Asosiy vositalar kurs ishi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	143.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	18 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

KAMOLIDDIN

Ro'yxatga olish sanasi 18 Mart 2026

0 Sotish

Asosiy vositalar kurs ishi

Sotib olish

MUNDARIJA.
1. I.Kirish_____________________________________________________________ 3
2. Asosiy vositalar haqida umumiy tushuncha_______________________________ 5
3. Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati______________________ 11
4. Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati______________________ 13
5. II. Asosiy qisim_____________________________________________________ 20
6. Ijaraga olingan asosiy vositalar tushunchasi va ularning turlari____________ 20
7. Ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash va ulardan foydalanish hisobi__ 28
8. III. Xulosa._________________________________________________________ 31
9. Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati______________________ 31
10. Hisob tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar________________________ 33
11. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.____________________________________ 35

Mavzu: Ijraga olingan asosiy vositalari ta’minlash hisobi
Reja:
I.Kirish.
1. Asosiy vositalar tushunchasi.
2. Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy ahamiyati
II. Asosiy qisim .
1. Ijaraga olingan asosiy vositalar tushunchasi va ularning turlari
2. Ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash va ulardan foydalanish hisobi
III. Xulosa.
1. Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati
2. Hisob tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar
I. Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning barqaror
rivojlanishi, raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishi va xizmatlar ko'rsatishi bevosita
ularning moddiy-texnika bazasiga bog'liq. Texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida
uskunalarning ma'naviy eskirish tezlashmoqda. Bunday vaziyatda har doim ham yirik
mablag'lar sarflab yangi asosiy vositalarni sotib olish o'zini oqlamaydi. Shu sababli, asosiy
vositalarni ijaraga (shu jumladan lizingga) olish xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun
kapitalni tejash, risklarni kamaytirish va ishlab chiqarishni tezkor modernizatsiya qilishning
eng maqbul iqtisodiy vositasi hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyatini ochib
berish, ularning korxona moliyaviy holatiga ta'sirini tahlil qilish va bu borada O'zbekiston
iqtisodiyotidagi amaliyotni takomillashtirish bo'yicha ilmiy-amaliy xulosalar ishlab
chiqishdir
Kurs ishining vazifalari:
 Asosiy vositalar va ularni ijaraga olishning iqtisodiy zaruriyatini o'rganish;
 Operativ va moliyaviy ijara (lizing) o'rtasidagi farqlar va ularning o'ziga xos
xususiyatlarini yoritish;

 Ijaraga olingan aktivlarning buxgalteriya va soliq hisobidagi o'rnini tahlil qilish;
 Ijaraning korxona rentabelligi va moliyaviy barqarorligiga ta'sirini baholash;
 O'zbekistonda lizing xizmatlari bozorini rivojlantirish bo'yicha takliflar ishlab chiqish.
Obyekti va predmeti: Kurs ishining obyekti sifatida asosiy vositalarni ijaraga oluvchi
xo'jalik subyektlari olingan bo'lsa, predmeti – ijaraga olingan asosiy vositalarni boshqarish
jarayonida yuzaga keladigan moliyaviy-iqtisodiy munosabatlar hisoblanadi. Asosiy vositalar
– ishlab chiqarish jarayonida uzoq vaqt ishtirok etib, o'z shaklini o'zgartirmagan holda,
qiymatini ishlab chiqarilayotgan mahsulotga (ishga, xizmatga) asta-sekin, amortizatsiya
ajratmalari ko'rinishida o'tkazib boradigan mehnat vositalaridir. Ularga binolar, inshootlar,
mashina va uskunalar, transport vositalari kiradi. Iqtisodiy faoliyatda asosiy vositalarni
ijaraga olish mulk huquqi va undan foydalanish huquqining bir-biridan ajralishi asosida
yuzaga keladi. Iqtisodiyot nazariyasida ta'kidlanishicha, daromadni mulkning o'zi emas, balki
undan samarali foydalanish keltiradi. Shu sababli korxonalar o'z aylanma mablag'larini yirik
sarmoyaviy xarajatlarga muzlatib qo'ymaslik maqsadida ijara mexanizmidan keng
foydalanadilar.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatini samarali tashkil etish va
ularning ishlab chiqarish quvvatini oshirishda asosiy vositalarning o‘rni juda katta
hisoblanadi. Asosiy vositalar korxonaning moddiy texnik bazasini tashkil etib, ishlab
chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi. Shu sababli asosiy vositalarni to‘g‘ri
boshqarish, ulardan samarali foydalanish hamda ularning hisobini aniq yuritish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ko‘pgina korxonalar o‘z faoliyatini kengaytirish yoki ishlab chiqarish
quvvatini oshirish maqsadida yangi asosiy vositalarni sotib olish o‘rniga ularni ijaraga olish
usulidan foydalanadilar. Ijara munosabatlari korxonaga katta miqdorda mablag‘
sarflamasdan turib zarur bo‘lgan ishlab chiqarish vositalaridan foydalanish imkonini beradi.
Bu esa korxonaning moliyaviy barqarorligini saqlashga va ishlab chiqarishni tezroq yo‘lga
qo‘yishga yordam beradi. Ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq hisob jarayonlari
buxgalteriya hisobi tizimida alohida ahamiyatga ega. Chunki ijaraga olingan vositalarni
hisobga olish, ularni saqlash, ta’mirlash va ulardan foydalanish bilan bog‘liq xarajatlarni
to‘g‘ri aks ettirish korxonaning moliyaviy natijalariga bevosita ta’sir qiladi. Shuningdek,
ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga olishda amaldagi qonunchilik va buxgalteriya

hisobi standartlariga amal qilish talab etiladi. Bugungi kunda korxonalarda asosiy
vositalarni ijaraga olish jarayoni keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa ishlab chiqarish, transport,
qurilish va xizmat ko‘rsatish sohalarida ijaraga olingan texnika va uskunalar muhim rol
o‘ynaydi. Bu esa ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga olish tizimini yanada
takomillashtirishni talab qiladi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi ijaraga olingan asosiy
vositalarni ta’minlash hisobining nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishdan iboratdir.
Shuningdek, ushbu kurs ishida ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga olish tartibi, ularni
ta’minlash va ulardan foydalanish jarayonlari hamda ushbu jarayonda yuzaga keladigan
xarajatlar hisobini tahlil qilish ko‘zda tutilgan.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
1. ijaraga olingan asosiy vositalar tushunchasini o‘rganish;
2. ularning turlari va iqtisodiy ahamiyatini tahlil qilish;
3. ijaraga olingan asosiy vositalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish tartibini ko‘rib
chiqish;
4. ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash va ulardan foydalanish bilan bog‘liq
xarajatlarni o‘rganish;
5. ushbu sohada mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqish.
Mazkur kurs ishining obyekti sifatida korxonalarda ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini
yuritish jarayoni tanlangan. Tadqiqot predmeti esa ijaraga olingan asosiy vositalarni
ta’minlash va ulardan foydalanish bilan bog‘liq buxgalteriya hisobi munosabatlaridan
iborat. Kurs ishini yozishda iqtisodiy adabiyotlar, ilmiy maqolalar, o‘quv qo‘llanmalar
hamda amaldagi buxgalteriya hisobi me’yoriy hujjatlaridan foydalanildi. Bozor iqtisodiyoti
sharoitida korxonalar o‘z faoliyatini samarali tashkil etish uchun turli xil moddiy
resurslardan foydalanadi. Ushbu resurslar ichida asosiy vositalar alohida o‘rin egallaydi.
Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish jarayonida uzoq muddat davomida
foydalaniladigan, o‘zining tabiiy shaklini saqlab qoladigan va qiymatini ishlab
chiqarilayotgan mahsulot yoki xizmatlar tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazib boradigan
moddiy aktivlar hisoblanadi.
Asosiy vositalar haqida umumiy tushuncha

Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatini samarali tashkil etish va ishlab chiqarish
jarayonining uzluksizligini ta’minlashda asosiy vositalarning o‘rni juda muhim hisoblanadi.
Asosiy vositalar korxonaning moddiy texnik bazasini tashkil etib, ishlab chiqarish
jarayonida uzoq muddat davomida foydalaniladigan hamda o‘z qiymatini ishlab
chiqarilayotgan mahsulot yoki xizmatlar tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazib boradigan
moddiy aktivlar hisoblanadi. Asosiy vositalar har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning
faoliyatini yuritishda muhim omillardan biri hisoblanadi. Korxona o‘z ishlab chiqarish
faoliyatini amalga oshirish uchun bino, inshoot, mashina va uskunalar, transport vositalari
hamda turli xil ishlab chiqarish jihozlaridan foydalanadi. Ushbu vositalar korxonaning
ishlab chiqarish salohiyatini belgilaydi va uning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi. Asosiy vositalarning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, ular uzoq muddat
davomida foydalaniladi. Odatda asosiy vositalarning xizmat muddati bir yildan ortiq
bo‘ladi. Bundan tashqari, ular ishlab chiqarish jarayonida o‘zining tabiiy shaklini saqlab
qoladi va asta-sekin eskirib boradi. Shu sababli asosiy vositalarning qiymati amortizatsiya
orqali mahsulot tannarxiga o‘tkaziladi. Amortizatsiya jarayoni asosiy vositalarning
qiymatini ularning xizmat muddati davomida bosqichma-bosqich taqsimlashni anglatadi.
Bu jarayon korxonaning moliyaviy hisobotida asosiy vositalarning haqiqiy qiymatini aks
ettirish hamda ularni yangilash uchun zarur mablag‘larni shakllantirishga yordam beradi.
Shu sababli amortizatsiya hisobini to‘g‘ri yuritish korxonaning moliyaviy barqarorligi
uchun muhim ahamiyatga ega. Asosiy vositalar turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Ularni
iqtisodiy mazmuniga ko‘ra ishlab chiqarish asosiy vositalari va noishlab chiqarish asosiy
vositalariga bo‘lish mumkin. Ishlab chiqarish asosiy vositalari bevosita ishlab chiqarish
jarayonida qatnashadi va mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishda foydalaniladi.
Masalan, ishlab chiqarish uskunalari, stanoklar, transport vositalari shular jumlasiga kiradi.
Noishlab chiqarish asosiy vositalari esa ishlab chiqarish jarayonida bevosita qatnashmaydi,
ammo korxona faoliyatini tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ma’muriy binolar,
ijtimoiy obyektlar, dam olish maskanlari va boshqa shu kabi vositalar noishlab chiqarish
asosiy vositalari hisoblanadi. Asosiy vositalarni shakllantirishning bir necha manbalari
mavjud. Korxonalar asosiy vositalarni sotib olish, qurish, hadya sifatida olish yoki ijaraga
olish orqali o‘z moddiy texnik bazasini kengaytirishi mumkin. Ayniqsa bozor iqtisodiyoti
sharoitida asosiy vositalarni ijaraga olish usuli keng tarqalgan hisoblanadi. Bu usul
korxonalarga katta miqdordagi mablag‘ sarflamasdan turib zarur ishlab chiqarish

vositalaridan foydalanish imkonini beradi. Korxonalar uchun asosiy vositalardan samarali
foydalanish juda muhim hisoblanadi. Chunki asosiy vositalarning samaradorligi
korxonaning ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar
asosiy vositalardan to‘g‘ri foydalanilsa, ishlab chiqarish hajmi oshadi, mahsulot tannarxi
kamayadi va korxonaning foydasi ortadi. Bundan tashqari, asosiy vositalarning texnik
holatini muntazam ravishda nazorat qilib borish ham muhim ahamiyatga ega. Chunki asosiy
vositalar vaqt o‘tishi bilan eskiradi va ta’mirlash yoki modernizatsiya qilishni talab qiladi.
Agar asosiy vositalar o‘z vaqtida ta’mirlanmasa, ishlab chiqarish jarayonida turli
nosozliklar yuzaga kelishi mumkin. Asosiy vositalarning hisobini to‘g‘ri yuritish
buxgalteriya hisobi tizimining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Buxgalteriya hisobida
asosiy vositalarning kelib tushishi, harakati, ta’mirlanishi hamda chiqarilishi to‘g‘risidagi
ma’lumotlar to‘liq va aniq aks ettirilishi kerak. Bu esa korxona rahbariyatiga asosiy
vositalardan foydalanish samaradorligini tahlil qilish imkonini beradi. Bugungi kunda
korxonalarda asosiy vositalarni boshqarish tizimini takomillashtirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonini
avtomatlashtirish hamda yangi texnikalarni qo‘llash orqali korxonalar o‘z ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga intilmoqda. Bunda asosiy vositalarning roli yanada ortib
bormoqda. Shu sababli asosiy vositalarni to‘g‘ri boshqarish, ularning hisobini aniq yuritish
hamda ulardan samarali foydalanish korxona faoliyatining muhim shartlaridan biri
hisoblanadi. Ayniqsa ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga olish va ulardan foydalanish
jarayonini to‘g‘ri tashkil etish korxonaning moliyaviy natijalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Asosiy vositalar har qanday korxona yoki tashkilot faoliyatining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ular ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, mahsulot ishlab chiqarish hajmini
oshirish va xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Asosiy vositalarsiz
ishlab chiqarish faoliyatini tasavvur qilish qiyin, chunki ular korxonaning moddiy texnik
bazasini tashkil etadi. Korxona faoliyatida asosiy vositalarning mavjudligi uning ishlab
chiqarish salohiyatini belgilaydi. Masalan, zamonaviy texnika va uskunalarga ega bo‘lgan
korxonalar yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa
korxonaning raqobatbardoshligini oshiradi hamda bozor iqtisodiyoti sharoitida
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishiga yordam beradi. Asosiy vositalar uzoq muddat davomida
foydalaniladigan moddiy aktivlar bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonida bir necha yil
davomida xizmat qiladi. Ular ishlab chiqarish jarayonida o‘zining tabiiy shaklini saqlab

qoladi va asta-sekin eskirib boradi. Shu sababli asosiy vositalarning qiymati amortizatsiya
orqali mahsulot tannarxiga o‘tkaziladi. Korxona faoliyatida asosiy vositalardan samarali
foydalanish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Agar asosiy vositalardan to‘g‘ri
foydalanilmasa yoki ular bekor turib qolsa, korxona iqtisodiy zarar ko‘rishi mumkin. Shu
sababli asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini oshirish masalasi doimo dolzarb
hisoblanadi.
Asosiy vositalardan samarali foydalanish uchun ularning texnik holatini muntazam ravishda
nazorat qilish zarur. Chunki asosiy vositalar vaqt o‘tishi bilan eskiradi va ularni ta’mirlash
yoki yangilash talab etiladi. Agar asosiy vositalar o‘z vaqtida ta’mirlanmasa, ishlab
chiqarish jarayonida uzilishlar yuzaga kelishi mumkin. Asosiy vositalarning samaradorligi
ko‘p jihatdan ularning texnik darajasiga ham bog‘liq. Zamonaviy texnika va uskunalardan
foydalanish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, mehnat unumdorligini ko‘paytiradi
hamda mahsulot sifatini yaxshilaydi. Shu sababli ko‘plab korxonalar ishlab chiqarish
jarayonida yangi texnologiyalarni joriy etishga intilmoqda. Korxonalar o‘z faoliyatini
rivojlantirish jarayonida asosiy vositalarni modernizatsiya qilish yoki yangilashga ham katta
e’tibor qaratadi. Modernizatsiya jarayoni asosiy vositalarning texnik imkoniyatlarini
oshirishga yordam beradi. Bu esa ishlab chiqarish jarayonini yanada samarali tashkil etish
imkonini yaratadi. Asosiy vositalarning yana bir muhim jihati shundaki, ular korxonaning
moliyaviy ko‘rsatkichlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, asosiy vositalarning
qiymati korxonaning balansida aks ettiriladi va uning moliyaviy holatini baholashda muhim
rol o‘ynaydi. Buxgalteriya hisobida asosiy vositalarni hisobga olish jarayoni juda muhim
hisoblanadi. Chunki asosiy vositalarning kelib tushishi, harakati, ta’mirlanishi va
chiqarilishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar aniq aks ettirilishi kerak. Bu ma’lumotlar asosida
korxona rahbariyati asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini tahlil qilishi mumkin.
Asosiy vositalarning hisobini yuritishda maxsus hujjatlardan foydalaniladi. Masalan, asosiy
vositalarni qabul qilish dalolatnomasi, inventar kartochkalar, ta’mirlash hujjatlari va boshqa
shu kabi hujjatlar asosiy vositalar harakatini nazorat qilishga yordam beradi. Korxonada
asosiy vositalarni inventarizatsiya qilish ham muhim jarayon hisoblanadi. Inventarizatsiya
jarayonida asosiy vositalarning haqiqiy mavjudligi tekshiriladi hamda buxgalteriya hisobi
ma’lumotlari bilan solishtiriladi. Bu jarayon asosiy vositalarni saqlash va ulardan
foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirishga yordam beradi. Shuningdek, asosiy

vositalarning eskirish darajasini aniqlash ham muhim hisoblanadi. Eskirish darajasi asosiy
vositalarning qanchalik darajada foydalanilganligini ko‘rsatadi. Agar eskirish darajasi
yuqori bo‘lsa, asosiy vositalarni yangilash yoki modernizatsiya qilish zarur bo‘ladi. Hozirgi
kunda ko‘plab korxonalar asosiy vositalarni boshqarish tizimini takomillashtirishga katta
e’tibor qaratmoqda. Zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali asosiy
vositalarni hisobga olish jarayoni ancha qulaylashdi. Bu esa buxgalteriya hisobining
aniqligini oshirishga yordam bermoqda. Asosiy vositalarni samarali boshqarish
korxonaning iqtisodiy rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Chunki asosiy vositalar
ishlab chiqarish jarayonining asosiy elementlaridan biri bo‘lib, ular orqali mahsulot ishlab
chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish amalga oshiriladi. Shunday qilib, asosiy vositalar korxona
faoliyatida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan moddiy resurslar hisoblanadi. Ular korxonaning
ishlab chiqarish quvvatini belgilaydi, iqtisodiy samaradorligini oshiradi hamda bozor
sharoitida raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Shu sababli asosiy vositalarni to‘g‘ri
boshqarish, ularning hisobini aniq yuritish hamda ulardan samarali foydalanish har bir
korxona uchun muhim vazifa hisoblanadi.
Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish jarayonida uzoq muddat davomida
foydalaniladigan moddiy aktivlari hisoblanadi. Ular korxonaning ishlab chiqarish quvvatini
belgilaydi hamda mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonining asosiy
moddiy bazasini tashkil etadi. Shu sababli asosiy vositalarning tarkibi va ulardan
foydalanish darajasi korxonaning iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Korxonalar faoliyatida asosiy vositalarning tarkibi turlicha bo‘lishi mumkin. Bu
korxonaning faoliyat turi, ishlab chiqarish yo‘nalishi hamda texnologik jarayonlarning
xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, sanoat korxonalarida mashina va uskunalar asosiy
vositalarning katta qismini tashkil etsa, xizmat ko‘rsatish sohasida bino va ofis jihozlari
muhim o‘rin egallaydi. Asosiy vositalar iqtisodiy mazmuniga ko‘ra bir nechta guruhlarga
bo‘linadi. Eng avvalo ular ishlab chiqarish asosiy vositalari va noishlab chiqarish asosiy
vositalariga ajratiladi. Ishlab chiqarish asosiy vositalari mahsulot ishlab chiqarish
jarayonida bevosita qatnashadi. Masalan, stanoklar, ishlab chiqarish uskunalari, transport
vositalari va boshqa texnik vositalar shular jumlasiga kiradi. Noishlab chiqarish asosiy
vositalari esa ishlab chiqarish jarayonida bevosita qatnashmaydi, biroq korxona faoliyatini
tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ma’muriy binolar, dam olish maskanlari,

ijtimoiy obyektlar hamda turli xizmat ko‘rsatish binolari noishlab chiqarish asosiy vositalari
hisoblanadi. Asosiy vositalarni tasniflashda yana boshqa mezonlardan ham foydalaniladi.
Masalan, ular funksional vazifasiga ko‘ra bino va inshootlar, mashina va uskunalar,
transport vositalari, ishlab chiqarish inventarlari hamda boshqa asosiy vositalarga bo‘linadi.
Ushbu tasniflash korxonada asosiy vositalarni hisobga olish va boshqarishni osonlashtiradi.
Bino va inshootlar korxonaning ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan asosiy obyektlar hisoblanadi. Bular ishlab chiqarish sexlari, omborxonalar,
ma’muriy binolar, laboratoriyalar va boshqa turli xil binolarni o‘z ichiga oladi. Ushbu
obyektlar ishlab chiqarish jarayonini tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. Mashina va
uskunalar esa ishlab chiqarish jarayonining eng muhim elementlaridan biri hisoblanadi.
Ular yordamida xom ashyo qayta ishlanadi, mahsulot ishlab chiqariladi hamda turli
texnologik operatsiyalar bajariladi. Zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan uskunalar
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi hamda mahsulot sifatini yaxshilaydi. Transport
vositalari ham asosiy vositalarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular xom ashyo,
materiallar hamda tayyor mahsulotlarni tashish jarayonida qo‘llaniladi. Transport vositalari
korxonaning logistika tizimini samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Asosiy
vositalarning yana bir muhim guruhi ishlab chiqarish inventarlari hisoblanadi. Bularga turli
xil ish qurollari, mebel jihozlari, ishlab chiqarish jihozlari hamda boshqa yordamchi
vositalar kiradi. Ushbu inventarlar ishlab chiqarish jarayonini qulay va samarali tashkil
etishga yordam beradi. Korxonada asosiy vositalardan samarali foydalanish muhim
iqtisodiy masalalardan biri hisoblanadi. Chunki asosiy vositalardan foydalanish darajasi
korxonaning ishlab chiqarish hajmi hamda moliyaviy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Agar asosiy vositalar to‘liq quvvat bilan ishlatilsa, korxonaning ishlab chiqarish
samaradorligi oshadi. Asosiy vositalardan samarali foydalanish ko‘plab omillarga bog‘liq.
Avvalo, ularning texnik holati muhim ahamiyatga ega. Agar asosiy vositalar zamonaviy va
texnik jihatdan yaxshi holatda bo‘lsa, ishlab chiqarish jarayoni samarali amalga oshiriladi.
Shu sababli asosiy vositalarni muntazam ravishda ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatish
zarur. Bundan tashqari, asosiy vositalardan foydalanish samaradorligi ularning to‘g‘ri
boshqarilishiga ham bog‘liq. Korxona rahbariyati asosiy vositalardan foydalanishni doimiy
ravishda tahlil qilib borishi kerak. Bu orqali bekor turib qolayotgan uskunalarni aniqlash
hamda ularni samarali ishlatish imkoniyati yaratiladi. Asosiy vositalarni boshqarish
jarayonida ularni modernizatsiya qilish ham muhim hisoblanadi. Modernizatsiya jarayoni

asosiy vositalarning texnik imkoniyatlarini kengaytirish hamda ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali
korxonalar o‘z ishlab chiqarish jarayonini yanada rivojlantirishi mumkin. Korxonalarda
asosiy vositalarni yangilash jarayoni ham muhim hisoblanadi. Chunki vaqt o‘tishi bilan
asosiy vositalar eskiradi va ularning samaradorligi kamayadi. Shu sababli korxonalar yangi
texnika va uskunalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish jarayonini takomillashtiradi.
Asosiy vositalarni hisobga olish buxgalteriya hisobining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Buxgalteriya hisobida asosiy vositalarning kelib tushishi, harakati,
ta’mirlanishi hamda chiqarilishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar to‘liq aks ettiriladi. Bu
ma’lumotlar asosida korxona rahbariyati asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini
baholashi mumkin. Shuningdek, asosiy vositalarni inventarizatsiya qilish ham muhim
hisoblanadi. Inventarizatsiya jarayonida asosiy vositalarning haqiqiy mavjudligi tekshiriladi
hamda buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan solishtiriladi. Bu esa asosiy vositalarning
saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga yordam beradi. Asosiy vositalardan foydalanish
samaradorligini oshirish korxonaning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar
asosiy vositalar samarali ishlatilsa, ishlab chiqarish hajmi oshadi, mahsulot tannarxi
kamayadi hamda korxonaning foydasi ortadi. Shunday qilib, asosiy vositalar korxona
faoliyatida muhim o‘rin egallaydi. Ular ishlab chiqarish jarayonining moddiy asosini tashkil
etadi hamda korxonaning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli
asosiy vositalarni to‘g‘ri boshqarish, ularning hisobini aniq yuritish hamda ulardan samarali
foydalanish har bir korxona uchun muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatini samarali tashkil etish va ishlab chiqarish
jarayonini uzluksiz amalga oshirish uchun moddiy resurslardan oqilona foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu resurslar ichida asosiy vositalar alohida o‘rin tutadi. Asosiy
vositalar korxonaning ishlab chiqarish quvvatini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib,
ular uzoq muddat davomida foydalaniladigan moddiy aktivlar hisoblanadi. Hozirgi kunda
ko‘plab korxonalar ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish, yangi texnologiyalarni joriy
etish hamda zamonaviy texnika va uskunalardan foydalanish maqsadida asosiy vositalarni
ijaraga olish amaliyotidan keng foydalanmoqda. Ijaraga olingan asosiy vositalar
korxonalarga katta miqdordagi kapital mablag‘ sarflamasdan turib ishlab chiqarish

faoliyatini yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Shu sababli ijara munosabatlari iqtisodiy
faoliyatda muhim o‘rin egallaydi. Ijaraga olingan asosiy vositalar deganda korxona
tomonidan boshqa bir yuridik yoki jismoniy shaxsdan ma’lum muddatga shartnoma asosida
foydalanish uchun olingan moddiy aktivlar tushuniladi. Bunda asosiy vositalarning egalik
huquqi ijaraga beruvchi tomonda saqlanib qoladi, foydalanish huquqi esa ijaraga oluvchi
tomonga o‘tadi. Ijara munosabatlari ikki tomon o‘rtasida tuzilgan shartnoma orqali tartibga
solinadi. Ijaraning iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, korxona zarur ishlab chiqarish
vositalaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi, biroq ularni sotib olish uchun katta
miqdordagi mablag‘ sarflashga ehtiyoj qolmaydi. Bu esa korxonaning moliyaviy
resurslaridan samarali foydalanish imkoniyatini yaratadi. Ijaraga olingan asosiy
vositalardan foydalanish ayniqsa kichik biznes subyektlari uchun muhim ahamiyatga ega.
Chunki yangi tashkil etilgan korxonalar ko‘pincha yetarli moliyaviy resurslarga ega
bo‘lmaydi. Shu sababli ular ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish uchun zarur texnika va
uskunalarni ijaraga olish orqali faoliyatini boshlaydi.
Ijaraga olingan asosiy vositalarning turlari
Ijaraga olingan asosiy vositalar iqtisodiy mazmuniga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi.
Amaliyotda eng ko‘p uchraydigan ijara turlari operatsion ijara va moliyaviy ijara
hisoblanadi. Operatsion ijara qisqa yoki o‘rta muddatga mo‘ljallangan ijara turi bo‘lib,
bunda asosiy vosita ijaraga beruvchi balansida hisobga olinadi. Ijaraga oluvchi esa ushbu
vositadan vaqtincha foydalanadi va buning evaziga ijara to‘lovlarini amalga oshiradi. Ijara
muddati tugagach, asosiy vosita egasiga qaytariladi. Moliyaviy ijara esa uzoq muddatli ijara
turi bo‘lib, u ko‘pincha lizing deb ham ataladi. Bunda asosiy vosita uzoq muddat davomida
ijaraga beriladi va ijara to‘lovlari orqali uning qiymati bosqichma-bosqich qoplanadi.
Ko‘pincha ijara muddati tugagach asosiy vosita ijaraga oluvchining mulkiga o‘tadi.
Moliyaviy ijara ishlab chiqarish jarayonida qimmatbaho texnika va uskunalardan
foydalanish imkoniyatini yaratadi. Bu ayniqsa sanoat korxonalari uchun muhim
hisoblanadi.
Ijaraga olingan asosiy vositalarni buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirish korxonaning
moliyaviy hisobotining aniqligi uchun muhim ahamiyatga ega. Buxgalteriya hisobida
ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga olish tartibi amaldagi buxgalteriya hisobi

standartlari asosida amalga oshiriladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar korxonaga qabul
qilinganda tegishli hujjatlar asosida rasmiylashtiriladi. Bunda asosiy vositani qabul qilish
dalolatnomasi tuziladi hamda u buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. Ushbu hujjat asosida
asosiy vosita hisobga olinadi va unga inventar raqami beriladi. Buxgalteriya hisobida
ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq operatsiyalar alohida hisobvaraqlarda aks
ettiriladi. Bu esa korxonada ijaraga olingan asosiy vositalar harakatini nazorat qilish
imkonini beradi. Shuningdek, ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq xarajatlar ham
buxgalteriya hisobida alohida aks ettiriladi. Masalan, ijara to‘lovlari, texnik xizmat
ko‘rsatish xarajatlari hamda ta’mirlash xarajatlari tegishli hisobvaraqlarda hisobga olinadi.
Ijaraga olingan asosiy vositalardan samarali foydalanish uchun ularni muntazam ravishda
ta’minlash va texnik xizmat ko‘rsatish zarur. Asosiy vositalarning texnik holati ishlab
chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Texnik xizmat
ko‘rsatish jarayoni asosiy vositalarning normal ishlashini ta’minlashga qaratilgan chora-
tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon davomida uskunalar tekshiriladi, zarur bo‘lsa
ta’mirlanadi hamda ularning ishlash qobiliyati tiklanadi. Asosiy vositalarga o‘z vaqtida
texnik xizmat ko‘rsatish ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
nosozliklarning oldini oladi. Bu esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yordam
beradi. Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish jarayonida turli xil xarajatlar yuzaga
keladi. Ushbu xarajatlarga ijara to‘lovlari, texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari, ta’mirlash
xarajatlari hamda boshqa ekspluatatsiya xarajatlari kiradi. Ijara to‘lovlari ijaraga oluvchi
korxona tomonidan ijaraga beruvchiga shartnoma asosida to‘lanadi. Ushbu to‘lovlar
korxonaning ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga kiritiladi va buxgalteriya hisobida tegishli
tartibda aks ettiriladi. Shuningdek, asosiy vositalarga texnik xizmat ko‘rsatish ham ma’lum
xarajatlarni talab qiladi. Bu xarajatlar uskunalarni ta’mirlash, ehtiyot qismlar sotib olish
hamda texnik xizmat ko‘rsatish ishlarini bajarish bilan bog‘liq bo‘ladi. Ushbu xarajatlarni
to‘g‘ri hisobga olish korxonaning moliyaviy natijalarini aniq belgilash imkonini beradi.
Ijaraga olingan asosiy vositalardan samarali foydalanish korxonaning iqtisodiy
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Agar asosiy vositalardan samarali foydalanilsa, ishlab
chiqarish hajmi oshadi hamda korxonaning foydasi ortadi. Asosiy vositalardan foydalanish
samaradorligini oshirish uchun ularning texnik holatini muntazam ravishda nazorat qilish
zarur. Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish ham ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Korxonalar ijaraga olingan asosiy vositalardan

foydalanish samaradorligini oshirish maqsadida ishlab chiqarish jarayonini
takomillashtirishga alohida e’tibor qaratadi. Bu esa korxonaning raqobatbardoshligini
oshirishga xizmat qiladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar korxonalar faoliyatida muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish va rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Ijara munosabatlari korxonalarga katta miqdordagi kapital mablag‘
sarflamasdan turib zarur texnika va uskunalardan foydalanish imkoniyatini yaratadi.
Buxgalteriya hisobida ijaraga olingan asosiy vositalarni to‘g‘ri aks ettirish hamda ular bilan
bog‘liq xarajatlarni aniq hisobga olish korxonaning moliyaviy natijalarini to‘g‘ri baholash
imkonini beradi. Shu sababli ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini takomillashtirish
korxonalar faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
2. Ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida yangi iqtisodiy munosabatlarni ishlab chiqish va uni
amalda keng joriy etish muhim axamiyat kasb etadi.[2] Respublikamizda ijtimoiy
yo’naltirlgan bozor iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan iqtisodiy islohotlarning jadal
tarzda amalga oshirilishi, oldingi hukmron bo’lgan davlat mulki o’rniga mulkchilikning
nodavlat shakllari egallashi, o’z navbatida mulk egalariga ham erkinlik yaratib berdiki,
mulk egalari mulkka egalik qilish, ulardan foydalanish hamda tasarruf etish huquqiga ega
bo’ldilar. Davlatning islohotlar dasturi qisqa muddat ichida makroiqtisodiy vaziyatning
barqarorlashuviga, sanoat ishlab chiqarishi hajmining ortishiga, inflyatsiya darajasi
pasayishiga, hayotiy muhim masalalar turlari bo’yicha iqtisodiy mustaqillikka erishishga
imkon berdi. Tashkilot faoliyatining muhim sharti asosiy vositalarning mavjudligi
hisoblanadi. Asosiy vositalarni hisobga olishning asosiy vazifalaridan biri ular haqida to liq,ʻ
adolatli va ishonchli axborot berishdir. Biroq, asosiy vositalar to g risidagi moliyaviy
ʻ ʻ
hisobotlarda mavjud bo lgan ma lumotlar qonunchilikning nomukammalligi va undagi
ʻ ʼ
doimiy o zgarishlar tufayli har doim ham shunday emas, shuning uchun asosiy vositalar
ʻ
keyingi tadqiqotlarni talab qiladi. Asosiy vositalar har bir tashkilotda ishlab chiqarishning
muhim tarkibiy qismlaridan biri bo lib, ularning holati bevosita, shuningdek samarali
ʻ
foydalanish tashkilot faoliyatining yakuniy natijalariga ta sir qiladi. O z navbatida, asosiy
ʼ ʻ
vositalar hisobini tashkil etish mashina, uskunalar va ishlab chiqarish maydonlaridan
samarali foydalanishga yordam beradi.

Korxonaning samaradorlik darajasi ko plab omillarga, shu jumladan ishlab chiqarishʻ
kuchlarining asosiy elementi bo lgan va ularning rivojlanishini belgilaydigan mehnat va
ʻ
moddiy sharoitlar bilan jihozlash darajasiga bog liq. Buxgalteriya hisobi tomonidan alohida
ʻ
obyekt sifatida ajratilgan tashkilotning asosiy vositalari deb yuritiladi. Asosiy vositalar
tushunchasi turli tomondan tavsiflanishi mumkin. Keling, "asosiy vositalar"
tushunchasining talqinini turli mualliflar nuqtayi nazaridan 1-jadvalda ko rib chiqamiz.
ʻ
Kompaniya balansida qayd etilgan asosiy vositalar faol va passiv mehnat vositalariga
bo linadi. Asosiy vositalarning faol qismiga mashina va uskunalar, ishlab chiqarish va
ʻ
maishiy inventarlar, passiv qismiga esa transport vositalari, binolar, inshootlar, yo llar va
ʻ
boshqalar kiradi. Boshqacha qilib aytganda, asosiy vositalarning passiv qismi ishlab
chiqarish jarayonining normal borishini ta minlaydi va asosiy vositalarning faol qismi bu
ʼ
jarayonning mehnat vositasidir. Asosiy vositalar fondini shakllantirishda ularning
tuzilishining optimalligiga rioya qilish-asosiy vositalarning passiv qismining optimal talab
qilinadigan miqdorga nisbatan ortiqcha o sishining oldini olish kerak. Xizmat ko’rsatish
ʻ
sohasi korxonalarida asosiy vositalar quyidagi turlarga bo linadi: - inshoatlar, omborlar,
ʻ
pavilonlarni o z ichiga olgan binolar; - kirish yo llari, platformalar va boshqalarni o z
ʻ ʻ ʻ
ichiga olgan tuzilmalar; - elektr energiyasi, gaz tarmoqlari, suv ta minoti tarmoqlari, barcha
ʼ
turdagi kommunikatsiyalarni uzatish uchun mo ljallangan obyektlarni o z ichiga oluvchi
ʻ ʻ
uzatish qurilmalari va boshqalar; - mashina va uskunalar - bu asosiy vositalar guruhiga
kompyuter texnikasi, terminallar kiradi; - odamlar va tovarlarni ko chirish vositalarini o z
ʻ ʻ
ichiga olgan transport vositalari; - pechlar, sovutgich qurilmalari, o lchov asboblari va
ʻ
boshqalar kiradi. - stollar, vitrinalar, ofis mebellari va boshqalarni o z ichiga olgan
ʻ
inventarizatsiya va aksessuarlar; - boshqa asosiy vositalar-yuqorida bayon etilgan
guruhlarda aks ettirilmagan asosiy vositalar kiradi.
Asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati to g risida ko plab fikrlar mavjud, ammo ularning
ʻ ʻ ʻ
barchasi asosiy vositalarni uzoq vaqt davomida asl ko rinishini saqlab, ishlab chiqarish
ʻ
jarayonida bir necha bor ishlatiladigan mehnat vositasi sifatida aniqlashga qaratiladi.[14]
Ishlab chiqarish jarayoni va tashqi muhit ta siri ostida asosiy vositalarning eskirishi va
ʼ
boshlang ich tannarxning butun foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya natijasida
ʻ
ishlab chiqarilgan mahsulotlarga o tkazilishi kuzatiladi. Buxgalteriya hisobi uchun asosiy
ʻ
vositalar turli mezonlarga muvofiq tasniflanadi. Tashkilotning asosiy fondlari tarkibi va

maqsadi jihatidan xilma-xildir. Asosiy vositalar hisobini tashkil qilish uchun ular turi,
maqsadi, bo linmalari, maqsadi va foydalanish va egalik qilish darajasi bo yichaʻ ʻ
tasniflanishi kerak (1-rasm).
1-rasm. Asosiy vositalarning tasnifi
Muayyan obyektning ma lum bir guruhga muvofiqligi ma lum texnik hujjatlarga
ʼ ʼ
muvofiq belgilanadi. Asosiy vositalarni to g ri hisobga olishning zarur jihati korxonada
ʻ ʻ
ushbu obyektlarni normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq baholashning bir xilligi
hisoblanadi Kompaniya balansida qayd etilgan asosiy vositalar faol va passiv mehnat
vositalariga bo linadi. Asosiy vositalarning faol qismiga mashina va uskunalar, ishlab
ʻ
chiqarish va maishiy inventarlar, passiv qismiga esa transport vositalari, binolar, inshootlar,
yo llar va boshqalar kiradi. Boshqacha qilib aytganda, asosiy vositalarning passiv qismi
ʻ
ishlab chiqarish jarayonining normal borishini ta minlaydi va asosiy vositalarning faol
ʼ
qismi bu jarayonning mehnat vositasidir.
Asosiy vositalar fondini shakllantirishda ularning tuzilishining optimalligiga rioya
qilish-asosiy vositalarning passiv qismining optimal talab qilinadigan miqdorga nisbatan
ortiqcha o sishining oldini olish kerak. Xizmat ko’rsatish sohasi korxonalarida asosiy
ʻ
vositalar quyidagi turlarga bo linadi: - inshoatlar, omborlar, pavilonlarni o z ichiga olgan
ʻ ʻ
binolar; - kirish yo llari, platformalar va boshqalarni o z ichiga olgan tuzilmalar; - elektr
ʻ ʻ
energiyasi, gaz tarmoqlari, suv ta minoti tarmoqlari, barcha turdagi kommunikatsiyalarni
ʼ
uzatish uchun mo ljallangan obyektlarni o z ichiga oluvchi uzatish qurilmalari va
ʻ ʻ

boshqalar; - mashina va uskunalar - bu asosiy vositalar guruhiga kompyuter texnikasi,
terminallar kiradi; - odamlar va tovarlarni ko chirish vositalarini o z ichiga olgan transport ʻ ʻ
vositalari; - pechlar, sovutgich qurilmalari, o lchov asboblari va boshqalar kiradi. - stollar,
ʻ
vitrinalar, ofis mebellari va boshqalarni o z ichiga olgan inventarizatsiya va aksessuarlar; -
ʻ
boshqa asosiy vositalar-yuqorida bayon etilgan guruhlarda aks ettirilmagan asosiy vositalar
kiradi. Yuqorida tavsiflangan tasnifga muvofiq korxonada asosiy vositalarning hisobi
yuritiladi va asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to g risida hisobotlar tuziladi.
ʻ ʻ
Xizmat ko’rsatish korxonalarining asosiy fondlari tarkibi boshqa ishlab chiqarish
korxonalaridan bir oz farq qiladi, chunki bu sohada eng katta ulushni mashinalar va
uskunalar emas, balki binolar va asboblar egallaydi, chunki aynan shu asosiy vositalar
guruhlari ushbu korxonalari faoliyatini amalga oshirishda talab katta. Ishlab chiqarish va
iqtisodiy faoliyatdagi maqsadga qarab asosiy vositalar ishlab chiqarish va noishlab
chiqarishga bo linadi. Ishlab chiqarish maqsadlari uchun asosiy vositalar bevosita ishlab
ʻ
chiqarish jarayonida korxonaning asosiy faoliyatidan foyda olish uchun, noishlab chiqarish-
xodimlarning maishiy ehtiyojlarini qondirish uchun ishlatiladi. Shunday qilib, asosiy
vositalar har bir korxona uchun ishlab chiqarish jarayonini va faoliyatini amalga oshirish
uchun zarurdir. Asosiy vositalarning optimal soni korxonaning ishlab chiqarish quvvatini
oshirish, mehnat unumdorligini oshirish, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish va
hokazolarga imkon beradi
Asosiy vositalar korxona faoliyatida foydalanish mumkin-operatsiya, va fond hisoblanadi,
saqlash, ijara. Asosiy vositalar hisobini tashkil qilishda ushbu guruhlar alohida hisobga
olinadi, chunki ular turli amortizatsiya to lovlari bilan farq qiladi. Korxona buxgalteriyasida
ʻ
asosiy vositalarning hisobi ham turliy hil qiymat jihatidan amalga oshiriladi. Asosiy
vositalarni fizik jihatdan hisobga olish korxonaning ishlab chiqarish quvvati, unumdorligi,
tarkibi va boshqalarni aniqlashga imkon beradi.
Pul bilan hisob-kitob qilish asosiy vositalarning umumiy narxini hisoblash, asosiy
vositalarning tuzilishi va dinamikasini, amortizatsiya, rentabellik va ishlab chiqarish
tannarxini tahlil qilish imkonini beradi. Asosiy vositalarni buxgalteriya hisobini va ularni
saqlanishi nazoratinitashkil etish maqsadida asosiy vositalarning har bir inventar ob’ektiga
ularnibuxgalteriya hisobiga qabul qilishda boshlang‘ich hujjatlarini rasmiylashtirishda
tartibli-seriyali tizim bo‘yicha tegishli inventar raqamlari beriladi. Inventar raqami inventar

ob’ektining o‘zida bo‘yoq, temir jeton, kleymo yoki boshqa usullar bilan aks ettiriladi. Har
xil foydali ishlatish muddatiga ega va alohida inventar ob’ekti sifatida hisobga olingan bir
nechta qismlarga ega bo‘lgan inventar ob’ektlarining har bir qismiga alohida inventar
raqami beriladi. Agar bir necha qismlardan iborat ob’ekt bo‘yicha ob’ektlar uchun umumiy
foydali ishlatish muddati belgilangan bo‘lsa, u holda ko‘rsatilgan ob’ekt bitta inventar
raqami bilan hisobga olinadi.
2-rasm. Asosiy vositalarning baholanishi
Asosiy vositalarni hisobga olishning zaruriy sharti bo‘lib ularni baholash yagona printsipi
hisoblanadi. (2-rasm
Boshlang’ich qiymat - asosiy vositani ishchi holatga keltirish uchun qilingan jami
xarajatlardir yoki ularni barpo etish (qurish, o’stirish. yetishtirish, yasash) yoki sotib olish
bo’yicha amalda qilingan xarajatlar qiymatidir.
Joriy qiymat – asosiy vositalarning muayyan bir vaqtda amaldagi bozor baholari bo’yicha
qiymati yoki aktivlarni xabardor manfaatdor tomondan o’rtasida almashtirilishi mumkin
bo’lgan summasidir.
Qoldiq (balans ) qiymat– asosiy vositalarning dastlabki (qayta tiklangan) yoki joriy
qiymatidan to’plangan amortizasiya chiqarib tanlangan summasidir.
Tugatish qiymati – asosiy vositalarni hisobdan chiqarish vaqtida ko’zda tutilgan qiymati,
bundan asosiy vositani tugatish xarajatlari ayriladi.
Tiklash qiymati – dastlabki qiymatdan tugatish qiymatini chegirilganidir. Asosiy
vositalarning samaradorlik ko’rsatkichlarini omilli tahlil asosida mahsulot ishlab chiqarish

hajmini yoki fondlar samarasini oshirish yuzasidan ichki imkoniyatlarning mavjudligi
o’rganiladi va tahlil yakunida korxonada asosiy fondlardan foydalanishga va ularning
samaradorligini oshirish yuzasidan muhim iqtisodiy yo’nalishlar belgilanadi. Demak,
xo’jalikda asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini oshirish imkoniyatlarini xo’jalik
xususiyatlaridan kelib chiqib o’rganish, bunda fondlar bilan ta’minlanish darajasi va
ko’rsatkichlarini xudud darajasida o’rganish bilan birgalikda xo’jalik miqyosida amalga
oshirish imkoniyatlarini ochib beradi.
Xulosa va takliflar . Shunday qilib, asosiy vositalar har bir korxona uchun ishlab chiqarish
jarayonini va faoliyatini amalga oshirish uchun zarurdir. Asosiy vositalarning optimal soni
korxonaning ishlab chiqarish quvvatini oshirish, mehnat unumdorligini oshirish, ishlab
chiqarish tannarxini pasaytirish va hokazolarga imkon beradi. Asosiy vositalar hisobini
samarali tashkil etish ishlab chiqarilgan mahsulotlar tannarxini aniq hisoblash, asosiy
vositalarning holatini o z vaqtida nazorat qilish va ularni o z vaqtida yangilashga imkonʻ ʻ
beradi, korxona balansida bo lgan asosiy vositalar ishlab chiqarish jarayoniga holatiga va
ʻ
munosabatiga qarab buxgalteriya hisobida aks ettiriladi. Asosiy vositalarni qayta ishlab
chiqarish uchun amortizatsiya har oyda xarajat – qoldiq yoki boshlang ich bo yicha
ʻ ʻ
hisoblanadi. O rganilgan muammolarning birinchi guruhi bugungi kunda milliy
ʻ
standartlarini xalqaro standartlar bilan yaqinlashtirishning dolzarb masalasi mavjudligi bilan
bog liq. Shu munosabat bilan asosiy vositalarni tasniflash, baholash, sintetik va analitik
ʻ
hisobga olish bilan bog liq muammolar mavjud. Asosiy vositalarni hisobga olish
ʻ
muammolari ayniqsa dolzarbdir, chunki ishlab chiqarish jarayoni va umuman uning natijasi
mehnat vositalarining holatiga bog liq. Asosiy vositalarni hisobga olishning tartibga
ʻ
soluvchi jihatlari xalqaro standartlarga mos kelmasligi xorijiy investorlar tomonidan
mamlakatimiz hisobotlarini tan olishda, haqiqiy rasmni ma’lumotlarni taqdim etishda
qiyinchiliklarga olib keladi.
Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish jarayonida uzoq muddat (bir yildan ortiq)
davomida ishtirok etadigan, o'zining natural-ashyoviy shaklini saqlab qoladigan va
qiymatini tayyor mahsulotga qismlar bo'lib o'tkazib boradigan moddiy aktivlardir (binolar,
uskunalar, transport vositalari va h.k.). Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar
ushbu aktivlarni doim ham to'liq sotib olishga moliyaviy imkoniyatga ega bo'lavermaydi.
Shu o'rinda ijara munosabatlari yuzaga keladi. Ijara – bu mol-mulkni ma'lum haq evaziga,

ma'lum muddatga va shartlar asosida vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun
topshirishni ko'zda tutuvchi iqtisodiy-huquqiy munosabatdir. Ijaraga olingan asosiy
vositalarning iqtisodiy mohiyati mulk huquqi va undan foydalanish huquqining bir-biridan
ajratilishida namoyon bo'ladi. Iqtisodiy nuqtai nazardan, korxona uchun uskunaning kimga
tegishli ekanligi emas, balki shu uskunaning daromad keltirishi muhimroqdir. Ijara
korxonalarga katta miqdordagi boshlang'ich sarmoyasiz foyda olish imkonini beradi. Bu
jarayonda ijaraga olingan asosiy vosita korxona aktivlarining tarkibiy qismiga aylanib,
mehnat unumdorligini oshirish va mahsulot ishlab chiqarish hajmini kengaytirishga xizmat
qiladi. Iqtisodiyotda asosiy vositalar ijarasi asosan ikki yirik guruhga bo'linadi:
 Operativ ijara: Qisqa muddatli ijara bo'lib, ijara muddati tugagach aktiv
ijaraga beruvchiga qaytariladi. Bunda uskunaga xizmat ko'rsatish, ta'mirlash
xavf-xatarlari odatda ijaraga beruvchi zimmasida qoladi.
 Moliyaviy ijara (Lizing): Uzoq muddatli va investitsion xususiyatga ega
bo'lgan ijara. Bunda ijaraga olingan obyektning qiymati ijara muddati
davomida deyarli to'liq qoplanadi va muddat oxirida mulk huquqi ijaraga
oluvchiga o'tishi mumkin.
Lizing ijaraga olingan asosiy vositalar iqtisodiy mohiyatining eng yorqin ko'rinishidir. U
o'zida ham kredit, ham ijara, ham investitsiya xususiyatlarini mujassamlashtiradi. Korxona
(lizing oluvchi) o'ziga kerakli bo'lgan zamonaviy texnologiyalarni lizing kompaniyasi orqali
harid qiladi. Bu iqtisodiyotda bank kreditlariga ajoyib muqobil hisoblanib, ishlab
chiqarishni modernizatsiya qilishning asosiy drayverlaridan biridir. Lizing obyektining o'zi
ta'minot (garov) vazifasini bajarishi uni yanada jozibador qiladi.
12. Asosiy qisim
1. Ijaraga olingan asosiy vositalar tushunchasi va ularning turlari
Asosiy vositalar — korxona faoliyatining moddiy-texnik bazasini tashkil etuvchi
uzoq muddatli moddiy aktivlar bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladi, qiymatini
mahsulot tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazadi va xizmat muddati bir yildan ortiq
bo‘ladi. Shu bilan birga, korxona har doim ham barcha zarur asosiy vositalarni sotib olish
imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Shu sababli iqtisodiy amaliyotda ijaraga olingan asosiy
vositalar tushunchasi keng qo‘llaniladi.

Ijaraga olingan asosiy vositalar — bu korxona tomonidan boshqa yuridik yoki
jismoniy shaxsdan ma’lum muddat davomida foydalanish uchun shartnoma asosida olingan
moddiy aktivlar dir. Bu jarayonda asosiy vositaning egalik huquqi ijaraga beruvchida
saqlanadi, foydalanuvchi esa ularni shartnomada belgilangan muddat davomida ishlatadi.
Ijaraning iqtisodiy mohiyati shundaki, korxona:
 Zarur texnika va uskunalardan foydalanadi, lekin ularni sotib olish uchun katta mablag‘
sarflamaydi;
 Ishlab chiqarish jarayonini tezkor va samarali tashkil etadi;
 Moliyaviy risklarni kamaytiradi;
 Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali raqobatbardoshligini oshiradi.
Masalan, qishloq xo‘jaligi korxonasi yangi traktorni ijaraga oladi. Shu bilan u katta mablag‘
sarflamasdan yerlarni ishlatish va hosilni yig‘ib olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu tarzda,
ijara kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun ayniqsa muhim hisoblanadi. Asosiy vositalar
ob'ekti bo'yicha eskirish hisoblash mazkur ob'ekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan
oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi hamda mazkur ob'ektning dastlabki
(tiklanish) qiymati doirasida yoxud bu ob'ektni balansdan hisobdan chiqarilguncha amalga
oshiriladi. Hisobot yili mobaynida asosiy vosita ob'ektlari bo'yicha eskirish har oyda yillik
eskirish summasining 1/12 miqdorida hisoblanadi. Asosiy vosita ob'ektlari bo'yicha eskirish
hisoblash asosiy vositalarning dastlabki (tiklanish) qiymati to'liq qoplangan yoxud bu ob'ekt
balansdan hisobdan chiqarilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlab
to'xtatiladi. Eskirish hisoblash asosiy vositalar ob'ektlari qiymatining 100 foizidan oshib
ketishi mumkin emas. Vazirliklar, davlat qo'mitalari va idoralari, zarur hollarda, o'zlarining
tizimidagi tashkilotlarda asosiy vositalarning eskirishi me'yorlarini asosiy vositalarning
texnik shartlari yoki tayyorlovchi-tashkilotlar tavsiyalariga muvofiq asosiy vositalar
ob'ektlarining samarali foydalanish muddatini hisobga olgan holda, tegishli qonunchilik
bilan belgilangan me'yorlardan oshmagan holda o'rnatadilar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatini samarali tashkil etish uchun asosiy
vositalardan oqilona foydalanish muhim ahamiyatga ega. Asosiy vositalar ishlab chiqarish
jarayonining asosiy elementlaridan biri bo‘lib, ular uzoq muddat davomida xizmat qiladi va
korxonaning iqtisodiy salohiyatini belgilaydi. Biroq barcha korxonalar ham zarur asosiy

vositalarni to‘liq sotib olish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli ko‘plab tashkilotlar asosiy
vositalardan foydalanishda ijara munosabatlari dan foydalanadilar. Ijara orqali korxona
o‘ziga kerakli texnika, bino yoki uskunani sotib olmasdan turib ham ulardan foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish
jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Ular yordamida ishlab chiqarish quvvatlari oshiriladi, yangi
texnologiyalar joriy etiladi hamda investitsiya xarajatlari kamayadi. Mazkur referatda
ijaraga olingan asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyati, ularning turlari, hisobga olish tartibi
va iqtisodiyotdagi ahamiyati yoritib beriladi.
Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish faoliyatida uzoq muddat davomida
foydalaniladigan moddiy aktivlardir. Ular ishlab chiqarish jarayonida o‘zining natural
shaklini saqlagan holda asta-sekin eskiradi va qiymatini mahsulot tannarxiga amortizatsiya
orqali o‘tkazadi.
Asosiy vositalarga quyidagilar kiradi:
 bino va inshootlar
 ishlab chiqarish uskunalari
 transport vositalari
 texnika va mexanizmlar
 ofis jihozlari
 ishlab chiqarish inventarlari
Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish quvvatini belgilaydi. Ular qanchalik zamonaviy
va samarali bo‘lsa, korxona shunchalik yuqori natijalarga erishadi.
Asosiy vositalar quyidagi xususiyatlarga ega:
1. Uzoq muddat xizmat qiladi.
2. Ishlab chiqarish jarayonida bir necha yil davomida foydalaniladi.
3. Qiymati asta-sekin mahsulot tannarxiga o‘tkaziladi.
4. Korxona faoliyatining moddiy bazasini tashkil qiladi.
Shu sababli asosiy vositalarni to‘g‘ri boshqarish va ulardan samarali foydalanish korxona
iqtisodiy samaradorligini oshiradi.

Ijaraning iqtisodiy mohiyati
Ijaraga olingan asosiy vositalar — bu korxona tomonidan boshqa shaxs yoki tashkilotdan
ma’lum muddatga foydalanish uchun ijara shartnomasi asosida olingan asosiy aktivlardir.
Bunday vositalar korxonaga tegishli bo‘lmaydi, ammo ishlab chiqarish yoki xizmat
ko‘rsatish jarayonida faol ishlatiladi. Ijaraga olingan asosiy vositalarga quyidagilar kirishi
mumkin:
 ishlab chiqarish binolari
 omborxonalar
 transport vositalari
 ishlab chiqarish uskunalari
 qurilish texnikasi
 ofis jihozlari
Masalan, kichik korxona o‘z ishlab chiqarish sexiga ega bo‘lmasligi mumkin. Shunda u
boshqa tashkilotga tegishli binoni ijaraga olib ishlab chiqarishni tashkil etadi. Ijaraga
olingan asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytiradi va
investitsiya xarajatlarini kamaytiradi.
Ijaraga olingan asosiy vositalar korxona faoliyatida muhim iqtisodiy ahamiyatga ega
bo‘lgan moddiy resurslardan biri hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida barcha
korxonalar ham zarur bo‘lgan bino, inshoot, uskunalar yoki transport vositalarini to‘liq
sotib olish imkoniyatiga ega bo‘lavermaydi. Shu sababli ko‘plab tashkilotlar o‘z faoliyatini
tashkil etishda yoki kengaytirishda ijara munosabatlaridan foydalanadilar. Ijara orqali
korxonalar o‘zlariga kerakli asosiy vositalardan ma’lum muddat davomida foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa ularga katta miqdordagi boshlang‘ich kapital
sarflamasdan turib ishlab chiqarish faoliyatini yo‘lga qo‘yish yoki kengaytirish imkonini
beradi. Ijaraga olingan asosiy vositalar deganda korxona tomonidan boshqa shaxs yoki
tashkilotga tegishli bo‘lgan asosiy vositalarning ma’lum muddatga foydalanish uchun
shartnoma asosida olinishi tushuniladi. Bunday asosiy vositalar ijaraga beruvchi tomonidan
ijaraga oluvchiga vaqtincha foydalanish uchun beriladi va buning evaziga ijaraga oluvchi
tomonidan ma’lum miqdorda to‘lov amalga oshiriladi. Ushbu to‘lov odatda ijara to‘lovi deb
ataladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar ishlab chiqarish jarayonida, xizmat ko‘rsatish

faoliyatida yoki boshqa xo‘jalik faoliyatlarida keng qo‘llaniladi. Masalan, korxona ishlab
chiqarish sexi uchun bino ijaraga olishi, transport xizmatlarini ko‘rsatish uchun avtomobil
ijaraga olishi yoki ishlab chiqarish jarayonida foydalanish uchun turli xil uskunalarni
ijaraga olishi mumkin. Asosiy vositalar uzoq muddat foydalaniladigan moddiy aktivlar
bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonida o‘zining tabiiy shaklini saqlagan holda asta-sekin
eskiradi va o‘z qiymatini mahsulot tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazadi. Shu sababli
asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish salohiyatini belgilovchi muhim omillardan
biri hisoblanadi. Asosiy vositalarga bino va inshootlar, ishlab chiqarish uskunalari, transport
vositalari, turli xil texnika va mexanizmlar, ofis jihozlari hamda boshqa uzoq muddat
xizmat qiladigan moddiy resurslar kiradi. Ushbu vositalar korxonaning ishlab chiqarish
jarayonini tashkil etishda va samarali faoliyat yuritishida muhim rol o‘ynaydi. Ijara
munosabatlari iqtisodiyotda muhim o‘rin egallaydi. Ijara orqali korxonalar ishlab chiqarish
quvvatlarini oshirishlari, yangi texnologiyalardan foydalanishlari va o‘z faoliyatlarini
kengaytirishlari mumkin. Ijara tizimi ayniqsa kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun juda
muhim hisoblanadi. Chunki bunday korxonalar ko‘pincha katta miqdordagi moliyaviy
resurslarga ega bo‘lmaydi va barcha zarur asosiy vositalarni sotib olish imkoniyati
cheklangan bo‘ladi. Ijara esa ularga nisbatan kamroq xarajat bilan zarur texnika va
uskunalardan foydalanish imkonini beradi. Ijara munosabatlari odatda ijara shartnomasi
orqali rasmiylashtiriladi. Ijara shartnomasi ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi o‘rtasida
tuziladigan huquqiy hujjat bo‘lib, unda tomonlarning huquq va majburiyatlari aniq belgilab
qo‘yiladi. Shartnomada ijaraga berilayotgan asosiy vositaning tavsifi, ijara muddati, ijara
to‘lovi miqdori, to‘lov tartibi hamda boshqa muhim shartlar ko‘rsatiladi. Shartnoma ikki
tomon tomonidan imzolanadi va u ijara munosabatlarining asosiy huquqiy asosini tashkil
etadi. Ijaraga olingan asosiy vositalar turli xil shakllarda bo‘lishi mumkin. Ularga ishlab
chiqarish binolari, omborxonalar, transport vositalari, qishloq xo‘jaligi texnikasi, qurilish
texnikasi, ishlab chiqarish uskunalari va boshqa turdagi moddiy aktivlar kiradi. Bunday
vositalar ishlab chiqarish jarayonida yoki xizmat ko‘rsatish faoliyatida faol foydalaniladi.
Misol uchun, qurilish kompaniyalari ko‘pincha qurilish texnikalarini ijaraga oladilar,
transport kompaniyalari esa yuk tashish uchun avtomobillarni ijaraga olishlari mumkin.
Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish jarayonida ularning texnik holatini saqlash
va ulardan to‘g‘ri foydalanish muhim ahamiyatga ega. Agar asosiy vositalardan noto‘g‘ri
foydalanilsa yoki ularga o‘z vaqtida texnik xizmat ko‘rsatilmasa, ular tezroq eskirishi yoki

ishdan chiqishi mumkin. Shu sababli korxonalar ijaraga olingan asosiy vositalarni
ehtiyotkorlik bilan ishlatishlari va ularga muntazam ravishda texnik xizmat ko‘rsatishlari
zarur. Asosiy vositalar foydalanish jarayonida asta-sekin eskiradi. Bu jarayon amortizatsiya
orqali hisobga olinadi. Amortizatsiya asosiy vositalarning qiymatini ularning xizmat
muddati davomida mahsulot tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazish jarayonidir.
Amortizatsiya hisoblash korxonalarga asosiy vositalarning eskirishini hisobga olish va
kelajakda yangi asosiy vositalarni sotib olish uchun mablag‘ to‘plash imkonini beradi.
Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish korxonalar uchun bir qator iqtisodiy
afzalliklarni beradi. Eng avvalo, korxona katta miqdordagi boshlang‘ich kapital
sarflamasdan turib ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishi mumkin. Bundan tashqari, korxonalar
zamonaviy texnika va uskunalardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ijara orqali
ishlab chiqarish quvvatlarini tez kengaytirish ham mumkin. Shu bilan birga korxonalar o‘z
moliyaviy resurslarini tejab, ularni boshqa muhim sohalarga yo‘naltirishlari mumkin. Shu
bilan birga ijaraning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Masalan, uzoq muddat davomida
ijara to‘lovlari umumiy hisobda asosiy vositaning narxidan ham yuqori bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, ijaraga olingan mulk ustidan to‘liq egalik huquqi bo‘lmaydi. Ijaraga
oluvchi shartnoma shartlariga qat’iy rioya qilishi shart. Shunga qaramay, ko‘plab
korxonalar uchun ijara iqtisodiy jihatdan qulay hisoblanadi. Bugungi kunda ijara va lizing
tizimi ko‘plab davlatlarda iqtisodiyot rivojlanishining muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Lizing orqali korxonalar zamonaviy texnika va uskunalarni uzoq muddatli ijara asosida
olishlari mumkin. Bu ayniqsa sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va qurilish sohalarida keng
qo‘llaniladi. Lizing tizimi ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish, yangi
texnologiyalarni joriy etish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga yordam beradi. O‘zbekiston
iqtisodiyotida ham ijara va lizing tizimi keng rivojlanib bormoqda. Ko‘plab banklar va
lizing kompaniyalari tadbirkorlarga turli xil texnika va uskunalarni lizing asosida taqdim
etmoqda. Bu esa kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun katta imkoniyatlar yaratmoqda.
Tadbirkorlar qishloq xo‘jaligi texnikasi, transport vositalari, ishlab chiqarish uskunalari va
boshqa turdagi asosiy vositalarni lizing orqali olishlari mumkin. ochiq qilib aytganda,
ijaraga olingan asosiy vositalar korxonalar faoliyatini tashkil etishda va rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega. Ular korxonalarga ishlab chiqarish jarayonini kengaytirish,
zamonaviy texnikadan foydalanish va moliyaviy resurslardan samarali foydalanish

imkonini beradi. Shu sababli ijara munosabatlari zamonaviy iqtisodiyotning muhim tarkibiy
qismi hisoblanadi va kelajakda ham iqtisodiy rivojlanishda muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatini samarali tashkil etish va ishlab
chiqarish jarayonlarini uzluksiz davom ettirish uchun asosiy vositalar muhim rol o‘ynaydi.
Asosiy vositalar ishlab chiqarish jarayonida uzoq muddat davomida foydalaniladigan
moddiy aktivlar bo‘lib, ular korxonaning moddiy-texnik bazasini tashkil etadi. Biroq barcha
korxonalar ham zarur asosiy vositalarni sotib olish uchun yetarli moliyaviy imkoniyatga ega
bo‘lavermaydi. Shu sababli ko‘plab korxonalar o‘z faoliyatini tashkil etishda yoki
kengaytirishda ijara tizimidan foydalanadilar. Ijara tizimi orqali korxonalar boshqa
tashkilotlarga tegishli bo‘lgan asosiy vositalardan vaqtincha foydalanish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Ijaraga olingan asosiy vositalar deganda korxona tomonidan boshqa shaxs yoki
tashkilotdan ma’lum muddatga foydalanish uchun ijara shartnomasi asosida olingan moddiy
aktivlar tushuniladi. Ushbu vositalar korxonaning mulki hisoblanmaydi, ammo ishlab
chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonida faol foydalaniladi. Ijaraga olingan asosiy
vositalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va
ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. Korxona faoliyatida
asosiy vositalar turli shakllarda bo‘lishi mumkin. Bular jumlasiga ishlab chiqarish binolari,
omborxonalar, turli xil ishlab chiqarish uskunalari, transport vositalari, qurilish texnikalari,
qishloq xo‘jaligi texnikalari hamda ofis jihozlari kiradi. Ko‘pincha yangi tashkil etilgan
korxonalar yoki kichik biznes subyektlari barcha zarur texnika va uskunalarni sotib olish
imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Shuning uchun ular faoliyatlarini boshlash jarayonida
ko‘pincha asosiy vositalarni ijaraga olish yo‘lini tanlaydilar. Ijara tizimi korxonalarga bir
qator iqtisodiy afzalliklarni beradi. Eng avvalo, korxona katta miqdordagi boshlang‘ich
investitsiya sarflamasdan turib ishlab chiqarish jarayonini boshlashi mumkin. Bundan
tashqari, ijara orqali korxonalar zamonaviy texnika va uskunalardan foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Zamonaviy texnika va uskunalar esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi hamda mahsulot sifatini yaxshilaydi. Shu bilan birga ijara tizimi
korxonalarga moliyaviy resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Ijara
munosabatlari odatda ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi o‘rtasida tuziladigan ijara
shartnomasi orqali tartibga solinadi. Ushbu shartnomada ijaraga berilayotgan asosiy
vositaning nomi, texnik tavsifi, ijara muddati, ijara to‘lovi miqdori hamda to‘lov tartibi aniq

ko‘rsatib o‘tiladi. Bundan tashqari shartnomada tomonlarning huquq va majburiyatlari ham
belgilab qo‘yiladi. Ijara shartnomasi iqtisodiy va huquqiy jihatdan muhim hujjat
hisoblanadi, chunki u tomonlar o‘rtasidagi barcha munosabatlarni tartibga soladi. Ijaraga
beruvchi odatda mulk egasi hisoblanadi. U o‘ziga tegishli bo‘lgan asosiy vositalarni ma’lum
muddatga boshqa shaxs yoki tashkilotga foydalanish uchun beradi. Ijaraga oluvchi esa
ushbu asosiy vositalardan shartnoma asosida foydalanadi va buning evaziga ijara to‘lovini
amalga oshiradi. Ijaraga oluvchi asosiy vositadan ehtiyotkorlik bilan foydalanishi va uning
texnik holatini saqlashi shart. Shartnoma muddati tugagach asosiy vosita ijaraga beruvchiga
qaytariladi. Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish jarayonida ularning texnik
holatini saqlash muhim ahamiyatga ega. Agar asosiy vositalardan noto‘g‘ri foydalanilsa
yoki ularga o‘z vaqtida texnik xizmat ko‘rsatilmasa, ular tezda eskirishi yoki ishdan
chiqishi mumkin. Shu sababli korxonalar ijaraga olingan asosiy vositalarni to‘g‘ri
ishlatishlari hamda ularni muntazam ravishda texnik ko‘rikdan o‘tkazishlari zarur. Asosiy
vositalarning eskirishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Ular foydalanish jarayonida asta-sekin o‘z
qiymatini yo‘qotadi. Bu jarayon amortizatsiya orqali hisobga olinadi. Amortizatsiya asosiy
vositaning qiymatini uning xizmat muddati davomida mahsulot tannarxiga bosqichma-
bosqich o‘tkazish jarayonidir. Amortizatsiya hisoblash orqali korxonalar asosiy
vositalarning eskirishini hisobga oladilar va kelajakda yangi asosiy vositalarni sotib olish
uchun mablag‘ to‘plash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ijaraga olingan asosiy vositalardan
foydalanish ishlab chiqarish jarayonini samarali tashkil etishga yordam beradi. Masalan,
ishlab chiqarish korxonasi yangi texnologik uskunani sotib olish o‘rniga uni ijaraga olib
foydalanishi mumkin. Bu esa korxonaning xarajatlarini kamaytiradi hamda ishlab chiqarish
jarayonini tezroq yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Shu bilan birga korxona yangi
texnologiyani sinab ko‘rish imkoniyatiga ham ega bo‘ladi. Ijara tizimi ayniqsa kichik va
o‘rta biznes subyektlari uchun juda muhim hisoblanadi. Chunki bunday korxonalar
ko‘pincha katta miqdordagi kapitalga ega bo‘lmaydi. Ijara esa ularga ishlab chiqarishni
boshlash yoki kengaytirish uchun zarur bo‘lgan texnika va uskunalardan foydalanish
imkonini beradi. Natijada iqtisodiyotda yangi korxonalar paydo bo‘ladi, yangi ish o‘rinlari
yaratiladi va iqtisodiy rivojlanish tezlashadi. Bugungi kunda ko‘plab davlatlarda ijara va
lizing tizimi keng rivojlangan. Lizing uzoq muddatli ijara shakli bo‘lib, unda asosiy vosita
qiymati bosqichma-bosqich to‘lovlar orqali qoplanadi. Ko‘pincha lizing muddati tugagach
asosiy vosita ijaraga oluvchining mulkiga o‘tishi mumkin. Bu tizim korxonalarga katta

miqdordagi texnika va uskunalarni birdaniga sotib olmasdan turib ulardan foydalanish
imkonini beradi. Lizing tizimi ayniqsa sanoat, transport, qishloq xo‘jaligi va qurilish
sohalarida keng qo‘llaniladi. Masalan, qishloq xo‘jaligi korxonalari traktor, kombayn va
boshqa texnikalarni lizing asosida olishlari mumkin. Qurilish kompaniyalari esa ekskavator,
kran va boshqa qurilish texnikalarini lizing orqali olishlari mumkin. Bu esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi va iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston
iqtisodiyotida ham ijara va lizing tizimi tobora rivojlanib bormoqda. Davlat tomonidan
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash maqsadida turli xil iqtisodiy islohotlar amalga
oshirilmoqda. Bu islohotlar natijasida ko‘plab tadbirkorlar o‘z faoliyatlarini rivojlantirish
uchun ijara va lizing xizmatlaridan foydalanmoqdalar. Banklar va lizing kompaniyalari
tadbirkorlarga turli xil texnika va uskunalarni lizing asosida taqdim etmoqda.
Ijaraga olingan asosiy vositalarni samarali boshqarish korxona faoliyatining
muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Korxonalar ijaraga olingan asosiy vositalarni hisobga
olishlari, ularning texnik holatini nazorat qilishlari hamda ulardan samarali foydalanish
choralarini ko‘rishlari zarur. Agar asosiy vositalardan to‘g‘ri foydalanilsa, korxona ishlab
chiqarish hajmini oshirishi va yuqori iqtisodiy natijalarga erishishi mumkin. Shu bilan birga
ijaraning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Masalan, uzoq muddat davomida ijara to‘lovlari
umumiy hisobda asosiy vositaning narxidan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
ijaraga olingan mulk ustidan to‘liq egalik huquqi bo‘lmaydi. Shunga qaramay, ko‘plab
korxonalar uchun ijara tizimi iqtisodiy jihatdan qulay va samarali hisoblanadi. Aniq qilib
aytganda, ijaraga olingan asosiy vositalar korxonalar faoliyatini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega. Ular yordamida korxonalar katta moliyaviy xarajatlarsiz ishlab chiqarish
faoliyatini yo‘lga qo‘yishlari, zamonaviy texnika va uskunalardan foydalanishlari hamda
ishlab chiqarish samaradorligini oshirishlari mumkin. Shu sababli ijara tizimi zamonaviy
iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi va kelajakda ham iqtisodiy rivojlanishda
muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.
2. Ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash va ulardan foydalanish hisobi
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning samarali faoliyat yuritishi ko‘p
jihatdan ularning moddiy texnik bazasiga bog‘liq hisoblanadi. Moddiy texnik baza esa
asosan asosiy vositalar orqali shakllanadi. Asosiy vositalar ishlab chiqarish jarayonida uzoq

muddat davomida foydalaniladigan, o‘z qiymatini mahsulot tannarxiga asta-sekin
o‘tkazadigan moddiy aktivlar hisoblanadi. Biroq barcha korxonalar ham zarur asosiy
vositalarni sotib olish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli ko‘plab korxonalar o‘z
faoliyatini tashkil etishda asosiy vositalarni ijaraga olish orqali foydalanadi. Ijaraga olingan
asosiy vositalardan samarali foydalanish hamda ularning to‘g‘ri hisobini yuritish korxona
buxgalteriya hisobi tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ijaraga olingan
asosiy vositalarni ta’minlash deganda korxonaning ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish
uchun zarur bo‘lgan asosiy vositalarni ijara asosida jalb qilish, ularni ishlatish, saqlash va
hisobga olish jarayonlari tushuniladi. Bu jarayon korxona faoliyatining muhim qismi bo‘lib,
asosiy vositalarning samarali ishlatilishi ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun ham ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini yuritishda aniq
qoidalar va me’yorlarga amal qilinishi zarur. Ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq
munosabatlar, odatda, ijara shartnomasi asosida amalga oshiriladi. Ijara shartnomasi ijaraga
beruvchi va ijaraga oluvchi o‘rtasida tuziladigan huquqiy hujjat bo‘lib, unda asosiy
vositadan foydalanish muddati, to‘lov miqdori, tomonlarning huquq va majburiyatlari,
texnik xizmat ko‘rsatish shartlari hamda boshqa muhim masalalar belgilanadi. Ushbu
shartnoma asosida ijaraga oluvchi korxona asosiy vositadan foydalanish huquqiga ega
bo‘ladi. Ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash jarayoni, avvalo, korxona ehtiyojlarini
aniqlashdan boshlanadi. Korxona ishlab chiqarish jarayonida qaysi turdagi texnika,
uskunalar yoki boshqa asosiy vositalarga ehtiyoj borligini aniqlaydi. Shundan so‘ng tegishli
tashkilotlar yoki boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar bilan muzokaralar olib borilib, ijara
shartnomasi tuziladi. Bu jarayon iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi kerak, chunki ijaraga
olingan vositalar korxonaning moliyaviy natijalariga ta’sir ko‘rsatadi. Ijaraga olingan asosiy
vositalarni hisobga olish buxgalteriya hisobi tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Buxgalteriya hisobida ijaraga olingan asosiy vositalar bo‘yicha barcha operatsiyalar
hujjatlar asosida rasmiylashtiriladi. Bu jarayonda qabul qilish-topshirish dalolatnomasi,
ijara shartnomasi, to‘lov hujjatlari kabi hujjatlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar
asosida asosiy vositalar korxona tomonidan foydalanish uchun qabul qilinadi va ular
ustidan nazorat o‘rnatiladi. Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish jarayonida
korxona ularni saqlash, texnik xizmat ko‘rsatish va samarali ishlatish uchun javobgar
hisoblanadi. Asosiy vositalarning to‘g‘ri ishlatilishi ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, ularning o‘z vaqtida ta’mirlanishi va texnik

xizmat ko‘rsatish ishlari ham muhim ahamiyatga ega. Chunki asosiy vositalarning nosozligi
ishlab chiqarish jarayonining to‘xtab qolishiga olib kelishi mumkin. Ijaraga olingan asosiy
vositalardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan xarajatlar ham buxgalteriya hisobida
aks ettiriladi. Bu xarajatlarga ijara to‘lovlari, texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari, ta’mirlash
xarajatlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ushbu xarajatlar korxona faoliyatining moliyaviy
natijalariga ta’sir ko‘rsatadi va ular mahsulot tannarxiga kiritilishi mumkin.
Korxonalarda ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini
oshirish uchun ularni muntazam ravishda nazorat qilish zarur. Nazorat jarayonida asosiy
vositalarning holati, ulardan foydalanish darajasi hamda ishlab chiqarish jarayoniga
qo‘shayotgan hissasi baholanadi. Bu esa korxonaga o‘z faoliyatini yanada samarali tashkil
etish imkonini beradi. Shuningdek, ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq
operatsiyalar moliyaviy hisobotlarda ham aks ettiriladi. Moliyaviy hisobotlar orqali
korxonaning asosiy vositalardan foydalanish darajasi, xarajatlari hamda iqtisodiy
samaradorligi haqida to‘liq ma’lumot olish mumkin. Bu ma’lumotlar korxona rahbariyati
uchun muhim boshqaruv qarorlarini qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Ijaraga olingan
asosiy vositalardan samarali foydalanish korxona iqtisodiy faoliyatining muhim omillaridan
biridir. Ular yordamida korxona ishlab chiqarish hajmini oshirishi, yangi texnologiyalarni
joriy etishi va raqobatbardoshligini mustahkamlashi mumkin. Ayniqsa, kichik va o‘rta
biznes subyektlari uchun asosiy vositalarni ijaraga olish moliyaviy jihatdan qulay
hisoblanadi. Bundan tashqari, ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish korxonaga
texnologik yangilanish imkoniyatini ham beradi. Chunki yangi texnika va uskunalarni sotib
olish ko‘p mablag‘ talab qiladi, ijara esa bu jarayonni ancha osonlashtiradi. Shu sababli
ko‘plab rivojlangan davlatlarda ham korxonalar asosiy vositalardan foydalanishda ijara
mexanizmidan keng foydalanadi.
Xulosa qilib aytganda, ijaraga olingan asosiy vositalarni ta’minlash va ulardan
foydalanish hisobi korxona buxgalteriya tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Ularning to‘g‘ri hisobini yuritish, samarali foydalanish hamda nazorat qilish korxona
faoliyatining iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu boisdan ham
korxonalar ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini yuritishda amaldagi me’yoriy hujjatlar
va buxgalteriya standartlariga qat’iy amal qilishlari zarur.

III. Xulosa.
Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining samaradorligi ko‘p jihatdan
ularning moddiy-texnik bazasi bilan bog‘liq bo‘ladi. Moddiy-texnik bazani shakllantirishda
asosiy vositalar muhim o‘rin egallaydi. Asosiy vositalar korxona ishlab chiqarish
jarayonining uzluksizligini ta’minlaydigan, uzoq muddat davomida foydalaniladigan hamda
mahsulot ishlab chiqarish jarayonida muhim rol o‘ynaydigan moddiy aktivlar hisoblanadi.
Biroq barcha korxonalar ham o‘z faoliyatini yuritish uchun zarur bo‘lgan asosiy vositalarni
sotib olish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli ko‘plab korxonalar ishlab chiqarish
jarayonini tashkil etishda asosiy vositalarni ijaraga olish usulidan foydalanadilar. Ijaraga
olingan asosiy vositalar hisobini to‘g‘ri yuritish esa korxona moliyaviy faoliyatining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati,
avvalo, korxonaning moliyaviy va xo‘jalik faoliyatini to‘g‘ri tashkil etishda namoyon
bo‘ladi. Buxgalteriya hisobida ijaraga olingan asosiy vositalar bo‘yicha barcha
operatsiyalarni aniq va to‘g‘ri aks ettirish korxona faoliyatining real holatini ko‘rsatishga
yordam beradi. Bu esa korxona rahbariyatiga to‘g‘ri boshqaruv qarorlarini qabul qilish
imkonini yaratadi. Shuningdek, ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining to‘g‘ri yuritilishi
korxona moliyaviy hisobotlarining ishonchliligini ta’minlaydi. Ijaraga olingan asosiy
vositalar hisobining muhim jihatlaridan biri shundaki, u korxonaning moddiy resurslaridan
samarali foydalanishni ta’minlaydi. Asosiy vositalarni sotib olish katta miqdordagi
moliyaviy resurslarni talab qiladi. Shu sababli korxonalar ko‘pincha zarur texnika va
uskunalarni ijaraga olish orqali o‘z faoliyatini tashkil etadilar. Bu esa korxonalarga mavjud
moliyaviy resurslarni boshqa muhim yo‘nalishlarga yo‘naltirish imkonini beradi. Ijaraga
olingan asosiy vositalar hisobining to‘g‘ri yuritilishi esa ushbu jarayonning iqtisodiy
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati ishlab
chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlash bilan ham bog‘liq. Agar korxona zarur
texnika yoki uskunalarni o‘z vaqtida sotib olish imkoniyatiga ega bo‘lmasa, ishlab chiqarish
jarayoni to‘xtab qolishi mumkin. Ijara mexanizmi esa bu muammoni bartaraf etishga
yordam beradi. Korxona zarur texnika va uskunalarni ijaraga olib, ishlab chiqarish

jarayonini davom ettirishi mumkin. Shu bilan birga, bu vositalardan foydalanish jarayonini
nazorat qilish va hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. Ijaraga olingan asosiy vositalar
hisobining yana bir muhim jihati shundaki, u korxonaning moliyaviy barqarorligini
ta’minlashga yordam beradi. Asosiy vositalarni sotib olish katta miqdordagi
investitsiyalarni talab qiladi. Ijara esa bu xarajatlarni vaqt bo‘yicha taqsimlash imkonini
beradi. Natijada korxona o‘z moliyaviy resurslarini samarali boshqarishi mumkin. Ijaraga
olingan asosiy vositalar hisobining to‘g‘ri yuritilishi esa ushbu jarayonning shaffofligini
ta’minlaydi. Korxonalarda ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining yuritilishi nafaqat
ichki boshqaruv uchun, balki tashqi foydalanuvchilar uchun ham muhim hisoblanadi.
Investorlar, banklar, soliq organlari hamda boshqa manfaatdor tomonlar korxonaning
moliyaviy hisobotlari orqali uning moliyaviy holatini baholaydilar. Agar ijaraga olingan
asosiy vositalar bo‘yicha hisob to‘g‘ri yuritilsa, bu korxonaning ishonchliligini oshiradi va
uning investitsion jozibadorligini kuchaytiradi.
Shuningdek, ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish bilan ham bog‘liq. Zamonaviy texnika va uskunalardan
foydalanish ishlab chiqarish jarayonining sifatini yaxshilaydi, mehnat unumdorligini
oshiradi va mahsulot tannarxini kamaytirishga yordam beradi. Ijara mexanizmi esa
korxonalarga zamonaviy texnologiyalarni tezroq joriy etish imkonini beradi. Shu sababli
ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining to‘g‘ri tashkil etilishi ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining yana
bir muhim jihati nazorat funksiyasidir. Buxgalteriya hisobi orqali ijaraga olingan asosiy
vositalarning holati, ulardan foydalanish darajasi hamda ular bilan bog‘liq xarajatlar doimiy
ravishda nazorat qilinadi. Bu esa asosiy vositalardan oqilona foydalanishni ta’minlaydi va
ularning samarasiz ishlatilishining oldini oladi. Bundan tashqari, ijaraga olingan asosiy
vositalar hisobining ahamiyati soliq hisoboti bilan ham bog‘liq. Ijara to‘lovlari, ta’mirlash
xarajatlari hamda boshqa xarajatlar soliq hisoboti jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Agar bu
operatsiyalar buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks ettirilsa, korxona soliq majburiyatlarini ham
to‘g‘ri bajaradi.
Xulosa qilib aytganda, ijaraga olingan asosiy vositalar hisobining ahamiyati juda
katta bo‘lib, u korxona faoliyatining samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu hisobning to‘g‘ri yuritilishi korxonaning moliyaviy barqarorligini mustahkamlaydi,

ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi hamda moddiy resurslardan
samarali foydalanishga yordam beradi. Shu sababli korxonalar ijaraga olingan asosiy
vositalar hisobini yuritishda amaldagi buxgalteriya standartlari va me’yoriy hujjatlarga
qat’iy amal qilishlari zarur. Bu esa korxona faoliyatining shaffofligini ta’minlaydi va uning
iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hisob tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining samaradorligi, ularning
moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshligi ko‘p jihatdan buxgalteriya hisob tizimining
to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liq. Ayniqsa, ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq
operatsiyalarni hisobga olish murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, uni samarali
tashkil etish zamonaviy yondashuvlarni talab etadi. Shu sababli hisob tizimini
takomillashtirish masalasi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Buxgalteriya hisob tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri — bu
milliy hisob standartlarini xalqaro standartlarga moslashtirish hisoblanadi. Bugungi kunda
ko‘plab mamlakatlarda moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (IFRS) keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu standartlarga moslashish ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini
yanada shaffof, aniq va taqqoslanadigan holga keltiradi. Natijada korxonalarning moliyaviy
hisobotlari nafaqat ichki, balki xalqaro miqyosda ham tushunarli bo‘ladi. Hisob tizimini
takomillashtirishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish ham muhim o‘rin
tutadi. Hozirgi kunda buxgalteriya hisobini yuritishda avtomatlashtirilgan dasturlar keng
qo‘llanilmoqda. Bunday dasturlar yordamida ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq
operatsiyalarni tezkor va aniq qayd etish, ularning harakati ustidan doimiy nazorat o‘rnatish
imkoniyati yaratiladi. Axborot texnologiyalaridan foydalanish inson omili bilan bog‘liq
xatolarni kamaytiradi va hisob jarayonining samaradorligini oshiradi. Shuningdek, hisob
tizimini takomillashtirishda ichki nazorat tizimini kuchaytirish ham muhim ahamiyatga ega.
Ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanish jarayonida ularning saqlanishi, texnik holati
va samaradorligini nazorat qilish zarur. Ichki nazorat tizimi orqali asosiy vositalardan
noto‘g‘ri foydalanish, ularning yo‘qolishi yoki samarasiz ishlatilishining oldi olinadi. Bu
esa korxona resurslaridan oqilona foydalanishga xizmat qiladi. Kadrlar malakasini oshirish
ham hisob tizimini takomillashtirishning muhim omillaridan biridir. Buxgalteriya hisobini
yurituvchi mutaxassislar zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari lozim. Ayniqsa,

ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini yuritishda xalqaro standartlar, yangi qonunchilik
hujjatlari va zamonaviy dasturlarni bilish katta ahamiyatga ega. Shu sababli buxgalteriya
xodimlarini muntazam ravishda qayta tayyorlash va malakasini oshirish zarur. Hisob
tizimini takomillashtirish jarayonida hujjatlashtirish tizimini ham takomillashtirish lozim.
Ijaraga olingan asosiy vositalar bilan bog‘liq barcha operatsiyalar tegishli hujjatlar asosida
rasmiylashtirilishi kerak. Bu esa buxgalteriya hisobining aniqligi va ishonchliligini
ta’minlaydi. Hujjatlar aylanishini tartibga solish va ularni elektron shaklga o‘tkazish hisob
tizimining samaradorligini yanada oshiradi. Shuningdek, hisob tizimini takomillashtirishda
xarajatlarni tahlil qilish va boshqarish muhim ahamiyatga ega. Ijaraga olingan asosiy
vositalar bilan bog‘liq xarajatlarni chuqur tahlil qilish orqali korxona o‘z xarajatlarini
optimallashtirishi mumkin. Bu esa ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish va foydani
oshirishga xizmat qiladi. Buxgalteriya hisobini takomillashtirishda tashqi audit tizimini
rivojlantirish ham muhim rol o‘ynaydi. Mustaqil auditorlik tekshiruvlari orqali korxona
hisob tizimidagi kamchiliklar aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Bu esa hisob tizimining shaffofligini va ishonchliligini oshiradi. Bundan tashqari, hisob
tizimini takomillashtirishda normativ-huquqiy bazani rivojlantirish ham muhim ahamiyatga
ega. Amaldagi qonunchilik hujjatlarini takomillashtirish, ularni zamon talablariga
moslashtirish ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini yanada samarali tashkil etish
imkonini beradi. Bu esa korxonalar faoliyatining huquqiy asoslarini mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, hisob tizimini takomillashtirish korxona faoliyatining
samaradorligini oshirish, moliyaviy barqarorligini ta’minlash va raqobatbardoshligini
kuchaytirishda muhim omil hisoblanadi. Ijaraga olingan asosiy vositalar hisobini
zamonaviy talablarga mos ravishda tashkil etish korxonaning iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli korxonalar buxgalteriya hisob tizimini doimiy ravishda
takomillashtirib borishlari, zamonaviy texnologiyalarni joriy etishlari va xalqaro tajribadan
keng foydalanishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
 O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni.
 O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.

 O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining buxgalteriya hisobi milliy
standartlari.
 “Asosiy vositalar hisobi” bo‘yicha BHMS (Buxgalteriya hisobi milliy
standarti).
 “Ijara (lizing) operatsiyalari hisobi” bo‘yicha me’yoriy hujjatlar.
 A. Karimov. “Buxgalteriya hisobi nazariyasi”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2020.
 Sh. Shodmonov. “Korxona iqtisodiyoti”. – Toshkent: Fan, 2019.
 M. Qodirov. “Moliyaviy hisob”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
 N. Juraev. “Buxgalteriya hisobi asoslari”. – Toshkent, 2018.
 D. Xolmatov. “Moliyaviy hisobot va tahlil”. – Toshkent, 2020.
 K. Isroilov. “Audit asoslari”. – Toshkent, 2019.
 R. Anthony, D. Reece. “Accounting Principles”. – USA, 2018.
 International Financial Reporting Standards (IFRS). – London, 2021.
 www.mf.uz – O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti.
 www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi.

Asosiy vositalar kurs ishi termiz davlat muhandislik va agrotexnalogiyalar unversiteti talabasi

Sotib olish