Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 128.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Aqli zaif insonlar bilan ishlashda deinstitutsionallashuv jarayonlari

Купить
1“NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Aqli zaif insonlar bilan ishlashda deinstitutsionallashuv jarayonlari. TOSHKENT-2024 2MUNDARIJA KIRISH .........................................................................................................…..…..3 I.BOB.AQLI ZAIF INSONLAR BILAN ISHLASHDA TIZIMLI YONDASHUVLAR …………………………………………………………….. .5 1.1. Aqliy nuqsoni bor shaxslar bilan ishlash va deinstitutsionallashuv jarayonlarini nazariy tahlil qilish ……………………….………………………………..………5 1.2. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati hamda vazifalari ….… ……...11 II.BOB.AQLIY NOSOG‘LOM SHAXSLARNI JAMIYATDAGI O‘RNI …..15 2.1. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ular bilan ishlash…… ………………...15 2.2 .Mamlakatimizda aqliy nuqsoni bor insonlarga yaratilgan imkoniyatlar hamda deinstitutsionallashuv jarayonlari………………………………….……… …..….18 XULOSA ………………………………………….………………………….......22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………......24 3KIRISH. Mavzuning dolzarbligi: O ‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini, jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishni ta’minlaydigan demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda.Inson, uning har tomonlama uyg‘un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro‘yobga chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o‘zgartirish respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir. Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish o‘zbekiston taraqqiyotining muhim shartidir. “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining qoidalariga muvofiq holda tayyorlangan bo‘lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon miqyosidagi yutuqlar asosida tayyorlangan hamda yuksak umumiy va kasb- hunar madaniyatiga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo‘ljalni to‘g‘ri ola bilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga yo‘naltirilgandir. 1 O`zbekiston Respublikasi fuqarolariga bir qancha imtiyozlar, yengilliklar mavjud bo`lib, uning salmoqli qismini imkoniyati cheklangan, ya’ni nogironligi bo`lgan shaxslarga tegishlidir. 2 Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun yaratilgan imkoniyatlar va deinstitutsionallashuv jarayonlari O‘zbekistonning ijtimoiy siyosatida muhim o‘rin tutadi. Mamlakatda bu jarayonlarni amalga oshirish orqali: 1)Aqliy nuqsoni bor shaxslar jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiya qilinadi. 1 O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘ zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor y o‘ nalishi b o‘ yicha Harakatlar stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar t o‘ g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi ; 2 42)Ularning huquqlari, imkoniyatlari va salomatliklari ta'minlanadi. 3)Jamiyatda inkluzivlik, tenglik va hurmat asosida yashash imkoniyatlari yaratilib, A qliy nuqsoni bor shaxslarning ijtimoiy faolligi va mehnatga jalb qilinishiga yordam beriladi. Kurs ishining maqsadi : Aqli zaif insonlar bilan ishlashda deinstitutsionallashuv jarayonlari mavzusini ilmiy adabiyotlar orqali o ‘ rganish , tahlil qilish , hamda ilmiy nazariyalar asosida tafsiyalar ishlab chiqish ; Kurs ishing vazifalari : Aqli zaif insonlar bilan ishlashda deinstitutsionallashuv jarayonlari mavzusi bo g‘ liq ilmiy adabiyotlarni o ` rganish va tahlil qilish ; - kurs ishimiz mavzusidan kelib chiqqan holda mavjud muammolarga ilmiy xulosa va tafsiyalar berish kabi vazifalarni o ‘ z ichiga oladi ; Kurs ishining obekti va predmeti : Aqli zaif insonlar bilan ishlashda deinstitutsionallashuv jarayonlari haqidagi qonunlar hamda bosh qomusimiz bo ‘ lgan konstitutsiya kurs ishimizning asosiy obekti hisoblanadi . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi : Kirish qismi , 2 bob , 4 paragraf , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat . 5I. BOB.AQLI ZAIF INSONLAR BILAN ISHLASHDA TIZIMLI YONDASHUVLAR. 1.1.Aqliy nuqsoni bor shaxslar bilan ishlash va deinstitutsionallashuv jarayonlarini nazariy tahlil qilish. Aqli zaif insonlar bilan ishlashda tizimli yondashuvlar, odatda, turli ijtimoiy, psixologik va pedagogik usullarni o'z ichiga oladi. Bu yondashuvlar ularning ehtiyojlariga mos ravishda tuzilgan bo'lib, shaxsning umumiy rivojlanishi, o'zligini tushunishi va jamiyatda muvaffaqiyatli hayot kechirishi uchun zarur shart- sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Aqli zaif insonlar uchun tizimli yondashuvlar quyidagi asosiy prinsiplarga asoslanadi: 1. Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv. Aqli zaif insonlarning har biri o'ziga xosdir, shuning uchun ularga individual yondashuv kerak. Bu yondashuvda: -Har bir insonning ehtiyojlari, imkoniyatlari va cheklovlari hisobga olinadi. -Individual o'qish rejalarini ishlab chiqish va o'quv jarayonini shaxsiylashtirish. -O'z-o'zini anglash va mustaqil hayot kechirishga yo'naltirish. 2. Ijtimoiy integratsiya. Aqli zaif insonlarning jamiyatga integratsiya qilinishi ularning ongli va ijtimoiy rivojlanishi uchun juda muhim. Bu: -Ijtimoiy mashg'ulotlar va guruh faoliyatlarini qo'llab-quvvatlash. -Jamiyat bilan interaktiv aloqalar o'rnatish va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirish. -O'zaro muloqotda bo'lishga rag'batlantirish. 3. Pedagogik yondashuvlar. Aqli zaif insonlar bilan ishlashda pedagogik yondashuvlar juda muhim. Bu yondashuvlar quyidagi elementlardan iborat: Tez-tez va sodda o'rgatish : O'quv materiallarini kichik qismlarga bo'lish va oddiy tilda tushuntirish. 6- Ko'p hissiy va vizual materiallar : O'rgatishda vizual tasvirlar, rasm va jismoniy faoliyatlar yordamida tushunishni kuchaytirish. - Takrorlash va amaliy mashqlar : O'rgatilgan materialni muntazam ravishda takrorlash va praktika qilish. 4. Sabr-toqat va qo'llab-quvvatlash. Aqli zaif insonlar ko'pincha o'z fikrlarini aniq ifodalashda yoki muammolarni hal qilishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Buning uchun: -Sabrli va do'stona muhit yaratish. -Ularni qo'llab-quvvatlash va rag'batlantirish orqali o'z imkoniyatlarini oshirish. -Qiyinchiliklarga duch kelganda, ularni mustahkamlash va ruhiy ko'mak ko'rsatish. 5. Jismoniy va aqliy rivojlanishni qo'llab-quvvatlash. Aqli zaif insonlarning jismoniy va aqliy rivojlanishini qo'llab-quvvatlash uchun turli usullarni qo'llash mumkin: - Motorika va koordinatsiyani rivojlantirish : Jismoniy mashqlar, sport va boshqa faolliklar yordamida motorika va koordinatsiyani rivojlantirish. - Dastur va o'yinlarni qo'llash : O'quv jarayonida o'yinlar va o'qitish dasturlaridan foydalanish, bu ular uchun o'rgatish jarayonini qiziqarli va samarali qiladi. 6. Oila va jamiyat bilan hamkorlik. Aqli zaif insonlar bilan ishlashda oila va jamiyatning roli juda katta. Shuning uchun: Oila bilan yaqin hamkorlikda ishlash. O'quvchi va uning oilasiga doimiy yordam va maslahatlar berish. Jamiyatda inkluziv muhit yaratish, ya'ni aqli zaif insonlarni jamiyatning faol a'zolari sifatida qabul qilish. 7. Texnologiyalardan foydalanish. Zamonaviy texnologiyalar aqli zaif insonlar bilan ishlashda qo'llanilishi mumkin. Bu: 7Kompyuter dasturlari, mobil ilovalar va interaktiv o'quv materiallari orqali o'qitishni qiziqarli va samarali qilish. Mutaxassislar va pedagoglar uchun maxsus texnologik vositalar (masalan, elektron yordamchilar) orqali yordam ko'rsatish. 8. Emotsional va psixologik qo'llab-quvvatlash. Aqli zaif insonlar ko'pincha o'zlarini ijtimoiy jihatdan qiyinchiliklarga duchor bo'lishi mumkin, shuning uchun psixologik qo'llab-quvvatlash muhim: Ularning o'zini qadrlash va ijobiy o'z-o'zini tasavvur qilishlariga yordam berish. Stressni boshqarish va ijobiy hissiy muhit yaratish. 9. Maxsus ta'lim va muassasalar. Aqli zaif insonlar uchun maxsus ta'lim muassasalari va dasturlari mavjud. Bunday joylarda: Rivojlanish darajasiga moslashtirilgan ta'lim berish. -Kichik guruhlar, individual ta'lim va qo'llab-quvvatlash orqali o'quv jarayonini samarali tashkil etish. Aqli zaif insonlar bilan ishlashda tizimli yondashuvlar ularga nafaqat o'quv jarayonida, balki ijtimoiy, psixologik va shaxsiy rivojlanishda yordam berishga qaratilgan. Bu yondashuvlar ko'proq o'zgaruvchan va doimiy ravishda qo'llanilishi kerak, chunki har bir insonning ehtiyojlari va imkoniyatlari turlicha bo'lishi mumkin. Shunday qilib, tizimli yondashuvlar yordamida aqli zaif insonlarga o'zligini anglash, jamiyatda muvaffaqiyatli o'rnashish va o'z hayotini yaxshilash imkoniyatlari yaratib beriladi. Deinstitutsionallashuv jarayonlari — bu jamiyatda turli guruhlar, jumladan, aqli zaif, nogiron yoki boshqa maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarni institutlardan chiqarib, ularni jamiyatning boshqa qismiga integratsiya qilish jarayonidir. Bu jarayon jamiyatda inkluziv muhit yaratishga qaratilgan bo'lib, insonlarning erkin, teng huquqli va mustaqil hayot kechirishlarini ta'minlashga qaratilgan. Deinstitutsionallashuv jarayonlarining asosiy tamoyillari va maqsadlari. Maxsus muassasalardan jamiyatga integratsiya qilish. 8Deinstitutsionallashuvning eng asosiy maqsadi shundaki, jamiyatda insonlarni, xususan nogironlar, aqli zaif shaxslar yoki boshqa maxsus ehtiyojlarga ega bo'lganlarni muassasalar (internatlar, psixiatrik kasalxonalar va boshqalar) o'rniga, ularning yashash joyi va kundalik hayotini jamiyat bilan birlashtirishdir. Bu jarayon: 1)Insonlarning o'ziga xos ehtiyojlariga moslashtirilgan xizmatlarni taqdim etish. 2)Shaxslarning mustaqil va faol hayot kechirishiga yordam berish. 3)Jamiyatda ular uchun inkluziv muhit yaratish. Inson huquqlarini himoya qilish. Deinstitutsionallashuv jarayonlari, asosan, inson huquqlariga asoslangan yondashuvni ta'minlaydi. Bu yondashuv: 1)Insonlarni majburan muassasalarda saqlashning oldini olish. 2)Ularning o'z huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy, iqtisodiy hayotda tenglikka erishish imkoniyatlarini yaratish. 3)Psixologik va jismoniy zo'ravonlikka qarshi kurashish. Maxsus ehtiyojlarni qo'llab-quvvatlash. Shaxslarning o'z ehtiyojlarini qondirish uchun turli xil qo'llab-quvvatlash xizmatlari taklif etiladi. Masalan: 1)O'qish va kasb o'rganish uchun maxsus dasturlar. 2)Psixologik, tibbiy va ijtimoiy yordam. 3)Oila a'zolari va jamiyat bilan hamkorlik qilish orqali ijtimoiy qo'llab-quvvatlash. Tibbiy va psixologik yordamning o'rniga shaxsiy va mustaqil hayotga yo'naltirish. Aqli zaif yoki nogiron shaxslarni institutlarda saqlashning ko'plab salbiy oqibatlari mavjud. Deinstitutsionallashuv bu institutlarni o'zgarishlar kiritib, individual va mustaqil hayot tarzini qo'llab-quvvatlashni maqsad qiladi: -Shaxslarning sog'liqni saqlash, ta'lim, uy-joy va ijtimoiy integratsiya sohalaridagi xizmatlarni jamiyatda taqdim etish. -O'zini boshqarish, mustaqil yashash va jamiyatda faol qatnashishni ta'minlash. Deinstitutsionallashuv jarayonlarining asosiy bosqichlari. 9Insonlarning ehtiyojlarini aniqlash va baholash. Deinstitutsionallashuv jarayonining dastlabki bosqichi — bu insonlarning ehtiyojlarini aniqlash va baholashdir. Bu bosqichda, aqli zaif yoki nogiron shaxslarning ehtiyojlarini to'liq tushunish uchun ular bilan individual suhbatlar, testlar va boshqa baholash usullari amalga oshiriladi. Muqobil xizmatlar va qo'llab-quvvatlash tizimlarini yaratish. Institutdan chiqarilgan shaxslar uchun yangi muqobil xizmatlar va qo'llab- quvvatlash tizimlari yaratish kerak. Bular orasida: -Uy-joy xizmatlari (masalan, maxsus yashash joylari). -Maxsus ta'lim, mehnat va ijtimoiy xizmatlar. -Psixologik yordam va qo'llab-quvvatlash guruhlari. Ta'lim va o'qitish. Deinstitutsionallashuv jarayonida, aqli zaif yoki nogiron shaxslar uchun maxsus ta'lim va o'qitish dasturlari ishlab chiqiladi. Bu dasturlar: O'quvchilarning rivojlanish darajasiga moslashtirilgan bo'lishi kerak. Jamiyatda muvaffaqiyatli integratsiya uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan bo'ladi. Ijtimoiy va mehnat integratsiyasi. Aqli zaif yoki nogiron shaxslar uchun ish joylari yaratish, ularni jamiyatga faol ravishda qo'shish jarayonining muhim bosqichidir. Bunda: Mehnat bozoriga moslashtirilgan ish joylari taqdim etiladi. Kasb-hunar o'rgatish va amaliy ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beriladi. Oila va jamiyat bilan hamkorlik. Oila va jamiyatning roli deinstitutsionallashuvda juda muhimdir. Oila a'zolari va jamiyat bilan doimiy hamkorlik orqali: -Aqli zaif yoki nogiron shaxslarning ijtimoiy integratsiyasini qo'llab-quvvatlash. -Jamiyatda ularni qabul qilish va hurmat qilish muhitini yaratish. Monitoring va baholash. Deinstitutsionallashuv jarayoni doimiy monitoring va baholashni talab qiladi. Bu: 10-Tizimning samaradorligini va shaxslarning ehtiyojlariga moslashuvini ta'minlash uchun zarur. -Ehtiyojlar va xizmatlar samaradorligini baholash va tizimda kerakli o'zgartirishlarni kiritish. Deinstitutsionallashuvning afzalliklari: - Inson huquqlarining himoya qilinishi : Deinstitutsionallashuv jarayoni, insonlarning erkinligini, teng huquqliligini va jamiyatda ijtimoiy o'rnini yaxshilaydi. - Mustaqil hayot kechirish imkoniyati : Bu jarayon aqli zaif yoki nogiron shaxslarga mustaqil hayot kechirish, o'z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarini yaratadi. - Jamiyatda tenglik va inklyuziya : Deinstitutsionallashuv jamiyatda barcha uchun teng imkoniyatlar yaratadi va inkluzivlikni oshiradi. - Samarali qo'llab-quvvatlash : Muassasalarda qolgan shaxslar ko'pincha psixologik, jismoniy yoki ijtimoiy zo'ravonlikka duchor bo'lishadi, deinstitutsionallashuv esa bu muammolarni kamaytiradi. Deinstitutsionallashuvning qiyinchiliklari: - Moliyaviy va tizimli qiyinchiliklar : Deinstitutsionallashuv jarayoni katta xarajatlar va tizimli o'zgarishlarni talab qiladi. - Ijtimoiy qabul qilish : Jamiyatda inkluzivlikni ta'minlash va nogiron yoki maxsus ehtiyojlarga ega shaxslarni qabul qilish ba'zida qiyin bo'lishi mumkin. - Resurslar va mutaxassislar yetishmasligi : Jamiyatda kerakli resurslar va mutaxassislarning yetishmasligi deinstitutsionallashuvning samarali amalga oshirilishini qiyinlashtirishi mumkin. Deinstitutsionallashuv — bu jamiyatda nogironlar, aqli zaif shaxslar va boshqa maxsus ehtiyojlarga ega bo'lganlarni institutlardan chiqarib, ularni jamiyatda teng huquqli va mustaqil yashash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish jarayonidir. Ushbu jarayonni amalga oshirish uchun ko'p jihatdan ijtimoiy, psixologik, ta'lim va mehnat sohalarida o'zgarishlar kiritilishi lozim. Shuningdek, 11bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun oila, jamiyat va davlat o'rtasida hamkorlik muhim ahamiyatga ega. 3 1.2.Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati hamda vazifalari. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati va vazifalari ijtimoiy adolat, inson huquqlari va jamiyatning inkluzivligini ta'minlashga qaratilgan muhim qadamlardir. Bu jarayon maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarni (nogironlar, aqli zaif insonlar, psixik kasalligi bo'lganlar) o'z hayotlarini erkin va mustaqil tarzda qurishga yordam berish maqsadida, institutlardan (masalan, internatlar, psixiatrik kasalxonalar) chiqarish va ularni jamiyat bilan integratsiya qilishni ko'zda tutadi. 1. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati. Inson huquqlarini himoya qilish. Deinstitutsionallashuv jarayoni jamiyatdagi barcha shaxslarning teng huquqliligini ta'minlashga yo'naltirilgan. Maxsus ehtiyojlari bo'lgan shaxslar uchun institutlarda yashash ko'pincha ularning huquqlarini buzish, ajratish, ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi. Deinstitutsionallashuv bu holatlarni bartaraf etishga yordam beradi va insonlarning erkin, huquqiy tenglikda yashashini ta'minlaydi. Maxsus ehtiyojlarga ega shaxslarning ijtimoiy integratsiyasi Deinstitutsionallashuv jamiyatda nogironlar yoki aqli zaif shaxslar uchun yanada inklyuziv va tenglikka asoslangan muhit yaratadi. Bu jarayon yordamida, maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslar: -Jamiyatda o'z o'rnini topishadi. -Jamiyatga qo'shilib, teng huquqli fuqaro sifatida faol ishtirok etadilar. Mustaqil hayot kechirish imkoniyatini yaratish Deinstitutsionallashuv jarayoni maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarning o'zini boshqarish va mustaqil yashash ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu shaxslar: 3 R.R o 'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Ch o 'lpon, 2011; 12Mustaqil yashash uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni egallashadi (masalan, uy-joyni boshqarish, moliyaviy muammolarni hal qilish, kundalik hayot faoliyatlarini bajarish). O'z hayotini erkin ravishda shakllantirish imkoniyatiga ega bo'lishadi. Insonning shaxsiy salomatligini va ruhiy holatini yaxshilash. Institutlarda yashash ko'pincha ruhiy va jismoniy muammolarga olib keladi, chunki u yerda shaxslar izolyatsiya qilinadi va o'z ehtiyojlarini qondirishda cheklovlarga duch keladilar. Deinstitutsionallashuv, aksincha, shaxsning o'ziga xos ehtiyojlariga moslashgan xizmatlarni taklif qiladi va ularni jamiyatga qayta integratsiya qilishda psixologik va jismoniy salomatligini yaxshilaydi. Jamiyatdagi stereotiplar va diskriminatsiyani kamaytirish. Deinstitutsionallashuv orqali jamiyatda nogironlik yoki boshqa maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslar haqidagi stereotiplar va diskriminatsiyalarga qarshi kurashish mumkin. Bu jarayon: Nogiron shaxslarni jamiyatdagi teng huquqli fuqarolar sifatida tan olishni ta'minlaydi. Ularning imkoniyatlarini kengaytiradi va jamiyatda qo'llab-quvvatlash muhitini yaratadi. 2. Deinstitutsionallashuv jarayonining vazifalari. Maxsus ehtiyojlari bo'lgan shaxslarni jamiyat bilan integratsiya qilish. Deinstitutsionallashuvning asosiy vazifalaridan biri — nogironlar, aqli zaif yoki psixiatrik kasallikka chalingan shaxslarni jamiyatga integratsiya qilishdir. Bu: -Shaxslarning erkin va teng huquqli hayot kechirishi uchun sharoit yaratishni anglatadi. Ularni jamiyatda o'z o'rnini topishiga yordam beradi (ta'lim, mehnat, ijtimoiy faoliyat). Alternativ xizmatlar yaratish va qo'llab-quvvatlash tizimlarini rivojlantirish Deinstitutsionallashuv jarayonining yana bir muhim vazifasi — maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslar uchun muqobil xizmatlar yaratishdir. Bu xizmatlar: 13-Uy-joy, tibbiy yordam, psixologik maslahatlar, ta'lim va kasb o'rganish xizmatlarini o'z ichiga oladi. -Shaxslarni institutlardan chiqarish va ularni jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlash. Shaxsiy mustaqillikni rivojlantirish. Deinstitutsionallashuvning vazifasi — maxsus ehtiyojlarga ega shaxslarning o'z-o'zini boshqarish ko'nikmalarini rivojlantirish va mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini yaratishdir. Bu: -O'zini parvarishlash, mehnat va boshqa kundalik faoliyatlarni bajarish ko'nikmalarini egallashni ta'minlaydi. -Jamiyatda muvaffaqiyatli integratsiyani amalga oshirish uchun zarur bo'lgan resurslarni taqdim etadi. Ehtiyojlarga moslashgan ta'lim va o'qitishni ta'minlash Deinstitutsionallashuv jarayonida aqli zaif yoki nogiron shaxslarning ta'lim olish huquqi ta'minlanishi kerak. Bu: -O'quv jarayonini shaxsning ehtiyojlariga moslashtirish. -Maxsus ta'lim dasturlarini yaratish va individual o'qish rejalarini ishlab chiqish. -Ularni ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli integratsiya qilish uchun zarur ko'nikmalarni rivojlantirish. Oila va jamiyat bilan hamkorlik qilish. Oila va jamiyat o'rtasidagi hamkorlik, deinstitutsionallashuvning muvaffaqiyatli amalga oshirilishida muhim rol o'ynaydi. Shuning uchun: Oila a'zolariga va jamiyatga maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarning integratsiyasini qo'llab-quvvatlash uchun zarur maslahatlar beriladi. Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimlarini yaratish orqali maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarning hayotini yengillashtirishga yordam beriladi. Ijtimoiy xabardorlikni oshirish. Deinstitutsionallashuv jarayonining vazifalaridan biri — jamiyatda nogironlar va maxsus ehtiyojlarga ega shaxslar haqidagi ijtimoiy xabardorlikni oshirishdir. Bu: 14Insonlar o'rtasidagi oldingi stereotiplarni yengish. Shaxslarni jamiyatning teng huquqli a'zolari sifatida qabul qilish va hurmat qilish muhitini yaratish. Tizimli monitoring va baholash. Deinstitutsionallashuv jarayoni doimiy monitoring va baholashni talab qiladi. Bu: 1)Jarayonning samaradorligini va shaxslarning ehtiyojlariga moslashuvini tekshirish. 2)Kerakli o'zgartirishlar va yaxshilanishlar kiritish orqali tizimni takomillashtirish. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarni jamiyat bilan integratsiyalash, inson huquqlarini himoya qilish, ularni ijtimoiy va iqtisodiy hayotga qo'shish hamda mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini yaratishdan iboratdir. Vazifalari esa bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun kerakli infratuzilma, xizmatlar, ta'lim dasturlari va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimlarini yaratishdan iborat. Bularning barchasi jamiyatni inkluziv va teng huquqli qilishga qaratilgan, ya'ni barcha fuqarolar uchun teng imkoniyatlarni ta'minlashga xizmat qiladi. 15II. BOB.AQLIY NOSOG‘LOM SHAXSLARNI JAMIYATDAGI O‘RNI. 2.1.Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ular bilan ishlash. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ular bilan ishlash — bu maxsus ehtiyojlarga ega bo‘lgan shaxslarning jamiyatga integratsiyasi, ularning erkin va mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini ta'minlashga qaratilgan muhim jarayonlardir. Aqliy nuqsoni bor shaxslar ko‘pincha jamiyatdan ajratilgan holda, maxsus muassasalarda yashashadi, lekin deinstitutsionallashuv va ijtimoiy qo‘llab- quvvatlash jarayonlari orqali ular jamiyatda faol va teng huquqli fuqarolar sifatida yashash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash — bu ularning jamiyatda muvaffaqiyatli integratsiyasini ta'minlash, erkin va mustaqil hayot kechirishlarini qo‘llab-quvvatlashni anglatadi. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashda quyidagi asosiy yo‘nalishlar mavjud: Ta'lim va o'qish. Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun maxsus ta'lim dasturlari va o'quv materiallari ishlab chiqilishi kerak. Ularning o‘qish ehtiyojlarini inobatga olgan holda: - Individual o'qish rejalarini tuzish : Har bir shaxsning rivojlanish darajasiga moslashtirilgan darslar va materiallar. - Ko'p hissiy va vizual yordamlar : Tushunishni osonlashtirish uchun vizual materiallar, rasmlar, video va interaktiv o‘qish metodlari. - Kasb o'rganish va mehnat ko'nikmalarini rivojlantirish : Aqliy nuqsoni bor shaxslarning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish, mehnat bozorida ularning joyini mustahkamlashga yordam beradi. 4 4 Karimov Sh. I., Muhamediyarova R. G. va boshqa, O zbekistonda sog liqni saqlash. ʻ ʻ Muammo va istiqbollar, T., 1998; 16Psixologik qo‘llab-quvvatlash. Aqliy nuqsoni bor shaxslar ko‘pincha o‘zlarini jamiyatda cheklangan deb his qilishlari mumkin, shuning uchun psixologik yordam va qo‘llab-quvvatlash: - O'zini anglashni rivojlantirish : Psixologik maslahatlar, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirishga qaratilgan yordam. - Stressni boshqarish va hissiy holatlarni tartibga solish : Psixologik yordam orqali, ularning ruhiy holatini yaxshilash va jamiyatdagi o‘z o‘rnini topishda qo‘llab- quvvatlash. Jamiyat bilan integratsiya qilish. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni jamiyatga integratsiya qilishning asosiy maqsadi: - Ijtimoiy faollikni oshirish : Ularni turli ijtimoiy guruhlarda ishtirok etishga, sport faoliyatlariga, madaniy tadbirlarga jalb qilish. - Oila va jamiyatning qo‘llab-quvvatlashi : Oila va jamiyatni inkluzivlik va tenglik asosida tarbiyalash, shaxslarni qo‘llab-quvvatlashga tayyorlash. - Erkin va mustaqil hayot : Ularning o‘ziga xos ehtiyojlarini qondirish va mustaqil hayot kechirishlarini ta'minlash uchun zarur sharoitlar yaratish. Mehnat va kasb o‘rganish. Aqliy nuqsoni bor shaxslarning jamiyatda iqtisodiy mustaqilligini ta'minlash uchun ular uchun mos ish joylarini yaratish kerak: - Kasb-hunar o‘rgatish : Aqliy nuqsoni bor shaxslarning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish. - Mehnat bozoriga integratsiya qilish : Xususiy sektor yoki davlat sektorida maxsus ehtiyojlarga mos ishlash imkoniyatlarini yaratish. Deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ishlash. Deinstitutsionallashuv jarayoni, ya'ni aqliy nuqsoni bor shaxslarni institutlardan chiqarish va ularni jamiyatga integratsiya qilish, quyidagi asosiy bosqichlardan iborat bo‘ladi: Shaxsning ehtiyojlarini aniqlash va baholash. Deinstitutsionallashuv jarayonining dastlabki bosqichi aqliy nuqsoni bor 17shaxslarning ehtiyojlarini aniqlash va baholashdir. Bu bosqichda: Individual baholash : Shaxsning rivojlanish darajasi, o‘quv va mehnat imkoniyatlari, psixologik holati va ijtimoiy ehtiyojlarini baholash. Shaxsiy reja tuzish : Har bir shaxsga individual ravishda moslashtirilgan yordam rejasi ishlab chiqish. Muqobil xizmatlar yaratish. Institutlardan chiqarilgan shaxslar uchun yangi, muqobil xizmatlar taqdim etilishi kerak. Bu xizmatlar: - Uy-joy xizmatlari : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun moslashtirilgan yashash joylari, masalan, maxsus yashash jamoalari. - Ta'lim va kasb o‘rganish : Ta'lim olish, kasb o‘rganish va mehnat bozorida muvaffaqiyatli integratsiya qilish uchun zarur xizmatlar. - Sog'liqni saqlash va psixologik yordam : Tibbiy va psixologik yordam, shaxsning ruhiy va jismoniy holatini qo‘llab-quvvatlash. Ijtimoiy faollik va qo‘llab-quvvatlash. Deinstitutsionallashuv jarayonida, aqliy nuqsoni bor shaxslarning jamiyat bilan integratsiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun ijtimoiy faoliyatlar va guruhlar tashkil etiladi: - Ijtimoiy guruhlar va faoliyatlar : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun ijtimoiy mashg‘ulotlar, guruhlar va sport faoliyatlarini tashkil etish. - Oila va jamiyat bilan hamkorlik : Oila a'zolariga yordam berish va jamiyatda inkluziv muhit yaratish uchun kerakli ta'lim va ko‘mak. Mustaqil hayotga tayyorlash. Deinstitutsionallashuv jarayonida, aqliy nuqsoni bor shaxslarning mustaqil hayotga tayyorlanishi muhim bosqichdir: Kunlik faoliyatlarni o‘rganish : Mustaqil yashash uchun zarur bo‘lgan kunlik faoliyatlar, masalan, oziq-ovqat tayyorlash, moliyaviy boshqaruv, o‘zini parvarishlashni o‘rganish. Mehnat va xizmatlar : Mehnat bozoriga integratsiya qilish va iqtisodiy mustaqillikni ta'minlash uchun zarur kasb-hunar o‘rgatish. 18Psixologik qo‘llab-quvvatlash. Deinstitutsionallashuv jarayonida, shaxslarning psixologik holati va ijtimoiy munosabatlari ustida ishlash muhimdir: - Psixologik qo‘llab-quvvatlash : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun individual va guruh psixoterapiyasi, stressni boshqarish va ruhiy holatni yaxshilash uchun yordam. - Ijtimoiy munosabatlar va muloqot : Shaxsning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish va jamiyat bilan muloqotda bo‘lishni o‘rgatish. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari ularning erkin va mustaqil hayot kechirishlariga yordam beradigan muhim mexanizmlardir. Bu jarayonlar orqali: Aqliy nuqsoni bor shaxslar jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiya qilinadi. -Ularning o‘z-o‘zini boshqarish, ta'lim olish, kasb o‘rganish va ijtimoiy faollik ko‘rsatish imkoniyatlari kengayadi. -Psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash orqali ularning salomatliklari yaxshilanadi va hayot sifati oshadi. -Deinstitutsionallashuv va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash jarayonlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun davlat, jamiyat, oila va turli ijtimoiy tashkilotlar hamkorlikda ishlashlari zarur. 2.2.Mamlakatimizda aqliy nuqsoni bor insonlarga yaratilgan imkoniyatlar hamda deinstitutsionallashuv jarayonlari. O‘zbekiston Respublikasida aqliy nuqsoni bor insonlar uchun yaratilgan imkoniyatlar va deinstitutsionallashuv jarayonlari, asosidan jamiyatda inkluzivlik va tenglikni ta'minlashga yo‘naltirilgan, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan muhim ijtimoiy siyosat va tashabbuslar bilan mustahkamlashgan. Bu jarayonlar orqali aqliy nuqsoni bor shaxslarning jamiyatga integratsiyasi, ularning huquqlari va imkoniyatlari himoya qilinmoqda. Aqliy nuqsoni bor insonlarga yaratilgan imkoniyatlar. 19O‘zbekiston hukumati va turli ijtimoiy tashkilotlar tomonidan aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun bir qator imkoniyatlar yaratilgan. Bu imkoniyatlar, ularning ijtimoiy faolligini oshirish, ta'lim olish, kasb o‘rganish, ishlash va mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini ta'minlashga qaratilgan. 1.1. Ta'lim va o‘qish imkoniyatlari. Aqliy nuqsoni bor insonlar uchun ta'lim olish imkoniyatlarini yaratish muhim masala hisoblanadi. Mamlakatimizda maxsus ta'lim muassasalari va inklyuziv ta'lim dasturlari ishlab chiqilgan: - Maxsus ta'lim maktablari : Aqliy nuqsoni bor bolalar uchun maxsus maktablar tashkil etilgan bo‘lib, bu maktablarda individual ehtiyojlar inobatga olinadi. Ushbu maktablar o‘quvchilarga o‘z imkoniyatlariga mos o‘quv rejalarini taqdim etadi. - Inklyuziv ta'lim : So‘nggi yillarda inklyuziv ta'limni rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda. Bunday ta'lim tizimida aqliy nuqsoni bor bolalar umumta'lim maktablarida o‘qishadi, o‘qituvchilar esa maxsus tayyorlanadi. - Maxsus maktabgacha ta'lim muassasalari : Aqliy nuqsoni bor bolalar uchun bog‘chalar ham mavjud bo‘lib, ularda rivojlanish jarayonlariga moslashtirilgan darslar va o‘yinlar taqdim etiladi. 1.2. Ijtimoiy va mehnat imkoniyatlari. Aqliy nuqsoni bor shaxslarning jamiyatda faol ishtirok etishi uchun mehnat va ijtimoiy imkoniyatlar ham yaratilyapti: - Mehnatga jalb qilish : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun maxsus ish o‘rinlari yaratilmoqda. Bunda, ularga mos kasb-hunarlarni o‘rgatish va mehnat bozoriga integratsiya qilish uchun turli kasb o‘rgatish markazlari faoliyat ko‘rsatadi. - Jamiyat bilan integratsiya : Jamiyatda aqliy nuqsoni bor shaxslarning o‘z o‘rnini topishi uchun ko‘plab ijtimoiy loyihalar amalga oshirilmoqda. O‘zaro muloqot va faollikni oshirish uchun ijtimoiy tadbirlar, sport musobaqalari va madaniy faoliyatlar tashkil qilinadi. 1.3. Sog‘liqni saqlash va psixologik yordam. Aqliy nuqsoni bor shaxslarning salomatligini ta'minlash va ruhiy yordam ko‘rsatish uchun tibbiy xizmatlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi mavjud: 20- Maxsus tibbiy xizmatlar : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun psixiatrik va nevrologik klinikalar, maxsus tibbiy markazlar mavjud. Bunday shaxslar uchun davolash, reabilitatsiya va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash xizmatlari taklif etiladi. - Psixologik yordam : Aqliy nuqsoni bor shaxslar va ularning oila a'zolari uchun psixologik maslahatlar va yordam berish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqilgan. Bu xizmatlar ularga jamiyatda o‘z o‘rnini topishda yordam beradi. Deinstitutsionallashuv jarayonlari. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni jamiyatga integratsiya qilish, institutlardan chiqarish va ularni erkin hayotga tayyorlash jarayonida deinstitutsionallashuvning ahamiyati katta. O‘zbekiston Respublikasida deinstitutsionallashuv jarayonlari quyidagi yo‘nalishlar asosida amalga oshirilmoqda: 2.1. Maxsus muassasalardan chiqarish va o‘rnini bosuvchi xizmatlarni yaratish. Aqliy nuqsoni bor shaxslar ko‘pincha psixiatrik kasalxonalar yoki maxsus internatlarga joylashtiriladi. Biroq, deinstitutsionallashuv jarayonida ularni jamiyat bilan integratsiya qilish va alternativ xizmatlar yaratish ustida ish olib borilmoqda: Maxsus yashash jamoalari : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun muqobil yashash joylari, ya'ni maxsus yashash jamoalari va uylar tashkil etilgan. Bu jamoalarda ular mustaqil hayot kechirishga tayyorlanadi va kundalik faoliyatlar o‘rganiladi. - Uyda qo‘llab-quvvatlash xizmatlari : Shaxslarning o‘z uylarida qolishlari va ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishlari uchun qo‘llab-quvvatlash xizmatlari taqdim etiladi. Bu xizmatlar yordamida aqliy nuqsoni bor shaxslar o‘z salohiyatini rivojlantirish va mustaqil yashashga o‘rgatishadi. 2.2. Ijtimoiy integratsiya va inkluziv ta'lim tizimi. Deinstitutsionallashuv jarayonida ijtimoiy integratsiya va inkluziv ta'limni rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda: Inklyuziv maktablar : Aqliy nuqsoni bor bolalarni umumta'lim maktablariga joylashtirish va ularning ta'lim olish sharoitlarini moslashtirish. - Maxsus dasturlar va qo‘llab-quvvatlash : Jamiyatda aqliy nuqsoni bor shaxslarning o‘z o‘rnini topishi uchun maxsus ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlari va dasturlar ishlab chiqilgan. Bu tizimlar o‘z ichiga psixologik yordam, kasb o‘rganish va 21mehnat bozoriga integratsiya qilishni o‘z ichiga oladi. 2.3. Oila va jamiyatning qo‘llab-quvvatlashi. Aqliy nuqsoni bor shaxslarning deinstitutsionallashuvi faqat maxsus muassasalardan chiqarish bilan cheklanmaydi, balki oila va jamiyatni qo‘llab- quvvatlash tizimini rivojlantirishni ham talab qiladi: Oila ta'limi : Oila a'zolariga maxsus yordam berish, o‘z farzandlariga qanday qo‘llab-quvvatlash va tarbiya berish bo‘yicha treninglar va maslahatlar o‘tkazish. Jamiyatni xabardor qilish : Jamiyatda inkluzivlikni rivojlantirish, aqliy nuqsoni bor shaxslar haqidagi stereotiplarni yengish, ularga hurmat va tenglik asosida yondashish maqsadida o‘quv dasturlari va kampaniyalar o‘tkazish. 2.4. Hukumat siyosati va qonunchilik. Deinstitutsionallashuv jarayonlarini amalga oshirishda hukumatning roli va qonunchilik asoslari muhim ahamiyatga ega: - Deinstitutsionallashuvga oid qonunlar : O‘zbekiston hukumati aqliy nuqsoni bor shaxslarni himoya qilish va ularning ijtimoiy huquqlarini ta'minlash uchun maxsus qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqgan. Masalan, "Nogironlar haqida"gi qonun va **"Inson huquqlari bo‘yicha konventsiyalar"**ni ratifikatsiya qilish orqali aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun jamiyatda teng imkoniyatlar yaratish maqsad qilinadi. - Strategik rejalashtirish : Aqliy nuqsoni bor shaxslar uchun davlatning ijtimoiy dasturlari va strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish. 5 XULOSA. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim markazi, xalkaro "Opereyshen Mersi" tashkiloti bilan hamkorlikda, shuningdek YUNESKOning viloyatlardagi "inklyuziv ta’lim" tayanch muassasalarida 5 ta integrasiya sinflari va 10 ta tayanch 5 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy q o‘ llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011 ; 22harakat a’zolari shikastlangan bolalar uchun yakka tartibda "inklyuziv ta’lim" tashkil etildi. Bugungi kunda 10 ta umumta’lim maktablarida 50 nafar bolalar inklyuziv sinflarda ta’lim olmokdalar. Ularga resurs pedagog biriktirilgan. Xiva shaxrida pedagoglar , ota-onalar, medisina hodimlari ishtirokida seminar - treninglar tashkil etildi. Olib borilgan ishlar natijasida imkoniyati cheklangan bolalar ta’limiga jamoatchilik tashkilotlarning munosabati o’zgardi, ota-onalarning bolalarga e’tibori ortdi, ta’lim olishlari uchun qiziqa boshladilar. Eng ahamiyatlisi bola tenqurlari kabi ta’lim olishga erishildi. Aqli zaif insonlar bilan ishlashda tizimli yondashuvlar, odatda, turli ijtimoiy, psixologik va pedagogik usullarni o'z ichiga oladi. Bu yondashuvlar ularning ehtiyojlariga mos ravishda tuzilgan bo'lib, shaxsning umumiy rivojlanishi, o'zligini tushunishi va jamiyatda muvaffaqiyatli hayot kechirishi uchun zarur shart- sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan shaxslarni jamiyat bilan integratsiyalash, inson huquqlarini himoya qilish, ularni ijtimoiy va iqtisodiy hayotga qo'shish hamda mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini yaratishdan iboratdir. Vazifalari esa bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun kerakli infratuzilma, xizmatlar, ta'lim dasturlari va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimlarini yaratishdan iborat. Bularning barchasi jamiyatni inkluziv va teng huquqli qilishga qaratilgan, ya'ni barcha fuqarolar uchun teng imkoniyatlarni ta'minlashga xizmat qiladi. 6 Kurs ishining birinchi bobida aqli zaif insonlar bilan ishlashda tizimli yondashuvlar va nazariy tahlillar keltirib o‘tilgan. Mazkur bobning birinchi paragrafida aqliy nuqsoni bor shaxslar bilan ishlash va deinstitutsionallashuv jarayonlarini nazariy tahlil qilish to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. 6 http://ziyonet.uz; 23Kurs ishining ikkinchi paragrafida deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati hamda vazifalari ham alohida izohlab o‘tiladi. Kurs ishimizning II bob birinchi paragrafida aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ular bilan ishlash haqida yoritib o‘tiladi. Kurs ishimizning ikkinchi paragrafida amlakatimizda aqliy nuqsoni bor insonlarga yaratilgan imkoniyatlar hamda deinstitutsionallashuv jarayonlari to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. Ishimizning so‘ngi xulosa qismida esa ushbu kurs ishimizning umumiy tasnifi yoritib o‘tilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. I.O‘ zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar 24stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi; 2.Mirziyoyev SH.M. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir //Xalq so‘zi,2017- yil, 8- dekabr; II.Rahbariy adabiyotlar: 1.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017; 2.Sh.M.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik o‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017 yil; 3.Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017. – 491 b; III. O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.Toshkent-2023; 2. R.Ro'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Cho'lpon, 2011; 3. Karimov Sh. I., Muhamediyarova R. G. va boshqa, O zbekistonda sog liqniʻ ʻ saqlash. Muammo va istiqbollar, T., 1998; 4.N a zirov F. G ., Ona va bolasalomatligi yo lida, T., 2001. ʻ ʻ 5. Mitchell, D. T., & Snyder, S. L. (2000). The Body and Physical Difference: Discourses of Disability . University of Michigan Press.(Madaniyatda nogironlik va jismoniy farqlilik haqida tahlillar.); 6. Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011; 7.Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2006; IV. Internet ma‘limotlari: 1. http://ziyonet.uz; 2. http://psychol.ras.ru; 3. https :// toshkent - vil . adliya . uz / uz / news / detail . php ? ID =53301;

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. AQLI ZAIF INSONLAR BILAN ISHLASHDA TIZIMLI YONDASHUVLAR

1.1. Aqliy nuqsoni bor shaxslar bilan ishlash va deinstitutsionallashuv jarayonlarini nazariy tahlil qilish

1.2. Deinstitutsionallashuv jarayonining ahamiyati hamda vazifalari

II BOB. AQLIY NOSOG‘LOM SHAXSLARNING JAMIYATDAGI O‘RNI

2.1. Aqliy nuqsoni bor shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va deinstitutsionallashuv jarayonlari asosida ular bilan ishlash

2.2. Mamlakatimizda aqliy nuqsoni bor insonlarga yaratilgan imkoniyatlar hamda deinstitutsionallashuv jarayonlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить