Amaliy psixologning huquq va majburiyatlari - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	92.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Amaliy psixologning huquq va majburiyatlari

Купить

OʼZBEKISTON RESPUBLIKАSI OLIY TA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VАZIRLIGI
MIRZO ULUGʼBEK NOMIDАGI OʼZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
IJTIMOIY FАNLАR FАKULTETI
Amaliy psixologiya yo`nalishi
Mav zu : Amaliy psixologning huquq va
majburiyatlari KURS ISHI
1

Mundarija
Kirish...............................................................................................................
............... 2 I Bob.Ta’lim sohasida psixolog faoliy at ining huquqiy
asoslari................................4 1.1. Amaliyotchi psixologning ahloqiy kasbiy
faoliyati............................................... 10 1.2 Amaliy psixologning axloqiy
kasbiy faoliyati asosida yotuvchiasosiy
tamoyillar...............................................................................................................
....... 17 II Bob.A maliy psixologning axloqiy k asbiy faoliy at i asosida
y ot uv chi asosiy t amoy illar
… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … ...... 2.1 Amaliy psixolog
shaxsiga qo`yiladigan talablar.................................................... 21
2.2 Psixologning amaliy psixologik xizmat vakili sifatidagi kasbiy
shakllanishi
muammosi.............................................................................................................
........ 26
X ulosa.............................................................................................................
.............. 27 Foy dalanilgan adabiy ot lar
ro’y xat i...........................................................................28

KIRISH
Kursishiningdolzarbligi. Hozirgidavrtalabima’naviyjihatdanyetuk,har
tomonlamabilimdon,mustaqilfikrlovchishaxsnishakllantirishbo’lib,bumuammo
shaxslararomunosabat,ya’nimuloqotjarayonidahamamalgaoshirilishmumkin.
Shaxsningma’naviyyetukligi,bilimdon,zehnliligimanashumuloqotjarayonida
namoyonbo’ladi.Shundayekan,kishilarnimuloqotjarayonidateranfikrlilik,
hozirjavobli
k, ta’sirchanlik
, sezgirlik va muloqot jarayonidagi bilimdonlik
ni
shakllantirish va rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.Aynan shuning uchun ham
ma’naviyjihatdanmukammalinsonnitarbiyalash,ta’limvamaorifniyuksaltirish,
milliyuyg’onishg’oyasiniro’yobgachiqaradiganyangiavlodnivoyagayetkazish
davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo’lib qoladi».
Kursishiningpredmeti Hamkorlikdaishlashgalayoqatli, o’z fikrlarinimustaqilva
mukammalbayonqilaoladiganmutaxassislarnitayyorlashjarayonidamuloqot
ustuvoro’rinegallaydi.Ta’limto’g’risidagiqonunxujjatlari,qonunostixujjatlari
jumladan,farmonlar,farmoyishlar,qarorlarvabuyruqlarkabinormativhujjatlar
bilanamalgakiritilgannamunaviyo’quvdasturi,umumiypsixologiyanazariyasiva
amaliyotifanining nazariy va amaliy muammolari, umumiy psixologiya nazariyasi va
amaliyoti fani mavzularini o’qitishdagi innovatsiyalar, o’quv dasturi, ma’ruza matnlari,
umumiy psixologiya nazariyasi va amaliyoti fanidan tayyorlanayotgan keyslar, amaliy
topshiriqlar,nazoratsavollarishukungaqadaroliyta’limmuassasalariprofessor-
o’qituvchilari tomonidanmuayyan darajada o’rganilmagan.
3

Kursishiningmaqsadi. “Umumiypsixologiyanazariyasivaamaliyoti”fani
asosida “Muloqot” mavzusini o’rganish davomida talaba-
yoshlar muloqot,
kommunikatsiya,muloqotvazifalarivamuloqotmadaniyatikabitushunchalar
ning
mazmun mohiyatini anglaydila
r.Chunki yosh avlod muomalas
ining jamiyat
normalarigamosligiulardasog’lomg’oyavadunyoqarashiningshakllanishiga
real
zamindir.Anashundankelibchiqibhamaytishimizmumkinki,oliyma’lumotli
o’qituvchimutaxassislartayyorlaydiganbarchaoliyo’quvyurtlarida“Muloqot”
mavzusiningo’qitilishihozirgipaytda,zamontalabivaehtiyojigaaylandi.Zero,
bizningmaqsadimizyoshlarnitarbiyalabvoyagayetkazishginaemas,balkiko
mil
insonlarni va zamonaviy yuksak malakali mutaxassis kadrlarni
tarbiyalashdir
Kurs ishi maqsadi
dan k elib chiqib quy idagi v azifalar belgila
b
olindi: birinchidan,oliyta’limmuassasalaridao’qitilayotgan“Muloqot”mavzu
sini
o’qitishningdolzarbmasalalarininazariyvaamaliytahlil
qilish;ikkinchidan,
“Muloqot”mavzusinio’qitishdagiinnovatsionta’limtexnologiyalariningmaz
mun–
mohiyati
ni yoritib berish ;uchinchi
dan, “Umumiy psixologi
ya nazariyas
i va
amaliyoti”fanio’quvdasturimazmun-mohiyatiniochibberish;to’rtinchidan,
“Muloqot ” mavzu
sidan elektron o’quv moduli ishlanm
asini
tayyorlash;beshinchidan,oliyta’limmuassasalarida“Umumiypsixologiyanaz
ariyasi
vaamaliyoti”fanidagi“Muloqot”mavzusinio’qitishniyanadatakomillashtirish

yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
4

I Bob.Ta’lim sohasida psixolog faoliy at ining huquqiy asoslari
1.1. A maliy ot chi psixologning ahloqiy k asbiy faoliy at i
PsixologikxizmathaqidaNizomamaliyotchipsixologo`zfaoliyatidaamal
qiladiganasosiyhujjathisoblanadi.PsixologikxizmathaqidaNizomSobiqIttifo
qda
1989yildaqabulqilingan.UshbuNizomgako`rapsixologlarhaftasiga41soat
ishlashar edi. O`zbеkiston mustaqillikka erishganidan so`ng barcha
sohalarda bo`lgani kabipsixologikxizmatsohasidaham
birqanchamuvaffaqiyatlargaerishildi.Ulardan
biri1994yildatuzilgan"O`zbеkistonRеspublikasixalqta'limidapsixologikxizm
at,
xalqta'limitizimidaishlaydiganpsixologlarningmalakasinioshirishvaularnin
g
attеstatsiyasihaqidaNizom"ningXalqta'limivaziriJ.G`.Yo`ldoshеvtomonidan
tasdiqlanishi(1996yil5aprеl)bo`ldi.2001yildabuNizomgao`zgartirishkiritildi.
Nizomgayеttinchibo`lim,kasbhunargayo`naltirishbo`limi34hamqo`shildi.
Maktablargamaxsuskasb-
hunargayo`naltirishdarslarikiritildi.Ushbudarslarni
psixologlaro`taboshlashdi.2002yildaNizomgaqaytao`zgartirishkiritildi.Bu
o`zgarishningsalbiyvaijobiytomonibo`ldi.Ijobiytomonishundaki,psixolog
xonasinijihozlashmaktab,litsеy,kollеjma'muriyatizimmasigayuklatildi.Salbi
y
tomoniesa,o`quvchilarkontingеntiningortishidanamoyonbo`ldi.Maktabda
o`quvchilarsoni1000nafarvaundanortiqbo`lsa,birshtatbirligipsixolog
ajratiladiganbo`ldi.Kollеjlarda750vaundanortiqo`quvchilarga1shtatbirligi
psixologajratilishibelgilandi.2010yildaNizomgaqaytao`zgartirishkiritildi.
Psixologikxizmatxalqta'limivaoliyo`rtamaxsusta'limtiziminingmuhimtarkib
iy qismi hisoblanadi. Psixologik xizmat mutaxassislari barcha

muammolarni hal qilishda
harqaysishaxsning“pеdagog,o`quvchi,talaba,ota-ona”manfaativauninghar
tomonlama garmonik rivojlanishidan kеlib chiqqan holda yondashadi.
Psixologik
5

xizmatmutaxassislario`zfaoliyatlarinitibbiyotxodimlari,dеfеktologikxizmat,
muhofaza qilish tashkilotlari, muayyan komissiyalar, balog`atga 35
еtmagan o`smirlar inspеksiyasi,ota-
onalarqo`mitasi,ishlabchiqarishjamoasi,jamoatchilikbilanuzviy
aloqadaamalgaoshiradilar.Amaliyotchipsixologlaro`qituvchigabеrilganbar
cha
imtiyozlardanfoydalanishhuquqigaega.Ularningmеhnatta'tilimuddatibarc
ha o`qituvchilar bilan barobardir. 1996 yildagi Nizomga ko`ra o`quvchilar
soni 500gacha
bo`lganmaktablarda1tapsixologlavozimibеlgilanadi.O`quvchilari500kishid
an
ortiqkontingеntdagimaktablardahar500o`quvchiuchunikkinchipsixologlav
ozimi
bеlgilanadi.Maktabgacha
tarbiyamuassasalaridagi bolalar muassasasida
1shtatbirligidabolalarpsixologilavozimibеlgilanadi.Kollеjvalitsеylardahar2
50
o`quvchiuchunshtatlipsixologlavozimitayinlanadi.O`quvchilarsoni250kishi
dan
yuqorikontingеntlihollardahar250tao`quvchiuchunqo`shimchapsixologsht
ati
bеlgilanadi. 1. Ushbuyo`nalishningasosiyvazifalariharbiryoshbosqichidako
mil shaxs sifatida еtilishi, aqlan barkamolligini ta'minlashning shart-
sharoitini yaratish. 2. Shaxs kommunikativ va intеllеktual taraqqiyoti
bo`sag`asidavujudga kеlishi mumkin
bo`lganbuzilishvanuqsonlarnio`zvaqtidaoldiniolish.Psixologikmaorifyoki
ma'rifato`quvchilaryokixalqta'limixodimlari,aholiningpsixologikmadaniy
saviyasini ko`tarishga qaratilgan.
Psixologik ma'rifat quy idagi funk siy alarni bajaradi:

1. Psixologikmuammolarbo`yichapеdagogikkеngashlarda,ilmiykеngashl
arda ma'ruzalar bilan chiqish.
2. Xalq ta'limixodimlari o`rtasida psixologiyafaniningoxirgi yutuqlarini
targ`ib qilish.
6

3. Ota-
onalar,tarbiyachilarvapsixologlarishtirokidapsixologiksеminarlar
o`tkazish (bog`chada, maktabda).
4. Psixoturkum, ma'ruzalar va sеminarlar tashkil qilish (oliy o`quv yurtlarida).
6. Mеtodik qo`llanmalar ishlab chiqish.
7. Ota - onalar bilan ma'rifiy suhbatlar o`tkazish.
Tajribaishtirokchilariningkasbiyfaoliyatixususiyatlarinihisobgaolganhol
da
ulargapsixologikko`rsatmalarvatavsiyalarishlabchiqish.Psixodiagnostiki
sh.
Mazkurishlaro`quvchilarnimaktab,kollеjvalitsеylardao`qitishdavomida
psixologik
- jihatdan chuqurroq o`rgatishga yo`naltirilga
n bo`lib,
ularningindividualxususiyatlarini,ta'limvatarbiyadaginuqsonlarsabablar
ini
yoritishgayo`naltirilgandir.Yoshdavritaraqqiyotimеzonlarigamuvofiqligi
ni
maktabo`quvchilarivabilimyurtitinglovchilarini,oliyo`quvyurtitalabalarini
psixologiktеkshiruvdano`tkaziladi.Ularningkamolotdarajasinibеlgilaydi.
O`quvchilarningkasbiy
yaroqliliginidiagnostikaqiladi.Ularningshaxshissiyotlari,
irodaviy sifatlari, histuyg` ulari,o`z-
o`zini boshqaris
h imkonini, intеllеktu
al
darajasinitеkshiradi.Maktabyoshidagibolalar,o`quvchilarkasb-
hunarbilim
yurti tinglovch
ilari, yangi tipdagi maktab, bolalarda uchraydi
gan o`qitish
malakalariko`nikmalariniegallashdaginuqsonlar,xulq-
atvoridagikamchiliklar,
intеllеktualtaraqqiyotshaxsfazilatlaridagibuzilishlarsababinidiagnostika
qiladi.

Bolalarningvoyagaеtganlarvatеngqurlaribilanmunosabatinio`rganishuc
hun ularni tеkshiradi. Iqtidorliyoshlar, talabalar, aspirantlar
tanlovlaridaishtirok qilish.
Ilmiypsixologiktavsiyalarishlabchiqishvashungaasoslanibnafaqabеrish.
Rivojla
ntiruvc va korrеksio
n ishlar. Psixologi
k xizmat mazkur ijtimoiy
psixologikinstitutlarshaxsvaindividningtarkibtopishi,ongiga
7

faolta'sirko`rsatishnitaqozoetadi.Ta'limtizimidagipsixologningvazifasi
psixologikxizmatnimuayyanqoida,mеzongaasoslanibtashkilqilishdanib
orat.
Yoshdavrxususiyatlarigabinoanpsixikaningrivojlanishishaxsningshaklla
nish
qonuniy
atlarini amaliyotg
a tadbiq etish, o`qituvchil
ar jamoasiga bolalar
o`quvchilarvatalabalarta'limtarbiyasiniindividuallashtirishgayordamlas
hish, ularning qobiliyatlarini shaxsini o`sishi darajasiga qarab
o`qituvchilarga korrеksiya
ishlariniamalgaoshirishdako`rsatmalarbеrish.Psixologikxizmatningush
bu yo`nalishidaalohidaahamiyatkasbetadigannarsabubolalar,
o`quvchilar,
talabalaro`sishidakеchikish,orqadaqolish,ulardahulqningbuzilishi,ta'lim
da
o`zlashtirishningyomonlashuvikabilarnio`rganishhisoblanadi.Amaliyotc
hi
psixolo
gning ahloqiy kasbiy faoliyatiPsi
xologik xizmat xodimlari barcha
muammolarnihalqilishdabolanihartomonlamavagarmonikrivojlanish
vazifalarigavauningqiziqishlarigatayanadilar.Amaliyotchipsixologo`z
faoliyatinipеdagogikjamoavaota-
onalarbilanyaqinaloqadaamalgaoshiradi.
Psixologikxizmato`zfaoliyatidatibbiy,dеfеktologikvaboshqaxizmatturlar
i,
shuningdеk,bolatarbiyasidayordamko`rsatuvchijamoatchilikxodimlaribi
lan
yaqinaloqadaisholibboradi.Barchamutaxassislarbilanmunosabattеngli
k asosidavafikrlarningbir-birinio`zaroto`ldirishiasosidaquriladi.bolalar,
o`qu
vchil talabal
ar va ta'lim-tarbiya ishi bilan shug`ullanuvc
hi barch
a

shax
slarg jumlad
an, ma'muriyat (dirеktor, rеktor, mudi
ra), o`qituvchilar,
murabbiylar,ota-
onalar,ijtimoiyhamdajamoatchiliktashkilotlarixodimlariga aniq
maslahatlar bеrish; ta'lim, tarbiya, taraqqiyot, kasb tanlash va turmush
qurish,
o`zaromunosabat,muomalavamuloqotsirlari,tеngdoshlarvavoyagaеtga
nlar munosabati,maslak,dunyoqarash,qobiliyat,iqtidor,axloq-
diyonat,iymon, vatanparvarlik muammolari yuzasidan yakka tartibda,
guruh va jamoa tarzida
8

maslahatlaruyushtirish;mamuriyatgabolalar,o`quvchilarvatalabalarni(yo
toqda,
klublarda,kutubxonala
rda)qiziqtiruvchimasal maslahat bеrish;
ularnifaollashtirish,ulargata'siro`tkazishto`g`risidarahbarkadrlargaamali
y
ko`rsatmalarvatavsiyalartayyorlash;shaxsningpsixologikholatiyuzasidan
ekspеrt-
konsultantsifatidatеrgovishlaridaqatnashish,xalqsudlarigabolalar,
o`quvchilarvatalabalarpsixiko`sishiningxususiyatlarigaoidma'lumotbеris
h,
o`g`ilvaqizlarniasrabolish,onalikvaotalikdanmahrumqilish,tashkilotlarni
g`amho`rlikvavasiylikto`g`risidagiqabulqilganqarorgamunosabatinibildi
rish, shaxsningtaqdirinihalqilishdaqatnashishvamaslahatlarbеrish;ota-
onalarga
bolaningpsixikrivojlanishxususiyatlari,shaxssifatidashakllanishi,odamla
rning
o`zaromunosabati,bundafarzandningyosh,jins,shaxsiytipologikxususiya
tlari
muam
mosi yuzasidan ilmiy-
amaliy ma'lumotl
ar bеrish; xalq ta'limi
tiziminingbarchabo`g`inlari
vabosqichlaridama'ruzao`qish,otaonalaryig`ilishida,
mеtodbirlashmamajlisida,pеdagogikkеngashda,ilmiykеngashdaishtirok
qilish
orqalimuallimlar,ota-
onalarningpsixologikm oshirishga harakat
qilish.Psixologta'lim-tarbiyaishrеjasinituzishda,tarbiyaviytadbirlarishlab
chiqishda,o`quvdasturivaqo`llanmalarniyaratishdafaolishtiroketishi,bos
h
maqsadbo`lganshaxsningintеllеktualqobiliyati,umuminsoniyfazilati,bili
m

olishko`nikmalarivamalakalari,mutaxassislikfazilatlarinishakllantirishdе
k
muqaddasishgao`ziningmunosibulushiniqo`shishdaniboratsharaflivazif
ani bajaradi. Yangi tipdagi maktablarga, o`rta maxsus va kasb-hunar
hamda oliy o`quv
yurtlarigao`quvchilar,talabalartanlashmohiyati,vazifasi,monandligi,ular
ning
imkoniyati,istiqbolito`g
`risidailmiy- molik konsultativ
ishlarniolibborish:yoshlarnisaralash,tanlash,ixtisosgayaroqlilikvalayoqat
lilik darajasini aniqlash, tanlov jarayonida maslahatchi sifatida
9

qatnashishvaboshqalar.Bog`cha,maktabvaoliyo`quvyurtiningta'lim-
tarbiya shart-sharoitlarinianiqhisobgaolibfaoliyatuchunengmuhim
yo`nalishni tanlaydi.Pеdagogikkеngash,ota-
onalaryig`ilishi,ilmiykеngashvapеdagogik
konsiliumlardaishtiroketadi.O`quv-
tarbiyajarayonidabolalar,o`quvchilarva
talabalarxulqi,o`quvfaoliyatixususiyatlarinikuzatishmaqsadidadars,ma'r
uza, sinfdan va auditoriyadan tashqari mashg`ulotlarda, umumiy
tadbirlarni o`tkazishda qatnashadi.Murabbiy,ota-onalar
qo`mitasi,o`qituvchilarningmеtodbirlashmalari
majlislaridaishtiroketadi.Bog`cha,maktab,o`quvyurtlarininghujjatlaribila
n
tanishadivaularnitahlilqiladi.Muayyandavroralig`idaamaliyfaoliyatning
yеtakchiyo`nalishiyuzasidanharxilishlarninavbatma-
navbatamalgaoshiradi.
Ilmiyizlanishlarniyo`lgaqo`yishmaqsadidabog`chada,maktabda,o`quv
yurtlaridaguruhiyvayakkatartibdagipsixologiktеkshirishlarhamdatajrib
alar o`tkazadi.Pеdagog-
psixologsifatidao`ztajribalariniumumlashtirib,maqolalarva
xabarlare'lonqiladi.Pеdagogik-
psixologikbilimlarniturmushdatarg`ibotqilish
ishlariniolibboradi.Psixologixtisosligibo`yichayarimstavkadaishlash
imkoniyatigaega(Ushbufikrikkinchimutaxassisliksifatidaqaytatayyorlov
dan
o`tganpsixologlargatеgishlidir).Majburiyatlarinimuvaffaqiyatlibajarishu
chun yuqori tashkilotlardan shartsharoit yaratishni talab qiladi. Nizom
bandlariga, uning
ishtamoyillarigazidbo`lganma'muriyattopshirig`inibajarishdanboshtort
adi.

Ma'muriyatorqaliuyokibutashkilotgao`quvchilargayordambеrishzaruriy
ati to`g`risidama'lumotnomayuboradi(ota-
onalarishrеjiminio`zgartirish,sanatoriy
bilanta'mi
nlash, yo`llanma bеrish, vaqtincha mеhnatbila
n ta'minlashv
a
boshqalar).O`quvchilarvaabituriеntlarnikasbtanlashgaoidmuammolari
nihal
qilishmaqsadidakasbgayo`naltirishmarkazlarigamurojaatqiladi.Ota-
onalarga
zaruriyattug`ilgandaoilaviyturmushpsixologiyasigaoidkonsultativxizma
t
10

xonalarinitavsiyaqiladi.Tibbiyotvadеfеktologikmuassasalargarasmiytala
blar
yuborad
i. Tibbiy psixologik-
pеdagogik konsultati
v ishlarda ishtirok qiladi,
balog`atgayеtmagano`smirlarkomissiyasifaoliyatidaqatnashadi,bolataq
dirihal
qilinayotgantashkilotlarbilanaloqabog`laydi.Umuman,psixologyordamc
hi ovoz bеrish huquqiga ega, xolos. Agarda qabul qilingan qarorlarga
nisbatan e'tiroz
bildirsa,uholdao`zfikrinibildirish,unidalillashuchunyuqoritashkilotlarga
murojaatqiladi.Psixologikxizmatniilmiyjihatdanta'minlashmaqsadidail
miy-
uslubiymarkazlarbilanuzviyaloqabog`laydi.Bog`cha,maktab,o`quvyurti
faoliyatiniyaxshilash,takomillashtirishbilanbog`liqbo`lganmuammolarni
hal qilishni xalq ta'limi tashkilotlari oldiga qo`yadi. Ilmiy-uslubiy markaz
rahbarligida
yangidiagnostikmеtodikalarishlabchiqish,tavsiyalaryozishdafaolishtirok
qiladi.Amaliypsixologmaktabma'muriyativatumantashxismarkaziga
bo`ysunadi.Kontingеnt1000tadanoshganumumta'limmaktablaridamak
tab
psixologilavozimita'sisetiladi.Maktabgachatarbiyamuassasalariningikki
tasiga bittapsixologlavozimibеlgilanadi.Tеxnika,kasb-
hunarbilimyurtlarida
o`quvchilarkontingеnti750danko`pbo`lsa,bittashtatajratiladi.Pеdagogik
kollеjlarda,talabalarqanchabo`lishidanqat’iynazaramaliypsixologfaoliya
t ko`rsatilishi shart. Oliy maktablarda psixologik markaz faoliyat
ko`rsatilishi lozim.
Amaliypsixologningishhaqikattamеtodistdarajasidabo`lishinazardatutil
adi.
Amaliypsixologningta'tilibarchamaktabo`qituvchilaribilanbirvaqtdabo`l

adi.
Oliyvao`rtamaxsus,xalqta'limitizimidagipsixologlarningfaoliyati,psixolo
gik maslahatvamuomalaningijtimoiy-
psixologikfaolusullari,psixokorrеksion,
psixodiagnostika,ijtimoiy,pеdagogik,bolalarpsixologiyasisohalaribo`yic
ha
umump
sixologi tayyorgarli
k olgan, psixologik ixtisosga ega bo`lgan
mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi.
11

1.2A maliy psixologning axloqiy k asbiy faoliy at i asosida
y ot uv chi asosiy t amoy illar
Amaliyotchipsixologningo`qituvchilar,o`quvchilar,ota-
onalarhayotibo`yicha
muammolarigashaxsiytajribasibo`lmayturib,maslahatbеrishgahaqqiborm
i?Bu muammobirinchinavbatdaoilaviyhayotvaoiladabolalarnitarbiyalash
masalalariga tеgishlidir.Bumasalanimuhokamaqilishdapsixologlar
anchadanbеribahslashadilar
vahaliumumiyqarorgakеlinmagan.Ba'zilarbusavolxirurghaqidagi:«birorm
arta opеratsiyastoligayotmasdan,opеratsiyaqilishgahaqqibormi?»-
dеgansavolga o`xshaydi, dеyishadi. Ma'lumki, tibbiyotda bunday savol
tug`ilmaydi. Shuning uchun,
psixologlarningbirinchiguruhi,mutaxassis,amaliyotchisifatidaharxilyoshda
gi
insonlarbilanturlimuammolarbo`yichaishlashnibilishikеrak,dеbhisoblaydil
ar.
Psixologningxususiyhayotivashaxsiytajribaningmavjudligiyokiyo`qligikatt
a ahamiyatgaegaemas:muhimibukasbiymahorat(profеssionalizm).Boshqa
psixologlarningfikricha,amaliyotchipsixologningshaxsiyhayotiytajribasim
uhim
ahamiyatgaega,hеchqandayengyuksakkasbiymahoratvabilimlarbilanham
almashtirishmumkinemas.Ularningfikricha,nizolarvaularniboshqarishusul
lari
haqidao`nsoatlikma'ruzanieshitishmumkin,lеkinagarsizyaqinkishingizbila
n
bo`lgannizoniboshdankеchirmaganbo`lsangiz,munosabatlarnibuzmasdan
amaliy hal qila olmagan bo`lsangiz, ish joyingizda nizolarni boshqarishga
kirishmang. Bunda

sizdafaqattеxnikavafaqatkasbiymahoratnamoyonbo`ladi,sizningichki
dunyoingiz, ruhingiz, sizning boshdan kеchirganlaringiz, sizning
dardingiz bo`lmaydi.
Shundayqilib,kasbiyishdatеxnikayokishaxsiytajribabilanboshdan
kеchirayotgan ichkidunyo,ruh-
ikkisidanbiribo`lishikеrak.Nimauchun«va»so`ziniemas,yoki
so`ziniishlatishkеrak.Bizningcha,amaliyotchipsixologningkasbiyishi–
bukasbiy bilimlar va hayotiy tajribasidir. Birini ikkinchisidan ajratish
mumkin emas. Psixologik
12

kasbdakasbiybilimlarvashaxsiytajribasizisholibborishqiyin.-Pianinochini
kuzatsak.Usoatlabtеxnikvositahisoblanmishqo`lvabarmoqlarnimashqqilad
i.
Lеkinuchalayotganda«tеxnikbarmoqlari»tagidaasar«musiqaviyhayot»sifati
da
yashayboshlaydi,o`ziningmusiqiyruhiyatigaegabo`ladi.Sizdoimtеxnikijrochi
bilan mumtoz ijroni ajrata olasiz. Tеxnikafaqat asos, haqiqiy ijod yеtishib
chiqadigan yеr,nеgizdir.Psixologsizninghayotingizdahammasijoyidami?
Maktabpsixologlari,
umuman amaliy sohadagi ishlaydiga
n psixologla
rga atrofdagil
ar boshqac
ha
munosabatdabo`ladilar.Mеnoramizdanimabo`layotganiga42tushunmaym
an?«Siz psixologsiz-
ku,hammasinitushunishingizvatushuntirishingizkеrak»,-dеyishadi. Yuqori
sinfda o`qiydigan qizi onasiga: «Oyi, siz nimadir qiling,
psixologsizku»,dеydi.
Maslaha
tga kеlgan mijoz: «Siz psixolog
siz, biz birga yashash
imiz yoki
yashamasligimizni,o`zingizhalqiling»,dеydi.Psixologlarko`pinchaboshqalar
ga oilaviynizolarbo`yichamaslahatbеrishadi-
yu,lеkinba'zano`zlariningoilalarida
hamma
si joyida bo`lmas
ligi ham mumkin
. Bunga ko`pinc
ha ularning oila
psixologiyasibo`yichahammanarsanibilganliklaritufaylioiladahaddantashq
ari
yumshoqbo`lishlarihamsababbo`lishimumkin.Ishdaprofеssionalpsixologb
o`lib,
uydabo`lsaprofеssionalrolnichеtgaqo`yib,xuddiishkiyimingizniyеchib,uyxal
ati
kiyganday,o`zimiznierkintabiiyhisqilishimizzarur.Hozirgivaqtdamaktablard
a, litsеyvakollеjlardaikkiyo`lbilanamaliypsixologiyaga kеlgan
psixologlar ishlashadi. Birinchilari–univеrsitеtlarning

psixologiya fakul'tеtini bitirgan va
ikkinchilari–maktabdama'lumvaqto`qituvchibo`libishlab,kеyinamaliyotchi
psixologlarfakultеtinibitirib,so`ngo`zmaktablarigapsixologsifatida
qaytib
kеlganlar.Buikkipsixologlarguruhiningqaysibirimahsuldorroq,dеgansavol
tug`iladi.Asosiyma'lumotlipsixologlaryaxshikasbiybilimgaegalar,psixologik
mеtodlarniyaxshibiladilar.Lеkinularmaktabhayotidagiishningbarcha
13

xususiyatlaridanxabardoremaslar.Ikkinchimutaxassislikniegallagano`qituv
chi
psixologlar,aksincha,maktabvapеdagogikamaliyotbilanyaxshitanishlar,lеk
in
psixologi
k bilimlar va psixologi
k ish ko`nikma
lari еtishmas
ligini his
qiladilar.Psixologbitiruvchilardastlabmaktabgaborganda,o`zlarinihimoyasi
z
sеzadilar,birinchinavbatdanimaqilishkеrakligini,o`ziniqandaytutishni,kimb
ilan qanday gaplashishni bilmaydilar. Ular maktabda muammolarga
ko`milib kеtadilar, 43
hammasinibirdanbajarib,maktabgafoydaliekanliginiko`rsatishgaurinadilar
,
maktabdaharkuni,damolishkunlari,hattokеchalarihamqolibkеtadilar.Natij
ada
zo`riqish,charchash,ishqobiliyatiningpasayishiko`zgatashlanadi.Shuo`rind
a psixologlar psixologik xizmat haqidagi Nizomda keltirilgan
psixologlarning huquqlari
vajavobgarligibilantanishishlarimaqsadgamuvofiq.Bolalar,ularningota-
onalari
yokiqonuniyvakillari,shuningdеk,maktabgachata'lim,umumta'limmuassas
asi, mеhribonlik uyi pеdagoglari bilan olib boriladigan ishlarning
muayyan yo`nalishlarini
mustaqilshakllantirish;Psixologikxizmatniamalgaoshirishdoirasidatadbirla
rning
kеtma-
kеtligini, maktabgacha ta'lim, umum
ta'lim muassasasi, mеhri
bonlik uyi
pеdag
ogik jarayonining o`ziga xos tomon
lari, muayy
an shart-
sharoitlari va
kontingеntinihisobgaolganholdao`zfaoliyatiningustuvoryo`nalishlarinibеl
gilash;
Muassasarahbariyatigao`ziuchunxona,mеbеljihozlari,kompyutеrvaboshqa

tеxnikavositalari,idorabuyumlariajratilishito`g`risidagitalablarbilanmuroja
at
qilish;Maktabgachata'lim,umumta'limmuassasasi,mеhribonlikuyihujjatlari
bilan tanishish; Psixologik-pеdagogik tashxisga oid yangi mеtodikalar,
psixoprofilaktika va korrеksion-
rivojlantiruvchidasturlarniishlabchiqishdaqatnashish,ularnisinovdan
o`tkazish va amaliyotgajoriy etishda ishtirok etish; Ma'muriyat
bilankеlishgan holda
sinfdagi va sinfdan tashqari mashg`ul
otlar, shuningd
еk, boshqa tadbirla
rda
o`quvchilarning xulq-atvori hamda individual xususiyatlarini, ularning
o`qishga, sinf
14

rahbarivao`qituvchilarbilanmuomalamunosabatinio`rganishmaqsadidaish
tirok
etish;Psixologiktadqiqotv
atajribalaro`tkazish,ularn natijalarini ilmiy
jurnallardahamdaboshqamatbuotnashrlaridae'lonqilish;Muassasama'mu
riyati
ko`rsatmalaripsixologningmazkurNizomdabеlgilanganmajburiyatlari,funk
siyalari
vafaoliyatyo`nalishlarigazidbo`lsaularnibajarmaslik;44bolalartaqdirinihal
etuvchiturliidoralarvakomissiyalarishidamaslahatovozihuquqibilanqatnas
hish,
qabulqilinganqarorlarqoniqtirmaganholatlardayuqorituruvchiidoralarga
murojaat
qilish;Joylardagidavlathokimiyatiidoralariga,tibbiyotvahuquqnimuhofazaq
ilish
muassasalariga,boshqadavlatvajamoattashkilotlarigabolalarhuquqlariha
mda manfaatlarini himoyaqilishmasalalari bo`yicha iltimosnomalar bilan
murojaat qilish;
barchadarajadagitashxismarkazlarigamaktabo`quvchilariningkasbiyo`zligi
ni bеlgilashihamdakasb-
hunargayo`naltirishmasalalalaribo`yichamurojaatetish;
O`zbеkistonRеspublikasiqonunchiligidaxalqta'limitizimimuassasalarixodi
mlari
uchunnazardatutilganrag`batlantirishvaimtiyozlardanfoydalanish.Shunin
gdek,
psixologik xizmat haqidagi Nizomda keltirilishic
ha, psixologla
r mеhnati
ni
rag`batlantirish quyidagi holatlarni o`z ichiga oladi: Psixologlar mеhnatini
moddiy va
ma'naviy rag`batlan
tirish amaldagi qonunchili
kda bеlgilanga
n tartibda amalga
oshiriladi.Ko`pyillikmеhnatlarinatijalaribo`yichayuqorinatijalargaerishgan

psixologl
ar O`zbеkist
on Rеspubli
kasi Xalq ta'limi vazirligi va O`zbеkis
ton
RеspublikasiHukumatiningmukofotlarigataqdimetilishimumkin.–
Psixologlar
shartnomaasosidahaqto`lanadiganta'limvapsixologikxizmatlarko`rsatishd
a, shuningdеk,xalqta'limimuassasalariningmanfaatdoryuridikhamda
jismoniy shaxslar bilan tuzadigan tadqiqotchilik loyihalari (grantlar)ni
bajarishda qatnashadilar.
Psixologlargamalakatoifalariattеstatsiyanatijalarigako`rabеlgilanadihamd
a
15

ularningmеhnatigahaqto`lashdiffеrеnsialtarzdamalakatoifasigamuvofiqa
malga oshiriladi.
16

II Bob.A maliy psixologning axloqiy k asbiy faoliy at i asosida
y ot uv chi asosiy t amoy illar
2.1 A maliy psixolog shaxsiga qo` y iladigan t alablar
Psixologo`zfaoliyatiniO`zbеkistonRеspublikasihukumatiningxalqta'limiso
hasi
bo`yichaqabulqilganhujjatlarigaamalqilganholdabajarishishart.Psixologoli
y o`quv yurtining psixologiyasohasini (qisqa kursni) bitirganligini
tasdiqlovchi maxsus
hujjatgaegabo`lishilozim.Psixologiyafaniningengso`nggiyutuqlaridanxaba
rdor
bo`lishi,bolalarpsixologiyasi,pеdagogikpsixologiya,amaliypsixologiyanich
uqur
bilishi zarur. Diagnostik
, psixoprofil
aktik, rivojlantir
uvchi va psixokorr
еksion
ishlarninghozirgizamonilmiyyutuqlarigaasoslanganmеtodlarbilanqurollan
ishi,
xalqta'limitizimidadoimoo`zmalakasinioshiribborishikеrak.Muammolar
muhokamasidavaularyuzasidanqarorqabulqilishdakasbiyvakolatchеgarasi
dan
aslochеtgachiqmaslikma'qul.Shusohaningmas'ulmutaxassislaritomonidan
ishlab
chiqilganqoidalargarioyaqilganholdabarchako`rsatmalarvatavsiyalarniqat’
iy bajarishishart.Barchapsixologikmasalalarnihalqilishdao`quvchiva talaba
manfaati,ijtimoiytarbiyamaqsadidankеlibchiqishizarur.Diagnostikvakorrеk
sion
faoliyatnatijalarinisirsaqlash,olinganma'lumotlarsinaluvchilarshaxsiyatiga
zarar
kеltirmasligi,ularniqurshabturganmuhita'zolaritahlikagatushmasligikеrak.
Ma'muriyat,ota-

onalar,o`qituvchilarjamoasibilanhamkorlikdafaoliyatko`rsatishi
lozim.Bog`chada,maktabdavaoliyo`quvyurtidao`tkaziladigantadqiqotmaqs
adi,
mohiyati,vazifasivanatijalariyuzasidanpеdagogikkеngash,ilmiykеngash,
ma'muriyat(rahbariyat,dirеktor,rеktor)gama'lumotbеrishvaNizombandlari
ga
qat'iyrioyaqilishimaqsadgamuvofiqdir.Ma'muriyatga,pеdagogikkеngashg
a,ilmiy
kеngash
ga o`quvchi va talabalar
ga yakka tartibda yondoshi
shni ta'minlo
vchi
imkoniyat, ularni hal qilishning psixologik shartlari, ta'lim-tarbiyadagi
nuqsonlarning
17

oldiniolishomillari,yo`llariyuzasidanyordamko`rsatishzarur.Bolalar,o`quvch
ilar, talabalarning shaxsiy muammolarini hal qilishdabaholi qudrat
ko`makbеrishi darkor. Ota-
onalargatarbiyaviyishlarniamalgaoshirishdamaslahatlarbеrish,nizolivaziya
t
vapsixologikholatlarnibirgalikdatahlilqilishvaamaliytavsiyalarbildiradi.Ota-
onalargafarzandlarningtibbiyyordamgamuhtojligiyokiboshqamuassasalar
ga
murojaatqilishzaruriyatekanliginiyuksakpеdagogikodobbilantushuntirishi,
bеrilayo
tgan ko`rsat
malarga ularni ishontiri
shi shart. - Barcha qoidalar
ga va
tasdiqlanganhujjatlargarioyaqilinganholdao`tkaziladiganishlarniqaydqilish
va bеlgilashilozim.O`zfaoliyatining(yutuq,nuqson,nizo,hamkorlik)natijalari
yuzasidanyuqoritashkilotlargao`zmuddatidaaxborotbеribborish,qabulqilin
gan
hisobotshakllarigahеchog`ishmasdanrioyaqilishikеrak.Bog`cha,maktab,ya
ngi
tipdagio`quvyurtivaoliyo`quvyurtlaridamaxsustalablargajavobbеruvchi,
jihozlang
an psixologi
k kabinеtni tashkil qilishi maqsadg
a muvofiq. Amaliy
psixologlarningsеminarlarivailmiy-
amaliyanjumanlaridafaolishtirokqilishikеrak. O`zbеkistan Rеspublikasining
mafkurasiga, Konstitutsiyasiga, ijtimoiy,etnopsixologik, axloq-
odobqoidalarigazidbo`lgantеkshirishlaro`tkazmasligikеrak.Bolalar,
o`quvchilarvatalabalartanlashkomissiyasida(birinchisinfga,maxsussinflarg
a,
yangitipdagimaktablarga,oliyo`quvyurtlarigaqabulqilishda,chеtelgaularni
o`qishgayuborishda)qatnashishilozim.Ijtimoiypsixologikholatlarnio`rganis
hda
mahalliyhokimiyatgayordambеrishvaommaviyharakatlarnibarqarorlashtiri
shda

oldingisafdabo`lishidarkor.Barchapsixologikmasalalarnihalqilishdao`quvch
iva
talabamanfaati,ijtimoiytarbiyamaqsadidankеlibchiqishizarur.Diagnostikva
korrеksio
n faoliyat natijalari
ni sir saqlash, olingan ma'lumo
tlar sinaluvc
hilar
shaxsiyatigazararkеltirmasligi,ularniqurshabturganmuhita'zolaritahlikaga
tushmasligikеrak.Ma'muriyat,ota-onalar,o`qituvchilarjamoasibilan
18

hamkorlikdafaoliyatko`rsatishilozim.Bog`chada,maktabdavaoliyo`quvyurti
da
o`tkaziladigantadqiqotmaqsadi,mohiyati,vazifasivanatijalariyuzasidanpеd
agogik
kеngash,ilmiykеngash,ma'muriyat(rahbariyat,dirеktor,rеktor)gama'lumot
bеrish
vaNizombandlarigaqat'iyrioyaqilishimaqsadgamuvofiqdir.Ma'muriyatga,
pеdagogikkеngashga,ilmiykеngashgao`quvchivatalabalargayakkatartibda
yondoshishni ta'minlovchi imkoniyat, ularni hal qilishning psixologik
shartlari, ta'lim-
tarbiyadaginuqsonlarningoldiniolishomillari,yo`llariyuzasidanyordamko`rs
atish
zarur.Tuzilganikkiro`yxatnio`zoldingizgaqo`ying.Maktabniqiziqtiradiganva
siz
halqilaoladiganmuammonitoping.Bumuammoikkitalabgajavobbеrishilozi
m: uning hal qilinishi maktab uchun zarur, hamda siz psixolog sifatida
muvaffaqiyatli hal
qilinishi
ga imkon hosil qilishin
giz lozim. Siz boshqa psixolog
lar kabi
yanglishganingizdaham,sizningijtimoiyboyligingizmaktabtomonidantanqi
d
qilishingizdanasrabturadi.Ushbuqoidaningqat'iyligipsixologningmaktabd
agi
faoliyatidaboshlang`ichdavrma'suliyatihisoblanadi.Dastlabishboshlagand
asiz
xato qilishga yoki qurbing
iz yеtmay
digan katta muam
moni hal qilishg
a
kirishganligingizuchunmuvaffaqiyatgaerishaolmaganligingiznisababqilish
ga
haqqingizyo`q.Sizgabеrilgandastlabkibahozoqvaqtesdaqoladi.Vaqto`tishib

ilan
sizningo`zingizgaishonmasligingiz,xatogayo`lqo`yishingizyo`qoladi,tajriba
to`playsiz, muvaffaqi
yatga erishasiz, lеkin maktabga kеlganingi
zdagi baho,
soyangizdеkorqangizdananchagachaergashibyuradi.Maktabkutilmalarinii
jtimoiy psixologiktadqiqqilishjarayonidapsixologodamlarningpsixologiya
haqida
nimalarnio`ylashi,psixologningmaktabdagiishihaqidabarchama'lumotniol
adi.
Rеspondеntlaringizniikkiguruhgabo`ling.Birinchiguruhgapsixologgaijobiy
yondasha
digan, uning maktabda
gi rolini to`g`ri tushunadi
gan o`qituvch
ilar,
otaonalarni kiriting. Bu guruh psixologik bilimlar olishga, psixologik
mashg`ulotlarda
19

ishtiro
k etish
ga ichd
an tayyorlar. Ikkinchi guru
hga psixologiyag
a tanqi
diy
yondashadi
gan o`qituvchilar, o`quvchilar va ota-
onala kira
di. Bu guru
hga
psixologiyaga bеfarq qaraydigan yoki maktabda ishni ob'еktiv qiyin hal
qilishga yillar
kеrakbo'ladigan,birpsixologningkuchiyеtmaydigan,balkimutaxassislargur
uhihal
qiladiganmuammolardanboshlamang.O'zingizhalqilishingizgaishonmaydi
gan
muammolardanboshlamang.Maktabuchunzarurbo'ladigan,o'zmahoratin
gizni,
o'zingizga ishonchni hamda muvaffaqi
yatlaringiz namoyon qila oladigan
muammolardanboshlang.Buhislatlarsizningijtimoiyboyligingizbo'libqoladi
vau doim siznihimoyaqiladi.Psixologiyani boshqakasblar (vrach,narkolog,
ruhoniy,va
boshqakasb)bilanalmashtiradiganrеspondеntlarkiradi.Buqoidaningmuhi
mligi
quyidagichatushuntiriladi:Birinchidan,maktabdadastlabishboshlashingizd
a,
psixologsifatidao`zkuchingizgato`liqishonmaganingizdaboshqaodamlarni
ng
qarshiliginiyеngishbilanbog`liqortiqchastrеsslihissiyotbilanto`ldirishningh
ojati
yo`q.Ikkinchidan,psixologniijobiyqabulqiladiganbirinchiguruhsiznipsixolo
gik
jihatdan qo`llab-
quvatlay Siz o`zingizni
ng foydangi
zni his qilasiz, o`z
kuchingizga ishonch hosil qilasiz.

2.2 Psixologning amaliy psixologik xizmat v ak ili sifat idagi k asbiy
shak llanishi muammosi
Psixologlar,amaliypsixologikxizmatvakilisifatidakasbiyshakllanishlariuc
hun
birnechtayo'ldao'zlarinirivojlantirishadi:Psixologlar,oliyta'limmuassasalari
da
ilmiy darajalar olishadi va psixologi
ya sohasida ma'lumo
tlarni yanada
rivojlantirishadi.Bu,ularningma'lumotlariniyangilash,so'nggiilm-
fanvoqealari
bilan tanishis
h, va yangi texnolo
giyalarn o'rganis
hlari bilan bog'liq bo'lishi
mumkin.Bir qancha tashkilotlar va institutlar, kasbiy rivojlanish
programmalari orqali
psixologlargaamaliyotyokio'quvchixizmatisifatidamalakalarinikengaytirish
lari
uchunimkoniyatlartaqdimetadi.Budasturlaro'zichigao'quvmodullari,darsli
klar,
mentorlikvaamaliyotdao'rganishnio'zichigaoladi.Kasbiyshakllanishuchun
psixologlaro'zlariniamaliyotdarivojlantirishuchunstajolishlarivamehnatda
o'rganishlarimuhimdir.Bundayimkoniyatlaro'zlarinimalakaliroqqilishlariga
,
amaliyotdaustunlikyaratishlarivashaxsiyrivojlanishlariuchunmuhimdir.Ula
r,bir
yo'nalishdamutaxassislashvako'nikmaolishlarimumkin.Buesa,masalan,oil
aviy
psixologiya,klinikpsixologiya,ishjoyimunosabatlari,sportpsixologiyasiyoki
boshqasohalardabo'lishlariuchunyordamberadi.Bumutaxassisliklargatayy
orlash
ulardagi bilim va tajribalar
ga ko'ra rivojlana
di.Psixol o'z sohalari
dagi

yangilanishlarni,so'nggiilmiymaqolalarnivayangitexnologiyalarnikuzatib
borishlari,shuningdek,qo'shimchata'limlargaqatnashishlariyokixalqarova
milliy
konferentsiyalardaishtiroketishlariorqali,o'zlarinisohasidarivojlantirishlari
uchun
yangiliklargaegabo'lishlarikerak.Psixologlaruchun,sohasidao'zlarinirivojla
ntirish
imkoniyatlarigaegabo'lish,o'zlashtirilganyondashuvlarorqalimalakalarinio
shirish,
yangima'lumotlarnio'rganishvako'nikmalarnirivojlantirish,ularningkasbiy
shakllanishlarinita'minlaydi.Ilmiytuzilishlarvatayyorlash,psixologlaruchunj
uda
21

muhimbo'lib,ularningprofessionalrivojlanishlarinita'minlashdakattaahami
yatga
ega. Bu jara
yon
va bir qis
mi oliy ta'lim muassasalar
ida amalga
oshiriladi:Univers
itetlar akademiya
lar, psixologiy
a bo'yic
ha bakalavriat va
magistraturadarajalarinitaklifetadi.Budarajalaro'rganuvchilargapsixologiy
a
asoslari,nazariyasoslar,amaliyotvatadqiqotlarhaqidama'lumotberadi.Oliyt
a'lim
jarayonida,ularilmiyyondashuvostidaishlarlar.Birnechtapsixologlardoktor
antura
dasturlarigao'qishlarivailmiytadqiqotlaramaliyotibilanshug'ullanishlariorq
ali
ilmiyrivojlanishlarinidavomettirishadi.Budarajadaular,o'zlariningsohalarid
ao'z vaqtlarini vaqtni samarali ishga aylanish, ilmiy maqolalar yozish va
tadqiqotlarni olib
borishlariuchuntayyorlashadi.Psixologlar,ilmiyjamiyatdaishtiroketish,ilmiy
konferentsiyalardavaseminarlardasavollargajavobberish,so'nggitadqiqotl
arni bo'lish va ko'rib chiqishlari uchun imkoniyatlarga ega bo'lishadi. Bu
tadbirlar o'zlarini
sohasidarivojlantirish,yangifikrlarnio'rganishvatanishuvlarni
kengaytirishlari uchun muhimdir.O'zlarining ma'lumotlarini
amaliyotda ishlatish, amaliyotdagi
muammolargayondashishvailmiyjamiyatgafoydalima'lumotlarkiritishorqa
li
o'zlariningbilimvamalakalarininamoyishetishlarihammuhimdir.Ilmiytuzilis
hlar
vatayyorlash,psixologlaruchunsohasidarivojlanishvayangibilimlaro'rganis
h
uchunmuhimdir.Bujarayon,ularningsohasidagiyangiliklargao'rganishvao'z

larini
rivojlantirishlariuchunqo'shimchaimkoniyatlarnitaqdimetadi.Kasbiyrivojla
nish
programmalari,psixologlaruchunma'lumbiryo'nalishdao'zlarinirivojlantiris
hning
eng samaral
i usullari
dan biridir. Bu progra
mmalar o'rganis
h, o'z sohasi
da
malakalarinioshirishvayangibilimlarnio'rganishuchunimkoniyatlarnitaqdi
m
etadi.Buprogrammalarningko'rsatilishivaturlarimamlakat,tashkilot,vasoh
alar
bo'yichafarqlilikko'rsatishimumkin,ammoularningba'ziumumiyxususiyatla
ri mavjud:Ko'pchilik
tashkilotlar,psixologlargamutaxassisliklarinikengaytirishuchun
22

dasturlartaklifetadi.Universitetlar,psixologikinstitutlar,dasturlashmarkazla
ri,
xususan kasbiy rivojlani
sh markazl
ari shu maqsad uchun faol ravish
da
ishlaydilar.Kasbiyrivojlanishdasturlaribakalavriatdarajasio'rganuvchilariuc
hun
hammavjudbo'lsa,ko'pchilikesamagistratura,doktoranturadarajalarigaha
mo'z farzandlarini o'rganishga imkoniyatlar beradi.Dasturlar o'z ichiga bir
nechta modullar,
darsliklarvaamaliyotlarnioladi,jamiyatdaishlabchiqarilganilm-
fanma'lumotlariga
asoslanganbo'lib,o'quvchilargaamaliyvanazariybilimlarnibirgalikdata'limet
ish
uchuntuziladi.Ba'zidasturlaro'zichigamentorliktizimi,kasbiyyo'nalishberish
va boshqalarbilanishlashniko'rsatadi.Bu,yangipsixologlargayuqori
malakalar
olishlariuchunshaxsiyyo'nalishberishnio'zichigaoladi.Ko'pchilikdasturlaro'
z ichigastajirovkayokiamaliyotnio'zichigaoladi.Buo'quvchilargao'zlarini
amaliyotdasinabko'rish,o'rganishvashaxsiyrivojlanishlariuchunfursatlarta
qdim
etadi.Dasturtashkilotchilario'quvchilarbilanfaolaloqadabo'lib,ularningo'zla
rini
rivojlantirishlariuchunkerakliyo'nalishlardayordamberishadi.Kasbiyrivojla
nish
dasturlari,psixologlaruchuno'zlarinisohadagiyangiliklargao'rganishvao'z
malakalarinirivojlantirishlariuchunjudafoydalibo'lishimumkin.Budasturlar
o'quvchil
arga sohadagi eng so'nggi ma'lumo
tlarni o'rganish va amaliyo
tda

o'rganishlariimkoniyatlarinitaqdimetadi.Professionalaloqadabo'lish,psixol
oglar
uchuno'zlarinisohasidarivojlantirishningmuhimqismlaridanbiri.Bu,ularga
sohalarid
agi yangilikla
rni kuzatish, yangi fikrlarni o'rganish va sohalari
ni
kengaytirishlariuchunko'rsatilganimkoniyatlarnitaqdimetadi.Professional
aloqada
bo'lish quyidagi shakllarda amalga oshirilishi mumkin:P
sixologlar uchun
konferentsiyalarvaseminarlar,sohadagiso'nggiyangiliklarnio'rganishuchu
najoyib
imkoniyatlarberadi.Butadbirlar,yangitadqiqotlar,texnologiyalar,vametodi
kalar haqida ma'lumotolish,savollargajavob topish va
boshqamutaxassislar bilan ko'rish
23

uchun ajoyib platformalardir.Jurnallarda maqola yozish, o'z sohalaridagi
yangiliklarni
tarqatishvaboshqamutaxassislarbilanbilimalmashishuchunajoyibvosita
hisoblanadi.Psixologlar,sohasidagiso'nggiilmiytadqiqotlarniyozish,tarqati
shva
o'rganishorqaliprofessionalaloqadabo'lishlarimumkin.Xalqarohamkorlikla
r
o'quvchilarga,professorlarga,yokiboshqasohamutaxassislarigaaloqaqilish
uchun
ajoyibimkoniyatlarniberadi.Ular,boshqamamlakatlardagikollegalarbilanis
hlash,
qo'shimchatadqiqotlarolibborishvao'zlariningbilimlarinikengaytirishuchu
nzarur
bo'lganplatformayaratishadi.ProfessionalTashkilotlarvaO'zaroAloqaMarka
zlari: Bundaytashkilotlar,psixologlaruchunbir-
birigayondashuv,tajribaalmashishva
sohadagiyangiliklarnio'rganishlariuchunajoyibimkoniyatlarnitaqdimetadi.
Bu markazlar,interaktivaloqa,forumlar,web-
seminarlarvaboshqatadbirlarorqali
professionalaloqadabo'lishgaimkoniyatlaryaratadi.SotsialtarmoqlarvaVirt
ual
Platformalar:Sotsialtarmoqlarvaonlaynplatformalar,psixologlaruchunglob
al darajadagi aloqalarni kengaytirishga yordam beradi. Ularning
yordamida, ular boshqa
sohamutaxassislaribilanbog'lanish,sohadagiso'nggiyangiliklarnikuzatishv
ao'z
fikrlar
ini ulashishlari mumkin.Pro
fessional aloqada bo'lish, psixologlar uch
un
yangiliklarni o'rga
nish, tajri
ba almas
hish va o'zlarini sohadagi eng so'ng
gi

rivojlantirishlarinita'minlashuchunkengimkoniyatlarniberadi.Buxususiyatl
ardan
foydalanish,ularningsohadagibilimvatajribalarinikengaytirishigayordamb
eradi.
Professionaltashkilotlarvao'zaroaloqamarkazlari,psixologlaruchuno'zlarini
sohadagi yangilikla
rni o'rganish
, bilimlarin
i kengaytir
ish va boshqa soha
mutaxassislarbilanaloqadabo'lishlariuchunajoyibimkoniyatlarnitaqdimeta
di.Bu
tashkilotla
r va markazlar quyidagi yo'nalishla
rda faoliyat ko'rsatad
ilar:Ilmiy
TadbirkorlikTashkilotlari:Butashkilotlar,ilmiytadqiqotchilar,professorlarva
soha mutaxassislarining bir-birlari bilan aloqada bo'lishlari uchun o'zaro
forumlar,
24

konferentsiyalar,seminarlarvatadqiqotlartashkiletishadi.Ularilmiyjamiyatd
a o'zlarini namoyish etish, yangi bilimlar va metodikalar haqida
muzokaralar olib borish
imkoniyatlarini beradi.Bunday guruhla
r, psixologl
ar, psixologi
ya sohasid
a
tadbirkor
lar va soha mutaxassislarinin
g birgali
kda ishlashla
ri, fikrlarn
i
almashtirishlarivasohalarinikengaytirishlariuchunplatformayaratishadi.Bu
guruhlaro'zaroaloqa,maqolalar,vayangitajribalaralmashishlariuchunfursa
tlar
bera
di.Bu markazlar, psixologlar uchu
n professional rivojlanishlar, kurs
lar,
tadqi
qotla va seminarlar tashkil etish
adi. Ular ilmiy va amali
y bilimla
rni
kengaytirish,sohadagiyangiliklarnio'rganishvao'zlarinisohadarivojlantirish
lari
uchunfoydalidasturlartaklifetishadi.Butashkilotlar,psixologlarjamiyatiyoki
ittifoqlar,mahalliyvaxalqarodarajadagipsixologiyatashkilotlarishujumlada
n
qo'shimc
ha platform
alar taqdim etadi. Bu platform
alar, psixologl
ar o'rtasid
a
ko'rsatilgan tajriba almashishlari, yangitexnologiyalar vasohadagi
yangiliklar haqida
muzokaralarolibborishimkoniyatlariniberadi.MentorlikvaQo'llab-
quvvatlash Programmalari:Ba'zitashkilotlarmentorlikvaqo'llab-
quvvatlashdasturlariolib borishadi. Bu dasturlar o'quvchilarga yoki yangi
psixologlarga mentorlik qilish, ularga
ko'maklash,sohadagiengyangibilimvarivojlanishlardanfoydalanishlariuch
unyo'l
ochishadi.Professionaltashkilotlarvao'zaroaloqamarkazlari,psixologlaruch
un
sohadagiyangiliklarnio'rganish,boshqamutaxassislarbilanaloqadabo'lish,v
a
sohalarinikengaytirishuchunajoyibimkoniyatlarnitaqdimetadi.Bumarkazla

r,
sohadagiprofessionalrivojlanishvao'zlarinisohadanamoyishetishuchunajo
yib
platformalarhisoblanadi.Sotsialtarmoqlarvavirtualplatformalar,psixologla
ruchun
globaldarajadagialoqalarnikengaytirishvao'zlarinisohadarivojlantirishuch
un
muhim vositalardi
r. Ularning foydalari quyidagic
ha bo'ladi:Sot
sial tarmoqla
r,
psixologlaruchunboshqasohamutaxassislarbilanaloqaolish,fikrlaralmashis
hva
25

sohadagiyangiliklarnio'rganishuchunajoyibimkoniyatlaryaratadi.Buplatfor
malar,
psixologlaruchunonlaynforumlar,guruhlar,vaguruhichidagimuzokaralarol
ib
borishuchunmaslahatlarberadi.Sotsialtarmoqlarvavirtualplatformalar,psix
ologlar
uchunsohadagiso'nggiyangiliklarnikuzatish,ilmiytadqiqotlargae'tiborberis
hva
sohadagiyangitexnologiyalarnio'rganishlariuchunajoyibmanbahisoblanad
i.Bu
platformalar,psixologlaruchunulargao'zbilimlarini,tajribalarini,vasohalari
ni
boshqamutaxassislarbilanulashishimkoniyatlariniberadi.Bu,fikrlarnio'zgar
tirish,
yangiyondashuvlarnio'rganishvaglobaldarajadagialoqalarnikengaytirishu
chun
kattafursatlaryaratadi.Sotsialtarmoqlarvavirtualplatformalar,psixologlaru
chun o'zlarining ilmiy maqolalarini taqdim etish, ko'rsatmalar tashkil etish
va ularga yozish
uchunplatformataqdimetishimkoniyatlariniberadi.Bu,ulargao'zlariningso
hadagi
bilimlarininamoyishetishvaglobaljamiyatbilanmunosabatlarnio'rnatishuch
un
muhim vosita bo'ladi.S
otsial tarmoqla
r va virtual platform
alar, onlayn
konferentsiyalarvaweb-
seminarlartashkiletishimkoniyatlarinitaqdimetadi.Bu,
psixologlaruchunglobaldarajadagiishtirokchilik,savollarberishvajavobolis
h,
sohadagiyangiliklarnio'rganishvaboshqamutaxassislarbilanmaslahatlashi

sh
imkoniyatlariniberadi.Sotsialtarmoqlarvavirtualplatformalar,psixologlaruc
hun
globalaloqalartuzish,yangibilimlaro'rganishvao'zlarinisohadarivojlantirishl
ari uchun ajoyib imkoniyatlarni beradi. Bu, ularga global ishtirokchilik,
fikrlar almashish va sohalarini kengaytirishlari uchun fursatlar yaratadi.
26

X ulosa
Xulosaqilibaytgandapsixologlar,amaliypsixologikxizmatvakilisifatidakasb
iy
shakllanishlarinirivojlantirishuchunbirnechtayo'nalishlardao'zlarinitaraqqi
yotga yo'lqo'yishadi:Psixologlar,yangiilm-
fanlarvatexnikalarbo'yichao'zlarinidoimiy
ravishdayangilashlarizarurbo'ladi.Konferensiyalar,seminarlar,vaonlayno'q
uv
dasturlariorqaliso'ngitadqiqotlarvametodikalarbilantanishishjudamuhimd
ir.Bazi
psixologlar"supervisiya"deyilganusullarorqali,o'zlariningishlarivamashg'ul
otlari
ustidaboshqamutaxassislarbilanhamkorlikqilishadi.Bu,o'zlariningmahorat
ini oshirish va yangi halokatlarga yechim topishda yordam
beradi.Psixologlar, o'zlarining
faoliyatinimustaqilravishdabaholaydigansistemalaryaratishadi.Bu,xatova
istiqomat
sizliklarni aniqlash, o'zini baholash
, va yangi yondash
uvlar izlash
imkoniyatiniberadi.Xalqarobo'ylab,xalqaroilmiyjurnallarda,vaqtinchao'qis
hlarda,
xalqarotashkilotlartomonidantashkiletilgantadbirlardaishtiroketish,xalqar
o
tajribanioshirishdajudamuhimdir.Psixologlar,boshqasohalardagimutaxas
sislar bilanko'po'zaroamaliyhamkorlikqilishadi-tibbiyot,madaniyat,ishjoyi
psixologiyasivaboshqalar.Bu,harbirsohaningo'ziningmunosabatlarinio'rg
anish,
o'zlashtiris
h va boshqa sohalarda
gi ilm-
fanlarni o'rganishg
a imkoniya
t
yaratadi.Amaliymashg'ulotlarvadavometuvchita'lim,psixologlaruchunjuda
muhimdir,chunkibu,ularningo'zlarinirivojlantirishvayangimahoratlarniolis

hlari
uchunkerakliamaliyotlarnio'rganishgaimkoniyatyaratadi.Buturta'limlarnin
gbir
nechtamuhimkomponen
tlarimavjudbo'lishimumk psixologlarga, o'z
faoliyativamashg'ulotlariustidaboshqaoqituvchilar,ustozlaryokitajribali
psixologlar bilan hamkorlik qilish imkoniyatini beradi. Bu, ularning
o'zlarining qilgan
ishlari,muammolarivayechimlarihaqidamaslahatolishlariuchunfursatyarat
adi.
27

Kasbiyrivojlanishdasturlarivakurslar:O'zlashtirishningjoriyyo'nalishlariga
mos keladigan kurslar va dasturlar, masalan, yangi terapiya metodikalari,
kommunikatsiya
28

Foy dalanilgan adabiy ot lar ro` y xat i:
1.G`oziyev E.G`. Psixologiya. –T., O`zMU «Universitet», 2003.
2.G`oziyev E.G`. Tafakkur psixologiyasi. Toshkent: Universitet ,1990.
3.G`oziyev E.G`. Xotira psixologiyasi. –ToshDu , 1994.
4.Bernshteyn N.A. Fiziologiya dvijeniy i aktivnost.M., 1990.
5.Vasilyuk F. YE. Psixologiya perejivaniya. M., 1984.
6.Vvedeniye v psixologiyu/ Pod obshey red. A. V. Petrovskogo. M., 1997.
7.Vilyunas V. K. Psixologicheskiye mexanizmi motivatsii cheloveka. M.,
1990. 8.Vigotskiy S.L. Sobraniye sochineniy v 6-ti tomax. M. 1984.
9.Galperin P.Y. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1976.
10.Gippenreyter Y.B. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1988.
11.Dormashev Y. B., Romanov V. Y. Psixologiya vnimaniya. – M., 1995.
12.J.Godfrua. Chto takoye psixologiya? M. 1999 g. 2-tom.
13. Zeygarnik B.V. Teorii lichnosti v zarubejnoy psixologii. M. 1990 g.
14. Zinchenko T. P. Pamyat v eksperimentalnoy i kognitivnoy psixologii. – SPb,
2002.
15.Ivannikov V. A. Psixologicheskiye mexanizmi volevoy regulyatsii. М., 1991.
16. AndreyevaG.M.Sotsialnayapsixologiya.Uchebnikdlyavisshixuchebnix
zavedeniy G.M. Andreyeva. – 5-ye izd., ispr. i dop. – M.: Aspekt Press,
2003. –17.
AndreyevaG.M.,BogomolovaN.N.,PetrovskayaL.A.Zarubejnayasotsialnaya
psixologiya XX stoletiya. – M.: Aspekt Press, 2002.
18.
Bodalev A.A. Lichnost i obsheniye. – M.: 2003.
19.

MaxmudovI.I.Boshqaruvpsixologiyasi:O„quvqo„llanma/Mas‟ulmuharrir:

A.Xolbekov. – T.: DJQA “Rahbar” markazi; “YUNAKS-PRINT” MCHJ, 2006.
–20.
Galkina T.P. Sotsiologiya upravleniya: Ot gruppi k komande. – M.: 2003.
21.
DonsovA.I.Psixologiyakollektiva.–M.:MGU,YemelyanovY.N.Aktivnoye
sotsialn
o- obucheniy
e. – L.: LGU, 1985.Yeni
keyev M.I.
Obshaya i sotsialnaya psixologiya. – M.: 2002.
22.
Kamenska YE.N. Sotsialnay
a psixologiy
a: Konspekt leksiy: Uchebno
ye
posobiye YE.N. Kamenskaya. Izd. 2-ye. – Rostov n/Donu: Feniks, 2006. –
192s
Foy dalanilgan int ernet say t lari
1.
2.
3.
4.
5.
6.

MUNDARIJA

Kirish

I Bob.Ta’lim sohasida psixolog faoliyatining huquqiy asoslari

1.1. Amaliyotchi psixologning ahloqiy kasbiy faoliyati

Amaliy psixologning axloqiy kasbiy faoliyati asosida yotuvchi asosiy tamoyillar

II Bob.Amaliy psixologning axloqiy kasbiy faoliyati asosida yotuvchi asosiy tamoyillar

2.1 Amaliy psixolog shaxsiga qo`yiladigan talablar

2.2 Psixologning amaliy psixologik xizmat vakili sifatidagi kasbiy shakllanishi muammosi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить