi yoshning o‘rtalariga borib bolada o‘z harakatlarini boshqalarning harakatlariga qarshi qo‘yish paydo bo‘ladi, bola faoliyati
va istaklarining tashqi olamga hamda boshqa odamlarga e’tirozini ifoda etuvchi «meni» ajralib turadi. Buyumlarga bo‘lgan munosabat
odamlarning buyumlarga nisbatan funksiyalari sifatida namoyon ЬоЧа boshlaydi. Rolli o‘yinlar pay do bo‘ladi. Rolli o‘yinlarda bola katta
yoshdagi kishilarning o‘zi kuzatgan ijtimoiy funksiyalarini, ularning shaxs sifatidagi xulq-atvorini aynan takrorlaydi. Jumladan, ikki yashar
11

qizcha qo‘g‘irchoqni ovqatlantirarkan, ovqat yedirish o‘yini bilan ovora bo‘lsa, to‘rt yashar bola qo‘gkirchoqni ovqatlantirayotganda qizini
ovqatlantirayotgan ona bo‘lib o‘ynaydi. Bolaning sotsial tajribasi kengaya borgan sari maishiy mavzuga oid sujetlar («оpа», «tarbiyachi»,
«kino», «bolalar bog‘chasi», «hayvonot bog‘i»), ishlab chiqarishga oid sujetlar («uchuvchilar», «tramvay», «zavod») va so‘ngra ijtimoiy-
siyosiy («urush» va shu kabi) sujetlar bilan boyitila boradi. Bunda o‘yin mazmuni konkret harakatlarni tasvirlashdan odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarini tasvirlashga tobora ko‘proq ko‘chiriladi.
Та’lim
O‘quv faoliyati bu shunday faoliyatki, unda shaxsning psixik jarayonlari shakllanadi va rivojlanadi, uning asosida yangi faoliyatlar
yuzaga keladi. O‘quv faoliyati insonning butun hayoti davomida namoyon bo‘luvchi uzluksiz jarayondir.
Rus psixologi A.N.Leontev inson faoliyatining psixik va amaliy shakllari mavjudligini, bola ongi aynan o‘quv faoliyatida o‘sishini
ta'kidlaydi.
D.B.Elkonin esa o‘quv faoliyatining xususiyatlarini ko‘rsatib, uni mohiyatiga , mazmuniga va o‘zini namoyon bo‘lish shakliga ko‘ra
ijtimoiyligini ta'kidlaydi.
O‘quv faoliyati bu shunday faoliyatki, uning natijasida avvalo o‘quvchida o‘zgarish yuz beradi. Uning ma’suli turli motivlar asosida
qurilgan bo‘lishi darkor. Bu motivlar bevosita o‘quvchi shaxsining o‘sishi va rivojlanishi bilan bog’liq bo‘lishi kerak. O‘quv faoliyati ta'lim,
o‘qish va o‘rganish degan tushunchalar bilan bevosita bog’liqdir. Ta'lim o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligidagi o‘quv faoliyati, o‘qituvchining
bilim, ko‘nikma va malakalarini o‘quvchilarga o‘rgatish jarayonidir.
Ta'lim jarayoni bevosita muayyan axborotni, xarakatlarni, xulq-atvorning shakllarini o‘zlashtirishga qaratilgandir. O‘qish va
o‘rgatish tushunchalari o‘quv faoliyati bilan bog’liq bo‘lib, ular bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishga, o‘rgatishga xizmat qiladi.
O‘quv faoliyatining besh elementi mavjud:
1. O‘quv motivlari.
2.O‘quv topshiriqlari.
3. O‘quv xarakatlari.
4. O‘qituvchining nazorati.
5. O‘qituvchining baxolashi.
D.B.Elkoninning ta'kidlashicha, o‘quv faoliyatining shakllantirilishi bu faoliyat ayrim kishilar bajarilishini asta-sekinlik bilan
o‘quvchining o‘ziga o‘qituvchining ishtirokisiz mustaqil bajarish uchun o‘tkazilishidir.
Ta'lim jarayoni alohida tashkil etiladigan hamda boshqariladigan faoliyat bo‘lib, u o‘quvchilarning o‘quv faoliyatlarini tashkil etadi
va ularni boshqaradi. Ta'lim jarayoni besh elementdan iborat:
1. Ta'limning maqsadi - nima uchun o‘qitish kerak?
2. Ta'limning mazmuni - nimaga o‘qitish kerak?
12

3. Ta'limning metodlari, usullari va pedagogik muloqot yo‘llari.
4. Ta'lim beruvchi.
5. O‘quvchi.
Ta'lim jarayonini tashkil etish: ideal va amaliy faoliyatning u yoki bu turini muvaffaqiyatli tashkil etish uchun zarur bo‘lgan tashqi
olamning muhim ahamiyatli xossalari xususidagi axborotning o‘zlashtirilishi: faoliyatning ana shu barcha turlari tarkib topgan usullari va
jarayonlarining o‘zlashtirilishiga; maqsadga muvofiq keladigan usullar va jarayonlarni to‘g’ri tanlash va foydalanishga bog’liq.
Ta'lim jarayonining muvaffaqiyati:
1. Motivasiya.
2. Ma'lumot usullari.
3. Ma'lumotning tushunarliligi.
4. Xotira.
5. Ma'lumotni qo‘llash.
Ta'lim va ta'lim jarayonida bolaning rivojlanishi muammosi yosh davrlari va pedagogik psixologiya fanining asosiy masalalaridan
biridir. Ta'lim va rivojlanish muammosiga doir qator nazariyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ulardan biri:
1. Aqliy xatti-xarakatlar , bilimlar, malaka va ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich rivojlantirish nazariyasi (P.Ya.Galperin).
P.Ya.Gal'perin nazariyasi bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish jarayoni olti bosqichni boshidan kechirib, ularga:
1. Motivasiya.
2. Tushuntirish.
3. Moddiy formadagi xatti-xarakatlarni bajarish.
4. Baland ovozda xatti-xarakatlar va vazifalarni bajarish.
5. Bajariladigan xatti-xarakatlarni ichki rejada ovoz chiqarmay bajarish.
6. Faoliyatni fikran bajarish kiradi.
Ushbu nazariyada ta'limning uchta asosiy turlari ajratiladi:
- birinchi turda - xatti-xarakatlarni o‘zlashtirish xatolar bilan kechadi, berilayotgan material yetarli darajada anglanilmaydi, ta'lim
oluvchi ta'limning asl mohiyatini tushunib yetmaydi;
- ikkinchi turda - materialni nisbatan dadil va to‘la tushunilishi va material bilan bog’liq tushunchalarni ajratilishi bilan
xarakterlanadi ;
- uchinchi tur - tez, samarador va bexato xatti-xarakatlarni o‘zlashtirilishini ta'minlab beradi.
V.V.Davidov nazariyasi. Ushbu nazariya kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarni ilmiy tushunchalarni o‘zlashtirilishini tashkil qiladi.
13

Bunda o‘quvchilar tomonidan ta'lim jarayonida nazariy tushunchalar tizimini o‘zlashtirilishi lozim bo‘lib, bu o‘z o‘rnida xususiydan
umumiy bilimlarga o‘tilishni ta'minlaydi. Qator nazariyalar muammoli ta'lim bilan bog’liq bo‘lib, L.V.Zankov va A.M.Matyushkin tomonidan
olib borilgan tadqiqotlar ta'limda muammoli darslarni tashkil etishga qaratilgandir.
Ta'limning psixolik asoslari muammosi ko‘pgina masalalarni qamrab oladi. Ta'limning muvaffaqiyati bir qator psixologik omillarga
boqliq bo‘ladi. Avvalo o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan munosabatiga to‘xtaylik. Bu munosabat diqqatda, his-tuyg’ularda, qiziqishlar va irodada,
shuningdek, shaxsning tutgan yo‘lida namoyon bo‘ladi.
Ta'lim jarayoni avvalo o‘quvchilar diqqatini yo‘lga solishni talab etadi.
Darslarda ko‘rgazmali qurollardan, axborot texnologiyalari vositalaridan foydalanish ta'lim oluvchida ixtiyorsiz diqqatni yuzaga
keltiradi. Ta'lim jarayonida ta'lim beruvchining vazifasi darsda ishlash holatini yuzaga keltirishgina emas , balki o‘quvchilarning darsda
o‘tiladigan materialini idrok etishga tayyor turishlarini kuzatish hamdir. Dars jarayonida o‘quvchilarning diqqati o‘zgarib turadi. O‘qitish
jarayonida bu qonuniyatlarni nazarda tutish va o‘quvchilar diqqatini materialning asosiy jihatlariga jalb etish hamda ularni takrorlash kerak.
Ta'lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘qituvchi tomonidan beriladigan ko‘rsatmalarga ham bog’liq. O‘qituvchining roli
shundan iboratki, u o‘quvchilarga tegishli ustanovkani hosil qilishi, nimani vaqtincha, nimani umrbod esda olib qolishi kerakligini, nimani
butunlay esda olib qolmasdan, faqat tushunib olish kifoya qilishini, nimani so‘zma-so‘z esda olib qolishni , nimaning ma'nosini o‘z so‘zlari
bilan aytib berish uchun esda olib qolish zarurligini ko‘rsatib o‘tishi lozim. Kuzatishlar ko‘rsatadiki, bunday ko‘rsatmalar berilmaganda,
o‘quvchilarda ko‘pincha notog’ri tasavvurlar vujudga keladi.
O‘qitishning emosionalligi ta'limning muvaffaqiyatliligini ta'minlovchi omillardan biridir. Ta'lim berish jarayoni emosional jarayon.
Agar o‘quvchilarga berilayotgan axborot ularda hech qanday his-tuyg’u uyg’otmasa, uni o‘quvchilar yaxshilab esda olib
qolmaydilar. Gap o‘quvchilarning psixik holatlari, ya'ni ularning muayyan bir paytdagi kechinmalari haqida ham borishi kerak, albatta.
Ulardagi quvonchli, optimistik kayfiyat o‘quv faoliyatini juda samarali qiladi. O‘quvchilar emosional ruhdagi materialni durustroq o‘zlashtirib
oladilar.
O‘tkazilgan tajribalar o‘quvchilar hech qanday his-tuyg’u uyg’otmaydigan materialga qaraganda, emosional ruhdagi materialni
yaxshiroq eslab qolishlarini ko‘rsatadi. O‘qituvchi o‘quv jarayonining emosional tomoni haqida g’amxo‘rlik qilishi kerak. Bu muammo juda
muhim ahamiyatga ega, Chunki, birinchidan , ta'limning mazmuni nihoyatda murakkablashib, hajmi esa g’oyat kattalashib ketgan. Uning
muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishiga erishish uchun o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini kuchaytirish lozim. Ijobiy tuyg’ular o‘quv mehnatining
samaradorligiga kuchli ta'sir etadi. fafsala bilan bajarilgan beg’araz munozara paydo bo‘ladi, baxslashiladi, befarq qaragan yoki undan ham
salbiy munosabatda bo‘lgan ishga esa, hech qanday hafsala bo‘lmaydi.
Jamiyatimizdagi mehnat - haqiqiy ijod, quvonch manbai. Maktab o‘quvchilarida o‘quv mehnatiga ijobiy munosabat uyg’otib,
mehnatning haqiqiy ijodga, quvonch manbaiga aylanishiga ko‘maklashish kerak.
14

Qadimda greklar juda ajoyib iborani qo‘llaganlar: "Talaba -to‘ldirilib turilishi kerak bo‘lgan idish emas, balki yoqib turilishi lozim
bo‘lgan mash'aldir". Bu fikrning tagida chuqur ma'no bor. Zero, o‘qituvchi biz yuqorida ta'kidlab o‘tgan ta'lim metodlari: muammoli ta'lim,
qisman izlanish metodi va tadqiqot metodlaridan keng qo‘llanishi kerak. Ta'lim jarayonini bugungi kundagi asosiy talablaridan biri erkin
fikrlovchi , mustaqil tafakkurga ega bo‘lgan shaxsni shakllantirish bo‘lib, yuqorida aytib o‘tilgan metodlardan foydalanish uchqunlardan katta
mash'allar paydo bo‘lishini ta'minlab beradi.
Ta'lim jarayonida o‘quvchilarning bilishga qiziqishlari g’oyat katta rol o‘ynaydi. Ma'lumki, qiziqish o‘quvchilarning emosional
bezagi, biror buyumni, biror faoliyatni tanlash munosabati va yo‘nalishidir.
Ma'lumki, psixologiyada qiziqishning ikki turi o‘quvchilarning ta'lim jarayonida aniqlanadi. Birinchisi, bevosita qiziqish, ikkinchisi
bilvosita qiziqish. Har bir o‘qituvchi o‘z o‘quvchilarida o‘z faniga nisbatan bilvosita qiziqishni tarkib toptirishga harakat qiladi. Qiziqishlar
orqali o‘quvchilarda ta'limga faol munosabat namoyon bo‘ladi. Psixologiyada qiziqish - bu shaxsning o‘zi uchun qimmatli yoki yoqimli bo‘lgan
muayyan narsa yoki hodisalarga munosabatidir. Qiziqishlar shaxsning muhim va individual xususiyatlaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Qiziqishlar
o‘quvchilar hayotida katta rol o‘ynaydi. Ular o‘quv faoliyatini faollashtiruvchi asosiy turtkilar - motivlardir. Qiziqishlar maktab o‘quvchisiga
fan asoslarini durustroq o‘zlashtirib olishlariga, aqliy qobiliyatlarning o‘sishiga, bilim doirasining kengayishiga imkon beradi.
O‘qituvchilarning vazifasi o‘quvchini dastlab qiziqtirib qolgan ishning o‘zi bilan shug’ullanishga majbur qilish emas, balki undagi
qiziqishlarni chuqurlashtirish va kengaytirish , ta'sirchan qilish, qiziqishlarining markaziga aylanib qolgan faoliyat bilan shug’ullanish istagiga,
mayliga aylantirishdir.
O‘quvchilarning muayyan maqsadni ko‘zlab ish tutishida, qiyinchiliklarni yenga olishida, ishdan chalg’itadigan narsalar bilan
shug’ullanishdan o‘zini tiya olishida, unda o‘qishga ishtiyo? tarkib toptirishda namoyon bo‘ladigan iroda, ta'lim jarayonida alohida axamiyat
kasb etadi.
Umumiy psixologiya kursidan ma'lumki, iroda bu shaxsning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadining aniqligi, uni amalga oshirish uchun
intilishi, maqsad yo‘lida ma'lum bir qarorga kelish tezligi va uni o‘z vaqtida ijro etishi bilan belgilanadigan sifatidir. Ta'lim jarayonida o‘quv
materialiga bo‘lgan diqqatning barqaror bo‘lishida irodaviy zo‘r berishning ahamiyati nihoyatda kattadir. Ta'limda iroda o‘quvchida maktab va
uyda o‘tkaziladigan mashg’ulotlarga tayyor turishda namoyon bo‘ladi. O‘quv materialini o‘rganish, eslab qolish va o‘quvchining irodaviy zo‘r
berishiga bog’liq. Iroda o‘quvchilarning fikrlash faoliyatlarida - masalani yechishga , qo‘yilgan savolga javob topishga va hokazolarga
intilishida namoyon bo‘ladi. Ular o‘quvchilarda ko‘nikma, va malakalarni hosil qilishda ham tarkib topadi. Psixologlar olib borgan
tadqiqotlarda o‘quvchilar tomonidan berilgan materialning o‘zlashtirilishi ko‘p jihatdan irodaning tarbiyalanishiga bog’liqdir. Irodaviy aktivlik
ta'limning zarur shartidir. Ta'lim muassasasidagi ta'lim jarayonining o‘zi o‘quvchilardan irodaviy o‘stirish omillaridan biridir. Bunda
o‘quvchilarning kundalik rejimi, o‘sish va oqilona dam olishni bir-biri bilan to‘g’ri almashtirib turishda katta rol o‘ynaydi.
Ta'lim jarayonida bilish jarayonlarini shakllantirishga alohida e'tibor berish lozim. Zero bilish jarayonlari juda murakkab faoliyat
bo‘lib, unda jonli mushohadadan mavhum tafakkurga, mavhum tafakkurdan esa amaliyotga o‘tiladi, ana shundan so‘ng ob'ektiv haqiqat bilib
15

olinadi. Binobarin, biz birinchi navbatda ko‘rib chiqishimiz lozim bo‘lgan narsa o‘quv materalini idrok qilish jarayonidir. Umumiy psixologiya
kursidan ma'lumki, idrok bu narsa va hodisalarni sezgi organlariga ta'sir etishi natijasida ularning kishi psixikasida yaxlit obrazini paydo
bo‘lishi bo‘lib, idrok etish jarayoni ta'limda turli formalarda o‘qituvchining og’zaki hikoya qilishida, suhbat o‘tkazishda, ma'ruza o‘qishida,
kinodars, televizion parcha, sxemalar va ko‘rgazmali qurollar ko‘rsatish, ekskursiyalar o‘tkazish, o‘quvchining o‘ziga darsliklar hamda boshqa
qo‘llanmalarni o‘qitish tarzida o‘tishi mumkin. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, idrokni tarkib toptirishda o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini
hisobga olish nihoyatda muhimdir.
Chunki, fazoni, vaqtni va harakatlarni idrok etishda ham yosh xususiyatlarda turli farqlar mavjud bo‘ladi.
Biologik yo‘l bilan nasldan-naslga faqat organizmning sotsial tajribani, xulq-atvor va faoliyatning insoniy shakllarini amalda
o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan ayrim xususiyatlarigina o‘tishi mumkin. Bola xulq-atvorining tug‘ma biologik xususiyatlarga oldindan qat’iy
xoli ekanligi uning hayvon bolasiga nisbatan eng rnuhim afzalligi hisoblanadi. Ana shunday afzallik tufayli kishi xulq-atvori turlari va faoliyati
usullari evolutsiyasining boshlanishi uning organizmining biologik rivojlanishi bilan emas, balki jamiyatning tarixiy rivojlanishi bilan belgilana
boshladi.
Shunday qilib, o‘rgatish bolada xulq-atvoming va borliqni aks ettirishning insoniy shakllarini hosil qilishga yordam beradigan
yetakchi rivojlanish omili sifatida amal qiladi.
Lekin bola xulq-atvori va faoliyatining biz hoziiga qadar ko‘rib chiqqan barcha turlarida ushbu pirovard natija, ya’ni ijtimoiy
tajribaning o‘zlashtirilishi faoliyatning aynan o‘z maqsadlariga to‘g‘ri kelgani yo‘q. Bola buyumlarni biron-bir narsani o‘rganish uchun u
yoqdan-bu yoqqa surmaydi. U dastlabki qadamlar qo‘yayotganida va ilk bor gapirishga urinayotganida yurish va gapirishni o‘rganishni maqsad
qilib qo‘ymagan bo‘ladi. Uning xatti-harakatlari tekshirib ko‘rishga, faollik ko‘rsatishga, buyumlarga egalik qilishga, tevarak-atrofdagilarga
ta’sir o‘tkazishga va shu kabilarga bo‘lgan bevosita ehtiyojlarni qondirishga qaratilgandir. Tegishli harakatlarning va axborotning o‘zlashtirilishi
shu sababdan ham bola uchun maqsad emas, balki tegishli ehtiyojlarni qondirish vositasi sifatida xizmat qiladi.
Faoliyatning alohida turi bola hayotida sodir bo‘ladigan vaqt ham yetib keladi. Bu maqsad bevosita muayyan axborotni, harakatlarni,
xulq-atvor shakllarini o‘zlashtirishga qaratilgan faoliyatdir. Subyektning o‘rganishni o‘ziga maqsad qilib olgan bunday o‘ziga xos faoliyati
ta’lim deb ataladi. U quyidagilardan tarkib topadi:
a) ideal va amaliy faoliyatning u yoki bu turini muvaffaqiyatli tashkil etish uchun zarur bo‘lgan tashqi olamning muhim ahamiyatli
xossalari xususidagi axborotning o‘zlashtirilishi (bu jarayonning mahsuli — bilimlardir);
b) faoliyatning ana shu barcha turlari tarkib topadigan usullarva jarayonlaming o‘zlashtirilishi (bu jarayon mahsuli malakalardir)d)
qo‘yilgan vazifa va ilgari surilgan maqsadga muvo lq keladigan usullar va jarayonlarni to‘g‘ri tanlash hamda nazorat qilish uchun ko‘rsatilgan
axborotdan foydalamsh yo‘larning egallanishidir (bu jarayon mahsuli -ko‘nikmalar hosil qilinishidir).
Shunday qilib, ta’lim kishining harakatlari muayyan 1 limlar, malakalar, ko‘nikmalarni o‘zlashtirib olishga qaiatilgan ongli maqsad
bilan idora qilingan joydagina yuz beradi.
16

Bundan ko‘rinib turibdiki, ta’lim o‘ziga xos insoniy fao1yatdir. Hayvonlarda esa faqat o‘rganish bo‘lishi mumkin. Le kin odamda
ham faqat u o‘z xatti-harakatlarini anglab yetgaci yuksak xayoliy maqsadga (idealga) ko‘ra yo‘naltirish layoqa tiga ega bo‘lgandagina ta’lim
faoliyati yuz berishi mumkin. Bunday layoqatning yetarli darajadagi rivojlanishiga laqat о ti-yetti yoshga chiqqan paytga kelib, faoliyatning
oldingi turlari — o‘yin, nutq amaliy xulq-atvor va shu kabilar negizida shakllana borgan holda erishiladi. o‘quv faoliyatini shakllantirishning
eng birinchi asosiy sharti — bolada muayyan bilimlarm, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirish uchun anglanilgan motivlar tughlishi
hisoblanadi.
Katta yoshli kishilar bolaning rivojlanishiga faol ijtimoiy ta’sir ko‘rsatuvchilar sifatida namoyon bo‘ladilar. Ular Lining faoliyati va
xulq-atvorini uyushtiradilar, ularni insoniyatning ijtimoiy praktikasi doirasida yo‘naltiradilar. Bola faoliyati va xulq-atvorini ularning insoniyat
ijtimoiy tajribasini o‘zlashtirish sari yo‘naltirishdan iborat ushbu faol jarayon o‘qitish deb ataladi. Bola shaxsining rivojlanishiga uning ta’siri
nuqtavi nazaridan olinganda bu jarayon tarbiya deb ataladi. Та lim va tarbiyani amalga oshirishga yordam beradigan asosiy vositalar — bu
bajarilishi lozim bo‘lgan ishni ko‘rsatish va tushuntirishdan, rag'batlantirish va jazolashdan, vazifalar va talablar qo‘yishdan, tekshirish va
tuzatishdan iboratdir. Katta yoshli kishilar ushbu ta’sirlar yordamida bolada bilimlarni egallashga va faoliyat koTsatishga istak tug'dirgan. uni
yo l naltirgan, na zorat qilgan, to‘g’rilab borgan va shu yo‘sinda uni shakllantirgan holda bu faoliyatni boshqarib turadilar.
Mehnat
Mehnat — bu ma’lum bir ijtimoiy foydali (yoki hech bo‘lmaganda jamiyat tomonidan iste’mol qilinadigan) moddiy yoki ma’naviy
mahsulotni ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan faoliyat demakdir. Mehnat faoliyati kishining eng yetakchi, asosiy faoliyatidir. Insoniyat agar
mehnat qilishni to‘xtatadigan bo‘Isa, u (tur sifatida) o‘z hayot-mamotini tugallagan bo‘lar edi. Lining uchun ham mehnat faoliyati kishining
hayot kechirishini, boshqa turlar ustidan g‘alaba qozonishini hamda tabiat kuclilari va moddalaridan foydalanishini ta’min etadigan o‘ziga xos
turga oid xulq-atvori deb hisoblanishi mumkin.
Mehnat faoliyati odamlar iste’mol qiladigan buyumlarni va ana shundan iste’mol qilinadigan buyumlarni ishlab chiqarish uchun
zarur buyumlarni — don va mashinalarni, mebel va qurollarni, kiyim-kechak va avtomobillarni hamda shu kabilarni ishlab chiqarish maqsadini
ko‘zlagan bo‘lishi mumkin. Bular energiyadan (issiqlik, yorug‘lik, elektr, harakat) va axborot vositalaridan (kitoblar, chizmalar, filmlar) iborat
bo‘lishi mumkin. Pirovardida bu ideologiya mahsulotlari (fan, san’at, g‘oyalar) va kishilarning xulq-atvorini hamda mehnatini uyushtiruvchi
(boshqaruv, nazorat qilish, muhofaza qilish, tarbiyalash) harakatlar bo‘lishi ham mumkin.
Bu o‘rinda kishi tomonidan ishlab chiqariladigan mahsulot uning o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun zarurligi yoki zarur emasligining
ahamiyati yo‘q. Agar bu mahsulot umuman jamiyatga kerak boisa, uning o‘zi kifoya. Xususan, kishi faoliyatining maqsadlari uning shaxsiy
ehtiyojlari bilan belgilanmaydi. Bunday maqsadlarni unga jamiyat belgilab berayotir, faoliyatning o‘zi esa muayyan ijtimoiy topshiriqni
bajarish shaklini kashf etmoqda. Shunday qilib, kishilarning mehnat faoliyati o‘z mohiyatiga ko‘ra ijtimoiy hisoblanadi. U jamiyat ehtiyojlari
bilan shakllanadi, belgilanadi, yo‘naltiriladi va boshqariladi.
17

Bu faoliyat o‘z xarakteriga ko‘ra ham ijtimoiy hisoblanadi. Hozirgi jamiyatda mehnat taqsimoti tufayli kishi o‘zi uchun talab
qilingan barcha narsalarni faqat ishlab chiqarmaydigan emas, balki bironta ham mahsulotni ish lab chiqarishda deyarli hech qachon boshidan
oxiriga qadar ishtirok etmaydi. Uning uchun ham kishi hayot uchun talab qilinadigan barcha nar salarni oz mehnatiga ayirboshlangan tarzda
jamiyatdan olishi kerak. Shaxsning ehtiyojlari tashqaridan qaraganda uning oz mehnati bilan emas, balki jamiyat tomonidan qondirilayotgandek
bo‘lib tuyuladi. Buning qanday yuz bcrishi jamiyatda hukmron bo‘lgan ishlab chiqarish munosabatlari tizimilan elgilanadi. Uning uchun ham
jamiyatda har qanday ma su otning ishlab chiqari1ishi ayni paytda mehnat qi 1 ish, uning mahsulini taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol qi1ish
jarayonida odamlarning muayyan munosabatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘lib ham hisoblanadi.
Bu xildagi harakatlarni bajarish va boshqarish uchun axborotni qayta ishlashning oliy jarayonlaridan foydalanish va eng avvalo,
tasavvur va tafakkurni ishga solish zarurdir.
Bulardan shu narsa ravshanki, kishi psixikasining bu ajoyib xususiyatlari manbayini isbot qilish maqsadida «ruh»ning qandaydir
alohida xususiyatlarini o‘ylab topishga hojat yo‘qBularga bo‘lgan zarurat inson faoliyati qonuniyatlari bilan belgilanadi, ya’ni kishining
ijtimoiy-mehnat mohiyatiga eg a bo lgan jonzot sifatida mavjudligi shaklining o‘zidan kelib chiqqandir.
Ro yobga chiqarilishi uchun yuksak psixik funksiyalar bajarilishini taqozo etarkan, jamoa mehnat faoliyati ayni chog‘da
insoniyatning rivojlanish jarayonida ularning shakllanishi uchun asos va shart-sharoitlar yaratadi.
Misol uchun ibtidoiy ovchilar o‘rtasidagi hurkituvchilarning xatti-harakatlarini olib ko‘raylik. Ularning harakatlari o‘z holicha
o‘ljani ushlashga qaratilgan bo‘lmaydi. Bunisi tugul, agar u yolg‘iz o‘zi harakat qiladigan bo l lsa, u holda uning bu harakatlari o‘ljaning
osongina qochib ketishiga olib kelgan bo‘lardi — uning o‘zi esa qolardi. Shuning uchun uning butun faoliyati faqat boshqa kishilarning —
ovchilarning faoliyati bilan uyg‘unlashgan tarzdagina biron-bir ma’no kasb etadi. Hayvon hurkituvchi maqsadga erishish uchun ovchilarning
harakatlarini hisobga olishi, ya’ni bug‘uni duch kelgan tomonga haydamasdan, balki ovchilar tomonga haydashi kerak. Shu tariqa uning xatti-
harakatlari biologik mohiyatga ega bo‘lgan maqsad ga qaratilgan bo‘lmasdan, aksincha ijtimoiy mohiyat kasb eta di. U ichki instinktiv
kechinmalar shaklida emas, balki tashqi real obyektlar bilan bo‘ladigan harakatlarning idrok etilishi orqali aks etadi. Shu tarzda obyektlar va
ular bilan bajariladigan harakatlarning timsollari faoliyatga undaydigan biologik ehtiyojning xayoldagi kechinishidan amaliyotning o‘zi bilan
ajratiladi.
Voqelikka nisbatan bunday munosabatda bo‘lish esa, yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, ongning negizini tashkil etadi. U kishini
buyumlarga nisbatan faoliyat subyektiga va odamlarga nisbatan esa shaxsga aylantiradi. U kishini tevarak-atrofdagi damning qulidan uning
sohibi darajasiga ko‘taradi, kishiga bu olamni qayta o‘zgartirish va uzoqqa mo‘ljallangan maqsadlarga erishish uchun intilish imkonini beradi,
kishining xatti-harakatlarini ongli ravishda rejalashtirilgan faoliyatga va uning Yer kurrasida mavjudligini esa moslashgan holda hayot
kechirishdan ma’lum bir mazmun va yuksak maqsadga ega bo‘lgan faol hayot kechirishga aylantiradi.
18

II – BOB. FAOLIYATING PSIXOLOGIK TAVSIFI VA FAOLIYATNING PSIXOLOGIK NAZARIYALARI.
2.1. Faoliyating psixologik tavsifi
Tirik mavjudotlarning atrofdagi olam bilan hayotiy ahamiyatga molik bog‘lanishlar bo‘lishini ta’minlaydigan faoliyati ularga xos
yalpi xususiyat hisoblanadi.
Jonli mavjudotni muayyan tarzda va muayyan yo‘nalishda harakat qilishga undaydigan ehtiyojlar uning faolligi manbayi bolib
hisoblanadi. Ehtiyoj — jonli mavjudotning hayot kechirishining konkret shart-sharoitlariga uning qaramligini ifoda etuvchi va bu shart-
sharoitlarga nisbatan uning faolligini vujudga keltiruvchi holatidir.
Kishining faolligi ehtiyojlarning qondirilishi jarayonida namoyon boladi. Xuddi shu o‘rinda odamning faolligi shakllari bilan
hayvonning xatti-harakatlari faolligi o‘rtasidagi tafovutlar ayon bo‘ladi. Hayvon o‘z ehtiyojlarining obyekti bo‘lishi hamda unda ularni egallab
olish uchun faol intilishga da’vat etishi ehtimoli borligini o l zining tabiiy tuzilishiga (tanasining va a’zolarining tuzilishiga, instinktlarining
boyligiga) ko‘ra bamisoli oldindan bilishi tufayli faollik bilan harakat qiladi. Hayvonlar ehtiyojining qondirilishi jarayoni ularning muhitga
yaxshiroq moslashuvini ta’minlaydi. Masalan, qunduz xatti-harakatining tug‘ma ravishda hosil bo‘lgan programmasi uning quruvchilik
ehtiyojlarini qamrab qolmasdan, balki bu ehtiyojlarni qondirish obyektlari: to‘g‘on quriladigan daraxtlarning navlari, daraxtlarning suvga
yaqinligi, «o‘rmon kesish» usullari (qunduzlar daraxtning shoxi aynan suvga tushishini mo‘ljallab, uning suvga qarshi tomonini kemiradi) va
hokazolar ham aks etgan bo‘ladi.
Shunday qilib, hayvonning ehtiyojlarida uning faolligi omili sifatida tabiatdan olingan buyum bevosita ishtirok etadi.
Odamning faolligi va faollikning manbayi bo‘lgan insoniy ehtiyojlar tamomila boshqacha manzara kasb etadi. Kishining ehtiyoji uni
tarbiyalash jarayonida, ya’ni kishilik madaniyati olami bilan yaqinlashtirish jarayonida shakllanadi.
Tabiatdan olinadigan buyum shunchaki oddiy oija, ya’ni faqat biologik ma’noga ega ovqat tarzidagi buyum bo‘lmay qoladi. Odam
qurollar yordamida buyumni tarixiy taraqqiyot mahsuli hisoblanmish xususiy ehtiyojlariga moslashtirilgan holda tubdan o‘zgartirishga qodirdir.
Shuning uchun ham kishining o‘z ehtiyojlarini qondirish jarayoni ijtimoiy taraqqiyot bilan belgilanadigan faoliyat shaklini egallashning faol,
muayyan maqsadga yo‘naltirilgan jarayoni sifatida alohida ajralib turadi.
Ehtiyojlar qondirilishi jarayonida rivojlanib va o‘zgarib boradi. Ular hozirgi zamon kishisida lining ajdodlarida bo‘lganiga qaraganda
boshqachadir, lining avlodlarida ham boshqacha bo‘ladi. Kishining ehtiyojlarini to‘la-to k kis qondirish uni har tomonlama rivojlantirishning eng
muhim shartlaridan biri hisoblanadi, lekin bu yakkayu yagona shart emas, albatta. Bulling ustiga kamolotga erishishning boshqa shart-
sharoitlari (va birinchi navbatda mehnat) mavjud bo‘lmasa, o‘z ehtiyojlarini osongina qondirish imkoniyati kishini ko‘pincha inqirozga
uchratadi. Mehnat bilan yo‘naltirilmaydigan tekinxo‘rlik ehtiyojlari zid xulq-atvor (ba’zan esa jinoiy xatti-harakatjning manbayi bo‘lib qolishi
mumkin va ayrim kishilarda shunday bo‘lmoqda.
Mehnat qilishga bo‘lgan ehtiyojning yanada rivojlanishi ishlab chiqarishni rivojlantirish, ko‘pgina ishlab chiqarish jarayonlarini
maksimal darajada avtomatlashtirish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish vaqtini qisqartirish natijasida, faqat ijtimoiy foydali mehnatdan o‘zini
19

namoyon eta oladigan bunyodkorlik kuchlarini jonlantirish oqibatida yuz beradi, deb hisoblash uchun asos bor. Hozir ba’zan og‘ir va zerikarli
bo‘ladigan mehnat sogMom, har tomonlama kamolga yetgan kishi uchun quvonch va rohat-farog‘at manbayiga aylanadi.
«Umumiy ta’lim va hunar maktabini isloh qilishning asosiy yo nalishlari»da o‘quvchilarning mehnat tarbiyasi va kasbga yo
naltirilishi qanday rol o‘ynashi ta’kidlangandir.
Ehtiyojlarni tanlash va shakllantirish masalasi axloqiy tarbiyaning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. A.S.Makarenko buni aniq-
ravshan tarzda ta’kidlagan hamda insoniy ehtiyojlarni tanlash va tarbiyalash, ularni kishini yanada barkamollik sari kurashga odatlantiradigan
o k sha ma’naviy cho‘qqiga ko‘tarish lozimligi haqida yozgan edi.
Ehtiyojlarning turlari
Kishining ehtiyojlari ham ijtimoiy, ham shaxsiy xarakterga egadir. Bu, birinchidan, hatto shunchaki tor ma’nodagi shaxsiy xarakterga
ega bo‘lib tuyuladigan (masalan, oziqovqat bilan bog‘liq) ehtiyojlarni qondirish uchun ham ijtimoiy mehnat taqsimotining ma’sulidan
(dasturxonga non seleksiyachilar, agronomlar, traktorchilar, kombaynchilar, elevatorlarning xodimlari, tegirmonchilar, novvoylar, sotuvchilar va
boshqa shu kabi odamlar mehnat g‘ayrat-shijoatlarining moddiylashgan mahsuli sifatida kelib tushadi) foydalanilishida o‘z ifodasini topadi.
Ikkinchidan, kishi o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun mazkur ijtimoiy muhitda tarkib topgan vositalar va usullardan foydalanadi, hamda muayyan
shart-sharoitlarga ehtiyoj sezadi. Bir parcha go‘shtni iste’mol qilish uchun hech bo‘lmaganda o‘sha go‘sht tegishli usulda tayyorlangan bo‘lishi
lozim. Kishida likopcha, pichoq va vilka, ba’zi bir gigiyena talablariga rioya qilish va shu kabilarga eh tiyoj tug'iladi. Va nihoyat, uchinchidan,
kishining ko‘pgina ehtiyojlari uning tor ma’nodagi shaxsiy talab-ehtiyojlaridan ko‘ra ko‘proq kishi o‘zi mansub bo‘lgan va birgalikda mehnat
qiladigan jamiyatning, jamoaning, guruhning ehti yojlarini ifodalaydi jamoa ehtiyojlari kishining shaxsiy eh tiyojlari tusini kasb etadi.
Bu jarayon quyidagi misolda o‘zining yorqin ifodasini topishi mumkin. Yig‘ilishda ma’ruza qilishdan iborat jamoat topshirig‘iga ega
bo‘lgan o‘quvchi ma’ruzaga uni tayyorlashning o‘zi, aytaylik, qiziqarli kitobni o‘qishga qaraganda ham jozibaliroq mashg‘ulot ekanligi sababli
emas, balki u jamoaning talabini bajarishga o‘zida juda zo‘r ehtiyoj sezayotganligi uchun ham g'oyat puxtalik bilan tayyorgarlik ko‘radi.
Ehtiyojlar kelib chiqishiga va predmetiga ko‘ra farqlanadi.
Kelib chiqishiga ko‘ra ehtiyojlar tabiiy va madaniy bo‘lishi mumkin.
Tabiiy ehtiyojlarda kishining faollik kasb etayotgan faoliyati, lining hayoti va lining avlodi hayotini saqlash va qodlab-quvvatlash
uchun zarur bodgan shart-sharoitlarga bo‘ysunganlik ifodalanadi, barcha odamlarda ovqatlanishga, suv ichishga, qarama-qarshi jinsning mavjud
bodishiga, uxlashga, sovuqdan va haddan ziyod issiqdan saqlanishga va hokazolar tabiiy ehtiyoj bodadi. Agar tabiiy ehtiyojlardan qaysi biri
biron darajada uzoq vaqt davomida qondirilmasdan qolsa, odam muqarrar ravishda halok bodadi yoki sulolasini davom ettirish imkoniyatidan
mahrum bodadi.
Garchand tabiiy ehtiyojlar (ularning soniga ko kr a) odamning hayvon ajdodlaridagi va ibtidoiy odamlardagi kabi tarzda qolgan bodsa
ham lekin ular o‘z psixologik mohiyatiga ko‘ra hayvonlarning tabiiy ehtiyojlaridan tubdan farq qiladi. Ehtiyojlarni qondirishning usullari va
qurollari o‘zgaribgina qolmasdan, eng muhimi, ehtiyojlarning o‘zi o‘zgarib bormoqda.
20

Madaniy ehtiyojlarda odamning faol faoliyati insoniyat madaniyatining mahsuliga bogdiq ekanligi ifodalanadi; lining ildizlari
butunlay kishilik tarixining sarhadlariga borib taqaladi. U yoki bu xilda tarkib topgan madaniyat sharoitlarida bironbir tabiiy ehtiyojni qondirish
vositasi bodib xizmat qiladigan narsalar (vilka va qoshiq, ovqatni yeyish uchun ishlatiladigan cho‘plar) ham, shuningdek, boshqa odamlar bilan
mehnat va madaniy munosabat bogdash uchun, kishining murakkab va rang-barang ijtimoiy hayot kechirishi uchun zarur bodgan nar salar ham
madaniy ehtiyojlar obyekti hisoblanadi. Turli iqtisodiy va ijtimoiy tuzum sharoitida kishida lining tarbiyasiga va xulq-atvorning keng yoyilgan
hamda udum bodgan odatlari va shakllarini o‘zlashtirishiga bogdiq holda turli xildagi madaniy ehtiyojlar tugdladi. Agar kishining madaniy
ehtiyojlari qondirilmasa, u halok bodmaydi (tabiiy ehtiyojlari qondirilmagan sharoitda ana shunaqa bodishi mumkin edi), lekin undagi
odamiylik sifatlari jiddiy zararlanadi.
Kishi ehtiyojlarining rivojlanishi xususiyatlari
Hayvonning xatti-harakati hamisha u yo bu ehtiyojni qondirishga bevosita yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ehtiyoj hayvonni faqat faollikka
undab qolmasdan, balki ushbu faollikning shakllarini ham belgilaydi. Misol uchun ovqatlanish ehtiyoji (ochlik) hayvonda, jumladan,
ovqatlanish faolligini vujudga keltiradi — og‘zida so‘lak ajratila boshlanadi, ovqatni izlash yoki o‘ljani poylash, egallash va uni iste’mol qilish
kabi jarayonlar yuz bera boshlaydi.
Shartli refleks — bu faollikni yangi qo‘zg‘atuvchilar (masalan, qo‘ng‘iroq chalinishi) bilan yoki yangi harakatlar (masalan, tepkini
bosish) bilan bog‘lanishi mumkin. Lekin bunda hayvonning xatti-harakati tuzilishi shundayligicha qoladi. Qo‘ng‘iroqning chalinishi tashqi
qo‘zg‘atuvchilar oqimidan aynan ovqatlanish haqida xabar beruvchi signal sifatida ajralib turadi. Hayvon tepkini bosishni aynan ovqatning
olinishiga olib keluvchi xatti-harakat tarzida bajaradi. Boshqa so‘zlar bilan aytganda, hayvon eng murakkab shartli reflekslar orqali faoliyat
ko‘rsatgan taqdirda ham ehtiyojlar to‘g‘ridan to‘g‘ri uning psixikasining ham aks ettirish, ham yo l naltirish funksiyalarini belgilaydi. Hayvon
organizmining talab-ehtiyojlari psixika tevarak-atrofdagi olamga nimalarni in’om etishi va qanday javob xatti-harakatlarini keltirib chiqarishini
belgilab beradi.
21

2.2. Faoliyatning psixologik nazariyalari.
Qiziqish motiv singari borliqning mo‘jizakor tomonlarini bilishga, fan asoslarini egallashga, faoliyatning turli-tuman shakllariga
nisbatan ijodiy yondashishni vujudga keltiradi, mehnatga, ta’limga mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lishni shakllantiradi, har qaysi yakkahol
(individual) shaxsga ishchanlik, g‘ayrat-shijoat, yengilmas irodani tarkib toptirishga puxta psixologik shartsharoitlarni yaratadi. Qiziqishning
psixologik mohiyatidan kelib chiqqan holda yondashilganda, qiziqish, insonga intilish, faollik, ichki turtki ehtiyojni ro‘yobga chiqarish
manbayi, rolini ba jaradi.
Mashhur sovet psixolog A. N. Leontevym tomonidan taklif etilgan faoliyat psixologik nazariyasi, yo‘naltiradi va uning rivojlanishini
belgilaydi jamiyat, ichidagi psixologik va jismoniy inson faoliyatini inobatga.
Nazariyaning o‘rganish predmeti, ya'ni, keng ma'noda faoliyati sub'ektning atrof-muhit bilan faol o‘zaro bog’liq. Bu o‘zaro ta'sir
mavzu (mavzu) yoki ichki dunyo qiyofasini o‘zgartiradi.
Har qanday inson faoliyati bir necha darajada bo‘linishi mumkin, degan ma'noni anglatadi, murakkab ko‘p qatlamli tuzilishga ega.
An'anaviy, birinchi deb nomlangan harakat darajasiga bir ta'siri ostida muayyan maqsadga erishish qaratilgan o‘sha alohida va maxsus
jarayonlar mavjud. boshqa narsalar orasida, har qanday faoliyat funktsional birligi hisoblanadi.
Bu jarayon to‘liq anglab kabi faoliyat nazariyasi chora tushunadi, deb qayd etish muhim ahamiyatga ega. Bu o‘z-o‘zidan harakat
yoki avtomatizmi emas. faoliyati va ongi jismoniy namoyon birligini - bu doimiy har doim bu yondashuv doirasida yodda chora saqlab qilgan
maqsadida bilan bog'liq beri.
Bu erda asosiy tushuncha ehtiyoj bo‘ladi - ba'zi uchun ehtiyoj, rozi bo‘lishi kerak tanasi, stress sabab bo‘ladi. inson tajribasi
kuchlanish kamaytirish mumkin, ya'ni, u biladi, va uni qondirish uchun ma'lum bir element qidirmoqda qanday aytadi bo‘lsa, qidiruv faoliyati
niyatlar bilan qo‘llab-quvvatlanadi.
Kishining o`z ehtiyojlarini qondirish jarayoni ijtimoiy taraqqiyot bilan belgilanadigan faoliyat shaklini egallashning faol muayyan
maqsadga yo`naltirgan jaraeni sifatida alohida ajralib turadi.
Extiejlar kelib chikishiga va predmetiga ko`ra farqlanadi:
1. Tabiiy extiejlar - bu insonning o`zini va avlodini xaetini saqlab qolishga qaratilgan faolligida namoen bo`ladi. Bularga oziklanish,
uyquga extiej, nasl qoldirishga bo`lgan ehtiyoj.
2. Madaniy ehtiyoj - odamning insoniyat madaniyati maxsuliga bog`liq bo`lgan faolligida namoen buladi. Ularning bog`lanishi
insoniyat tarixining boshlanishiga borib taqaladi. Madaniy ehtiej ob`ektiv bo`lib, tabiiy ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladigan predmetlar,
vositalar kiradi. Predmetga ko`ra moddiy va ma`naviy ehtiejlar bo`ladi.
1. Moddiy ehtiyojlar - kishining moddiy ma`daniy predmetlarga vositalarga bo`lgan bog`liqligida namoen bo`ladi. Bular
ovqatlanishga kiyinishiga uy-joyga maishiy turmush ashyolariga va boshqalarga ehtiyoj sezilishi.
22

2. Ma`naviy ehtiyoj ma`naviy madaniyatni o`zlashtirib olishda va yaratishda namoyon buladi. Ma`naviy ehtiejlarga o`qish, ilm,
san`at, muzika tinglash, kinofil`m, teatr va shu kabilar kiradi. Ixtiyoriy (ongli irodaviy) harakatlarning ixtiyorsiz (ongsiz impul`siv) xatti-
harakatlardan asosiy farqi kanday motivlar asosida amalga oshirilganligiga bog`liq. Ehtiyoj asosida odamda faoliyatning motivlari ya`ni
muayyan ehtiyojlarni qondirish bilan bog`liq bo`lgan ichki-turtki kuchlar paydo bo`ladi. Shu boisdan motiv odamni faoliyatga undovchi
sababdir. Motivlar bir-biridan ehtiyoj turlariga qarab hamda ijtimoiy xarakteriga ega bo`lishiga qarab farqlanadi. Anglash darajasiga qarab esa
anglangan qiziqishlar ishonch intilish xavas ideal kabi va anglamagan, mayl, ishqibozliklar bo`lishi mumkin. Odam qandaydir motivlar asosida
ma`lum bir faoliyatga kirishar ekan, ko`zlangan maqsadga erishmaguncha harakat kilaveradi. Maqsadga erishilganligidan so`ng faoliyat
tugallanadi. Maqsad bu odamning biron ishni bajara turib nimagadir intilishidir.
Faoliyat maqsadi deganda biz ana shu faoliyat oxirida qo`lga kiritiladigan natijani tushunamiz. Faoliyat voqelikka nisbatan faol
munosabat bildirishning shunday shaklidirki, u orqali tabiatga, narsalarga, boshqa kishilarga ta`sir ko`rsatadi. Fiziologlar K.Anoxin,
N.A.Bernshteyn, U.A.Asratyanlarning tadqiqotlari muskullarining ishi bevosita sa`i harakat vazifalari bilangina emas, balki hamisha sa`i
harakat ruy berayotgan shart sharoitlar bilan ham boshqarilishini ko`rsatadi. Sa`yi harakatlarning bajarilishi uzliksiz ravishda nazorat qilib va
uning natijalari harakatining maqsadi bilan taqqoslangan holda to`g`irlab boriladi. Sa`yi harakatlarni boshqarish teskari aloqaga binoan amalga
oshiriladi. Sezgi a`zolari ana shunday aloqa vositasi, narsalar va sa`i harakatlarning muayyan idrok etiladigan va harakat mo`ljallari, belgilari
axborot manbai bo`lib xizmat qiladi. Teskari aloqaning bunday shaklini P.K.Anoxin teskari afferentatsiya deb atadi.
Shunday qilib oshyoviy (yoki boshqa xildagi tashqi) harakatning bajarilishi ma`lum bir sistemaga oid sa`yi-harakatlarni amalga
oshirish bilangina cheklanmaydi. Muqarrar ravishda sa`yi-harakatlarning joriy natijalari harakatlar ob`ektining xususiyatlariga muvofiq tarzda
sa`yi-harakatlarni sensor (hissiy) nazorat qilishni o`z ichiga oladi. Miyaga tashqi muhitning holati, unda sa`yi - harakatlar qanday ro`y
berayotganligi va uning natijalari haqida axborotni etkazib turadigan hissiy arientirlarning o`zlashtirishi ana shu jarayonning negizi hisoblanadi.
Bo`lg`usi harakat modellari (sa`yi-harakat programmasi) va uning natijasi maqsadining programmasini miyada ushbu harakatning o`zini
oldindan hosil qiladigan andozalarini fizologlar “harakat aktseptori” va oldindan aks ettirishi (P.K.Anoxin) harakatlantiruvchi vazifa va
bo`lg`usi ehtiyoj andozasi (N.A.Bernshteyn) zaruriy mohiyatning va “kelajak andozasi” deb atadilar. Rejalashtirish xatti- harakatlari nazorati va
boshqaruvchi qator fiziolog, psixologlar tomonidan – P.K.Anoxin, N.A.Bernshteyn, E.Astrotyan va boshqalar tomonidan aniqlangan xatti-
harakat qismlari va ularning vazifalarini quyidagi sxemada ko`rish mumkin
Qiziqish muammosi psixologik nuqtayi nazardan L.A.Dobrinin, N.D.Levitov, M.F.Belyayev, L.A.Gordon, L.I.Bojovich,
N.G.Mordova, M.G.Davletshin, M.V.Vohidov, E.G'.G'oziyev va boshqalarning nazariy metodologik xususiyatga cga bo lgan asarlarida hamda
maxsus eksperimental tadqiqotlarida rivojlanlirildi. Qiziqishning psixologik mohiyatining dastlabki ko‘rinishi — bu odamlar tomonidan anglab
yetish yoki tushunish imkoniyatidir. Shaxs qiziqish mahsulini, lining oqibatini anglash, tasavvur etish orqaligina obyektiv borliqdagi narsa va
hodisalarga ongli, tanlab munosabatda boladi. Lekin bu voqelik (anglash, tushunish) insonda birdaniga sodir bo‘lmaydi, balki muayyan vaqt
davomida unda bilish jarayonlari, shaxsiy fazilatlari, individual-tipologik xususiyatlari rivojlanishi tufayli yuzaga keladi. Inson o‘z shaxsiy
23

qiziqishini qondirgandan keyin unda yoqimli his-tuyg‘ular uyg‘onadi, ruhiy qoniqish esa o‘z navbatida lazzatlanish (praksik) hissini vujudga
keltiradi, bu lling natijasida frustratsiya (ruhiy tushkunlikka tushish) uning shaxsiyatini egallaydi.
Qiziqishning psixologik mohiyatining uchinchi kohinishi — uning irodaviy sifatlar bilan umumlashgan tarzda vujudga kelishidir.
Irodaviy zo‘r berish, muayyan qaror bo‘yicha intilish, ba’zi qiyinchiliklarni yengish, mustaqillikni namoyon qilish xususiyatini qaror toptiradi,
shaxsni maqsad sari yetaklaydi. Qiziqishning psixologik mohiyatining to‘rtinchi ko‘rinishi uning oliy nerv faoliyati xususiyatlari va
temperament tiplari bilan birga mujassamlashgan holda namoyon bo‘lishidir. Qiziqishning nerv-fiziologik mexanizmlari to‘g‘risida mulohaza
yuritilganda, dastavval rus olimi l.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limotini ta’kidlab o‘tish joiz, uning «bu nima?» refleksi, ya ni
orientirovka (mo‘ljal olish) refleksi qiziqishning moddiy negizini tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi. I.P.Pavlov va uning shogirdlaridan
keyin P.K.Anoxin, N.A.Bernshteyn, B.M.Teplov, V.S.Merlin, V.D.Nebilitsin va boshqalar insondagi qiziqishning nerv-fiziologik
mexanizmlarini bosh miya katta yarim sharlari po‘stlog‘ida orientirovka refleksi negizida murakkab muvaqqat bog‘lanishlarning vujudga
kelishidir, degan tarzda talqin qildilar. Qiziqishning moddiy asoslari o‘zaro induksiya qonuni, po‘stloqdagi optimal qo‘zg‘alish oAhogM va
dinamik stereotiplar (I.P.Pavlov), dominanta (A.A.Uxtomskiy), orientir murakkab psixofiziologik hodisa ekani (E.N.Sokolov) va boshqalar
bo‘lib hisoblanadi.
Psixologiyada qiziqish mana bunday tiplarga ajratilishi mumkin: maimimiga ko‘ra: shaxsiy va ijtimoiy; maqsadiga binoan: bevosita
va bilvosita; ko‘lamiga qaraganda: keng va tor.
Qiziqishlar darajasi bo‘yicha: barqaror, beqaror va boshqalar.
Qiziqishning mazmun jihatidan o‘zaro tafovutlanishi quyidagilarda mujassamlashadi: bilish ehtiyojlarining obyektlari qaysilar,
bilimning mazkur faoliyat maqsadi bilan mutanosibligi; shaxsning yashayotgan muhitiga nisbatan munosabati kabilar.
Faoliyatga nisbatan anglanilmagan mayllar borasida eng ko‘p o‘rganilgan masala ko‘rsatma berishdir. Bu masala gruzin psixologi
D.N.Uznadze va uning xodimlari tomonidan ishlangan. Ko‘rsatma berish deganda bilish faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan ehtiyojlarni ma’lum
usulda qondirishga tayyor turish tushuniladi. Talabalar o‘qituvchilar beradigan topshiriqlarni bajarishga doim tayyor turadilar.
24

2.3. Motiv va motivatsiya, Inson faoliyatining motivatsiyasi
Shaxsning jamiyatdagi ijtimoiy xulqi va o‘zini qanday tutishi, egalagan mavqei ham sababsiz, o‘z-o‘zidan ro‘y bemaydi.
Faoliyatning amalga oshishi va shaxs hulq-atvorini tushuntirish uchun psixologiyada «motiv» va «motivatsiya» tushunchalari ishlatiladi.
Motivatsiya» tushunchasi «motiv» tushnchasidan kengroq ma’no va mazmunga ega. Motivatsiya – inson xulq-atvori, uning
bog‘lanishi, yo‘nalishi va faolligini tushuntirib beruvchi psixologik sabablar majmuini bildiradi. Bu tushuncha u yoki bu shaxs xulqini
tushuntirib berish kerak bo‘lganda ishlatiladi, ya’ni: «nega?», «nima uchun?», «nima maqsadda?» degan savollarga javob qidirish-
motivatsiyani qidirish demakdir. Demak, u xulqning motivatsion tasnifini yoritishga olib keladi.
Shaxsning jamiyatda odamlar orasiidagi xulqi va o‘zini tuutishi sabablarini o‘rganish tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan narsa
bo‘lib, masalani yoritishning ikki jihati farqlanadi: a) ichki sabablar, ya’ni hatti-harakat egasining sub‘ektiv psixologik xususiyatlari nazarda
tutiladi (motivlar, ehtiyojlar, maqsadlar, mo‘ljallar, istaklar, qiziqishlar va hakozolar); b) tashqi sabablar – faoliyatning tashqi shart-sharoitlari va
holatlari. Ya’ni, bular ayni konkret holatlarni kelib chiqishiga sabab bo‘ladigan tashqi stimullardir.
Shaxs xulq-atvorini ichkaridan, ichki psixologik sabablar tufayli boshqarish odatda shaxsiy dispozitsiyalar ham deb ataaladi. Ular
shaxs tomonidan anglanishi yoki anglanmasligi ham mumkin. Ya’ni, ba’zan shunday bo‘ladiki, shaxs o‘zi amalga oshirgan ishi yoki o‘zidagi
o‘zgarishlarga nisbatan shakllangan munosabatning haqiqiy sababini o‘zi tushunib yetmaydi, «Nega?» degan savolga «O‘zim ham bilmay
qoldim, bilmayman», deb javob beradi. Bu anglanmagan dispozitsiyalar yoki ustanovkalar deb ataladi. Agar shaxs biror kasbga ongli tarzda
qiziqib, uning barcha sir-asrorlarini egallash uchun astoydil harakat qilsa, bunda vaziyat boshqacharoq bo‘ladi, ya’ni, dispozitsiya anglangan,
ongli hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan motiv – konkrketroq tushuncha bo‘lib, u shaxsdagi u yoki bu hulq –atvorga nisbatan turgan moyillik, hozirlikni
tushuntirib beruvchi sababni nazarda tutadi. Mashhur nemis olimi Ko‘rt Levin motivlar muammosi, ayniqsa, shaxsdagi ijtimoiy xulq motivlari
borasida katta keng qamrovli tadqiqotlar olib borib, shu narsani aniqlaganki, har bir odam o‘ziga xos tarzda u yoki bu vaziyatni idrok qilish va
baholashga moyil bo‘ladi. Shunisi ajablanarliki, o‘sha bir konkret vaziyat xususidagi turli shaxslarning baholari ham turlicha bo‘ladi.
Psixologiyada inson motivatsiyasining quyidagi turlarini ajratish odatiy holdir:
 Tashqi motivatsiya – bu har qanday faoliyatning mazmuni bilan bog’liq bo‘lmagan, lekin inson uchun tashqi holatlar bilan bog’liq
bo‘lgan motivatsiya (mukofot olish uchun musobaqalarda qatnashish va boshqalar).
 Ichki motivatsiya – bu faoliyat mazmuni bilan bog’liq bo‘lgan motivatsiya, ammo tashqi sharoitlar bilan bog’liq emas (sport bilan
shug’ullanish, chunki u ijobiy his-tuyg’ularni beradi va hokazo).
 Ijobiy motivatsiya – bu ijobiy rag’batlantirishga asoslangan motivatsiya (agar men injiq bo‘lmasam, ota-onam menga kompyuter
o‘yinini o‘ynashga ruxsat berishadi va hokazo).
 Salbiy motivatsiya – bu salbiy rag’batlantirishga asoslangan motivatsiya (agar men harakat qilmasam, ota-onam meni tanqid
qilmaydi va hokazo).
25

 Barqaror motivatsiya – bu insonning tabiiy ehtiyojlari (tashnalik, ochlik va boshqalarni qondirish) ga asoslangan motivatsiya.
 Barqaror motivatsiya – bu doimiy tashqi qo‘llab-quvvatlashni talab qiladigan motivatsiya (chekishni tashlash, vazn yo‘qotish va
hk).
Barqaror va beqaror turtki turiga qarab ham farq qiladi. Motivatsiyaning ikkita asosiy turi mavjud: “bir narsaga” yoki “bir narsadan”
(uni ko‘pincha “sabzi va tayoq usuli” deb ham atashadi). Ammo qo‘shimcha turtki turlari mavjud:
 O‘z-o‘zini boshqarishni ta’minlashga qaratilgan individual motivatsiya (chanqash, ochlik, og’riqdan saqlanish, haroratni saqlash va
boshqalar);
 Guruh motivatsiyasi (avlodlarga g’amxo‘rlik qilish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, jamiyat tuzilishini saqlab qolish va boshqalar);
 Kognitiv motivatsiya (o‘yin faoliyati, izlanish harakati).
Bundan tashqari, odamlarning harakatlarini qo‘zg’atadigan alohida motivlar mavjud:
 O‘z-o‘zini tasdiqlash motivi – o‘zini jamiyatda tasdiqlash, ma’lum maqomga, hurmatga sazovor bo‘lish istagi. Ba’zan bu istak
obro‘-e’tibor motivatsiyasi bilan bog’liq (yuqori maqomga erishish va uni saqlab qolish istagi).
 Identifikatsiya qilish motivi – kimgadir o‘xshashlik istagi (hokimiyat, but, ota va boshqalar).
 Kuchning motivi – bu odamning boshqalarga ta’sir qilish, ularni boshqarish, o‘z harakatlarini yo‘naltirish istagi.
 Protsessual va moddiy motivlar – tashqi omillar emas, balki faoliyat jarayoni va mazmuni orqali harakatga turtki.
 Tashqi motivlar – harakatni keltirib chiqaradigan omillar faoliyatdan tashqarida (obro‘-e’tibor, moddiy boylik va boshqalar).
 Shaxsiy o‘sishga intilish, o‘z potentsialini ro‘yobga chiqarish o‘z-o‘zini rivojlantirish motividir.
 Erishish motivi – eng yaxshi natijalarga erishish va biror narsada mahoratni egallashga intilish.
 Prosotsial motivlar (ijtimoiy ahamiyatga ega) – burch, odamlar oldidagi javobgarlik hissi bilan bog’liq motivlar.
 Birlashish (qo‘shilish) motivi – bu boshqa odamlar bilan aloqani o‘rnatish va qo‘llab-quvvatlash, ular bilan aloqa qilish va yoqimli
muloqot qilish istagi.
Agar biz inson hayotini uning rivojlanish yo‘lidagi oldinga siljishi deb hisoblasak, demak, hayot bu yangi chegaralarni doimiy
ravishda engib o‘tish, yaxshi natijalarga erishish, o‘z-o‘zini rivojlantirish va shaxsiy o‘sish jarayoni. Va bu jarayonda etakchi rollardan birini
inson bajaradigan barcha harakatlar va ishlarning ma’nosi masalasi o‘ynaydi. Inson faoliyati va xulq-atvoriga nima ta’sir qiladi? Nega u
umuman hech narsa qilmayapti? Unga nima turtki beradi? Sizni nima undaydi? Axir, har qanday harakat (va hatto harakatsizlik) deyarli har
doim o‘z sababiga ega.
Har qanday turtki inson psixologiyasi va xulq-atvorini o‘rganishda juda muhim rol o‘ynaydi. Ammo odamning motivatsiyasiga nima
ta’sir qiladi? Qanday omillar mavjud? Aynan shu masalalarni o‘rganish motivatsiya nazariyalari qo‘llaniladi.
Xodimlarning motivatsiyasi.
26

Kadrlarni rag’batlantirish – bu ishchilarni ma’naviy va moddiy rag’batlantirish tizimi. Bu mehnat faoliyati va mehnat
samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar majmuini nazarda tutadi. Ushbu chora-tadbirlar juda boshqacha bo‘lishi mumkin va
tashkilotda qanday rag’batlantirish tizimi ta’minlanganiga, umumiy boshqaruv tizimi nima va tashkilotning o‘ziga xos xususiyatlariga bog’liq.
Xodimlarni rag’batlantirish usullarini iqtisodiy, tashkiliy va ma’muriy va ijtimoiy-psixologik deb ajratish mumkin.
 Iqtisodiy usullar moddiy rag’batlantirishni nazarda tutadi, ya’ni. xodimlarning o‘z vazifalarini bajarishi va moddiy manfaatlarni
ta’minlash uchun ma’lum natijalarga erishishi.
 Tashkiliy va ma’muriy usullar kuchga, qoidalarga, qonunlarga, qonunlarga, bo‘ysunishga va boshqalarga bo‘ysunishga asoslangan.
Ular majburlash imkoniyatiga ham ishonishlari mumkin.
 Ijtimoiy-psixologik usullardan ishchilarning ijtimoiy faolligini oshirish uchun foydalaniladi. Bu erda odamlarning ongiga, ularning
estetik, diniy, ijtimoiy va boshqa manfaatlariga ta’sir o‘tkazish hamda mehnat faoliyatini ijtimoiy rag’batlantirish amalga oshiriladi.
Hamma odamlar turlicha ekanligini hisobga olsak, motivatsiya uchun biron bir usulni qo‘llash samarasiz bo‘lib tuyuladi, shuning
uchun menejment amaliyotida ko‘p hollarda uchta usul va ularning kombinatsiyalari mavjud bo‘lishi kerak. Masalan, faqat tashkiliy-ma’muriy
yoki iqtisodiy usullardan foydalanish xodimlarning ijodiy salohiyatini faollashtirishga imkon bermaydi. Va faqat ijtimoiy-psixologik yoki
tashkiliy-ma’muriy usul (nazorat, ko‘rsatmalar, ko‘rsatmalar) moddiy rag’batlantiruvchi (ish haqi, mukofotlar, mukofotlar va boshqalar) bilan
rag’batlantiradigan odamlarni “bog’lamaydi”. Motivatsiyani oshiradigan chora-tadbirlarning muvaffaqiyati ularning malakali va har tomonlama
amalga oshirilishiga, shuningdek xodimlarning tizimli monitoringiga va har bir xodimning ehtiyojlarini alohida-alohida mohirlik bilan
aniqlashga bog’liq.
Talabalarni rag’batlantirish – bu o‘quvchilarga bilim berishda ma’no beradigan motivlarni shakllantirishning muhim bosqichi
bo‘lib, o‘quv faoliyati faktini o‘zi talaba yoki talaba uchun muhim maqsadga aylantiradi. Aks holda, muvaffaqiyatli o‘rganish imkonsiz bo‘lib
qoladi. Afsuski, o‘rganish motivatsiyasi kamdan-kam hollarda o‘z-o‘zidan namoyon bo‘ladi. Aynan shu sababli, uni shakllantirishning turli
usullarini qo‘llash kerak, shunda u uzoq vaqt davomida samarali o‘quv faoliyatini ta’minlay oladi va ushlab turishi mumkin. O‘quv faoliyati
uchun motivatsiyani shakllantirishning bir nechta usullari / texnikalari mavjud. Quyida eng keng tarqalganlari keltirilgan.
 Qiziqarli vaziyatlarni yaratish – bu o‘quvchilar e’tiborini jalb qiladigan va ularning o‘rganish mavzusiga qiziqishini uyg’otadigan
qiziqarli va ko‘ngilochar tajribalarni, hayotiy misollarni, paradoksal faktlarni, g’ayrioddiy o‘xshashliklarni sinfga kiritish jarayoni.
 Hissiy tajribalar – bu mashg’ulotlar davomida g’ayrioddiy faktlarni keltirib chiqarish va tajribalar o‘tkazish orqali hosil bo‘ladigan,
shuningdek taqdim etilgan materialning ko‘lami va o‘ziga xosligi bilan bog’liq bo‘lgan tajribalar.
 Tabiiy hodisalarni ilmiy va kundalik talqinlarini taqqoslash – bu ba’zi ilmiy dalillarni keltiradigan va odamlarning turmush
tarzidagi o‘zgarishlar bilan taqqoslanadigan usuldir, bu talabalarni ko‘proq o‘rganishga qiziqish va istakni chaqiradi, tk. u haqiqatni
aks ettiradi.
27

 Kognitiv bahsli vaziyatlarni yaratish – bu metodika munozara har doim mavzuga bo‘lgan qiziqishni kuchayishiga asoslanadi.
Talabalarni ilmiy munozaralarga jalb qilish ularning bilimlarini chuqurlashtirishga yordam beradi, ularning e’tiborini
rag’batlantiradi, qiziqish to‘lqini va bahsli masalani tushunishga intilishni uyg’otadi.
 O‘qishda muvaffaqiyat holatlarini yaratish Ushbu uslub asosan o‘rganishda muayyan qiyinchiliklarga duch kelgan o‘quvchilarga
nisbatan qo‘llaniladi. Texnika quvonchli tajribalar o‘rganishdagi qiyinchiliklarni engishga hissa qo‘shishiga asoslanadi.
Ushbu usullardan tashqari, o‘rganish motivatsiyasini oshirishning boshqa usullari ham mavjud. Bunday usullar o‘quv materialining
mazmunini muhim kashfiyotlar va yutuqlarga yaqinlashtirish, yangilik va dolzarblik vaziyatlarini yaratish uchun ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
ijobiy va salbiy bilim motivatsiyasi mavjud (yuqoriga qarang (ijobiy yoki salbiy motivatsiya).
Ba’zi olimlarning ta’kidlashicha, o‘quv faoliyati mazmuni va o‘quv materialining mazmuni talabalarning motivatsiyasiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Bundan kelib chiqadiki, o‘quv materiali qanchalik qiziqarli bo‘lsa va talaba / talaba faol o‘quv jarayoniga qanchalik ko‘p jalb
qilinsa, uning ushbu jarayonga bo‘lgan motivatsiyasi shunchalik ko‘payadi.
Ko‘pincha motivlar oshishiga ijtimoiy motivlar ham ta’sir qiladi. Masalan, foydali bo‘lishga yoki jamiyatda ma’lum bir pozitsiyani
egallashga intilish, vakolat olishga intilish va h.k.
Ko‘rib turganingizdek, maktab o‘quvchilari va universitet talabalarining bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun siz mutlaqo
boshqa usullardan foydalanishingiz mumkin, ammo bu usullar har doim boshqacha bo‘lishini tushunish muhimdir. Ba’zi hollarda asosiy e’tibor
jamoaviy motivatsiyaga qaratilishi kerak. Masalan, har bir guruhdan ma’lum bir masala bo‘yicha o‘zlarining sub’ektiv fikrlarini bildirishlarini,
talabalarni munozaralarga jalb qilishlarini so‘rang, shu bilan qiziqish va faollikni oshiring. Boshqa hollarda, siz har bir talabaning
individualligini hisobga olishingiz, ularning xatti-harakatlari va ehtiyojlarini o‘rganishingiz kerak. Kimdir o‘z izlanishlarini olib borishdan
zavqlanib, keyin nutq so‘zlashi mumkin va bu o‘z-o‘zini anglash ehtiyojini qondiradi. Kimdir o‘rganish yo‘lida o‘z taraqqiyotini amalga
oshirishi kerak, keyin talabani maqtash kerak, unga juda kichik bo‘lsa ham, uning yutug’ini ko‘rsatish va rag’batlantirish kerak. Bu
muvaffaqiyat hissi va ushbu yo‘nalishda harakat qilish istagini yaratadi. Boshqa holatda, o‘rganilayotgan material bilan real hayot o‘rtasida iloji
boricha ko‘proq o‘xshashliklarni keltirib chiqarish zarur, shunda o‘quvchilar o‘rganayotgan narsalarining ahamiyatini anglab etishlari va shu
bilan ularning qiziqishini uyg’otishlari mumkin. Kognitiv faoliyatni shakllantirishning asosiy shartlari har doim o‘quvchilarning faol fikrlash
jarayoniga tayanish, o‘quv jarayonini ularning rivojlanish darajasiga va mashg’ulotlar davomida hissiy muhitga mos ravishda olib borilishi
bo‘ladi.
O‘z-o‘zini rag’batlantirish – bu odamning ichki e’tiqodiga asoslanib biror narsaga intilishi yoki orzu qilishi; u amalga oshirmoqchi
bo‘lgan harakat uchun rag’bat.
Agar biz o‘z-o‘zini motivatsiya qilish haqida bir oz boshqacha tarzda gapiradigan bo‘lsak, unda uni quyidagicha ta’riflashimiz
mumkin:
28

O‘z-o‘zini rag’batlantirish – bu tashqi tomondan motivatsiya unga to‘g’ri ta’sir qilishni to‘xtatganda, odamning holatiga ta’siri.
Masalan, biror narsa siz uchun ishlamasa va ishlar juda yomon ketayotgan bo‘lsa, siz hamma narsadan voz kechishni, voz kechishni xohlaysiz,
lekin o‘zingiz harakat qilishni davom ettirish uchun sabablarni topasiz.
O‘z-o‘zini rag’batlantirish juda individualdir, chunki har bir inson o‘zini rag’batlantirishning turli usullarini tanlaydi. Ammo
ko‘pchilik odamlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan ma’lum usullar mavjud. Keling, ular haqida aniqroq gaplashaylik.
29

XULOSA
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda «ijtimoiy faollik»-shaxsning har sohadan xabardorlik, komillik darajasini ko‘rsatuvchi
mezon, deyish mumkin. Ijtimoiy faolikka intilib yashashning o‘zi g‘oya hisoblanadi. Uning mazmunini esa jamiyat ma‘naviy yuksalishini
ta‘minlaydigan bilim, odob axloq, iste‘dod, qobiliyat, ijobiy ko‘nikma va malakalar, bular asosida shakllangan dunyoqarashlar majmui tashkil
etadi.
Yoki aniqroq aytsak, ijtimoiy faollik shaxs ma‘naviyatini kamolot sari etaklovchi, barcha ijobiy mazmunga ega sifatlarni o‘zida
mujassam etgan, ijtimoiy taraqqiyotni ta‘minlashga xizmat qiladigan g‘oyalar majmuidan iborat. Bo‘lajak o‘qituvchi talabaning ijtimoiy faolligi
shaxs sifati bo‘lib, jamiyat ravnaqi yo‘lidagi g‘oyaviy, siyosiy, kasbiy-madaniy va fuqarolik mas‘uliyatining qonuniy ifodasidir. har bir bo‘lajak
o‘qituvchi o‘z faniga oid ilmiy bilimlarni egallash bilan bir qatorda jamiyatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar mazmunini, mamlakatda
yuz berayotgan o‘zgarishlarni anglab etishi, g‘oyaviy jihatdan qurollangan bo‘lishi ham talab etiladi.
Ijtimoiy faollik sifatlarining asosiy elementlarini o‘ziga singdirib olgan har bir talaba yosh, bo‘lajak mutaxassis sifatida xayot
qonuniga mas‘uliyat bilan yondashib, ijtimoiy-iqtisodiy voqelikni aniq idrok etishga, o‘zi va kasbdoshlarining sha‘ni va qadr-qimmatini himoya
qilishga, ezgu maqsad yo‘lidagi to‘siqlarning hech biridan cho‘chimay engib o‘tishga tayyor bo‘ladi. Ya‘ni, demokratik xuquqiy davlatning
shakllangan ijtimoiy faol fuqarosiga aylanadi. To‘la bilimlarga tomon xarakat kilish sifatida soodir bo‘ladi.
Bilish tevarak-atrofdagi odamning narsa va xodisalarni xissiy idrok kilishdan boshlanadi. Tashqi olamning sezgi, idrok va
tasavvurning xosil bulishiga olib keladi, bular real borlikdagi narsalarni inson ongida aks ettiradi. Tevarak-atrofdagi olamga muvaffakiyatli
ta‘sir etish uchun bu olam rivojlanishining ob‘ektiv konuniyatlarini bilish kerak. Fakat xissiy bilish yordamidagina bu konunlarning moxiyatini
tushunish mumkin emas. Abstrakt tafakkur tabiat va jamiyat xayoti rivojlanishining ob‘ektiv konunlarini bilishga xizmat kiladi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Boeree C.G. Hans Eysenck /Personality Theories. Psychology Department Shippensburg University. 1997. — P.5.
2. Boeree C.G. Personality Theories. Psychology Department Shippensburg University. 1997. — P.3.
3. David G. Mers «Psychology». NY, 2010. WORTH PUB LISHERS 118p.
4. Duane P.Schultz, Sydney Ellen Schultz. Theories of person ality. COPYRIGHT © 2005 Wadsworth. - P.550.
5. Groegerd J.A. Memory and Remembering (1997).
6. Michael W. Eysenck, Mark T. Keane Cognitive psychology. Psychology press USA, 2005 130.
7. Mers D.G. Psychology. Ninth Edition. - Worth Publishers, 2010. - P. 910.
8. Philip J. Corr, Gerald Matthews. Personality Psychology. Cambridge University Press 2009. - P. 906.
9. Psychology as the Behaviorist Views it John B. Watson (1913) First published in Psychological Review, 20, 158-177.
10. Barotov Sh.R. va boshq. Eksperimental psixologiya: Magistrlar uchun o‘quv qo‘llanma. - T.: «Fan» nashriyoti, 2008.108
b.
11. Barotov Sh.R. Psixologik xizmat: Magistrlar uchun darslik. T.: «Navro‘z» nashriyoti, 2018. - 344 b.
12. Баротов Ш.Р. Психологическая служба образования: от теории к практике. (Учебно-методическое пособие). -
Бухара: Дурдона, 2017. -172 с.
13. Баротов Ш.Р. Социально-психологические и научно- практические основы создание психологической службы в
Узбекистане. Автореферат дисс.докт.психол.наук. - Т, 1998. 37 с.
14. Barotov Sh.R. 0‘quvchi shaxsi va sinf jamoasini psixologik tahlil qilish usullari. — Buxoro, 1993. — 29 b.
31

Bu kurs ishi alohida faoliyat turlari va motivatsiya va uning psixologik tavsifi haqida to‘liq ma'lumot berilgan. Faoliyatning tuzilishi, boshqarilishi va rivojlanishi haqida tahlil qilinadi.

Купить

Похожие документы
Diqqatning psixologik nazariyalari
“Trening”, “Guruhiy psixologik faoliyat”, “Guruhiy psixoterapiya”, “Psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni va bog‘liqligi
Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
Vaqtning psixologik idroki

Информация о документе

Продавец

Alohida faoliyat turlari va motivatsiyalarning o‘rganilishi

Похожие документы