Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	129.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	18 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Jahongir Sharopov

Ro'yxatga olish sanasi 28 Mart 2025

0 Sotish

Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OSIYO XALQARO UNIVERSITETI
IJTIMOIY FANLAR VA TEXNIKA FAKULTETI
TARIX VA FILOLOGIYA KAFEDRASI
XORIJIY TILLAR VA IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
«_____________________________________» fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida.
Bajardi: _________________________________ guruhi talabasi
__________ ____________________________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Kurs ishi himoya qilingan sana “_____” ____________2025 y.
Baho “________” _____________________________
Ilmiy rahbar: __________ _________________________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: _________ ______________________________
(imzo) (ismi sharifi)
_________ ______________________________
(imzo) (ismi sharifi)
1

Buxoro – 2025 yil
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………3-5
I BOB. XVII-XVIII asrlarda Arab Davlatlarining siyosiy va ijtimoiy ahvoli.
1.1 XVII-XVIII asrlarda arab hududlarining usmonli imperiyasi tarkibidagi siyosiy
boshqaruvi ………………………………………………………………….6-13
1.2 Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi va an’anaviy xo’jalik
shakllari ……………………………………………………………………14-23
II BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab davlatlarida o’zgarishlar.
2.1 Yevropa davlatlarining arab mamlakatlariga siyosiy va iqtisodiy
ta’siri …………………………………………………………………………...24-31
2.2 Arab jamiyatida milliy uyg’onish va islohotchilik harakatlarining
shakllanishi …………………………………………………………………….32-39
Xulosa………………………………………………………………………....40-43
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………...44-45
2

Kirish
Mаvzuning dоlzаrbligi. Arab davlatlarining XVII–XVIII asrlardagi siyosiy
va ijtimoiy ahvoli hamda XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yuz bergan
o‘zgarishlarni o‘rganish bugungi tarixshunoslik va siyosiy tahlil nuqtayi nazaridan
nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Chunki aynan ushbu davr arab dunyosining keyingi
tarixiy taraqqiyot yo‘lini belgilab bergan muhim bosqich bo‘lib, hozirgi zamon
arab davlatlarida mavjud bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning
ildizlari aynan shu davr bilan chambarchas bog‘liqdir.
XVII–XVIII asrlarda arab hududlarining Usmonli imperiyasi tarkibida
bo‘lishi, siyosiy mustaqillikning cheklanganligi va mahalliy boshqaruv tizimining
o‘ziga xosligi arab jamiyatining siyosiy ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu
davrni chuqur tahlil qilish orqali arab hududlarida markazlashgan milliy
davlatlarning nega kech shakllanganini, siyosiy parokandalik va mahalliy
elitalarning roli qanday bo‘lganini anglash mumkin. Bu masalalar bugungi Yaqin
Sharq mintaqasidagi siyosiy beqarorlik va davlat boshqaruvidagi muammolarni
tushunishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy
tuzilishi va an’anaviy xo‘jalik shakllarini o‘rganish ham mavzuning dolzarbligini
oshiradi. Chunki agrar munosabatlarning ustunligi, ijtimoiy tabaqalanish va
iqtisodiy turg‘unlik keyinchalik arab mamlakatlarining Yevropa davlatlariga
iqtisodiy jihatdan qaram bo‘lib qolishiga zamin yaratgan. Mazkur jarayonlarni
tarixiy nuqtayi nazardan tahlil qilish hozirgi rivojlanayotgan mamlakatlar duch
kelayotgan iqtisodiy muammolar bilan qiyosiy tahlil olib borish imkonini beradi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Yevropa davlatlarining arab
mamlakatlariga siyosiy va iqtisodiy ta’sirining kuchayishi mustamlakachilik
jarayonlarining yorqin namunasi sifatida alohida ahamiyatga ega. Ushbu davrni
o‘rganish orqali mustamlakachilik siyosatining mahalliy jamiyatlarga ko‘rsatgan
salbiy oqibatlarini, iqtisodiy resurslardan foydalanish mexanizmlarini va siyosiy
mustaqillikning cheklanish jarayonini anglash mumkin. Bu esa bugungi global
siyosatda kuchli va zaif davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishda muhim
3

ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, arab jamiyatida milliy uyg‘onish va
islohotchilik harakatlarining shakllanishi mavzuning eng dolzarb jihatlaridan
biridir. Chunki aynan shu davrda arab xalqlarida milliy ong, siyosiy faollik va
mustaqillik g‘oyalari paydo bo‘ldi. Islohotchi ziyolilarning faoliyati nafaqat tarixiy
ahamiyatga ega, balki bugungi jamiyatni modernizatsiya qilish, an’ana va
taraqqiyot o‘rtasidagi muvozanatni topish masalalarida ham dolzarbligini
yo‘qotmagan. Xulosa qilib aytganda, XVII–XVIII asrlardan XX asr boshlariga
qadar bo‘lgan davrda arab davlatlarida kechgan siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni
o‘rganish bugungi arab dunyosining muammolarini tarixiy ildizlari bilan birga
tushunish imkonini beradi. Shu bois ushbu mavzu nafaqat tarixiy jihatdan muhim,
balki hozirgi zamon siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni tahlil qilishda ham
dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi.
Kurs ishining mаqsаd vа vаzifаlаri. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi
XVII–XVIII asrlarda arab hududlarining siyosiy va ijtimoiy ahvolini, shuningdek
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab davlatlarida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy o‘zgarishlarni tarixiy manbalar asosida tahlil qilishdan iboratdir. Ushbu
davrda yuz bergan jarayonlarning mohiyatini ochib berish orqali arab jamiyatining
keyingi taraqqiyotiga ta’sir etgan omillarni aniqlash ko‘zda tutiladi.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 XVII–XVIII asrlarda arab hududlarining Usmonli imperiyasi tarkibidagi
siyosiy boshqaruv tizimini yoritib berish;
 arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi va an’anaviy xo‘jalik
shakllarini tahlil qilish;
 XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Yevropa davlatlarining arab
mamlakatlariga ko‘rsatgan siyosiy va iqtisodiy ta’sirini ochib berish;
 arab jamiyatida milliy uyg‘onish va islohotchilik harakatlarining shakllanish
jarayonini asoslash.
4

Mavzuning obyekti . Mazkur kurs ishining obyekti XVII–XVIII asrlarda arab
hududlarida shakllangan siyosiy va ijtimoiy jarayonlar hamda XIX asr oxiri – XX
asr boshlarida arab davlatlarida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy va madaniy
o‘zgarishlar hisoblanadi. Tadqiqot doirasida arab jamiyatining Usmonli imperiyasi
tarkibidagi boshqaruv tizimi, ijtimoiy tuzilmasi, shuningdek tashqi kuchlar ta’siri
ostida kechgan tarixiy jarayonlar o‘rganiladi.
Mavzuning predmeti. Mazkur kurs ishining predmeti XVII–XVIII asrlarda
arab hududlarining Usmonli imperiyasi tarkibidagi siyosiy boshqaruv
mexanizmlari, arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi hamda XIX asr oxiri –
XX asr boshlarida Yevropa davlatlari ta’siri ostida yuz bergan siyosiy va milliy
uyg‘onish jarayonlaridir. Tadqiqotda ushbu jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligi va
arab jamiyati taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilinadi.
Kurs ishining amaliy ahamiyati. Mazkur kurs ishida keltirilgan ilmiy
xulosalar va tahlillar arab davlatlarining XVII–XX asr boshlaridagi siyosiy va
ijtimoiy rivojlanish jarayonlarini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Tadqiqot
natijalaridan oliy ta’lim muassasalarida Yaqin Sharq tarixi, jahon tarixi va
mintaqaviy tadqiqotlar fanlarini o‘qitishda qo‘shimcha o‘quv materiali sifatida
foydalanish mumkin. Shuningdek, ushbu ishda bayon etilgan ma’lumotlar
talabalarning tarixiy tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishda hamda keyingi
ilmiy izlanishlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kurs ishning tuzilishi . Kurs ishi kirish, 2 bob 4 ta reja, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va 4 4 betni tashkil etadi.
5

I BOB. XVII-XVIII asrlarda Arab Davlatlarining siyosiy va ijtimoiy ahvoli.
1.1 XVII-XVIII asrlarda arab hududlarining usmonli imperiyasi
tarkibidagi siyosiy boshqaruvi.
XVII–XVIII asrlarda Usmonli imperiyasi arab hududlarida markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi, mahalliy hokimiyat (bayliklar, amirliklar)ning
kuchayishi va avtonom boshqaruvga o tish bilan tavsiflangan, bu esa amaldaʻ
hududlarning qisman mustaqil bo lishiga olib kelgan, garchi rasman Usmonli
ʻ
sultoni nominal hukmronligi davom etgan bo lsa-da, ko pincha bu
ʻ ʻ
boshqaruv yangi noiblar (pashalar) va mahalliy sulolalar, ayniqsa Misr va
Levantda Mamluklar qoldiqlarining ta'siri ostida bo'lgan. Boshqaruvning asosiy
xususiyatlari: Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi: XVII asr o rtalaridan boshlab
ʻ
Istanbuldagi markaziy hokimiyatning qudrati pasayishi bilan, arab viloyatlaridagi
boshqaruv deyarli o z-o ziga qaram bo lib qoldi. Mahalliy boshqaruvning
ʻ ʻ ʻ
kuchayishi: Ba zi viloyatlarda, masalan, Misr (Mamluk beyliklari) va Levantda
ʼ
(annom amirliklari), mahalliy hokimlar (baylar, amirlar) o z hududlarida deyarli
ʻ
mustaqil bo lib olishdi, ularning hokimiyati nasl-nasabga o tib qoldi. Yangi
ʻ ʻ
boshqaruvchilar: Valiylar (pashalar) ko pincha qisqa muddatga tayinlanardi va o z
ʻ ʻ
viloyatlarida katta hokimiyatga ega bo lishardi, ularning vazifasi soliq yig ish va
ʻ ʻ
tartibni saqlash edi, lekin ular tez-tez almashtirilardi. Soliq tizimi: Soliqlarni
yig ish "iltizam" (soliq imtiyozlari uchun pul to lash) tizimi orqali amalga
ʻ ʻ
oshirilardi, bu esa ko pincha mahalliy elitaning boyishiga olib kelardi. "Arab
ʻ
Viloyatlari"ning xilma-xilligi: Boshqaruv har bir viloyatda bir xil emas edi; Misr,
Suriya (Damashq, Halab), Hijoz (Makkah, Madina) va Iroq kabi hududlar o ziga
ʻ
xos boshqaruvga ega bo lgan. Siyosiy kurash:
ʻ Ba zi hududlarda markaziy hukumat ʼ
va mahalliy kuchlar (masalan, Mamluklar yoki Bedouin qabilalari) o rtasida
ʻ
hokimiyat uchun kurash davom etardi.
XVI-XVIII asrlarda arab shaharlari hali ham o'rta asrlarning izlarini saqlab
qolgan. Turk beklari va posholarining bu joylari iqtisodiy emas, balki ma'muriy
markazlar bo'lgan. Ammo savdo allaqachon davom etayotgan va hunarmandchilik
6

rivojlanayotgan edi. Sharqda Usmonli hukmronligi xalqaro savdoning tiklanishi va
tez o'sishi bilan bir vaqtga to'g'ri keldi. Yevropa sanoati qo'shimcha bozorlarga
muhtoj edi. Bu bozorlar ularni ulkan Usmonli imperiyasida topdi. Turk va arab
feodallari ingliz va golland matolarini, fransuz ipaklari va vinolarini, rus
mo'ynalarini va bohemcha kesilgan shishalarni sotib olishdi. Ular Yevropaga don,
xom ipak, terilar, xom jun, mevalar, yong'oqlar, zaytun moyi, uyda yigirilgan ip va
matolarni eksport qilishdi. Aslida, bu feodallar tomonidan ishlab chiqaruvchilardan
xorijiy hashamat uchun ijara sifatida undiriladigan xom ashyo almashinuvi edi.
Adam Smit yozganidek, "Savdo shaharlari aholisi boy mamlakatlarning
takomillashtirilgan ishlab chiqarishlari va qimmatbaho hashamatlarini import
qilish orqali buyuk mulkdorlarning bema'niligiga oziq-ovqat yetkazib berishdi, ular
ularni asosan o'z yerlarining xom mahsulotlaridan katta miqdorda sotib olishdi". 1
Arab mamlakatlarida hunarmandchilik va qishloq xo'jaligi o'rtasida hali ham
aniq tafovut yo'q edi. Masalan, Misrda ip to'g'ridan-to'g'ri dehqon oilasida ishlab
chiqarilgan. Jun mato ishlab chiqarish dehqon ayollarining taqdiri bo'lib qoldi.
Livanda ham xuddi shunday sharoit hukm surgan. Suriyada, Halab viloyatida
qishloqlarda nafaqat jun mato, balki paxta matolari ham ishlab chiqarilgan. Boshqa
tomondan, ko'plab shahar aholisi dehqonchilik, ayniqsa bozor bog'dorchiligi bilan
shug'ullangan. Masalan, Damashq meva va sabzavot bog'larida ko'milgan edi. Arab
shaharlarining ijtimoiy tuzilishi aholining katta qismi ishlab chiqarish bilan
shug'ullanmaganligini ko'rsatadi. XVIII-asr oxirida Qohirada 300 000 kishi
istiqomat qilgan, ulardan 100 000 nafari voyaga yetgan erkaklar edi. Ulardan 25
000 nafari hunarmandlar, 15 000 nafari ishchilar, qolgan 60 000 nafari esa unumli
ish bilan band emas edi. Bular askarlar, yer egalari, ruhoniylar, savdogarlar va
ularning xizmatkorlari edi. Faqat xizmatkorlar soni 30 000 kishini tashkil etgan.
Hamma hunarmandlar ham unumli mehnat bilan band emas edi. Qohira
gildiyalariga hammom xizmatchilari, sartaroshlar, jonglyorlar, ko'cha qo'shiqchilari
va notiqlar, xachir va tuya haydovchilari, raqqosalar va barabanchilar uchun
gildiyalar kirgan.
1
Marks K., Engels F. Kommunistik partiya manifesti . Moskva: Progress, 1977, 34–38-betlar.
7

Usmonli feodal tizimi arab shaharlarining rivojlanishiga to'sqinlik qildi.
Mahalliy savdogarlar taslim bo'lish rejimi tomonidan himoyalangan yevropaliklar
bilan raqobatlasha olmadilar. Hatto Yevropa savdosida ham ko'plab to'siqlarni
yengib o'tish kerak edi. Dengizda yuk kemalari korslarning hujumlariga uchragan,
ularning ko'plari turk sultoniga xizmat qilgan. Savdo karvonlari derebeylar va
ularning qaroqchilar to'dalari tomonidan talon-taroj qilingan. Usmonli
imperiyasida aloqa liniyalari juda yomon edi. Tovarlar yuk hayvonlari orqali
tashilgan. Har bir shaharning o'z bojxona va tijorat qonunchiligi, soliqlari,
og'irliklari va o'lchovlari va boshqalar mavjud edi. Bularning barchasi feodal
talonchilikdan tashqari savdo va sanoatning rivojlanishini to'xtatib qo'ydi va
kapitalistik munosabatlarga o'tishni imkonsiz qildi. "Aslida," deb yozgan Engels,
"turk hukmronligi, boshqa har qanday sharq hukmronligi kabi, kapitalistik jamiyat
bilan mos kelmaydi. Ortiqcha qiymat hech qanday tarzda satraplar va
pashshalarning talon-taroj qilinishidan sug'urta qilinmagan. Burjua korxonasining
birinchi va asosiy sharti yo'q - savdogarning shaxsi va mulkining xavfsizligi.
Turklar arab mamlakatlariga o'zlarining ma'muriy tizimini joriy qilishdi.
Suriya va Falastin markazlari Halab, Damashq, Tripoli va Saidada joylashgan
to'rtta pashalikka bo'lingan (XVIII-asr oxirida Akka ham pashalik qilingan).
Quddus shahri hududi maxsus sanjak sifatida ajratilgan. Iroqda faqat
ikkita pashalik bor edi - Mosul va Bag'dod. Arabistonda ham ikkitasi bor edi -
Hijoz va Yaman. Misr, Tripoli, Tunis va Jazoir mustaqil pashaliklar edi. Somali
qirg'oqlari XVI-asrning o'rtalaridan XVIII-asrning o'rtalariga qadar Xabashning
mustaqil viloyati bo'lgan. Livan hududi arab amirlari hukumati ostida o'z
avtonomiyasini saqlab qoldi. Turkiya va uning arab hududlari agrar mamlakatlar
bo'lib, ularning asosiy ishlab chiqaruvchisi dehqon edi. U o'z yer uchastkasida o'z
mehnati bilan ibtidoiy asboblardan foydalangan holda kichik dehqonchilik bilan
shug'ullangan. Bu iqtisodiyotning asosiy qonuni oddiy ko'payish edi. Asosiy
mahsulotni tashkil etuvchi hosilning bir qismi ibtidoiy ishlab chiqarish vositalari
va ishchi kuchini ko'paytirish uchun ishlatilgan. Ortiqcha mahsulotni tashkil
8

etuvchi boshqa qismi esa feodal ekspluatatorlar tomonidan to'liq o'zlashtirilib,
foydalanilgan. Pul-tovar munosabatlari va tashqi savdoning o'sishi bilan
feodallarning ishtahasi ham oshgan. Bag'dod, Damashq, Qohira va boshqa shahar
markazlarida hashamatli saroylar qurilgan bo'lib, ular butun dunyodan hashamatli
buyumlarni qabul qilib, tashabbuskor Yevropa va Sharq savdogarlari tomonidan
import qilingan va mahalliy dehqon xo'jaliklarining mahsulotlari bilan to'langan.
Ammo feodallarning ehtiyojlari o'sishda davom etdi va tobora ko'proq tovarlar
yetkazib berilishi kerak edi. 2
XVIII-asrda qaroqchilikning pasayishi va feodallarni asosiy boyish
manbaidan mahrum qilgan harbiy mag'lubiyatlar tufayli u yanada keskinlashdi.
Arab shayxlari va amirlarining pashshalarga qarshi qo'zg'olonlari, shuningdek,
pashshalarning Portaga qarshi qo'zg'olonlari tez-tez uchrab turdi. O'zaro urushlar
avj oldi va feodal separatizm kuchaydi. Arab viloyatlarining aksariyati deyarli turk
sultonidan mustaqil bo'lib, mahalliy feodal guruhlar qo'liga o'tdi, ularning
rahbarlari Portdan butunlay ajralib chiqishga va mustaqil sulolalarni tuzishga
harakat qilishdi. Bag'dodda Hasan Posho asos solgan sulola mustahkam o'rnashgan
edi. Bu sulola XVIII-asr davomida hukmronlik qilgan. Ba'zan u Mosul hokimlari
ustidan hokimiyatni qo'llaganida, uning hokimiyati butun Iroqqa tarqalib ketgan.
Ko'pchiligi posho unvoniga ham ega bo'lgan mutasallimlar Bag'dod posholariga
bo'ysungan. Portening bu sulolani ag'darishga qaratilgan barcha urinishlari
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Porte tomonidan tayinlangan posholar Bag'dodda bir
necha oydan ortiq turolmadilar. Qulemenlar ularni ag'darib, o'ldirishdi va Hasan
Posho sulolasining keyingi da'vogarini yangi posho deb e'lon qilishdi. 1780-yilda
Bag'dodda hokimiyatni qulemenlar rahbari Sulaymon Buyuk (Buyuk) egallab oldi.
U Bag'dodda 1831-yilgacha hukmronlik qilgan yangi sulola - qulemen posholari
sulolasiga asos soldi. Bag'dod posholarining Istanbuldagi Sulton saroyi
namunasidagi o'z saroyi bor edi, unda xuddi shunday katta haramlar va ochko'z
saroy a'zolari, ko'plab xizmatkorlar va ajoyib sharqona hashamat bor edi.
2
Hitti P. K. History of the Arabs . London: Macmillan, 1970, 112–118-betlar.
9

Tripoli uchun ham xuddi shunday edi. Islomni qabul qilgan va harbiy
tayyorgarlikdan o'tgan oq tanli qullar bo'lgan Kulemenlarning yangicha sulolasi.
Ular Misrdagi Mameluklar singari armiyaning asosiy qo'shinlarini,
hukmdorlarning "gvardiyasini" tashkil qilishdi. Karamanli bey 1711-yildan beri
hukmronlik qilgan. Bu sulola Portlardan deyarli mustaqil edi. Tunisda Husayn
sulolasi 1705-yilda hukmronlik qila boshladi. Unga Husayn bey ibn Ali asos
solgan. Bu sulola davrida Tunis faqat nominal ravishda turk sultonlari nazorati
ostida to'liq mustaqil davlatga aylandi.
Jazoirda hokimiyat yangi boshliqlar qo'lida to'planib, mamlakatni deyarli
mustaqil feodal davlatga aylantirdi. Mahalliy feodallar va urushayotgan
qabilalarning shayxlari yordamida yangi boshliqlar ko'chmanchilar va dehqonlarga
soliq solib, o'z manfaatlari yo'lida katta soliqlar yig'ib, yerlarni egallab oldilar.
Yangi boshliqlar armiyasi generallari kengashi o'z orasidan Jazoir gubernatorini -
deyni, meros qilib qoldirib bo'lmaydigan umrbod tayinlovni sayladi. Deylar qo'l
ostida Jazoir bo'lingan viloyatlarning boshida to'rtta bek turardi. XVIII-asrning
o'rtalarida Misrda hokimiyat Mamluk beklari tomonidan qo'lga kiritildi va ular
yangicha yadrolarni orqa fonga surib qo'yishdi. Volneyning so'zlariga ko'ra,
yangicha yadrolar sarson-sargardon va bezorilar to'dasiga aylandi. Mamlakatni
boshqarish butun mamlakatning hukmdori bo'lgan shayx-el-balad nomi bilan
tanilgan eng kuchli Mamluk klikasining rahbariga o'tdi. Posho Mamluk beklarining
haqiqiy asiriga aylandi va Volney yozganidek, mahrum qilindi, quvg'in qilindi va
quvg'in qilindi. XVIII-asrda Misrning birinchi hokimi Ibrohim bek (1746–57)
bo'lib, u o'zi Mamluk emas edi: Ammo turk begi, kiyaxya bo'lgani
uchun u Mamluk otryadini tuza oldi va uning ko'magi bilan hokimiyatni egallab
oldi. Uning Mamluklari mulk va lavozimlar bilan saxovat bilan taqdirlandilar va
ularning ko'plari beklar etib tayinlandilar. Ibrohimning o'limidan keyin hokimiyat
uchun shiddatli kurash boshlandi. Unda El-Kabir (Buyuk) laqabli Ali Bey g'alaba
qozondi, u 1763-yilda Misr hukmdori bo'ldi va olti yildan so'ng Misr mustaqilligini
10

e'lon qildi. 1773-yilda u o'ldirildi va hokimiyat Murod Bey va Ibrohim Bey
boshchiligidagi raqib Mameluklar guruhi qo'liga o'tdi. 3
Jazzar (Qassob), asl ismi Ahmad, bosniyalik edi. U Misrda Mameluk
karerasini boshlagan va u yerda bir nechta qirg'inlarga buyruq berib, Qassob
laqabini olgan. Rus-turk urushi paytida u ruslarga qarshi kurashish uchun o'zining
Mameluk otryadini tashkil qilgan. Zohir qo'zg'olonini bostirishdagi ajoyib
xizmatlari uchun u Saidada posho etib tayinlangan. Tez orada Tripoli va Damashq
pashaliklari ham unga topshirildi va u Suriyaning amalda hukmdori bo'ldi, uning
hududlari markazi Akka edi. Jazzar hukmronligi misli ko'rilmagan shafqatsizlik
bilan birin-ketin qo'zg'olonlar bostirilgani bilan ajralib turardi. 1780-yilda Livanda
mahalliy zodagonlarning bir qismi tomonidan qo'llab-quvvatlangan o'z-o'zidan
paydo bo'lgan dehqonlar harakati boshlandi. Uning boshida yana turklar tomoniga
o'tgan Yusef Shehabning ba'zi qarindoshlari turardi. Qo'zg'olonchilar Jazzarning
Livanga nisbatan oshirilgan soliqlariga qarshi isyon ko'tarishdi. Qo'zg'olon
shafqatsizlarcha bostirildi. Yusef Shehab akasining tilini kesib tashladi, boshqa
akasining ko'zlarini yulib oldi va qo'zg'olonchilar tomoniga o'tgan Shehablardan
birini o'z qo'li bilan o'ldirdi. Yangichilar asirlarini odam go'shti bilan boqishdi. 4
Shundan so'ng, Falastin badaviylari va Saida falastinliklarining qo'zg'olonlari
shafqatsizlarcha bostirildi. Livanda uzluksiz kurash olib borildi, bu yerda raqib
feodal guruhlar dehqonlarni osonroq hayot va'dalari bilan qo'zg'olonga undashdi.
Jazzarga qarshi eng jiddiy qo'zg'olon 1789-yilda boshlandi. Qo'zg'olonchilar
Bayrut, Saida, Surni egallab olishdi va Akkaga yaqinlashishdi, ammo Jazzar
tomonidan pora berilgan ba'zi feodal rahbarlari tomonidan qilingan xiyonat
qo'zg'olonning mag'lubiyatiga olib keldi. 1790-yilda Livanda dehqonlar o'rtasidagi
norozilik va zodagonlar o'rtasidagi ichki nizolar tufayli yana bir qo'zg'olon
boshlandi. Qo'zg'olon faqat 1797-yilda, amakisiga qarshi kurashgan Yusef
Shehobning jiyani Amir Beshir II Livanda mustahkam o'rin egallagach, pasaya
boshladi. 1798-yilda Damashqda katta qo'zg'olon ko'tarildi, uning aholisi Jazzarga
3
Cleveland W. L., Bunton M. A History of the Modern Middle East . Boulder: Westview Press, 2016, 89–94-betlar.
4
Lapidus I. M. A History of Islamic Societies . Cambridge: CUP, 2002, 367–372-betlar.
11

soliq to'lashdan bosh tortdilar. Qandaydir yo'l bilan portlar Damashqda yangi
posho tayinlash orqali mojaroni hal qilishga muvaffaq bo'lishdi. Biroq, Suriyadagi
tartibsizliklar davom etdi.
Iroqda XVI, XVII va XVIII asrlar davomida qo'zg'olonlar bo'lib o'tdi. Bular
badaviylar va yarim ko'chmanchi dehqonlarning harakatlari bo'lib, ularning hayoti
hali ham qabila tizimiga asoslangan edi. Qo'zg'olonchilar yerga bo'lgan huquqlarini
himoya qilishdi va Usmonli turklari tomonidan o'rnatilgan feodal tizimga qarshi
qo'zg'olon ko'tarishdi, turk hokimiyatiga soliq to'lashdan bosh tortishdi. Pasholar
bunga javoban isyonkor fuqarolaridan soliq yig'ish uchun harbiy ekspeditsiyalar
yuborishdi, natijada pasholar va qabilalar o'rtasidagi urushlar deyarli yildan-yilga
uzluksiz davom etdi. Mahalliy feodallar - kurdlar va arablar - ikki tomonlama rol
o'ynadi. Ba'zan ular pashoga bir yoki boshqa qabilani tinchlantirishda yordam
berishardi (odatda saxiy pora evaziga), lekin ko'pincha ular qabilaviy turklarga
qarshi qo'zg'olonlarga boshchilik qilishgan. Bu ichki urushlar va qo'zg'olonlar
manzarasiga fors bosqinlari ham qo'shildi. Turkiyaga qarshi doimiy dushman
sifatida kurashgan Fors shohlari Iroqdagi har qanday turklarga qarshi harakatlarni
qo'llab-quvvatladilar, xoh qabila qo'zg'olonlari bo'lsin, xoh pashshalarning
yurishlari bo'lsin. XVIII-asrning qirqinchi yillarida Bag'dod poshosi qabilalar va
Eron shohi bilan birgalikda o'z hukmdoriga qarshi kurashgan paytlar bo'lgan.
Iroqdagi uch asrlik Usmonli hukmronligi ko'plab keng ko'lamli
qo'zg'olonlarga guvoh bo'ldi. Eng muhimlaridan biri Siyob oilasi boshchiligidagi
Janubiy Iroqdagi qabilalarning qo'zg'oloni edi. U 1651-yilda Basra tumanida
boshlangan. Qo'zg'olonchilar Basrani egallab olishdi va uni qo'shni hududlar bilan
birga ko'p yillar davomida ushlab turishdi. Faqat 1669-yilda turklar qo'zg'olonni
bostirishga va Basraga o'z noibini qo'yishga muvaffaq bo'lishdi. 1690-yilda
Muntafiq qabilalarining arab qo'zg'oloni avj oldi va quyi va o'rta Furot vodiysini
qamrab oldi. Arablar Basrani egallab olishdi va 1701-yilgacha turk qo'shinlariga
qarshi muvaffaqiyatli yurish qilishdi. Shunga qaramay, turklar qo'zg'olonni to'liq
bostira olmadilar. Eron shohlarining ko'magi bilan Muntafiqlar XVIII-asrda
12

turklarga qattiq qarshilik ko'rsatishdi. Asr oxirida Iroqning janubida xalq
qo'zg'olonlarining yangi to'lqini ko'tarildi. Ular Bag'dod Posho Buyuk Sulaymon
tomonidan bostirildi. Bu ko'plab qo'zg'olonlar va o'zaro nizolar Usmonli
imperiyasini zaiflashtirdi. Yuqori Port hududlarida feodal anarxiya hukmronlik
qildi. Arablar, yunonlar, kurdlar, armanlar va slaydlarning xalq harakatlari va
qo'zg'olonlari feodal imperiyasining parchalanib borayotgan poydevorini larzaga
keltirdi va o'zidan ancha uzoq umr ko'rgan reaktsion feodal tizimning qulashini
tezlashtirdi. 5
5
Hourani A. Arabic Thought in the Liberal Age 1798–1939 . Cambridge: CUP, 1983, 45–49-betlar.
13

1.2 Arab jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi va an’anaviy xo’jalik
shakllari.
Arab mamlakatlarida o z tarafdorlarini topishga intilgan turklar, qoidaʻ
tariqasida, istilosidan oldin mavjud bo lgan ijtimoiy tizimni saqlab qolishdi. Yer va
ʻ
hokimiyat mahalliy feodallar qo lida qoldi. Usmonli imperiyasining arab
ʻ
viloyatlarida yer egaligi tizimi juda murakkab edi. Barcha yerlar uchta asosiy
guruhga bo'lingan edi: oliy egasi sulton bo'lgan davlat yerlari (mamleket); diniy
muassasalarga tegishli yerlar (vaqf); va xususiy mulk yerlari (mulk). Bundan
tashqari, ba'zi mamlakatlarda jamoa yer egaligi mavjud bo'lib qoldi. Jismoniy
shaxslarga tegishli yerlar nisbatan kam edi. Uning egalari uni o'zlari xohlagancha
tasarruf etishlari mumkin edi. Davlat xususiy mulkdagi yerlardan faqat yer solig'ini
undirardi: odamlar ushr (taxminan o'ndan bir qismi) yoki xaraj to'lashlari kerak edi,
bu ba'zan hosilning yarmini tashkil etardi. Xaraj hosilning hajmiga qarab o'zgarib
turardi yoki maydon birligiga qarab belgilanardi. Musulmon bo'lmaganlar ham
aholi solig'i (jizya) to'lardilar. Qoida tariqasida, xususiy yerlar yirik feodallarga
tegishli edi va dehqonlar tomonidan metayage tizimi asosida ishlov berilgan.
Diniy muassasalar katta yer uchastkalariga egalik qilishgan. Cherkov
mulklari (vaqflar) "vaqflar" hisobidan shakllantirilgan va soliqlardan ozod
qilingan. Musulmon ruhoniylari feodal tizimning tayanchi bo'lgan va uni
mustahkamlash uchun yirik feodallar musulmon diniy muassasalariga katta
mulklar: masjidlar, madrasalar (kollej masjidlari), darvesh monastirlarini sovg'a
qilishgan. Kichik dehqonlarning feodal bosib olinishidan qutqarish uchun o'z yer
uchastkalarini diniy muassasalarga qurbon qilishlari odatiy hol edi. (Odatda bu
kichik mulkdorlar oila yo'q bo'lib ketguncha yerdan foydalanishgan. Ular faqat
diniy muassasaga soliq to'lashlari kerak edi.) Cherkov yerlari (vaqf)dagi dehqonlar
feodal hukmronligidan yaxshiroq ahvolda emas edilar. 6
Turk istilosi davrida ba'zi arab mamlakatlarida yerga jamoaviy mulkchilik hali
ham mavjud edi. Shimoliy Afrika, Iroq va Arabistonning ko'chmanchi
6
Rogan E. The Arabs: A History . New York: Basic Books, 2009, 153–160-betlar.
14

chorvadorlari orasida yaylovlar badaviy urug'lari tomonidan birgalikda egalik
qilingan. O'troq dehqonchilik hududlarida falakin jamoalari vaqti-vaqti bilan
yerlarni katta oilalar va yakka tartibdagi uy xo'jaliklari o'rtasida qayta taqsimlagan.
Bunday mamlakatlarda turk istilochilari dehqonlarning yerlarini majburan tortib
olish siyosatini olib borganlar. Jamoa mulki bo'lgan yerlar davlat mulki deb e'lon
qilingan va urug' zodagonlari - amirlar va shayxlarning shaxsiy nazorati ostiga
o'tgan. Turk bosqinchilari jamoa yer egaligini bekor qilar ekan, ko'pincha feodal
ekspluatatsiya tizimiga qo'shimcha sifatida feodal jamoasini saqlab qolishgan.
Butun jamoa soliqlarni o'z vaqtida to'lash uchun birgalikda javobgar bo'lgan.
Jamiyat shuningdek, xo'jayinning yerlari haydalishini ham ta'minlagan. Usmonli
imperiyasida eng keng tarqalgan yer toifasi davlat yerlari bo'lib, u ikki guruhga
bo'lingan:xas va harbiy feodallar. TheXas daromadi 100 ming axchadan oshadigan
katta mulk edi; u shaxsan sultonga tegishli edi yoki shahzodaga yoki yuqori
martabali amaldorga u lavozimni egallab turgan ekan, berilgan. Harbiy feodallar
sipahilarga (ritsarlarga) umrbod berilgan. Sipahilar davlat soliqlaridan ozod
qilingan. Buning evaziga ular birinchi darajali harbiy xizmatni o'tash, muntazam
ravishda ko'riklarga kelish va otliq qo'shinlari bilan yurishlarda qatnashish
majburiyatini olganlar. Otliqlar soni feodaldan olinadigan daromad miqdoriga
bog'liq edi. Odatda har uch ming axchaga bitta otliq berilishi kerak edi. Feodallar
boyliklariga ko'ra ikki guruhga bo'lingan. Daromadlari 20 mingdan ortiq axcha
bo'lgan harbiy feodallar ziamets va ularning egalari zaimlar deb atalgan.
Daromadlari 20 ming axchagacha bo'lgan feodallar timarlar va ularning egalari
timarji yoki timariotlar deb atalgan.
Agar sipaha hayoti davomida harbiy burchlarini vijdonan bajargan bo'lsa,
uning mulki vafotidan keyin o'g'illariga o'tgan. Ularga yangi nizom berildi, buning
uchun ular xazinaga pul to'ladilar. Feodal nizom qat'iy sinfiy asosga ega bo'lib,
zodagonlar bilan cheklangan edi. Har bir yangi sipahani ikkita zaim va o'nta
timario qo'llab-quvvatlashi kerak edi. Shahar aholisiga feodal yerlar berilmasdi.
Timarlar, ziamatlar va boshqalar yurti Xas yerlari soliq to'lovchi aholining asosiy
15

qismini - raya (poda) ni tashkil etuvchi dehqonlar tomonidan haydalgan. Ular yer
egasidan faqat uning ruxsati bilan o'tkazishlari mumkin bo'lgan yer uchastkasini
(chift) olishgan. 7
Deyarli dehqonlar yerga bog'langan edilar. Ular barcha turdagi
majburiyatlarni bajarishlari kerak edi: ushr yoki xaraj va qishki va yozgi
yaylovlardan foydalanish, tegirmonlar, tamaki chekish va boshqalar uchun
soliqlarni to'lashlari kerak edi. Xristian rayasining ahvoli yanada og'ir edi. Bundan
tashqari, xristianlar jizya (soliq solig'i) yoki xaraj raasi to'lashlari kerak edi. Harbiy
feodal tizimi Kichik Osiyo va Bolqon yarim orolida keng tarqalgan edi. Suriya va
Iroqning shimoliy qismlaridan tashqari arab mamlakatlarida u yetarlicha
rivojlanmagan edi. Halab va qisman Mosul hududlarida turklar harbiy feodal yer
egaligi tizimini joriy qildilar. Boshqa mamlakatlarda yerlar asosan mahalliy
feodallar qo'lida qoldi, ular sulton noiblariga soliq to'ladilar.
Misrda, umuman olganda, Mamluk sultonlari davrida mavjud bo'lgan feodal
yer egalik tizimi saqlanib qolgan. Barcha yerlar feodal xo'jayinlariga tegishli edi:
multazimlar (yer egasi-soliq fermerlari), turk poshosi va musulmon ruhoniylari.
Rasmiy ravishda yer davlat mulki hisoblangan, ammo multazimlar tomonidan sotib
olinishi mumkin edi. Masalan, ko'plab multazimlar, masalan, Nubiya shayxlari
o'nlab qishloqlarga egalik qilishgan, ba'zi mulklar esa turli egalar o'rtasida shu
darajada taqsimlanganki, bitta qishloqda bir nechta yer egalari bo'lgan.
Multazimlar turk amaldorlari va zobitlari, shuningdek, mahalliy arab shayxlari
orasidan tanlab olindi. Misr turk hukmdorlari Mamluk sultonlaridan dastlab qul
bo'lgan va harbiy xizmatga maxsus tayyorgarlikdan o'tgan Mamluklar orasidan
xususiy qo'riqchilar tuzish odatini meros qilib oldilar. Turk beklari Mamluklarni
muhim davlat lavozimlariga tayinladilar va ularga katta yer uchastkalarini berdilar.
Natijada, XVIII-asr oxiriga kelib, Misr hududining uchdan ikki qismi Mamluklar
qo'lida to'plandi. Ular Misr feodal sinfining hukmron qatlamiga aylandi.
Multazimlar harbiy xizmatdan ozod qilingan, ammo soliqqa tortilishi mumkin
edi. Multazimlar tomonidan to'langan soliqlar maxsus kotib (defterdar) tomonidan
7
Lewis B. The Middle East: A Brief History . New York: Scribner, 1995, 201–205-betlar.
16

yuritiladigan maxsus reyestrga kiritilardi. 8
Agar soliq o'z vaqtida to'lanmasa, mulk
musodara qilinib, yangi egasiga berilardi. Yer egaligi odatda merosxo'rlik edi.
Mamluklar doirasida yer otadan o'g'ilga emas, balki xo'jayindan uning sevimli
"quliga" o'tgan. Egasi vafotidan so'ng, uning merosxo'ri xazinaga katta miqdorda
qaytarib olish summasini (uch yillik ijara haqi va yer qiymatining beshdan bir
qismi) to'lashi kerak edi. Har bir iltizamda (multazim mulki) yer ikki qismga
bo'lingan: xo'jayinning yeri yoki usia va ajratilgan yer yoki atar. Xo'jayinning yeri
korve tizimi yoki (juda kamdan-kam hollarda) yollanma mehnat bilan ishlov
berilgan. Ajratilgan yer dehqonlarga umrbod berilgan. Ikkinchisi Quyi Misrda yer
egasiga pul rentasi va Yuqori Misrda natural renta to'lagan. Natural renta 50 ardeb
hosilidan 20 dan 35 ardebgacha bug'doydan iborat bo'lgan. Agar dehqon yer
uchastkasini meros qilib olsa, u multazimga katta miqdorda qaytarib olish uchun
pul to'lashi kerak edi.
Mal-el-hurr nomi bilan tanilgan pul ijarasi multazimlar tomonidan
dehqonlardan yig'ib olinib, uch teng bo'lmagan qismga bo'lingan. Bir qismi
Portega soliq sifatida to'langan. Bu qism Qohira poshosiga yetkazib berilgan va 18-
asr oxirida yiliga 80 000 000 madinani tashkil etgan. Yana bir qismi viloyat
ma'muriyatini saqlash uchun ishlatilgan (ma'muriyat mintaqaviy hokimlar -
koshiflar sharafiga koshifiya deb nomlangan). Bu yiliga 50 million madinani
tashkil etgan. Bu ikki miqdor qonun bilan belgilangan va shartsiz to'lanishi shart
edi. Mal-el-hurrning qolgan qismi multazimlarga qo'shilgan. 1798-yilda bu naqd
pulda 180 000 000 madinani tashkil etgan, natura shaklidagi to'lovni hisobga
olmaganda. Ammo yer egalari hali ham bu summadan qoniqmagan. Mal-el-
hurrdan tashqari, ular barrani - an'anaviy yangicha bojlarni (dastlab dehqonlardan
ixtiyoriy "sovg'alar" sifatida; keyinchalik majburiy naqd to'lovlar sifatida)
undirdilar. 1798-yilda bu soliq 100 000 000 medina miqdorida daromad keltirdi.
Bundan tashqari, har bir qishloq mahalliy soliq va bojlarni to'lashi kerak edi.
8
Shaw S. J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey . Cambridge: CUP, 1976, 122–128-betlar.
17

Soliqlar qishloq ma'muriyati tomonidan qoim-maqom (sub-gubernator)
boshchiligida yig'ilgan, unga katta shayx yordam bergan. Har yili hosil yig'im-
terimidan so'ng qishloqda sarraf (pul almashtiruvchi) paydo bo'lardi. U shahar
aholisi, odatda kopt bo'lib, multazim yer egasiga xizmat qilar edi. U hosilni
baholar, soliq miqdorini aniqlar va uni yig'ishga kirishar edi. Xizmatlari uchun
mukofot sifatida sarraf falaxinlardan qo'shimcha soliq undirardi. Qishloq
ma'muriyatiga shuningdek, vakil - xo'jayinning yerini boshqaruvchi; jamoat
ishlarini boshqaradigan xauli yer o'lchagichi; politsiyachi vazifasini bajaruvchi va
falaxinlarni qamchilashda ishtirok etgan mashhed; va xo'jayinning omborlarini
qo'riqlaydigan qo'riqchilar - g'ofirlar kirgan. Marks tomonidan sanab o'tilgan hind
jamoasining amaldorlaridan farqli o'laroq, bular yer egasining xizmatkorlari bo'lib,
ular uning bevosita ishlab chiqaruvchi - fellah ustidan iqtisodiy va siyosiy
hokimiyatini saqlab qolishgan. Misrda, Suriya va Livanda bo'lgani kabi,
bosqinchilar feodal tuzumni saqlab qolishdi. Yerlar mahalliy arab zodagonlari
qo'lida qoldi (Suriyaning shimoliy qismi bundan mustasno).
Turklar hukmronligi davrida Livan Ma'am sulolasi hukmronligi ostidagi
o'ziga xos avtonom knyazlik edi. XVII-asr oxirida u o'zlarini turk sultonining
vassallari deb hisoblagan va Portega soliq to'lagan Shehab oilasi amirlari
hukmronligi ostiga o'tdi, ammo u yerda turk qo'shinlari joylashtirilmagan edi.
Suriyada ham shunga o'xshash knyazliklar mavjud edi, masalan, Latakiya. K.M.
Bazilining " Suriya va Livan turk hukmronligi ostida " (rus tilida nashr etilgan)
kitobida yaxshi tasvirlangan Livandagi feodal jamiyat ierarxik edi. Bu mamlakat
mahalliy feodal sulolalari tomonidan boshqariladigan uchta qo'shimchaga -
Kesruan, Metn va Shufga bo'lingan edi. Bu qo'shimchalar o'z navbatida kichikroq
hududlarga bo'lingan va hokazo. Shunga o'xshash jarayon Latakiya knyazligida va
janubiy Suriyada ham sodir bo'lgan. Ierarxiyaning boshida Halab, Damashq va
Saidada o'z o'rinlarini egallagan turk pashshalari turgan. Ular arab amirlari va
sulton o'rtasida vositachi bo'lib xizmat qilishgan.
18

Feodal hukmdor o'z yerining mutlaq hukmdori edi. Qaram amirlar va
shayxlar hukmdor qo'shiniga otliqlar yetkazib berishgan, soliq yig'ishgan va unga
o'lpon to'lashgan. Ularning barchasi nihoyatda boy edilar. Livan amiri Faxr ad-Din
II imperiyaning eng boy odami sifatida tanilgan. Uning saroyi hayratlanarli
darajada hashamatli edi. Uning yillik daromadi 900 000 livrga baholangan,
shundan u turk sultoniga 340 000 livr o'lpon to'lagan. 18-asrda Safadda
hukmronlik qilgan Shayx Zohirning yillik daromadi taxminan 50 000 funt
sterlingni tashkil etgan. Suriya va Falastinning chekka hududlarida ibtidoiy-
kommunal tizimning qoldiqlari mavjud edi. Bu hududlarda uzoq vaqt davomida
ko'plab ko'chmanchi va o'troq qabilalar yashagan bo'lib, ularda feodalizatsiya
jarayoni sekin kechgan. Biroq, qabila shayxlari feodal hukmdorlarga qaraganda
ko'proq urug' va qabila boshliqlariga o'xshardi. Volneyning Falastinning janubidagi
qabila shayxi haqidagi tavsifida (1784) o'tmishning ko'plab qoldiqlari keltirilgan.
Shayx 500 otliqqa qo'mondonlik qilgan, ammo shu bilan birga u o'zi chorva
mollariga qaragan, oila a'zolari bilan birga ishlagan va hokazo. 9
Ruhoniylar, ruhoniylar muhim rol o'ynagan. Suriya, Livan va Falastinda
o'nga yaqin xristian va beshta musulmon konfessiyalari mavjud edi. Bu yerda
feodal separatizm ma'naviy separatizm bilan birlashtirilgan va siyosiy kurash
ko'pincha diniy xarakterga ega bo'lgan. Yuqori ruhoniylar, ayniqsa Maronit
cherkovining yuqori doiralari, ulkan yer maydonlariga egalik qilishgan va feodallar
bilan birga dehqonlarni ekspluatatsiya qilishgan. Iroqda feodal munosabatlarning
shakllanishi, shimol va janub o'rtasida keskin farqlar mavjud bo'lganligi o'ziga xos
edi. Iroqning shimolida yerlar ashirot qabilalariga boshchilik qilgan kurd beklari
qo'lida to'plangan edi. Aslida, bular yirik yer egalari, urug' niqobi ostidagi tipik
feodallar edi. Ba'zan ularning yerlari o'n minglab gektar maydonni egallagan. Ular
askarlarni yollashar va turk sultoni noiblariga o'lpon to'lashardi.
Iroqning janubida patriarxal munosabatlar hukmronlik qildi. Yer arab
qabilalariga tegishli edi va ularning jamoaviy mulki hisoblanardi. Ko'plab qabilalar
9
Gelvin J. L. The Modern Middle East: A History . Oxford: OUP, 2018, 66–71-betlar.
19

yerni haydash bilan ko'chmanchi chorvachilikni birlashtirib, o'rnashib olishdi.
Turkiya hukumati yerga jamoaviy egalikni tugatishga harakat qildi. Jamoa yerlari
davlat mulki deb e'lon qilindi va urug' elitasiga topshirildi. Qabila shayxlarining
majburiyatlarini hokimiyatning roziligini talab qiladigan merosxo'r burchga
aylantirishga urinishlar qilindi. Shunday qilib, ulkan yer maydonlariga egalik
qiluvchi yirik arab feodal oilalari paydo bo'ldi. Turk sultonining bu choralari oddiy
qabila a'zolarining qarshiligiga duch keldi. Ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi
aholi ijara haqini to'lashdan bosh tortdi. Yangi feodallar va qurolli xalq o'rtasida
mojaro kelib chiqdi, bu esa arab qabilalarining ko'plab qo'zg'olonlariga olib keldi.
Ko'pincha yangi feodallar ularga berilgan yerning nominal egalari edilar. Deyarli
xuddi shunday jarayon Shimoliy Afrikada ham sodir bo'ldi, u yerda turklar dengiz
bo'yidagi yerlarning bir qismiga egalik qilishdi va o'zlarining yer huquqlarini
himoya qilgan arab va berber qabilalariga qarshi cheksiz urush olib borishdi.
Arab mamlakatlarida hamma joyda yirik feodal yer egaligi mayda
dehqonchilik bilan birga kechgan. Katta soliqlar va rekvizitlar shaklida yer egalari
nafaqat ortiqcha mahsulotni, balki zarur mahsulotni ham o'zlashtirib, ishlab
chiqarishni ko'paytirish uchun hech narsa qilmaganlar. Iqtisodiyot turg'unlikda edi
va eng yaxshi holatda faqat o'zining takror ishlab chiqarishini ta'minlay olardi.
Oddiy ko'payish ijtimoiy yoki tabiiy ofatlar yuz bergan taqdirda hech qanday
zaxira yaratmadi. Tez-tez sodir bo'ladigan urushlar, feodal nizolari va qurg'oqchilik
dehqonlarni vayron qildi va qishloq xo'jaligining tanazzuliga olib keldi. Butun
qishloqlar yo'q bo'lib ketdi. XVI asrda Halab atrofida mavjud bo'lgan 3200 ta
qishloqdan XVIII asr oxirida atigi 400 tasi qoldi. Aholi yo yo'q bo'lib ketdi yoki
shaharlarga qochib ketdi. Misrdagi sharoit juda yomon edi. "Fir'avnlar,
Ptolemeylar va hatto Rimliklar hukmronligi davrida juda samarali bo'lgan boy
Fayum vodiysi va Deltaning unumdor tekisliklari avvalgi hosilining atigi to'rtdan
birini beradi", deb yozgan Chabrulle o'zining " Fransuz ekspeditsiyasining
bitimlari" asarida. "Bu achinarli o'zgarishlarning sababini uzoqdan izlash kerak
emas. Tabiat aybdor emas. Daryo avvalgidek. Uning vaqti-vaqti bilan toshqinlari
20

har yili Nil vodiysini o'g'itlashda davom etmoqda. Ammo umid endi dehqonni
ruhlantirmaydi. U ochko'z bosqinchi uning ter va qonining mevasini olishini biladi.
Agar u ham, bolalari ham ulardan foyda ko'ra olmasa, nega u yangi hosil
yetishtirishi kerak? U yerni jirkanchlik bilan ekadi, qo'rquv bilan o'radi va
oilasining ehtiyojlarini qondirish uchun donning ozgina qismini zolimlardan
yashirishga harakat qiladi. Bu baxtsiz mamlakatda dehqon hech qanday mulkka
egalik qilmaydi va hech qachon egalik qila olmaydi. U hatto ijarachi ham emas. U
shunchaki o'z mamlakatini zulm qilayotgan guruhning qulidir." 10
Dehqonlarning vayron bo'lishi, qishloqlarning yo'q bo'lib ketishi va
aholisining kamayishi jarayoni Usmonli imperiyasining barcha hududlarida davom
etdi. Sultonlar dehqonlarni yerga bog'lab, bunga chek qo'yishga harakat qilishdi.
XVI asrga kelib, Sulaymon Qonun chiqaruvchi davrida dehqonlarning qochib
ketishining oldini olish uchun qonunlar qabul qilindi. Turklar tomonidan Misr
uchun ishlab chiqilgan qonunlar to'plami (Qonun nomi Misr) koshiflar,
multazimlar va shayxlarga sug'oriladigan yerlarning birorta ham uchastkasi ishlov
berilmasligini ta'minlash, dehqonlarning qochib ketishining oldini olish va vayron
bo'lgan va bo'sh qishloqlarni falakinlar bilan to'ldirishni buyurdi. Agar dehqon o'z
yer uchastkasidan qochib ketsa, shayx moddiy javobgarlikka tortildi. Usiya faqat
uni yetishtirgan falakinlar bilan birgalikda sotilishi mumkin edi. Ochlik,
mashaqqatli mehnat, korve tizimi, ko'plab soliqlar va bojlar, yerga bog'liqlik,
huquqlarning yo'qligi, yer egalari va uning xizmatkorlari tomonidan xo'rlanish - bu
arab dehqonining taqdiri edi. Ko'pincha bo'yinturuqqa dosh berolmay, qo'zg'olon
ko'targanlar. Ularga yangi xizmatkorlar to'dalari va ularning arab yollangan
xizmatkorlari hujum qilishgan, ular esa qattiq qasos olishgan. Qonun
chiqaruvchining qonunlariga ko'ra, dehqonlar qo'zg'olonlariga qarshi kurashishda
hech qanday rahm-shafqat ko'rsatilmasligi kerak edi.
XVII-asr oxirida Usmonli imperiyasi ijtimoiy hayotning barcha sohalariga
ta'sir ko'rsatgan jiddiy inqiroz davriga kirdi: iqtisodiyot vayron bo'ldi; davlat
10
Anderson B. Imagined Communities . London: Verso, 1991, 6–12-betlar.
21

mexanizmi tanazzulga yuz tutdi; viloyatlar markazga bo'ysunmadi; ruhdan tushgan
armiya jangovar samaradorligini yo'qotdi; madaniyat tanazzulga yuz tutdi. Marks
va Engels Turkiyani "mahallani karbonatlangan vodorod va boshqa xushbo'y
gazsimon moddalar bilan ta'minlagan" o'lik otning chirishga uchragan jasadi bilan
taqqosladilar. Bu inqiroz Usmonli feodalizmining parchalanishi bilan bog'liq edi.
Feodal ishlab chiqarish munosabatlari ishlab chiqaruvchi kuchlarning keyingi
rivojlanishini imkonsiz qildi. Bundan tashqari, ular mavjud ishlab chiqaruvchi
kuchlarning yo'q qilinishiga olib keldi. Turkiya va uning arab hududlari agrar
mamlakatlar bo'lib, ularning asosiy ishlab chiqaruvchisi dehqon edi. U o'z yer
uchastkasida o'z mehnati bilan ibtidoiy asboblardan foydalangan holda kichik
dehqonchilik bilan shug'ullangan. Bu iqtisodiyotning asosiy qonuni oddiy
ko'payish edi. Asosiy mahsulotni tashkil etuvchi hosilning bir qismi ibtidoiy ishlab
chiqarish vositalari va ishchi kuchini ko'paytirish uchun ishlatilgan. Ortiqcha
mahsulotni tashkil etuvchi boshqa qismi esa feodal ekspluatatorlar tomonidan to'liq
o'zlashtirilib, foydalanilgan. Pul-tovar munosabatlari va tashqi savdoning o'sishi
bilan feodallarning ishtahasi ham oshgan. Bag'dod, Damashq, Qohira va boshqa
shahar markazlarida hashamatli saroylar qurilgan bo'lib, ular butun dunyodan
hashamatli buyumlarni qabul qilib, tashabbuskor Yevropa va Sharq savdogarlari
tomonidan import qilingan va mahalliy dehqon xo'jaliklarining mahsulotlari bilan
to'langan. Ammo feodallarning ehtiyojlari o'sishda davom etdi va tobora ko'proq
tovarlar yetkazib berilishi kerak edi.
Feodal talonchilik dehqon xo'jaligi uchun halokatli oqibatlarga olib keldi.
Qishloqlar bo'shatildi, ekinlar tashlab ketildi. Yaqin vaqtgacha haydalgan dalalar
butalar bilan qoplangan va yerlarning yarmidan ko'pi unumdorligini yo'qotgan.
Ochlik tez-tez sodir bo'lardi. Qishloqda jamoaviy javobgarlik tamoyiliga qat'iy
amal qilingan. Agar dehqon oilasi yo'q bo'lib ketsa, uning soliqlarini qo'shni
dehqon oilasi to'lashi kerak edi. Agar butun bir qishloq yo'q bo'lib ketsa, uning
soliqlarini qo'shni qishloq to'lagan. Bu tizim arab qishlog'ining vayron bo'lishini
tezlashtirdi. Dehqon xo'jaligiga yetkazilgan zarar qanchalik katta bo'lsa, turli feodal
22

guruhlarining uni ekspluatatsiya qilish huquqi uchun kurashi shunchalik shiddatli
bo'ldi. Feodallar va mulklar uchun kurash yanada kuchaydi. Yirik feodallar (ayani
yoki kibari) mayda ritsarlarning yerlarini egallab olishdi. Taxminan 1650-yilda
vafot etgan oxirgi Kochi-beylarning mafkurachisi Gomurji har xil yaramaslarning
kuchayib borayotgani va farovonligi, ularning timarlar va ziamatlar egallab
olishlari haqida g'azab bilan yozgan: "Din va davlat uchun haqiqiy jangchilar
bo'lgan katta va kichik mulk egalari yashash vositalaridan mahrum qilindi va
ulardan birorta ham asar qolmadi". Harbiy mulklarni egallab olayotganda
zodagonlar harbiy xizmatdan bosh tortdilar. Ularning o'rnagiga Kochi-bey Gomurji
taqdiridan afsuslangan o'sha mayda ritsarlar ergashdilar. Ilgari Sulton bir vaqtlar
100 000 dan 120 000 gacha vassallarni jalb qila olgan bo'lsa, XVII-asrda esa atigi
7000 yoki 8000 kishi yurishga chiqqan. Ularning aksariyati yollanma askarlar va
xizmatkorlar edi. Vassallar harbiy xizmatdan qochishgan, ammo o'z yerlarini
saqlab qolishga harakat qilishgan. Bu davrda biz harbiy mulklarni meros qilib
olinadigan xususiy mulklarga aylantirish tendentsiyasini kuzatamiz. Dehqon
xo'jaligining vayron bo'lishi bilan birga kelgan bu jarayon Usmonli imperiyasining
qudratining asosi bo'lgan armiyani barbod qildi.
Vayron bo'lgan dehqonlarni ekspluatatsiya qilish huquqi uchun bu kurash
butun arab mamlakatlariga tarqaldi. XVIII-asrda qaroqchilikning pasayishi va
feodallarni asosiy boyish manbaidan mahrum qilgan harbiy mag'lubiyatlar tufayli u
yanada keskinlashdi. Arab shayxlari va amirlarining pashshalarga qarshi
qo'zg'olonlari, shuningdek, pashshalarning Portaga qarshi qo'zg'olonlari tez-tez
uchrab turdi. O'zaro urushlar avj oldi va feodal separatizm kuchaydi. Arab
viloyatlarining aksariyati deyarli turk sultonidan mustaqil bo'lib, mahalliy feodal
guruhlar qo'liga o'tdi, ularning rahbarlari Portdan butunlay ajralib chiqishga va
mustaqil sulolalarni tuzishga harakat qilishdi. 11
11
Khalidi R. Arab Nationalism . New York: Columbia University Press, 1991, 23–29-betlar.
23

II BOB. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab davlatlarida o’zgarishlar.
2.1 Yevropa davlatlarining arab mamlakatlariga siyosiy va iqtisodiy ta’siri.
XIX-XX asrlarda Yevropa davlatlari arab yerlariga ulkan siyosiy va iqtisodiy
ta'sir ko'rsatdilar.asosan Usmonli imperiyasining tanazzulga uchrashi, to'g'ridan-
to'g'ri mustamlakachilikka (Jazoirda fransuzlar, Misrda inglizlar) yoki qarz orqali
nazoratga olib kelishi, iqtisodiy qaramliklarni yaratish, resurslarni qazib olish
uchun infratuzilma (temir yo'llar, portlar) qurish va G'arb ta'limi orqali yangi
elitalarni tarbiyalash, oxir-oqibat siyosiy landshaftlarni o'zgartirish, millatchilikni
qo'zg'atish va Birinchi jahon urushidan keyin Mandat tizimi orqali zamonaviy
chegaralarni o'rnatish orqali. Siyosiy ta'sir Usmonli imperiyasining qulashi bilan
Usmonlilar zaiflashgan sari Yevropa aralashuvi kuchaydi, ayniqsa Napoleonning
Misrga bostirib kirishi (1798) Yevropaning qiziqishini ko'rsatganidan so'ng,
Fransiya va Buyuk Britaniya kabi davlatlar ta'sir doiralarini o'zlashtirdilar.
To'g'ridan-to'g'ri mustamlakachilik: Fransiya Jazoir (1830) va Tunisni (1878)
mustamlaka qildi; Buyuk Britaniya Suvaysh kanali kabi savdo yo'llarini ta'minlash
uchun Misrni (1882) bosib oldi. Italiya 1912-yilda Liviyani bosib oldi. Birinchi
jahon urushidan so'ng, millatlar ligasi sobiq Usmonli hududlari (Iroq, Suriya,
Livan, Falastin) ustidan Yevropa nazoratini (Buyuk Britaniya va Fransiya)
keyinchalik mustaqillikka erishish uchun "vasiylik" ostida rasmiylashtirdi, garchi
bu zamonaviy davlat chegaralarini yaratgan bo'lsa ham. Yevropa nazorati va G arbʻ
g oyalarining joriy etilishi mahalliy islohot harakatlari va arab millatchiligini
ʻ
rag batlantirdi, Muhammad abduh abi shaxslar G arb hukmronligiga qarshi turish
ʻ ʻ
uchun birlik va modernizatsiya izladilar. 12
Yevropa banklari va moliyachilari arab iqtisodiyotiga kuchli ta'sir ko'rsatdilar,
Misr kabi davlatlarni modernizatsiya qilish harakatlari tufayli qarzga botirib
qo'ydilar va bu xorijiy moliyaviy nazoratga olib keldi. Buyuk Britaniya resurslarni
qazib olishni osonlashtirish va imperiya aloqa liniyalarini xavfsizligini ta'minlash
maqsadida temir yo'llar va portlarni qurdi, ko'pincha kreditlar hisobidan
12
Pamuk Ş. The Ottoman Empire and European Capitalism . Cambridge: CUP, 1987, 54–60-betlar.
24

moliyalashtirildi, bu esa mahalliy iqtisodiyotni Yevropa ehtiyojlarini qondirish
uchun o'zgartirdi. Diqqat pul hosiliga va mahalliy iqtisodiyotni global bozorlarga
integratsiyalashga qaratildi, bu ko'pincha ichki rivojlanish hisobiga amalga
oshirildi va qaramliklarni keltirib chiqardi. Yevropa kompaniyalari Haj uchun
paroxod liniyalari kabi muhim tarmoqlarni egallab oldilar va iqtisodiy nazoratni
mahalliy musulmonlar qo'lidan o'tkazdilar. G'arb uslubidagi ta'lim zamonaviy
ta'sirlarni vositachilik qilib, ham islom, ham G'arb bilimlari bilan tanish bo'lgan
yangi elitalarni yaratdi. Yevropa kuchlari bilan aloqalar, yangi texnologiyalar
(telegraf, radio) va iqtisodiy o'zgarishlar an'anaviy tuzilmalarni barbod qildi, bu esa
modernizatsiya bilan birga ijtimoiy va madaniy inqirozlarga olib keldi. Birinchi
jahon urushidan keyingi Usmonli imperiyasining mandatlar bo'yicha bo'linishi
ko'plab zamonaviy arab davlatlarining chegaralari va siyosiy tuzilmalarini
o'rnatdi. 13
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Yevropaning Yaqin Sharqqa ta’siri 2011-
yilda Arab dunyosining turli hududlarida namoyishchilar deyarli bir vaqtda
ko‘chalarga chiqib, o‘z taqdirini o‘zi belgilash va o‘zini o‘zi boshqarish huquqini
talab qildilar. AQSh prezidenti Vudro Vilson o‘zining “O‘n to‘rt band”ida o‘z
taqdirini o‘zi belgilashni xalqlarning o‘z milliy davlatini tuzish, siyosiy rivojlanishi
va milliy siyosatini mustaqil belgilash huquqi sifatida ta’riflagan edi. Biroq Yaqin
Sharq mintaqasida Yevropa imperializmining umumiy tarixiy tajribasi mustaqil,
ammo o‘zaro bog‘liq norozilik namoyishlariga sabab bo‘ldi. G‘arb bilan ittifoqchi
bo‘lgan avtoritar rejimlarning hukmronligi “millionlab odamlarni bir necha
avloddan beri ilk bor ommaviy siyosiy harakatga tortdi” (Hanieh). Ingliz tadbirkori
Sesil Rouds Janubiy Afrikadagi faoliyati davomida shunday degan edi: “Biz
dunyodagi eng mukammal irqmiz va dunyoning qanchalik katta qismini egallasak,
insoniyat uchun shunchalik foydali bo‘ladi” (Flint). Oradan atigi qirq yil o‘tib,
ingliz iqtisodchisi Jon Meynard Keyns Birinchi jahon urushidan keyin
Germaniyaga nisbatan qo‘llanilgan siyosatni “Karfagencha tinchlik” deb
13
Issawi C. An Economic History of the Middle East and North Africa . New York: Columbia University Press, 1982,
101–107-betlar.
25

qoralaganiga qaramay, Angliya va Fransiya Yaqin Sharqda siyosiy va iqtisodiy
hukmronligini davom ettirdi.
Britaniyalik va fransuz diplomatlar Mark Sayks va Fransua-Jorj Piko Yaqin
Sharqni go‘yoki mahalliy aholi manfaatlari yo‘lida, ammo aslida o‘z davlatlarining
siyosiy va iqtisodiy foydasi uchun bo‘lib olish to‘g‘risida kelishuv tuzdilar. Bu
tarixga Sayks–Piko bitimi nomi bilan kirdi.
Yaqin Sharq geosiyosatining birinchi to'lqini bir asr oldin, Birinchi jahon
urushida Buyuk Britaniya, Fransiya va Italiya kabi Yevropa kuchlari tomonidan
oxirgi islomiy global kuch bo'lgan Usmonli imperiyasining mag'lubiyati bilan
boshlangan edi. Imperiya ichida chekka aholi bo'lgan arablar uchun yangi imtiyoz
keldi. Usmonli turklarini musulmon birodar sifatida qabul qilgan holda, arablar
ular bilan kam muloqot qilishgan va aralash nikohlar kam uchraydigan holat edi.
Imperiya umumiy milliy o'ziga xoslikka emas, balki hukmron sulolaga sadoqatga
asoslangan ko'p millatli davlat edi. Usmonlilar qulashidan oldin ham arablar
o'zlarini imperiya fuqarolari emas, balki alohida milliy guruh sifatida aniqlay
boshladilar. Misrda arab tili turk tilini mahalliy hukumat va hukmron elitaning tili
sifatida almashtirdi. Imperiyaning so'nggi yillarida turklarning millatchilik
g'oyalari paydo bo'lganida, arablar ham milliy o'ziga xoslik va mustaqillik haqidagi
fikrlarini rivojlantirdilar.
Arab millatchiligini qabul qilib va Britaniyaning ko'magi bilan arablar
Birinchi jahon urushi paytida Usmonlilarga qarshi qo'zg'olon ko'tarishdi. Ular
Usmonlilarni "kofir" Yevropa kuchlaridan himoya qilishni xohlamadilar, ular esa
arab mustaqilligini qo'llab-quvvatlashni va o'z vatanlariga adolat o'rnatishni da'vo
qilishdi. 1914-yilda Usmonlilar Britaniya va Fransiyaga qarshi jihod yoki
muqaddas urush e'lon qilishdi, ammo mustaqillikka intilgan arab musulmonlari
bunga qarshi chiqmadilar. Biroq, yevropaliklar o'z va'dalarini bajarmadilar. Ular
1916-yildagi Sayks-Pikot kelishuviga asoslanib, Yaqin Sharq xaritasini qayta
chizdilar, bu esa arab mustaqilligi rejasini amalga oshirmadi. Buning o'rniga,
Buyuk Britaniya va Fransiya arablarni ham, kurdlarni ham mustamlaka qildilar va
26

ularga Usmonli hukmdorlari qilganidan ham battarroq yomon munosabatda
bo'ldilar. Arab musulmonlari musulmon bo'lmaganlar tomonidan xorlandi. Ular
hukmron Yevropa kuchlarining bo'ysunuvchilariga aylandilar. Mintaqa g'ayritabiiy
chegaralar va turli geografik joylashuv va madaniyatlarga ega kichik davlatlarga
bo'lindi. Bu yangi davlatlar oilalarni ajratib qo'ydi, etnik guruhlar va diniy
mazhablarni ajratdi va muhim suv yo'llari kabi tabiiy resurslar xaritasini qayta
chizdi. Mahalliy tartiblar buzib tashlandi, an'anaviy iqtisodiyotlar yo'q qilindi,
madaniyatlar jinlarga aylantirildi, resurslar talon-taroj qilindi va siyosat buzildi. 14
Vaqt o'tishi bilan Ikkinchi Jahon urushi Yaqin Sharqda Yevropa
mustamlakachilik tartibining qulashiga olib keldi. Yevropaliklar o'z
mustamlakalarini sun'iy va ziddiyatli milliy davlatlarga aylantirib, ularni
yevropaliklar tarbiyalagan mahalliy diktatorlar boshqargan edilar. Asosan to'g'ri
chiziqlar bo'lgan ixtiro qilingan chegara konfiguratsiyalari hech qanday tarixiy
asosga yoki hatto geografik mantiqqa ega emas edi. Yagona mantiq siyosiy edi:
kelajakdagi mojarolar urug'ini ekish va shu bilan bo'linib, hukmronlik qilish.
Milliy davlat tushunchasi Yevropa konsepsiyasi bo'lib, Usmonli imperiyasining
arab yerlariga deyarli qo'llanilmaydi. Yevropaliklardan nazoratni qo'lga kiritgan
guruhlar yoki qabila rahbarlari hokimiyatni iloji boricha uzoq vaqt ushlab
turishlariga ishonch hosil qilishdi. Mustamlakachilikdan neokolonializm va
diktaturaga o'tish ham mahalliy hukmdorlarga, ham xorijiy kuchlarga xizmat
qiladi. Yangi davlatlarni shakllantirishga Yevropa yondashuvi Yaqin Sharq va
Shimoliy Afrika mintaqasining mojarolarga to'la hududga aylanishini va shunday
bo'lib qolishini deyarli kafolatladi. Bugungi kunda davlatlararo, millatlararo va
mazhablararo to'qnashuvlar Yevropaning "bo'lib tashla va hukmronlik qil"
siyosatining, shuningdek, fuqarolik va fuqarolik jamiyati rivojlanishiga putur
yetkazgan yuqoridan pastga qarab davlat qurish strategiyasining bevosita
mahsulidir.
14
Abduh M. Islom va zamonaviylik masalalari . Qohira, 1905, 17–21-betlar.
27

Biroq, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi yillarda mintaqa zaiflashgan
mustamlakachi kuchlar uchun tobora boshqarib bo'lmaydigan bo'lib qoldi. Jazoir,
Misr, Liviya, Somali, Sudan va Eronda ozodlik harakatlari avj oldi. Pan-arabizm
yirik siyosiy kuchga aylandi va 1958-yildan 1961-yilgacha Misr va Suriyaning
Birlashgan Arab Respublikasida birlashishi bilan yakunlandi. Bu
mustamlakachilikka qarshi arabizm, nasserizm va baasizmning inqilobiy populizmi
bilan birgalikda, Buyuk Britaniyaning jahon kuchi sifatidagi rolining tugashini
ramziy ma'noga ega bo'lgan Suvaysh inqiroziga hissa qo'shdi. Sovuq urush
sharoitida geosiyosatning ikkinchi to'lqini paydo bo'ldi. Yevropaliklar mintaqadan
asta-sekin chiqib ketayotgan bir paytda, Qo'shma Shtatlar va Sovet Ittifoqi
bo'shliqni to'ldirdilar. Kapitalistik va sotsialistik bloklarning ikki yangi paydo
bo'lgan super kuchlari o'rtasidagi kurash Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan so'ng
darhol Eronda shakllandi. 1945-yilda Britaniya qo'shinlari mamlakatdan chiqib
ketayotgan bir paytda, Moskvaning 1946-yil mart oyida Erondan ham qo'shinlarini
olib chiqish muddatiga rioya qilmasligiga oid alomatlar paydo bo'ldi. Sovetlar
nihoyat Amerika ultimatumi va Eron hukumati bilan uzoq muzokaralardan so'ng
bunga bo'ysundilar. Sovuq urush manevrlarining dramatik ko'rinishida, 1953-yilda
Qo'shma Shtatlar va Buyuk Britaniya Bosh vazir Muhammad Mosaddegga qarshi
hukumatning Eron neft sektorini milliylashtirishiga javoban to'ntarish
uyushtirdilar. 1950 va 1960-yillardagi Arab Sovuq Urushi arab dunyosini
Iordaniya, Saudiya Arabistoni, 1958-yilgacha Iroq va arab bo'lmagan Eron kabi
G'arbparast arab monarxiyalari va Misr, Suriya, Jazoir, Liviya, Shimoliy Yaman va
1958-yildan keyingi Iroq kabi pan-arab va islomiy sotsialistik davlatlar o'rtasida
bo'lib yubordi. Sovuq Urush Yaqin Sharqni Sharq-G'arb chizig'i bo'ylab ikkiga
bo'lib tashlaganligi sababli, neft eng muhim global energiya resursiga aylandi va
mahalliy iqtisodiyot asta-sekin neft ijarasiga bog'liq bo'lib qoldi. Eng muhim
mintaqaviy rivojlanish Isroil davlatining tashkil topishi va natijada birinchi yirik
arab-Isroil urushi bo'ldi. Keyin Qo'shma Shtatlar neft, Isroil va mo''tadil arab
davlatlarini o'z zimmasiga oldi, chunki Sovet Ittifoqi mintaqadagi populist va
28

millatchi kuchlarni qo'llab-quvvatladi. Bu Yaqin Sharqda mafkuraga asoslangan
geosiyosatning boshlanishi edi.
Bu ikki qutbli dunyoda neft ijarasi la'natga aylandi, chunki u ozchilikni
tashkil etuvchi o'ta boy va ko'pchilikni tashkil etuvchi o'ta kambag'al o'rtasida juda
katta sinfiy tafovutlarga olib keldi, bu o'rtada kichik, ammo o'sib borayotgan o'rta
sinf qamal qilindi. Neft shuningdek, katta miqdordagi harbiy va hashamatli
xaridlarga, notekis urbanizatsiya va atrof-muhit chiqindilariga, shuningdek, qaram
va asosan zaif davlatlarning diktaturasi va korruptsiyasining kuchayishiga olib
keldi. Arab-Isroil mojarosi urush va odamlarning ko'chirilishi natijasida yuzaga
kelgan tashqi aralashuvlar va mahalliy muammolarni yanada kuchaytirdi. Bunday
sharoitda arab va musulmonlarning qayta tiklanishi bir nechta millatchi va populist
to'ntarishlar va Isroilga qarshi kurash shaklida bo'ldi. Biroq, bu harakatlar
imperatorlik kuchlarini quvib chiqara olmadi, Isroilni mag'lub eta olmadi yoki o'sib
borayotgan o'rta va ishchi sinflar izlayotgan adolat, erkinlik va mustaqillik
va'dasini amalga oshira olmadi. Yahudiy davlatining harbiy mag'lubiyatlari va
yerlarini yo'qotishi umidsizlik, g'azab va oxir-oqibat xo'rlanish manbaiga aylandi.
Mag'lubiyat va umidsizlikka duch kelgan arab dunyosida qurbonlik madaniyati
paydo bo'ldi. 15
Sharqshunoslik G'arb siyosat doiralarida, akademik doiralarda va ommaviy
axborot vositalarida targ'ib qilinib, arab xalqlari va madaniyatlari hamda G'arb
madaniyatlari o'rtasidagi farqlarni bo'rttirib ko'rsatdi va buzib ko'rsatdi. Arablar va
musulmonlar ekzotik, qoloq, madaniyatsiz va ba'zan xavfli deb qaraldi. Ko'p yillar
davomida G'arb olimlarining tafakkuri arablar demokratiyaga tayyor emasligi va
hatto demokratik boshqaruv ostida yashashga qodir emasligi haqidagi fikr bilan
hukmronlik qildi. Irqchilik va stereotiplar shu darajaga yetdiki, rad etish,
fundamentalizm va terrorizmga moyil "arab ongi" mavjud deb da'vo qildi.
Madaniy jinlarga bo'ysundirish G'arbning iqtisodiy hukmronligi va qotillik bilan
siyosiy xo'rlanishini to'ldirdi; masalan, Britaniya arab neft resurslarini nazoratga
15
Afg‘oniy J. Isloh va uyg‘onish haqidagi qarashlar . Istanbul, 1892, 9–14-betlar.
29

olayotgan bir paytda, Fransiya millionlab jazoirliklarni o'ldirayotgan edi. Eng
yomoni, arablar va musulmonlar o'zlarining korruptsion, qobiliyatsiz yoki johil
hukmdorlari - diktatorlar va populistlar tomonidan ham xo'rlangan edilar.
Ko'pchiligi tashqi kuchlar tomonidan tarbiyalangan va qo'llab-quvvatlangan bu
hukmdorlar milliy davlatni shaxsiy mulkiga aylantirdilar, hukmronliklarini umrbod
muddatga uzaytirdilar va elitaning aylanishini yaqin oilalari, ittifoqchilari va
yordamchilari bilan chekladilar. Ular oligarxik iqtisodiyotni yaratdilar, mamlakatni
noto'g'ri boshqardilar va davlat byudjeti va boyliklarini o'zlashtirdilar.
Yaqin Sharq hukmdorlari xorijiy kuchlar yordamida barcha millatchi,
islohotchi va sotsialistik muxolifatni yo'q qilishdi. Eronda Shoh Muhammad Rizo
Pahlaviy Qo'shma Shtatlar va Buyuk Britaniya tomonidan qo'llab-quvvatlanib,
millatchi va chapchi harakatlarni barbod qildi. Arab dunyosida 1967-yilgi Olti
kunlik urush Isroilning Misr, Iordaniya va Suriyani o'z ichiga olgan G'arbga qarshi
lagerni harbiy mag'lubiyati bilan yakunlandi, bu esa arab millatchilarining
xo'rlanishiga va pan-arabizmning o'limiga olib keldi. AQShning 2003-yilda
Saddam Husayn Iroqqa bostirib kirishi arab millatchiligining so'nggi qoldiqlarini
yo'q qildi. Biroq, islomiy harakatlar Yaqin Sharq hukmdorlari va ularning xorijiy
ittifoqchilarining muxolifatni yo'q qilish borasidagi sa'y-harakatlaridan omon
qoldi. Suriyada o'sha paytdagi prezident Hafiz al-Assad dunyoviy, sotsialistik va
demokratik davlat qurishga intilgan Suriya madaniy va ijtimoiy forumini tarqatib
yuborgan bo'lsa-da, u Musulmon Birodarlikning Suriya bo'limini va uning turli
yoshlar tashkilotlarini yo'q qila olmadi. 1979-yilda Musulmon Birodarlikning
harbiy qanoti Halab yaqinida bir necha yuz suriyalik zobitlarni qirg'in qildi,
ularning aksariyati Al-Assad oilasining ozchilikni tashkil etuvchi alaviy diniy
mazhabi a'zolari edi. 1970-yillarning oxirlarida diktaturalarda yoriqlar paydo bo'la
boshlaganda, faqat islomchilar tezda paydo bo'lib, yetakchilikni o'z zimmalariga
olishlari mumkin edi. Arab dunyosida, shuningdek, Eron va Afg'onistonda islomiy
kuchlar radikallashdi va Yaqin Sharq geosiyosatining uchinchi to'lqini uchun zamin
yaratdi.
30

Yevropa imperializmining oqibatlari Yaqin Sharqda bugungi keskin
mafkuralarning paydo bo‘lishi tarixiy jarayonlar natijasidir. Bu jarayonda ko‘plab
omillar mavjud bo‘lsa-da, Britaniya va Fransiyaning sanoatdan keyingi
imperialistik siyosati markaziy o‘rin tutadi. Ular milliy davlatlarni faqat o‘z
manfaatlariga mos ravishda shakllantirib, mintaqada uzoq muddatli beqarorlikka
sabab bo‘ldilar. Bu holat ayniqsa Iroq–Suriya–Isroil–Falastin hududlarida yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Keyns ta’kidlaganidek, bir xalq ustidan to‘liq iqtisodiy nazorat
o‘rnatish davlatning qulashi bilan yakunlanadi. Vilson esa xalq tashqi manfaatdor
kuchlar aralashuvisiz o‘zini boshqarishi lozimligini urg‘ulagan. Shunga qaramay,
imperialistik davlatlar bu ogohlantirishlarni e’tiborsiz qoldirdi. Birinchi jahon
urushidan keyin Millatlar Ligasi tomonidan joriy etilgan mandat tizimi sobiq
Usmonli hududlarini Britaniya va Fransiya nazoratiga berdi. Go‘yoki bu hududlar
mustaqillikka tayyorlanishi kerak edi, ammo amalda ular iqtisodiy ekspluatatsiya
va siyosiy boshqaruv ostida qoldi. Iroq (Britaniya), Falastin (Britaniya), Suriya va
Livan (Fransiya) mandat hududlariga aylantirildi. Ming yillar davomida savdo va
madaniy aloqalar orqali yashab kelgan xalqlar sun’iy chegaralar bilan ajratildi. 16
Falastin va sionizm masalasi 1917-yilda Britaniya tashqi ishlar vaziri Artur
Balfur sionist yetakchi Rotshildga Falastinda “yahudiy xalqi uchun milliy vatan”
barpo etish niyatini bildirgan Balfur deklaratsiyasini e’lon qildi. Bu esa mintaqada
uzoq davom etuvchi beqarorlikning asosini yaratdi. Britaniya Falastinni nazorat
qilish orqali nafaqat sionistik harakatni qo‘llab-quvvatladi, balki Suvaysh kanalini
himoyalash kabi strategik manfaatlarni ham ko‘zladi. Iroq, Suriya va kurd masalasi
Iroq hududi turli etnik va dini guruhlardan iborat edi: arablar, kurdlar, turklar,
yahudiylar, xristianlar va boshqalar. Shunga qaramay, Britaniya ularni yagona
“iroqlik millat” sifatida birlashtirishga urindi. Bu urinishlar doimiy qo‘zg‘olonlar
va ichki nizolar bilan yakunlandi. Xuddi shunday, Suriya Fransiya mandati ostida
bo‘lib, u yerda milliy birdamlik ataylab zaiflashtirildi. Fransiya Suriya
millatchiligini xavf sifatida ko‘rdi va uni bostirishga harakat qildi. Kurd xalqi esa
16
Gibb H. A. R. Studies on the Civilization of Islam . Princeton: Princeton University Press, 1982, 88–93-betlar.
31

o‘z tiliga, madaniyatiga va tarixiga ega bo‘lishiga qaramay, besh davlat o‘rtasida
bo‘lib tashlandi. Bu holat kurdlarning milliy davlatchilik orzusini yo‘qqa chiqardi.
2.2 Arab jamiyatida milliy uyg’onish va islohotchilik harakatlarining
shakllanishi.
Arab uyg'onishi 1847-yilda Suriyada, Bayrutda Amerika homiyligida
kamtarona adabiy jamiyat tashkil etilganidan boshlanadi. U Oldingi uch asrda arab
dunyosini Usmonli hukmronligi ostidagi sustligidan qo'zg'atgan tez-tez sodir
bo'lgan qo'zg'olonlar va g'alayonlar bu hikoyaga to'g'ri kelmaydi. Hatto Suriyada
Faxruddinning yuksalishi, Arabistonda vahhobiylar hokimiyatining o'rnatilishi va
Mehmed-Alining turk hukmronligiga qarshi yurishlari kabi harakatlar ham
rivojlanayotgan arab millatchiligi yurishidagi qadamlar emas, balki ma'lum
sabablarga ko'ra yuzaga kelgan alohida harakatlar sifatida orqa fonga tushirilishi
kerak. O'sha paytdagi barcha ahamiyati va arab aholisining taqdiriga yakuniy
ta'siriga qaramay, ular irq g'ururi bilan qo'zg'atilgan azob chekayotgan
idealistlarning sa'y-harakatlari emas, balki buyuk ambitsiya yoki buyuk e'tiqod
bilan qo'zg'atilgan individual dahoning yutuqlarini ifodalaydi. Shunga qaramay, bu
qo'zg'olonlar qaysi tarixga tegishli ekanligi haqida tasavvurga ega bo'lish hikoyani
tushunish uchun zarurdir.
XX asr boshidagi arab islohotchilari, asosan, modernizatsiya, milliy
uyg'onish (nahda) va islomni yangicha talqin qilishga intilgan, Usmonlilar
imperiyasi qulashi va Yevropa ta'siriga javoban ijtimoiy-siyosiy yangilanishni
yo'qlagan muhim arboblar bo'lib, jumladan Muhammad Abduh, Jamoliddin
Afghoniy kabi figuralar asos solgan harakatlar keyingi islohotchilar, masalan Rifaa
al-Tahtawi, Qosim Amin, Muhammad Rashid Rida orqali davom etgan, ular ta'lim,
ayollar huquqlari va milliy davlat qurilishiga e'tibor qaratganlar. Asosiy Oqimlar va
Islohotchilar, Islomni zamonaviy davrga moslashtirish, ilmiy va texnologik
taraqqiyotni qabul qilish, eski an'analarni isloh qilish (Muhammad Abduh, Rashid
Rida). Milliy uyg'onish (Nahda): Arab milliy kimligini tiklash, arab tilini
rivojlantirish, o'z taqdirini o'zi hal qilishga intilish (Rifaa al-Tahtawi, Qosim
32

Amin). Islom Islohotchiligi (Salafiya): Islomning "pok" davriga qaytish, lekin
ijtimoiy yangilanishlar bilan (Jamoliddin Afghoniy, Muhammad Abduh). Muhim
Shaxslar, Muhammad Abduh (Misr): Modernist islom huquqshunosi, Al-Azhar
islohotchisi, Ta'lim va fiqhiy yangilanishga chaqirgan. 17
Jamoliddin Afghoniy (Eron/Turkiya): Pan-islomizm g'oyasini ilgari surgan,
musulmon dunyosini birlashtirish va mustamlakachilikka qarshi kurashishni targ'ib
qilgan. Rifaa al-Tahtawi (Misr): Frantsiyada o'qib kelgan, ta'lim tizimini isloh
qilish, matbaa va zamonaviy fanlarni joriy etish tarafdori. Qosim Amin (Misr):
Ayollar huquqlari uchun kurashgan, ayollarning ta'lim olishi va jamiyatdagi o'rnini
yaxshilashni targ'ib qilgan. Muhammad Rashid Rida (Suriya/Misr): Abduh
shogirdi, "Al-Manar" jurnalini chiqargan, islomni modernizatsiya qilish va pan-
islomizm g'oyalarini tarqatgan. Ular o'z davrida matbuot, ta'lim muassasalari va
siyosiy harakatlar orqali arab dunyosida katta ijtimoiy-ma'naviy o'zgarishlarga
zamin yaratganlar.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Arab dunyosida yuz bergan milliy
uyg‘onish va islohotchilik harakatlari mintaqaning siyosiy, madaniy va ijtimoiy
taraqqiyotida hal qiluvchi burilish davrini boshlab berdi. Ushbu jarayonlar
Usmonli imperiyasining inqirozi, Yevropa mustamlakachiligining kuchayishi va
G‘arb sivilizatsiyasi bilan bevosita to‘qnashuv sharoitida vujudga keldi. Arab
jamiyatlari bir tomondan tashqi siyosiy va iqtisodiy bosimga duch kelar ekan,
ikkinchi tomondan o‘z ichki taraqqiyot yo‘lini qayta ko‘rib chiqishga majbur
bo‘ldi. Natijada arab ziyolilari, diniy ulamolar va siyosiy arboblar jamiyatni
yangilash, milliy ongni shakllantirish va mustaqil rivojlanish g‘oyalarini ilgari
surdilar.
Arab milliy uyg‘onishi, tarixda An-Nahda nomi bilan mashhur bo‘lib,
dastlab madaniy va intellektual harakat sifatida namoyon bo‘ldi. Bu uyg‘onish
Misr, Suriya va Livan kabi hududlarda shakllanib, arab tilini, adabiyotini va tarixiy
merosini qayta tiklashga qaratildi. Arab ziyolilari G‘arb ilm-fani va texnik
17
Hodgson M. G. S. The Venture of Islam . Chicago: University of Chicago Press, 1974, 290–296-betlar.
33

yutuqlarini inkor etmasdan, ularni mahalliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirishga
harakat qildilar. Matbuotning rivojlanishi, gazeta va jurnallarning ko‘payishi milliy
g‘oyalarni ommaga yetkazishda muhim vositaga aylandi. Shu tariqa madaniy
uyg‘onish asta-sekin siyosiy mazmun kasb eta boshladi.
Islohotchilik harakatlarining muhim yo‘nalishlaridan biri diniy tafakkurni
yangilashga qaratilgan edi. Jamoliddin al-Afg‘oniy, Muhammad Abduh va Rashid
Rido kabi mutafakkirlar islomni zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirish zarurligini
ilgari surdilar. Ular musulmon jamiyatlarining orqada qolishini dinning o‘zida
emas, balki uni noto‘g‘ri talqin qilish va ko‘r-ko‘rona taqlidda ko‘rdilar.
Islohotchilar aql, ilm-fan va ijtihodga qaytishni targ‘ib qilib, musulmon
jamiyatining siyosiy va ijtimoiy faolligini oshirishga intildilar. Bu g‘oyalar
mustamlakachilikka qarshi ruhiy qarshilikni kuchaytirib, milliy o‘zlikni anglash
jarayoniga xizmat qildi.
XIX asr oxiriga kelib madaniy va diniy islohotchilik g‘oyalari arab
millatchiligining shakllanishiga asos bo‘ldi. Arab millatchiligi arab xalqlarini
umumiy til, madaniyat va tarix asosida birlashtirish g‘oyasini ilgari surdi. Bu
harakat Yevropa mustamlakachiligiga va Usmonli markaziy hokimiyatining
siyosatiga qarshi norozilik shaklida namoyon bo‘ldi. Matbuot, ta’lim va siyosiy
jamiyatlar orqali milliy ong keng ommalashdi. Arab ziyolilari mustaqil davlatlar
barpo etish va o‘z taqdirini o‘zi belgilash g‘oyalarini faol targ‘ib qildilar. Shu bilan
birga, Arab dunyosida milliy uyg‘onish va islohotchilik harakatlari murakkab va
ziddiyatli sharoitda rivojlandi. Birinchi jahon urushidan keyin Yevropa davlatlari
tomonidan joriy etilgan mandat tizimi arab xalqlarining siyosiy mustaqilligini
cheklab qo‘ydi. Sun’iy ravishda chizilgan chegaralar va tashqi aralashuvlar milliy
davlatlarning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qildi. Shunga qaramay, arab
uyg‘onishi zamonaviy Arab dunyosining siyosiy va mafkuraviy asoslarini yaratib
berdi. Bir so’z bilan aytganda, Arab jamiyatida milliy uyg‘onish va islohotchilik
harakatlarining shakllanishi tashqi bosim va ichki ehtiyojlar o‘zaro uyg‘unlashgan
tarixiy jarayon bo‘lib, u arab xalqlarining o‘zligini anglash, modernizatsiya va
34

mustaqillikka intilish yo‘lidagi muhim bosqich hisoblanadi. Ushbu harakatlar
keyinchalik XX asr davomida yuz bergan siyosiy jarayonlar va mustaqillik
kurashlari uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qildi. 18
Nahda tarafdorlari odatda islohotlarni qo'llab-quvvatladilar. Al-Bustani va
ash-Shidyaq "inqilobsiz islohotlarni qo'llab-quvvatlagan" bo'lsalar-da, "Frensis
Marrash va Adib Ishoq tomonidan qo'llab-quvvatlangan fikrlash yo'nalishi "
(1856–1884) "radikal va inqilobiy" edi. 1876-yilda Usmonli imperiyasi
tanzimat islohotlarining (1839–1876) eng katta yutug'i va imperiyaning brinchi
konstitutsiyaviy davrini boshlab bergan konstitutsiyani e'lon qildi. U Yevropa
boshqaruv usullaridan ilhomlanib, imperiyani G'arb kuchlari bilan tenglashtirishga
mo'ljallangan edi. Konstitutsiyaga Sulton qarshi chiqdi, uning vakolatlarini
chekladi, ammo u katta ramziy va siyosiy ahamiyatga ega edi. Parlamentarizmning
joriy etilishi Usmonlilar nazoratidagi viloyatlarda siyosiy sinfni ham yaratdi,
keyinchalik ulardan bir nechta millatchi harakatlarga, xususan, Misr millatchiligiga
rahbarlik qilgan liberal millatchi elita paydo bo'ldi. Misr millatchiligi arab
bo'lmagan bo'lib, Yevropa mustamlakachiligi va Misrning turk bosqiniga javoban
etnik Misr kimligi va tarixini ta'kidlagan. Bunga markaziy Usmonli viloyatlari va
ma'muriyatida yosh turklarning yuksalishi parallel ravishda sodir bo'ldi. Turk
hukmronligiga qarshi norozilik Sulton avtokratiyasiga qarshi norozilik
namoyishlari bilan birlashdi va asosan dunyoviy arab millatchiligi tushunchalari
Usmonli xalifaligining diniy qonuniylik da'volariga madaniy javob sifatida paydo
bo'ldi. Birinchi jahon urushidan oldingi yillarda harbiy asoslangan al-Fatat va al-
Ahd kabi turli arab millatchi maxfiy jamiyatlari paydo bo'ldi.
Arab adabiy uyg'onishi, XIX-asrda zamonaviy arab adabiyotiga o'tish, G'arb
bilan aloqalar va buyuk klassik adabiyotga yangilangan qiziqishdan ilhomlangan.
Napoleonning Misrga bostirib kirishi (1798) va keyinchalik uyerda avtonom va
g'arbcha fikrlaydigan hukmron sulolaning o'rnatilishidan so'ng, ko'plab suriyalik va
livanlik yozuvchilar Misrning erkinroq muhitini izlab, uni Uyg'onish davri
18
Marks K., Engels F. Kommunistik partiya manifesti . Moskva: Progress, 1977, 34–38-betlar.
35

markaziga aylantirdilar. Birinchi jahon urushidan keyin Usmonli imperiyasining
parchalanishi va ikkinchi jahon urushidan keyin mustaqillikka erishish ta'siri
ostida uyg'onish boshqa arab mamlakatlariga ham tarqaldi. Arab adabiyoti uchun
yangi adabiy shakllar bo'lgan roman va drama asosan XIX-asrda arab tiliga tarjima
qilingan Yevropa asarlari ta'siri ostida rivojlandi. Boshqa shakllar ko'p jihatdan
G'arb modellariga bog'liq edi, ammo qisqa hikoya, yangi she'r shakllari va esse
kabi klassik arab adabiyotida ildiz otgan.
Uyg'onish davri arab adabiyoti yo'nalishini o'zgartirishga muvaffaq
bo'lganligi, ehtimol, ikkita omilga bog'liq. Arab matbuotining paydo bo'lishi
yozuvchilikni realistik hayot tarziga aylantirdi va yozuvchilarni o'tgan asrlarning
an'anaviy, bezakli uslubidan voz kechib, kengroq o'quvchilar ommasiga yoqadigan
sodda va to'g'ridan-to'g'ri uslubga o'tishga majbur qildi. Ta'limning tarqalishi va
modernizatsiya qilinishi yangi uslublar va g'oyalarni qabul qiluvchi o'quvchilar
guruhini shakllantirishga xizmat qildi.
Bu boshqa milliy harakatlar, jumladan, Misr millatchiligi kabi ba'zi
ko'rinishlarida asosan arabistik bo'lmagan va Suriya mintaqasi kontseptsiyasi bilan
bog'liq bo'lgan Suriya millatchiligining yuksalishi bilan to'ldirildi. Oxirgi an-Nahda
davrining yana bir asosiy misoli - bu yahudiylarning Majburiy Falastinga
immigratsiyasi va natijada paydo bo'lgan Falastin partikulyarizmi tuyg'usi bilan
Suriya millatchiligidan ajralib chiqqan yangi paydo bo'lgan Falastin
millatchiligidir. Ayollar huquqlari Al-Shidyaq 1855-yilda Parijda nashr etilgan "
Oyoq ustida oyoq" asarida ayollar huquqlarini himoya qilgan. Livanlik yahudiy
yozuvchisi Ester Moyal 1890-yillar davomida o'zining "Oila" jurnalida ayollar
huquqlari haqida ko'p yozgan. Diniy sohada Jamoliddin al-Afg'oniy (1839–1897)
Islomga modernist qayta talqin berdi va Yevropa bosimiga qaramay, Pan-Islom
birdamligini targ'ib qiluvchi mustamlakachilikka qarshi ta'limot bilan dinga
sodiqlikni birlashtirdi. U shuningdek, avtoritar monarxiyalarni vakillik boshqaruvi
bilan almashtirishni qo'llab-quvvatladi va o'z davridagi Islomning dogmatizmi,
turg'unligi va buzilishi deb bilgan narsani qoraladi. Uning ta'kidlashicha, an'ana
36

(taqlid) Islom munozarasini bo'g'ib qo'ygan va dinning to'g'ri amaliyotlarini
bostirgan. Al-Afg'oniyning Islomning eski talqinlarini qayta aniqlash haqidagi
da'vosi va an'anaviy dinga qarshi dadil hujumlari 1924-yilda Usmonli
xalifaligining qulashi bilan juda katta ta'sirga ega bo'ldi. Bu Abdul Hamid II
tomonidan umumjahon musulmonlarni qo'llab-quvvatlash maqsadida vaqtincha
tiklangan Islom jamoalarining diniy ta'limoti va ijtimoiy tuzilishida bo'shliqni
yaratdi, to'satdan yo'q bo'lib ketdi. Bu musulmonlarni dinning yangi talqinlarini
izlashga va keng tarqalgan dogmalarni qayta ko'rib chiqishga majbur qildi; aynan
al-Afg'oniy ularni o'nlab yillar oldin qilishga undagan narsa. 19
Al-Afg'oniy ko'pchilikka ta'sir ko'rsatgan, ammo uning izdoshlari orasida eng
buyuklari, shubhasiz, uning shogirdi Muhammad Abduh (1849–1905) bo'lib, u
bilan qisqa muddatli islom inqilobiy jurnali " Al-Urvah al-Vusqo" ni nashr etishga
asos solgan va uning ta'limotlari Islom amaliyotini isloh qilishda ham muhim rol
o'ynagan. Al-Afg'oniy singari, Abduh an'anaviy Islom hokimiyatini axloqiy va
intellektual buzuqlikda va ummatga dinning to'g'ri qo'llanilishiga to'sqinlik qilgan
Islomning ta'limot shaklini yuklashda ayblagan. Shuning uchun u musulmonlar
qadimgi xalifalar tomonidan amalda qo'llaniladigan "haqiqiy" Islomga qaytishlari
kerakligini targ'ib qilgan, uning fikricha, bu ham oqilona, ham ilohiy ilhom bilan
yozilgan. Islom payg'ambari Muhammadning asl xabarini an'analar yoki uning
izdoshlarining noto'g'ri talqinlari aralashmasdan qo'llash, Qur'onda Xudo
tomonidan belgilangan adolatli jamiyatni avtomatik ravishda yaratadi va shu bilan
musulmon dunyosini mustamlakachilik va adolatsizliklarga qarshi turishga
undaydi.
Abduhning shogirdlari orasida suriyalik islom olimi va islohotchi Rashid
Rida (1865–1935) ham bor edi, u uning merosini davom ettirdi va adolatli Islom
hukumati konsepsiyasini kengaytirdi. Uning Islom davlati qanday tashkil etilishi
kerakligi haqidagi tezislari Musulmon Birodarlar kabi zamonaviy islomchilar
orasida ta'sirchan bo'lib qolmoqda. Pan-arabizm, millatchilik tushunchasi, madaniy
19
Toynbee A. J. A Study of History . London: Oxford University Press, 1961, 172–176-betlar.
37

va siyosiy birlikArab mamlakatlari. Uning kelib chiqishi XIX-asr oxiri va XX-asr
boshlariga borib taqaladi, o'shanda savodxonlikning oshishi Yaqin Sharq arablari
orasida madaniy va adabiy uyg'onishga (Nahda yoki an-nahda al-adabiyya nomi
bilan tanilgan) olib keldi. Bu siyosiy notinchliklarga olib keldi va aksariyat arab
davlatlarining Usmonli imperiyasidan (1918) va Yevropa kuchlaridan (XX-asrning
o'rtalariga kelib) mustaqil bo'lishiga olib keldi. Muhim voqea 1943-yilda pan-
arabist mutafakkirlar Mishel Aflaq va Salahuddin Bitar tomonidan Baas
partiyasining tashkil etilishi bo'lib, u bir nechta mamlakatlarda filiallar tashkil etdi
va Suriya va Iroqda hukmron partiyaga aylandi. Yana bir muhim voqea 1945-yilda
Arab Ligasining tashkil etilishi edi. Ikki arab davlati - Misr va Suriya o'rtasida
Birlashgan Arab Respublikasi shaklida siyosiy birlashish tajribasi (1958–61) qisqa
muddatli bo'ldi. Pan-arabizmning eng xarizmatik va samarali tarafdori Misrning
Jamol Abdul Nosir davrida u siyosiy va ijtimoiy jihatdan eng yuqori cho'qqisiga
chiqdi. Ammo Nosirning vafotidan so'ng, pan-arabizmning arab dunyosida uzoq
muddatli farovonlikni ta'minlay olmasligidan umidsizlik muqobil sifatida
islomizmning kuchayishiga olib keldi. Pan-arabizm siyosatiga ishtiyoqning
pasayishiga qaramay, Nosirdan keyin arab yetakchiligi mantiyasini egallashga
uringanlar qatorida Suriyaning Hafiz al-Assad, Iroqning Saddam Husayn va
Liviyaning Muammar al-Qaddafiy bor edi. 20
Muhammad Abduh (1849-1905) tomonidan Misrda joriy etilgan Islom
islohoti va yangilanish g'oyalarining Indoneziya va Malayziyada qanday
uzatilgani, qabul qilingani va o'zlashtirilganini aytish mumkin. Muhammad
Abduhning Janubi-Sharqiy Osiyoda uzatilishi bo'yicha avvalgi ba'zi tadqiqotlar
o'tkazilgan bo'lsa-da, ular asosan tarixiy bo'lib, epistemologik tahlilga ega emas.
Indoneziyalik va Malayziyalik islohotchilarni islohot g'oyalarini amalga oshirishga
undagan epistemologik ildizlarga ega bo'lgan Muhammad Abduhning g'oyalari va
asarlari ahamiyatsiz muhokama qilindi. Muhammad Abduhning Birlik ilohiyoti
(Risolat al-Tauhid) asarini diqqat bilan o'qib chiqish va uning g'oyalari Indoneziya
va Malayziyadagi islohot harakatlariga qanday qabul qilingani, o'zlashtirilgani va
20
Sultonov A. Jahon tarixi: Yaqin Sharq mamlakatlari . Toshkent: O‘qituvchi, 2015, 57–62-betlar.
38

ta'sir ko'rsatganini o'rganish orqali ushbu tadqiqot Xudoning birligi tushunchasi,
mustaqil fikrlashning (ijtihod) ahamiyati va yaxshi amallar orqali dunyoviy
ishlarga ijobiy qarash Indoneziya va Malayziyadagi Islom islohotlariga turlicha
ta'sir ko'rsatganini ko'rsatadi. Indoneziyada islohot g'oyalari fuqarolik jamiyatiga
asoslangan faoliyat, vositalar va institutlar orqali islohot va yangilanishni doimiy
ravishda targ'ib qiluvchi fuqarolik jamiyati tashkilotlari (FJT) tomonidan qabul
qilinadi. Aksincha, Malayziyada ular islohotlarni amalga oshirish uchun diniy
institutlar, siyosiy vositalar va davlat apparatidan foydalanadigan dinshunos
olimlar, siyosiy arboblar va davlat amaldorlari tomonidan boshqariladi.
39

XULOSA
XVII–XVIII asrlardan boshlab XIX asr oxiri – XX asr boshlariga qadar bo‘lgan
davr arab davlatlari tarixida murakkab, keskin va muhim burilishlarga boy bosqich
hisoblanadi. Ushbu davrda arab hududlari siyosiy jihatdan mustaqil davlatlar
sifatida emas, balki yirik imperiyalar va tashqi kuchlar ta’siri ostida rivojlandi.
Tadqiqot davomida arab jamiyatining siyosiy boshqaruvi, ijtimoiy-iqtisodiy
tuzilishi hamda keyinchalik yuz bergan siyosiy va madaniy o‘zgarishlar chuqur
tahlil qilindi.
XVII–XVIII asrlarda arab hududlarining asosiy qismi Usmonli imperiyasi
tarkibiga kirgan bo‘lib, bu holat arab dunyosining siyosiy rivojiga bevosita ta’sir
ko‘rsatdi. Usmonli boshqaruv tizimi markazlashgan bo‘lishiga qaramay, arab
viloyatlarida mahalliy hokimlar – vali, bey va amirlarning roli kuchli bo‘lgan.
Ayniqsa Misr, Suriya, Hijoz va Iroq hududlarida mahalliy elitalar markaziy
hokimiyatdan nisbatan mustaqil siyosat yuritgan. Bu holat bir tomondan siyosiy
barqarorlikni ta’minlagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan arab hududlarining yagona
siyosiy markaz atrofida birlashishiga to‘sqinlik qilgan. Arab jamiyatining ijtimoiy-
iqtisodiy tuzilishi ham an’anaviy xarakterga ega bo‘lib, dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo asosiy xo‘jalik shakllari sifatida saqlanib qolgan.
Jamiyat qatlamlarga bo‘lingan bo‘lib, yer egalari, ruhoniylar, savdogarlar va oddiy
dehqonlar o‘rtasida keskin ijtimoiy tafovut mavjud edi. Ushbu tuzilma iqtisodiy
taraqqiyotning sekinlashishiga, ilm-fan va texnologik yangiliklarning joriy
etilmasligiga sabab bo‘ldi. Natijada arab jamiyati Yevropa davlatlari bilan
solishtirganda iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashib bordi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlariga kelib, Yevropa davlatlarining arab
mamlakatlariga bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy ta’siri keskin kuchaydi. Buyuk
Britaniya, Fransiya va boshqa mustamlakachi davlatlar arab hududlarini xomashyo
manbai va strategik hudud sifatida ko‘ra boshladi. Misrning inglizlar tomonidan
40

egallanishi, Jazoir va Tunisning Fransiya mustamlakasiga aylanishi arab dunyosida
mustamlakachilik davrining boshlanishidan dalolat berdi. Bu jarayon mahalliy
iqtisodiyotning Yevropa manfaatlariga bo‘ysundirilishiga, siyosiy mustaqillikning
cheklanishiga olib keldi. Shu bilan birga, aynan tashqi bosim va mustamlakachilik
siyosati arab jamiyatida milliy ong va siyosiy uyg‘onish jarayonlarini tezlashtirdi.
Arab ziyolilari orasida islohotchilik harakatlari shakllanib, jamiyatni yangilash,
ta’lim tizimini rivojlantirish, diniy va ijtimoiy islohotlar o‘tkazish g‘oyalari ilgari
surildi. Jamoliddin Afg‘oniy, Muhammad Abduh kabi mutafakkirlar faoliyati arab
jamiyatida fikriy uyg‘onishning muhim omiliga aylandi. Milliy matbuot, adabiyot
va siyosiy tashkilotlar paydo bo‘lishi arab xalqlarining o‘zligini anglashida muhim
rol o‘ynadi.
Xulosa qilib aytganda, XVII–XVIII asrlarda arab davlatlari siyosiy va
iqtisodiy jihatdan turg‘unlik holatida bo‘lgan bo‘lsa, XIX asr oxiri – XX asr
boshlarida tashqi omillar ta’siri ostida keskin o‘zgarishlar davriga qadam qo‘ydi.
Bu o‘zgarishlar og‘riqli va murakkab bo‘lishiga qaramay, arab jamiyatining siyosiy
faollashuvi, milliy ongining shakllanishi va kelajakdagi mustaqillik harakatlari
uchun zamin yaratdi. Mazkur davrni o‘rganish bugungi arab dunyosidagi siyosiy
va ijtimoiy jarayonlarning tarixiy ildizlarini tushunishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Shuningdek, mazkur davrda arab hududlarining siyosiy parokandaligi va
markazlashgan milliy davlatlarning mavjud emasligi tashqi kuchlar uchun qulay
sharoit yaratib berdi. Usmonli imperiyasi tarkibida bo‘lgan arab viloyatlari
umumiy siyosiy strategiyaga ega bo‘lmaganligi sababli, Yevropa davlatlarining
bosimi oldida jipslasha olmadi. Mahalliy hokimlarning o‘z manfaatlarini ustuvor
qo‘yishi, ichki raqobat va hokimiyat uchun kurashlar arab jamiyatining umumiy
qarshilik ko‘rsatish salohiyatini yanada zaiflashtirdi. Bu holat arab dunyosining
siyosiy taqdirini asosan tashqi kuchlar belgilab berishiga olib keldi. Ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan qaralganda, an’anaviy xo‘jalik shakllarining saqlanib qolishi
uzoq muddat davomida jamiyat barqarorligini ta’minlagandek tuyulgan bo‘lsa-da,
41

tarixiy jarayonlar fonida bu holat taraqqiyotga jiddiy to‘siq bo‘lib chiqdi. Yerga
egalik tizimining eskirgan shakllari, dehqonlarning iqtisodiy jihatdan qaramligi va
soliq yukining og‘irligi keng xalq ommasining ijtimoiy noroziligini kuchaytirdi.
Shu bilan birga, hunarmandchilik va mahalliy savdoning rivojlanish darajasi
sanoatlashgan Yevropa davlatlari bilan raqobat qila olmas edi. Natijada arab
mamlakatlari asta-sekin global iqtisodiy tizimda xomashyo yetkazib beruvchi va
tayyor mahsulot iste’molchisi sifatida shakllandi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Yevropa ta’sirining kuchayishi nafaqat
siyosiy va iqtisodiy, balki madaniy va intellektual sohalarda ham sezildi. Yevropa
ta’lim tizimi, matbuot va ilmiy qarashlar arab ziyolilari orasida yangi
dunyoqarashning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Garchi bu jarayon ba’zan
an’anaviy qadriyatlar bilan ziddiyatga kirishgan bo‘lsa-da, u arab jamiyatida
tanqidiy fikrlash va islohotlarga ehtiyojni kuchaytirdi. Aynan shu davrda diniy
islohot, konstitutsiyaviy boshqaruv, milliy til va madaniyatni rivojlantirish
masalalari keng muhokama qilina boshladi. Arab milliy uyg‘onishining
shakllanishida ta’lim va matbuot alohida ahamiyat kasb etdi. Gazeta va jurnallar
orqali milliy g‘oyalar ommaga yetkazildi, tarixiy o‘zlik va umumiy arablik
tushunchasi mustahkamlandi. Ziyolilar tomonidan yozilgan asarlar jamiyatni faqat
diniy emas, balki siyosiy va ijtimoiy jihatdan ham yangilash zarurligini asoslab
berdi. Bu jarayon arab xalqlarining mustamlakachilikka bo‘lgan munosabatini
tubdan o‘zgartirib, kelgusida yuz beradigan siyosiy harakatlar uchun mafkuraviy
poydevor vazifasini o‘tadi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, arab jamiyatidagi milliy uyg‘onish jarayoni
bir xil va izchil bo‘lmagan. Ayrim hududlarda bu jarayon tezroq kechgan bo‘lsa,
boshqa mintaqalarda ijtimoiy an’analar va siyosiy cheklovlar sabab sekin
rivojlandi. Biroq umumiy jihatdan olganda, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida arab
dunyosida yuzaga kelgan islohotchilik harakatlari keyingi mustaqillik
kurashlarining asosiy mafkuraviy manbai bo‘lib xizmat qildi. Umuman olganda,
tadqiq etilgan davr arab tarixida o‘tish bosqichi sifatida baholanishi mumkin.
42

XVII–XVIII asrlardagi turg‘unlik va an’anaviy tuzilma XIX asr oxiriga kelib tub
o‘zgarishlar bilan almashdi. Garchi bu o‘zgarishlar ko‘pincha tashqi bosim ostida
yuz bergan bo‘lsa-da, ular arab jamiyatini siyosiy jihatdan uyg‘onishga, o‘z
manfaatlarini anglashga va mustaqil taraqqiyot yo‘lini izlashga majbur etdi. Shu
bois mazkur davrni chuqur o‘rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki bugungi
arab davlatlarining siyosiy va ijtimoiy muammolarini tushunishda ham muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. 21
21
Karimov Sh. Yangi davr jahon tarixi . Toshkent: Fan va texnologiya, 2018, 91–96-betlar.

43

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Marx K., Engels F. Kommunistik partiya manifesti. Moskva: Progress
nashriyoti, 1977.
2. Lapidus I. M. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University
Press, 2002.
3. Hourani A. Arabic Thought in the Liberal Age 1798–1939. Cambridge:
Cambridge University Press, 1983.
4. Cleveland W. L., Bunton M. A History of the Modern Middle East. Boulder:
Westview Press, 2016.
5. Rogan E. The Arabs: A History. New York: Basic Books, 2009.
6. Lewis B. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. New York:
Scribner, 1995.
7. Shaw S. J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge:
Cambridge University Press, 1976.
8. Gelvin J. L. The Modern Middle East: A History. Oxford: Oxford University
Press, 2018.
9. Anderson B. Imagined Communities. London: Verso, 1991.
10. Khalidi R. Arab Nationalism. New York: Columbia University Press, 1991.
11. Issawi C. An Economic History of the Middle East and North Africa. New
York: Columbia University Press, 1982.
12. Pamuk Ş. The Ottoman Empire and European Capitalism. Cambridge:
Cambridge University Press, 1987.
13. Abduh M. Islom va zamonaviylik masalalari. Qohira, 1905.
44

14. Afg‘oniy J. Isloh va uyg‘onish haqidagi qarashlar. Istanbul, 1892.
15. Gibb H. A. R. Studies on the Civilization of Islam. Princeton: Princeton
University Press, 1982.
16. Hodgson M. G. S. The Venture of Islam. Chicago: University of Chicago Press,
1974.
17. Hitti P. K. History of the Arabs. London: Macmillan, 1970.
18. Toynbee A. J. A Study of History. London: Oxford University Press, 1961.
19. Sultonov A. Jahon tarixi: Yaqin Sharq mamlakatlari. Toshkent: O‘qituvchi,
2015.
20. Karimov Sh. Yangi davr jahon tarixi. Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.
45

kurs ishi komissiyadan o'tgan Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida

Sotib olish