O‘zbekistonda fond bozori shakllanishi va rivojlanishi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	83.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	16 Avgust 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

O‘zbekistonda fond bozori shakllanishi va rivojlanishi

Sotib olish

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM ,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
FARG‘ONA DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI MOLIYA VA MOLIYAVIY
TEXNALOGIYALAR YO‘NALISHI
MOLIYAVIY MENEJMENT FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: O‘zbekistonda fond bozori: shakllanishi va
rivojlanishi
Bajardi: 3-kurs 23.132-guruh talabasi
Olimjonov Dilmurod
FARG ‘ ONA 2026
1

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. FOND BOZORINING NAZARIY ASOSLARI VA
IQTISODIYOTDAGI O‘RNI…………………………………………………….6
1.1. Iqtisodiyotda fond bozorining roli va ahamiyati…………………………….
….6
1.2. O‘zbekiston fond bozorining rivojlanish bosqichlari……………………….
….8
1.3 Rivojlangan xorijiy mamlakatlar fond bozori tajribasi va uni O‘zbekiston
amaliyotida qo‘llash
istiqbollari…………………………………………………...15
II BOB. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI FAOLIYATINI TARTIBGA
SOLISH VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI………………….…
18
2.1. Qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishning
amaldagi holati
tahlili……………………………………………………………...18
2.2. Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida fond bozorini
takomillashtirish
yo‘llari…………………………………………………………………………….30
XULOSA…………………………………………………………………………35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………….37
2

Kirish
Hozirgi paytda fond bozorimizning qonuniy-me’yoriy bazasi va muayyan
infratuzilmasi yaratilgan. Qimmatli qog’ozlar bozori moliya bozorining qimmatli
qog’ozlar emissiyasi va muomalasi amalga oshiriladigan qismi bo’lib, u orqali
moliyaviy resurslar ortiqcha sohalardan tanqis sohalarga yo’naltiriladi. Bugungi
kunda qimmatli qog’ozlar bozori mustahkam infratuzilma asosida rivojlanib
kelmoqda. Respublikamiz viloyatlarida filial va bo’limlarida, tarmoqlarda
rivojlangan texnologiya asosida jixozlangan fond birjalari faoliyat ko’rsatmoqda.
Sarmoyalarning foydali tarmoqlar va ishlab chiqarishga samarali o’tish
albatta yaxshi tashkil etilgan fond bozoriga bog’liq. Ularning tuzilishi respublika
xududlarida qimmatli qog’ozlar bozori infratuzilmasini kengaytirish va
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuni tan olish kerakki, so’nggi yillarda jahon
iqtisodiyotida yuzaga kelayotgan muammolar asosan qo’shimcha pul bosib
chiqarish va moliya bozorini shunday pullar bilan to’ldirish hisobidan hal etilishi
ko’zga tashlanmoqda. Bu esa, o’z navbatida, kelgusida jilovlab bo’lmaydigan
inflyatsiyaga, ya’ni qimmatchilikka, zaxira va milliy valyutalarning
qadrsizlanishiga va shu bilan bog’liq og’ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Qimmatli qog’ozlar bozori mamlakatda endigina shakllanayotgan soha
xisoblanadi, shu bilan birga iqtisodiyotning muhim elementlaridan biridir, chunki
uning yordamida bir kancha iqtisodiy va moliyaviy masalalar hal bo’ladi.
Tashkillashtirilgan qimmatli qog’ozlar bozori kapital bozorni rivojlanish
ko’rsatkichi bo’libgina qolmay, balki moliyaviy iqtisodiy tizimni baholash
indikatori hamdir. Bundan tashqari kapitallash yuqori bosqichining likvidliligini,
ikkilamchi bozorni asosiy faktorlaridan biri bu to’g’ri sarmoyalarni iqtisodiyotga,
shuningdek chet el sarmoyalarini ham jalb qilishdir. Odatda, bozorning
investitsiyalarni jalb qila olish qobiliyatiga bahoni birinchi navbatda portfel
investorlar, ya’ni riskka moyil bo’lgan va yuqori daromadga intiluvchi
chayqovchilar beradi. Shu bilan bir vaqtda aktivlarning (qimmatli qog’ozlarning)
har bir oborotidan ma’lum bir foiz olib yuqori daromadga ega bo’lish uchun ular
aktivlar aylanmasining yuqori tezlikda bo’lishini taminlashi kerak. O’z navbatida,
3

muntazam savdo qimmatli qog’ozlar kotirovkasi mexanizmini shakllantiradi. Bu
esa strategik investorlar har qanday vaqtda egalik qilayotgan kapitalning haqiqiy
bahosini aniqlash imkoniyatini beradi va zarur bo’lgan holatda qimmatli
qog’ozlarning tez sotilish sharoitini yaratadi, ya’ni qimmatli qog’ozlarning
likvidliligi va jalb qila olish qobiliyatini oshiradi.
Bunda O’zbekiston fond bozorlariga ham bilvosita baho berilib, ularga
bozorning qo’lay kon’yukturasida qimmatli qog’ozlarni qo’shimcha muomalaga
chiqarish va kapitallar bozoridan mablag’larni jalb qilish imkoniyatini beradi.
Kurs ishining maqsadi: O‘zbekistonda fond bozorining shakllanishi,
rivojlanish bosqichlari, iqtisodiyotdagi o‘rni hamda qimmatli qog‘ozlar bozori
faoliyatini tartibga solish mexanizmlarini ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganishdan
iborat. Shuningdek, rivojlangan xorijiy mamlakatlar fond bozori tajribasini tahlil
qilish asosida milliy fond bozorini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy taklif
va tavsiyalar ishlab chiqish kurs ishining muhim maqsadi hisoblanadi.
Fond bozori mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi sifatida
investitsiya resurslarini samarali taqsimlash, korxonalarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash hamda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli mazkur kurs ishida fond bozori faoliyatining
nazariy asoslari, uning iqtisodiyotni modernizatsiya qilishdagi roli, qimmatli
qog‘ozlar bozori infratuzilmasi va davlat tomonidan tartibga solish
mexanizmlarining amaliy holati chuqur tahlil qilinadi.
Kurs ishida O‘zbekiston fond bozorining hozirgi holati, mavjud
muammolari, investitsion muhitga ta’sir etuvchi omillar hamda fond bozori
samaradorligini oshirish yo‘llari o‘rganiladi. Shu bilan birga rivojlangan davlatlar
tajribasi asosida milliy fond bozorini yanada rivojlantirish istiqbollari yoritib
beriladi.
Kurs ishining vazifalari:
 fond bozorining iqtisodiy mohiyati va nazariy asoslarini o‘rganish;
 fond bozorining iqtisodiyotdagi roli va ahamiyatini tahlil qilish;
4

 O‘zbekiston fond bozorining shakllanish va rivojlanish bosqichlarini
tadqiq etish;
 rivojlangan xorijiy mamlakatlar fond bozori tajribasini o‘rganish;
 qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish
mexanizmlarini tahlil qilish;
 fond bozori infratuzilmasi faoliyatini baholash;
 birlamchi va ikkilamchi qimmatli qog‘ozlar bozori holatini statistik
ma’lumotlar asosida tahlil qilish;
 fond bozori faoliyatida investitsiya institutlari va professional
ishtirokchilarning o‘rnini aniqlash;
 iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida fond bozorini rivojlantirish
yo‘nalishlarini belgilash;
 O‘zbekiston fond bozorini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy taklif
va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta reja, xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. FOND BOZORINING NAZARIY ASOSLARI VA
IQTISODIYOTDAGI O‘RNI
1.1. Iqtisodiyotda fond bozorining roli va ahamiyati
Fond birjasi - qimmatli qog’ozlarning alohida tarzda uyushgan bozoridir. U
uzoq rivojlanish tarixiga ega. To’rt yuzdan ortiq yil mobaynida qimmatli qog’ozlar
bilan birja savdosini tashkil etish shakli ham, birja o’zining jamiyatning iqtisodiy
va siyosiy iqtisodiyotdagi roli ham o’zgardi.
XIX asrning oxiri va XX asr boshida ishlab chiqarishning jadal o’sishi
hamda bozorning jonlanishi yuz berdi. Ayniqsa, birinchi jaxrn o’rushidan keyingi
davrda sanoat hamda savdo-sotiq jadal rivojlana boshladi. Qimmatli qog’ozlarni
muomalaga chiqarish va ular bilan savdo-sotiq qilishning keskin oshishi ushbu
jarayonlarni aks ettiradi. Birja savdosiga, shu jumladan, kreditdan foydalangan
holda savdo qilish uchun, o’nlab million o’rta va kichik xususiy sarmoyadorlar jalb
etildi. Birjalar aylanmalari dastlabki o’ttiz yilda keskin o’sdi, birinchi jaxon urushi
yillari bundan mustasno. Aynan o’sha davrda fond birjalari bozor
itqstisodiyotining muhim muassasalari bir qatorda o’z o’rnini egalladi.
1929 yil oktyabrda Nyu-York fond birjasining inqirozga uchrashi 1929-1933
yillardagi jahon iqtisodiy tangligining boshlanishiga sabab bo’ldi.
Qimmatli qog’ozlarga o’z pullarini sarflagan kishilarning ko’pchiligi
bankrot bo’ldi. AKD1 va jahonning qator boshqa badaavlat korxonalarining
iqtisodiyoti fojia yoqasiga kelib qoldi. 30-yillardan boshlab AQShda, keyinchalik
boshqa mamlakatlarda ham qimmatli qog’ozlar bozorini, xususan fond birjasining
faoliyatini tartibga solishga yo’naltirilgan qator islohotlar amalga oshirildi. Birja
ishtirokchilarining faoliyati ustidan davlat nazorati o’rnatildi va birjada o’z
aksiyalarini sotgan emitentlarni tekshirishning qat’iy tadbiri ishlab chiqildi.
Bunday xarakatlardan maqsad birjani ommaviy olib-sotarlikdan asrash,
sarmoyadorlar huquqva manfaatlarini ximoya qilishdir.
XX asrning so’ngi 50 yilida katta o’zgarishlar yuz berdi. Ushbu davrda fond
birjasining operatsiyalari ob’yekti va turi, texnik tashkiliy daraja, faoliyat
jutrofiyasi kabi ko’pgina asosiy tarkibiy ko’rsatkichlari o’zgardi. Janubiy-Sharqiy
6

Osiyo mamlakatlarda birja savdolarining qator yangi yirik markazlari paydo bo’ldi.
Turli mamlakatlar birja tizimlarining baynalminallashuvi kuchaydi, jahonning turli
fond birjalari o’rtasidagi kuchlar nisbatida siljishlar yuz berdi.
Fond birjalari real kapitalning rivojlanishini aks ettirgan holda ularning
o’sishiga ko’p jihatdan yordam beradi.
Birjalar faoliyati qimmatli qog’ozlarni sarmoyadorlarning keng qatlami
ichida tarqatilishini rag’batlantiradi, bu esa jamiyatni katta qismining moddiy
axvoli yaxshilanishiga ko’maklashadi.
Birjalar sarmoyalarning bir tarmoqdan boshqasiga oqib kirishini, ularning
eng istiqbolli sohalarga to’planishini taminlaydi. Bundan tashqari, ular turli
korxonalar, xo’jalik tarmoqlari va sohalarini bozor nuqtai nazaridan qarashga
yordam beradi.
Fond birjasi o’z faoliyatida qonun hujjatlariga, birja ustaviga hamda
qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solish bo’yicha vakolatli davlat organi bilan
kelishilgan birja savdolari qoidalariga amal qiladi.
Fond birjasi qonunchilikka muvofiq ro’yxatdan o’tkaziladi va u qimmatli
qog’ozlarga doir birja faoliyati yuritish uchun Davlat mulkini boshqarish bo’yicha
vakolatli davlat organidan litsenziya oladi. Birja faoliyati yuritish uchun litsenziya
olmagan tashkilot bunday faoliyat yurtishga haqli emas. Qonun hujjatlariga
muvofiq fond birjalariga qo’yilgan talablarga javob beradigan boshqa birjalar
qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solish bo’yicha vakolatli davlat organining
yozma xulosasi asosida o’zining tuzilmasida fond bo’limlarini tuzishga haqli.
Boshqa birjalarda fond bo’limlarini tuzishga va faoliyatiga qo’yiladigan
talablar qonunchilikda belgilanadi.
Qimmatli qog’ozlar bozorida professional faoliyat olib borish huquqini
beruvchi ruxsatnoma (litsenziyasi) bo’lgan yuridik va jismoniy shaxslar fond
birjasi muassislari bo’lishlari mumkin.
Fond birjalarining a’zolari birjada brokerlik joyini sotib olgan qimmatli
qog’ozlar bozorining professional ishtirokchilari bo’lishlari mumkin. Fond birjasi
a’zolarining soni birjaning boshqaruv organlari tomonidan boshqariladi. Fond
7

birjasining a’zolari davlat boshqaruv organlari, prokuratura va sud, ularning raxbar
xodimlari yoki mutaxassislari bo’lishi mumkin emas.
Fond birjasi a’zolarini savdolarga qo’yish faqatgina ularda qimmatli
qog’ozlar bozorida professional faoliyat olib borish uchun tegishli litsenziyaga ega
bo’lgandan keyin ruxsat etiladi. Boshqa birjaning a’zosi qimmatli qog’ozlar
bozorida investitsion vositachi sifatida faoliyat olib borish uchun litsenziyaga ega
bo’lsa fond bo’limlari tomonidan tashkil etilgan savdolarda ishtirok etish xuquqiga
ega.
Qimmatli qog’ozlar bilan birja savdosini amalga oshirish qoidalari birjaning
oliy boshqaruv organi tomonidan qimmatli qog’ozlar bozorini tartiblashtirish
bo’yicha vakolatli davlat organi bilan kelishilgan xolda tasdiqlanadi.
Qoidalarda quyidagilar nazarda tutilmog’i lozim:
- birja savdolarining joyi va vaqti to’g’risida ma’lumot;
- qimmatli qog’ozlarni birja oldi-sotdisiga chiqarish tartibi;
- birja bitimlarining tavsifi;
- mijozlar brokerlarga beradigan topshiriq (buyruq) turlari;
- tuzilgan bitimlar bo’yicha tekshiruv va xisob kitob tartibi;
- oldi-sotdini tashkil etish;
- bitimlarni ro’yxatdan o’tkazish va rasmiylashtirish tartibi;
- qimmatli qog’ozlar muomalasini amalga oshirishda foydalaniladigan
shartnoma, hisobot, buyurtma va xabarnomalar hamda birjaga oid boshqa hujjatlar
namunalari.
Fond birjalari va boshqa birjalarning fond bo’limlari nizom, qimmatli
qog’ozlar savdosi bo’yicha ichki qoidalar, qimmatli qog’ozlar bozorini
tartiblashtirish bo’yicha vakolatli davlat organi bilan kelishilgan ustav (fond
bo’limining nizomi) asosida xarakat qiladi.
1.2.O‘zbekiston fond bozorining rivojlanish bosqichlari
8

Qimmatli qog’ozlar bozori bozor iqtisodiyotining muhim tarkibiy
qismlaridan biri hisoblansa, fond birjasi esa bozor iqtisodiyotining zaruriy bo’g’ini
hisoblanadi.
Toshkent Respublika fond birjasi – bu qimmatli qog’ozlar bozoriga xizmat
ko’rsatuvchi infratuzilmalar (Markaziy depozitariya, Hisob-kliring palatasi,
ikkinchi pog’onali depozitariyalar, brokerlik idoralari) bilan birgalikda qimmatli
qog’ozlar bilan savdo jarayonlarini yanada takomillashtirib borish orqali fond
bozorining barcha sub’ektlari uchun investitsiya manbalariga erkin kira olish
imkoniyatini yaratib beruvchi tashkillashgan va doimiy faoliyat ko’rsatadigan
qimmatli qog’ozlar bozoridir.
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining 1994-yil 21-yanvardagi
«Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya
qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida»gi Farmoniga
muvofiq tashkil etilgan Toshkent Respublika fond birjasi bugungi kunda
iqtisodiyotning barqaror o’sish sur’atlarining asosiy shartlaridan biri bo’lgan
qimmatli qog’ozlar bozorining shakllanishida va uning rivojlanishida faol ishtirok
etmoqda.
Zero, mazkur muassasa aksiyadorlik jamiyatlarining qimmatli qog’ozlarini
birlamchi joylashtirish va ularning ikkilamchi bozorda erkin muomalada bo’lishi
hamda investorlarning qimmatli qog’ozlar bilan oldi-sotdi jarayonlarini amalga
oshirishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib kelmoqda.
Birja savdolari orqali xususiylashtirilgan korxonalar negizida tashkil etilgan
aksiyadorlik jamiyatlari ko’rinishidagi mamlakat iqtisodiyotining turli sohalari
xaqiqiy mulkdorlarga, va shunga mutanosib ravishda keng ko’lamdagi tarkibiy
o’zgartirish va modernizatsiyalash uchun yirik mablag’lar jalb qilinishiga,
yangidan tashkil etilayotgan aksiyadorlik jamiyatlari esa o’z investitsiya
loyihalarini amalga oshirishlari uchun qo’shimcha moliyaviy manbalarga ega
bo’lmoqdalar.
Aksiyadorlik jamiyatlari o’z qimmatli qog’ozlarini chiqarish va ularni
«Toshkent» Respublika fond birjasi savdolari orqali joylashtirish hisobiga,
9

korxona rivojlanishi uchun ichki va tashqi kapital bozoridan cheklanmagan
miqdorda investitsiya resurslarini jalb qilishlari mumkin.
Mamlakatimizda qimmatli qog’ozlar bozorining shakllanishida Toshkent
Respublika fond birjasi faoliyatini baholab ta’kidlash mumkinki, uning tashkil
etilishi va savdo bitimlari zamonaviy texnologiyalar asosida amalga oshirilishi
natijasida barcha investorlar uchun qimmatli qog’ozlar bozorida qulay va ochiq
ishtirok etish imkoniyati paydo bo’ldi.
Iqtisodiy adabiyotda “fond bozori” va “qimmatli qog’ozlar bozori” degan
atama mavjud. Biz bu atamalarga aniqlik kiritishga harakat qilamiz.
Qimmatli qog’ozlar bozori fond bozoriga nisbatan keng ma’noga ega.
Chunki qimmatli qog’ozlar bozori tarkibiga fond bozori(birja) va birjadan tashqari
bozorni oladi.
Mamlakatlarning siyosiy tuzilmasi, iqtisodiyotining rivojlanganlik darajasi
va faoliyat ko’rsatayotgan investitsiya institutlarining faoliyatdagi cheklovlarning
mavjudligiyoki yo’qligi alohida olingan mamlakatlarda fond birjalarining qaysi
mulkchilik asosida tashkil etilishiga va uni faoliyatiga ta’sir ko’rsatadi.
Biz quyidagi chizmada fond birjalarining huquqiy jihatdan tashkil etilishi
turlarini ko’rishimiz mumkin:
1-rasm. Fond Birjalarining turlari 1
Yuqoridagi chizmadan ko’rinib turibdiki, xalqaro amaliyotda fond
birjalarining turli mulkchilik shaklida tashkil etilishi mumkin.
1
Tadqiqotchi tomonidan tayyorlandi.
10 Fond birjasi
Xususiy fond birjasi Ochiq huqiqiy fond
birjalari Aralash mulkchilikdagi fond
birjalari

Xalqaro amaliyotda xususiy fond birjalari aktsionerlik jamiyatlari shaklida
tashkil etiladi. Bu jamiyatlarni ng aksiyadorlari bo’lib xususiy kompaniyalar
hisoblanadi. Bunday mulkchilik shaklidagi fond birjalari qimmatdi qog’ozlar bilan
birja savdolarini tashkil qilishda mustaqil hisoblanadilar. Birja savdolari
mamlakatdagi mavjud qonunchilik asosida tashkil etiladi va olib boriladi.
Amaldagi qonunchilikni buzganlik uchun ko’zda tutilgan huquqiy majburiyat
asosida javobgarlikka tortiladi. Xususiy fond birjalari faoliyat ko’rsatayotgan
mamlakatlarda davlat organlari tomonidan o’z zimmalariga birja savdolari va
savdo btimlari bo’yicha qaltisliklar bo’yicha hech qanday majburiyatlarni
olmaydilar. Birjalarning bunday shakllari AQShdagi fond birjalari, ya’ni Nyu York
fond birjasi (New York Stock Exchange) va Bubk Britaniyada London fond birjasi
(London Stock Exchange) shakllangan va ular o’z faoliyatini olib bormoqdalar.
Birja bozorida shu mamlakatning fond birjalarida qimmatli qog’ozlar bilan
savdo sotiq kiradi. Birjadan tashqari bozorda esa fond birjasidan tashqarida olib
boriladigan qimmatli qog’ozlar bilan savdo kiradi.
Biz kurs ishimizning quyidagi chizmasida qimmatli qog’ozlar bozorining
tarkibini ko’ramiz.
2-rasm. Qimmatli qog’ozlar bozorining tarkibiy tuzilmasi 2
Yuqoridagi chizmadan ko’rinib turibdiki, fond(birja) bozoridan tashqari
qimmatli qog’ozlarning birjadan tashqari bozori mavjud. Ushbu bozorda depozit
sertifikatlari, veksellar, depozit jamg’arma sertifikatlari olib sotiladi. Biz kurs
2
Tadqiqotchi tomonidan tayyorlandi.
11Qimmatli qog’ozlar bozori
Fond birja bozori Birjadan tashqari bozor

ishimiz Respublikamizdagi fond bozorini “Toshkent” Respublika fond birjasi
rivojlanish bosqichi asosida yoritamiz.
Xalqaro amaliyotda ochiq huquqiy fond birjalari o’z faoliyatini davlat
tashkiloti maqomida olib boradilar va ular doimiy ravishda davlatning vakolatli
organlari tomonida nazorat etib boriladi.
Mazkur tavsiyalarning mamlakatlar o’zlarining fond bozorlari tizimini
yaratishda yo’l qo’ygan xatolarini takrorlamaslik imkonini beradi. Ushbu
tamoyilning bosqichma bosqich va izchil hayotga tatbiq etilishi sezilarli natijalarga
erishish imkonini berdi.
Mamlakatimizda 1991 yilning bahor oylarida O’zbekiston Respublikasi
hukumatining qarori bilan mamlakatning eng yangi tarixida birinchi Toshkent
O’zbekiston Respublikasi tovar xom ashyo birjasi tashkil etildi. Shu yilning yoz
oylarida birja savdolarining shiidat bilan o’sishi birja ustav sarmoyasining
oshirilishi, uning ishtirokchilari tarkibini kengaytirilish zaruratini keltirib chiqardi.
1991-yilning avgustida O’zbekiston tovar xom ashyo birjasi ma’suliyati
cheklangan jamiyat Toshkent Respublika universal tovar fond birjasi
(qisqartirilgan nomi Toshkent fond birjasi) ga aylantirildi va uning tarkibida
qimmatli qog’ozlar borining dastlabki tashkiloti fond bo’limi ochildi.
Ushbu fond bo’limi zimmasiga qimmatlt qog’ozlarning uyuo’gan
Respublika bozorini tashkil etish(fond boyliklari bilan birja savdolarini tashkil
qilish), birjaning ustav sarmoyasini shakllantirish maqsadida joylashtirish
vazifalari yuklatildi.
1992-yilning yanvar oyida toshkent birjasining Fond bo’limi O’zbekiston
Respublikasida birinchi bo’lib qimmatli qog’ozlar bilan muntazam savdolarni
o’tkazishga kirishdi. 1992-yilda Toshkent birjasini fond bo’limining qimmatli
qog’ozlar bilan operatsiyalar bo’yicha aylanmasi 26.0 mln rublni tashkil qildi. Bu
ko’rsatkich Rossiya federatsiyasining dongdor fond birjalarining xuddi shunday
ko’rsatkichlari bilan taqqoslanadigan darajada edi. Fond bozorining mamlakat
miqyosida dastlabki yirik muassasa bo’lgan fond bo’limi nafaqat dastlabki
emitentlar va sarmoyadoralarning balki O’zbekiston Respublikasining moliya
12

vazirligining ham e’tiborini tortdi. O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
o’sha vaqt endigina fond bozoriga nisbatan munosabatlarni belgilay boshlab, uni
tartibga solib turishga urinib ko’rdi.
O’zbekiston Respublikasi fond bozorining malakali ishtirokchilarini
shakllantirish bo’yicha katta ishlar amalga oshirila boshladi. Bu olib olib borilgan
maqsadli ishlar natijasida mamlakatimizda milliy fond bozorining malakali
ishtirokchilari toifasi shakllantirildi va ular hozirda fond bozorida faoliyat ko’rsatib
kelishmoqda.
O’zbekiston Respublikasida qimmatli qog’ozlar bilan savdo savdo
hajmlarining muntazam ravishda o’sib borishi natijasida mamlakatimizda 1993-yil
2-sentyabrda “Qimmatli qog’ozlar va fond birjasi to’g’risida”gi qonuni qabul
qilindi. Ushbu qonunning 17-moddasida ilk bor fond birjasi tushunchasiga ta’rif
berildi. Unga asosan “Fond birjasi qimmatli qog’ozlar bilan bir maroida
muomalada bo’lishning zarur shart sharoitini ta’minlash, ularning bozor bahosini
(qimmatli qog’ozlar talab va taklifi o’rtasidagi muvozanatni aks ettiruvchi
narxlarni) belgilash va ularga doir ma’lumotlarni keragicha tarqatish, qimmatli
qog’ozlar qatnashchilarining kasb mahoratini yuqori darajada saqlab borish
faoliyatining alohida sohasi bo’lgan tashkilotdir”.
Fond birjasi o’z faoliyatida O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga,
birja ustaviga hamda qimmatli qog’ozlar bilan bog’liq xizmatlarni amalga
oshirishning ichki qoidalariga amal qiladi.
Mamlakatimizda ushbu qonunni amalga oshirish maqsadida O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-aprelda “Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulkchilikning himoya etishni ta’minlash va qimmatli
qog’ozlar bozori infratuzilmasini rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida”gi qaror
qabul qilindi. Ushbu qonunchilik hujjatlariga asosan uning negizida, uning nomini,
avvalgi rasmiy belgisini bir o’rkachli tuya (matonatlilik va chidamlilik ramzi) fond
birjalari faoliyati ko’rsatishining mumtoz tamoyillariga asoslangan operatsiyalarni
amalga oshirish qoidalariga amal qilish an’analarini saqlab qolgan yopiq turdagi
aksiyadorlik jamiyati shaklidagi “Toshkent” Respublika fond birjasi tashkil etildi.
13

O’z faoliyatining dastlabki kunlaridan boshlab “Toshkent” Respublika fond
birjasi tarmoq dasturiy mahsulotlarni yaratishga ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni
jalb etish bilan birga savdolarning elektron birja tizimini barpo qilish, shuningdek,
aksiyalashtirish va aksiyalarni xarid qilish tashviq qilish bo’yicha faol ishlarni
boshlab yubordi.
Barcha fond birjalarida bo’lganligi kabi “Toshkent” Respublika fond
birjasida ham birja savdolarida ishtirok etish uchun faqat O’zbekiston Respublikasi
Moliya Vazirligining qimmatli qog’ozlar bilan operatsiyalarni amalga oshirish
huquqini beruvchi maxsus litsenziyaga bo’lgan birja a’zolariga ruxsat etildi.
Faoliyatining dastlabki yilida “Toshkent” Respublika fond birjasi o’z qo’li ostiga
250 nafar a’zolarini birlashtirdi, ularning deyarli to’rtdan bir qismini xususiy
shaxslar tashkil etdi. Birja a’zoligiga kirish shartlari brokerlik joylarining sotib
olinishi va muntazam a’zolik badallarining to’lanilishini nazarda tutdi.
Hozirgi paytda “Toshkent” Respublika fond birjasi mamlakatimiz moliya
tizimining tez rivojlanayotgan tuzilmalaridan biri bo’lib, sarmoya bozorining fond
ulushi o’zgarishlariga katta ta’sir ko’rsatdi. Shuni ta’kidlash lozimki, “Toshkent”
Respublika fond birjasining faol pozitsiyasi sababli qisqa muddatda rivojlangan
qimmatli qog’ozlar savdo tizimining tashkiliy texnik, huquqiy va iqtisodiy asoslari
yaratildi. Hozirda birja O’zbekiston Respublikasining barcha hududlarida o’z
filiallariga ega.
Xalqaro amaliyotda xorijiy mamlakatlarning yirik birjalari faoliyatini
rivojlantirishda yagona xalqaro savdo tizimiga ulanish alohida ahamiyat kasb
etmoqda. “Toshkent” Respublika fond birjasida ham jahon qimmatli qog’ozlar
bozoriga integratsiya yo’nalishida faoliyat amalga oshirilmoqda. 1995-yilda
xalqaro tashkilotning qarorgoxi Istanbul shahrida joylashgan Evroosiyo
federatsiyasiga (FEAS) qo’shildi. 1999 yilning sentyabr oyida Frankfurt fond
birjasi bilan o’zaro hamkorlik va ma’lumotlar ayirboshlash yuzasidvn shartnoma
imzolandi. 2004 yilning 23 iyulida “Toshkent” Respublika fond birjasi va London
fond birjasi o’rtasida o’zaro hamkorlik to’g’risida shartnoma imzolandi. Bundan
tashqari hozirgi vaqtda “Toshkent” Respublika fond birjasi va quvayt
14

avtomatlashtirilgan savdo tizimi (Kuwait Automated Trading System)
departamenti Bilan o’zaro hamkorlik qilish yuzasidan muzokaralar olib borildi.
1.3. Rivojlangan xorijiy mamlakatlar fond bozori tajribasi va uni
O‘zbekiston amaliyotida qo‘llash istiqbollari
Jahon iqtisodiyoti tajribasi shuni ko‘rsatadiki, fond bozori mamlakat
iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim moliyaviy
mexanizmlardan biri hisoblanadi. Rivojlangan davlatlarda fond bozori orqali
korxonalar uzoq muddatli moliyaviy resurslarni jalb qiladi, investorlar esa o‘z
mablag‘larini samarali joylashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu sababli AQSH,
Buyuk Britaniya, Yaponiya, Germaniya, Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda fond
bozori iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va investitsion faollikni oshirishning
asosiy vositalaridan biri sifatida shakllangan.
Xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish O‘zbekiston fond bozorini
rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki rivojlangan mamlakatlarda
qimmatli qog‘ozlar bozori yuqori darajadagi huquqiy himoya, raqamlashtirilgan
savdo tizimlari, shaffoflik va investorlar ishonchi asosida faoliyat yuritadi.
AQSH fond bozori dunyodagi eng yirik va rivojlangan bozorlardan biri
hisoblanadi. Bu mamlakatda fond bozori faoliyati qat’iy qonunchilik asosida
tartibga solinadi. Asosiy nazorat organi sifatida AQSHning Qimmatli qog‘ozlar va
birjalar bo‘yicha komissiyasi (SEC) faoliyat yuritadi. Ushbu organ investorlar
manfaatlarini himoya qilish, bozorda firibgarlik holatlarining oldini olish hamda
qimmatli qog‘ozlar emissiyasining qonuniyligini nazorat qiladi. AQSH
tajribasining muhim jihati shundaki, bozorda korporativ boshqaruv tizimi
mukammal shakllangan bo‘lib, kompaniyalar moliyaviy hisobotlarni ochiq e’lon
qilishga majburdir. Bu esa investorlar uchun shaffof muhit yaratadi.
AQSH fond bozori tarkibida NYSE va NASDAQ kabi yirik fond birjalari
faoliyat yuritadi. Ushbu birjalarda millionlab investorlar va minglab kompaniyalar
ishtirok etadi. Ayniqsa, NASDAQ texnologik kompaniyalar aksiyalarining yuqori
ulushi bilan ajralib turadi. Apple, Microsoft, Amazon kabi yirik kompaniyalar
15

aynan shu birjada savdo qiladi. Natijada AQSH fond bozori innovatsion
iqtisodiyotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda.
Buyuk Britaniya fond bozori ham xalqaro moliya tizimida muhim o‘rin
egallaydi. Londondagi London Stock Exchange dunyoning eng qadimgi va eng
nufuzli fond birjalaridan biri hisoblanadi. Buyuk Britaniya tajribasida investorlar
huquqlarini himoya qilish, xalqaro investorlarni jalb etish va qimmatli qog‘ozlar
savdosining erkinligini ta’minlash asosiy ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Bu
mamlakatda fond bozori xalqaro kapital oqimini jalb etuvchi markaz sifatida
rivojlangan.
Yaponiya tajribasi ham alohida e’tiborga loyiqdir. Yaponiyada fond bozori
iqtisodiyotni sanoatlashtirish va texnologik rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan.
Tokyo Stock Exchange Osiyodagi eng yirik fond birjalaridan biri hisoblanadi.
Yaponiya modelining asosiy xususiyati bank tizimi va fond bozori o‘rtasidagi
integratsiyaning kuchli ekanligidadir. Yirik korporatsiyalar uzoq muddatli
investitsiyalarni aynan fond bozori orqali jalb qiladi. Bundan tashqari, aholi
jamg‘armalarini investitsiyaga yo‘naltirish tizimi ham yaxshi rivojlangan.
Janubiy Koreya fond bozori tajribasi rivojlanayotgan davlatlar uchun muhim
namuna hisoblanadi. Ushbu mamlakat qisqa vaqt ichida samarali iqtisodiy
islohotlar orqali zamonaviy fond bozorini shakllantira oldi. KOSPI tizimi asosida
faoliyat yurituvchi Koreya fond bozori davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan
holda rivojlantirilgan. Elektron savdo tizimlarining joriy qilinishi, investorlar
uchun soliq imtiyozlari va xorijiy investorlarga qulay sharoitlar yaratish fond
bozori rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Germaniya fond bozori tajribasida esa sanoat korxonalarining moliyaviy
barqarorligini ta’minlash muhim o‘rin tutadi. Frankfurt Stock Exchange
Yevropaning eng yirik fond birjalaridan biri hisoblanadi. Germaniyada korporativ
boshqaruv va audit tizimi yuqori darajada rivojlanganligi investorlar ishonchini
oshiradi. Shuningdek, fond bozori faoliyatida raqamlashtirish va zamonaviy
axborot texnologiyalaridan keng foydalaniladi.
16

Rivojlangan mamlakatlar tajribasini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, fond
bozori muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun quyidagi omillar muhim hisoblanadi:
 mustahkam huquqiy baza mavjudligi;
 investorlar manfaatlarini himoya qilish;
 korporativ boshqaruv tizimining rivojlanganligi;
 moliyaviy hisobotlarning shaffofligi;
 zamonaviy elektron savdo tizimlarining joriy etilishi;
 aholi moliyaviy savodxonligining yuqoriligi;
 davlat tomonidan samarali nazoratning amalga oshirilishi.
O‘zbekiston fond bozori rivojlanishida ham xorijiy tajribadan foydalanish
muhim ahamiyatga ega. Mamlakatimizda so‘nggi yillarda kapital bozorini
rivojlantirish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, fond
bozorini raqamlashtirish, IPO va SPO mexanizmlarini joriy etish, investorlar
huquqlarini himoya qilish hamda korporativ boshqaruv standartlarini xalqaro
talablarga moslashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston fond bozorini rivojlantirish uchun quyidagi
yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
 Fond bozori qonunchiligini xalqaro standartlarga moslashtirish;
 Elektron savdo platformalarini keng joriy etish;
 Xorijiy investorlar uchun qulay investitsion muhit yaratish;
 Aholining moliyaviy savodxonligini oshirish;
 Yirik davlat korxonalarini IPO orqali xususiylashtirish;
 Korporativ boshqaruv sifatini oshirish;
 Fond bozorida shaffoflik va ochiqlikni ta’minlash.
Rivojlangan xorijiy mamlakatlar fond bozori tajribasi O‘zbekiston kapital
bozorini modernizatsiya qilishda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat
qiladi. Ushbu tajribalarni milliy iqtisodiyot xususiyatlarini inobatga olgan holda
qo‘llash mamlakat fond bozori raqobatbardoshligini oshirish, investitsiyalar
hajmini kengaytirish hamda iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi.
17

II BOB. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI FAOLIYATINI TARTIBGA
SOLISH VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
2.1. Qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatini davlat tomonidan tartibga
solishning amaldagi holati tahlili
Davlat vakolatli organlarini qimmatli qog’ozlar bozorini muvofiqlashtirish
va rivojlantirish borasida urni bekiyos. Ularning funksional vazifalariga ham
yuqorida ko’rsatilgan maqsadlar yotadi. Masalan: Qimmatli qog’ozlar bozorini
faoliyatini muvofiqlanggirish va nazorat kilish markazi 1999-yilda Davlat mulk
qo’mitasi va “Vaqt Milliy depozitariysi” bilan birgalikda O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining O’zbekiston Respublikasi Markaziy qimmatli qog’ozlar
depozitariysini tuzishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to’g’risidagi qarorini
tayyorladi.
1-jadval
O’zbekiston Respublikasida ulushli va qarz korporativ qimmatli qog’ozlar
bozorlari nisbati dinamikasi
№ Yillar Aksiya bozori Obligatsiya bozori
Hajmi (mlrd. so’m) Ulushi %da Hajmi (mlrd.
so’m) ulushi
%da
1 2019 yil 1987,4 94,9 106,1 5,1
2 2020 yil 910,4 93,1 67 6,9
3 2021 yil 1150,0 92,0 100,0 8,0
4 2022 yil 1400,0 90,5 147,0 9,5
5 2023 yil 1800,0 88,0 245,0 12,0
6 2024 yil 2200,0 85,0 388,0 15,0
7 2025 yil 2600,0 80,0 650,0 20,0
1-jadval ma’lumotlariga ko’ra qimmatli qog’ozlar bozorida aksiya bozori
asosiy qismni tashkil etganligini ko’rishimiz mumkin. Ya’ni 2019 yilda aksiya va
obligatsiya bozorlarining 94,9%ini ya’ni 1987,4 mlrd. so’mni aksiya bozori tashkil
etsa, 5,1%ini ya’ni 106,1 mlrd. so’mni obligatsiya bozoritashkil etgan. 2025 yilga
18

kelib obligatsiya bozorining nisbatan o’sganligini ko’rishimiz mumkin. 2025 yilda
aksiya va obligatsiya bozorlarining 80,0%ini ya’ni 2600 mlrd. so’mni aksiya
bozori tashkil etsa, 20,0%ini ya’ni 650 mlrd. so’mni obligatsiya bozoritashkil
etgan.
Markaz tomonidan uchta me’yoriy xujjat ishlab chiqilib, ular O’zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligida ro’yxatdan o’tkazildi:
• “Qimmatli qog’ozlar bozorida institutlarning investitsion
litsenziyalash tug’risidagi Nizom”;
• “Jismoniy shaxslarni qimmatli qog’ozlar bilan operatsiyalarini amalga
oshirish huquqi bo’yicha qayta attestatsiyadan o’tkazish to’g’risidagi Nizom”;
• “Xususiylashtirish investitsiya fondlari aksiyalarini dastlabki
tarkatishda aholiga sotish tartibi”.
Qimmatli qog’ozlar bozorining malakali qatnashchilari: moliyaviy brokerlar,
dilerlar, investitsion maslahatchilar, investitsiya kompaniyalari, investitsiya
fondlari, boshqaruvchi kompaniyalar, depozitariylar, hisob-kitob kliring palatalari,
qimmatli qog’ozlar egalarining reestr saqlovchilari, qimmatli qog’ozlarni nominal
saqlovchilar bilan birga respublika fond birjasi va boshqa investitsion
institutlarning boshqa turlari qimmatli qog’ozlar bozorining infratuzulmasini
tashkil etadi.
2-jadvalda 2020-2025 yillar mobaynida O’zbekiston Respublikasida
aksiyalarning birlamchi va ikkilamchi bozorlari nisbat ko’rsatkichlari keltirilgan.
Ushbu jadval ma’lumotlariga ko’ra 2020 yilda jami aksiyalarning 67,1%i, ya’ni
805,2 mlrd so’mi birlamchi bozorda sotilgan bo’lsa, 32,9%i, ya’ni 394,8 mlrd.
so’mi ikkilamchi bozorda sotilganligini ko’rishimiz mumkin. Ushbu yillar
davomida aksiyalarning birlamchi va ikkilamchi bozorlardagi nisbati turlicha
o’zgarganligini ko’rishimiz mumkin. Masalan, 2024 yilda jami aksiyalarning
82,3% i, ya’ni 6419,4 mlrd. so’mi birlamchi bozorlarda, 17,7%i, ya’ni 1380,6
mlrd. so’mi ikkilamchi bozorlarda sotilganligini ko’rishimiz mumkin.
19

2-jadval
O’zbekiston Respublikasida aksiyalarning birlamchi va ikkilamchi bozori
nisbati 3
№ Yillar Birlamchi bozori Ikkilamchi bozori
hajmi
(mlrd. so’m) ulushi
%da hajmi
(mlrd. so’m) ulushi
%da
1 2020 yil 805,2 67,1 394,8 32,9
2 2021 yil 1438,5 68,5 222,3 661,5
3 2022 yil 2771,3 74,9 928,7 25,1
4 2023 yil 4307 73 1593 27
5 2024 yil 6419,4 82,3 1380,6 17,7
6 2025 yil 8955,6 87,8 1244,4 12,2
Qimmatli qog’ozlarning birlamchi bozori - deganda qimmatli qog’ozlarni
dastlabki egalari (investorlarga), ya’ni yuridik va jismonii shaxslarga sotish
maqsadida ularni birlamchi va ikkilamchi va emissiya qilish va muomalaga
chiqarish tushiniladi. Bu bozor qimmatli qog’ozlarni joylashtirishni tashkil
qiluvchi va ta’minlovchi bozordir.
Boshqacha aytganda, birlamchi bozor bu birlamchi va takror emissiya
qilingan qimmatli qog’ozlarni ularni birinchi yoki dastlabki egalari (investorlarga)
joylashtiruvchi bozordir. Bu bozorda qimmatli qog’ozlar birinchi namogn bo’ladi.
Bu bozorda davlat va maxalliy xokimiyat obligatsiyalar, shuningdek, turli aksioner
jamiyatlarining aksiyalari va obligatsiyalari emissiya qilinadi.
Qimmatli qog’ozlar bozorining faoliyat ko’rsatishi, u va uni boshqarish bilan
bog’lik munosabatlar ko’rsatilgan qonun va boshqa qonunlar xujjatlari bilan
belgilanadi. Shu qonunlarga muvofiq qimmatli qog’ozlar bozori jismoniy va
3
https://www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti
20

yuridik shaxslarning qimmatli qog’ozlar chiqarish, ularni muomalada bo’lishi va
xakini to’lash bilan bog’lik munosabatlar tizimini shakllantiradi.
Qimmatli qog’ozlar bozori qatnashchilari qimmatli qog’ozlarning
emitentlari, investorlar, investitsiya institutlari, shuningdek ularning birlashmalari
(uyushmalari), fond birjalari (birjalarning fond bo’limlari), davlat tomonidan
qimmatli qog’ozlar bozorini boshqarish va muvofiqlashtirish vakolati berilgan
organlar va boshqalardan iboratdir.
Qimmatli qog’ozlar bozorida investitsiya institutlarining quyidagi turlari
faoliyat ko’rsatishi mumkin: investtsiya vositachisi (moliya brokeri va dileri);
investitsiya maslahatchisi;
Investitsiya kompaniyasi; investitsiya fondi; boshqaruvchi kompaniya;
depozitariy; hisob-kitob kliring palatasi (tashkiloti); qimmatli qog’ozlar
egalarining reestrini saqlovchi; qimmatli qog’ozlarni nominal saqlovchi;
investitsiya institutlarining boshqa turlari. Investitsiya institutlari tuzilishi mumkin,
faqatgina ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etilishi mumkin
bo’lgan investitsiya fondi bundan mustasno.
Investitsiya institutlarini tuzish, ularni faoliyat ko’rsatishi va ularni tugatish
tartibi Respublikamizni qonun xujjatlarida belgilab qo’yilgan.
Fond dukonlari investitsiya institutlarining tarkibiy bulinmalari bo’lib,
jismoniy shaxslar uchun qimmatli qog’ozlarning birjadan tashqari mayda ulgurji
va chakana savdosini amalga oshiradi.
Fond dukonlari investitsiya vositachilari, investitsiya kompaniyalari va
boshqaruvchi kompaniyalari tomonidan ochilishi mumkin.
Qimmatli qog’ozlar bozorining faoliyat ko’rsatishi: qimmatli qog’ozlar
bozorida savdoni litsenziya asosida ish olib boradigan fond birjalari (birjalarning
fond bo’limlari) va investitsiya institutlari qonun xujjatlariga muvofiq tashkil
etadilar.
Investitsiya institutlari qimmatli qog’ozlar bilan birjadan tashqarida savdo
kilishni tashkil etuvchi bulinmalar tuzishga xaqli.
21

Qimmatli qog’ozlar bozorida savdoning asosiy printsiplariga rioya etilishi
davlatning tartibga solishga oid chora tadbirlari bilan birga fond birjalari va
qimmatli qog’ozlar bozori qatnashchilarining birlashmalari (ushyumalari) ishlab
chikkan savdo qoidalarini uyGunlashtirish asosida ta’minlanadi.
Investorlar tomonidan sotib olingan qimmatli qog’ozlar birja bozorlari va
birjadan tashqari bozorlarda qayta sotilishi mumkin. Investorlar oldi-sotdilarni
investitsiya institutlari orqali ham, mustakil xolda ham amalga oshirishlari
mumkin. Egasi yozilgan qimmatli qog’ozlarning oldi-sotdisiga doir bitimlar
tomonlarning uz xoxish irodalarini izxor etganliklarini qayd etish imkonini
beradigan xujjat shaklida amalga oshiriladi. Egasi yozilmagan qimmatli qog’ozlar
oldi-sotdisiga doir bitimlar tomonlarning uz xoxish irodalari izxor etilganliklarini
qayd etish imkonini beradigan xujjat shaklida amalga oshiriladi, vositachisiz
tuziladigan va tuzilgan paytda bajariladigan bitimlar bundan mustasno.
Davlat mol-mulkini boshqarishga vakil kilingan organ tomonidan aksiyalar
oldi-sotdisiga doir bitimlar birjadan tashqari bozorda mustakil suratda, investitsiya
vositachilari ishtirokisiz O’zbekiston Respublikasi Hukumati belgilaydigan
tartibda amalga oshirilishi mumkin.
Qimmatli qog’ozlar bozorida vositachilik. Qimmatli qog’ozlar bozorida
vositachilikni investitsiya vositachilari amalga oshiradilar.
Qimmatli qog’ozlar bozorida brokerlik va (yoki) dilerlik faoliyatini amalga
oshiragtgan investitsiya instituti investitsiya vositachisi hisoblanadi. Topshiriq
shartnomalari yoki vositachilik xaki asosida gxud bitimlar tuzish uchun berilgan
ishonchnoma asosida ish olib borib, vakolatli shaxs yoki vositachi sifatida
qimmatli qog’ozlar yuzasidan fukarolik-huquqiy bitimlarini amalga oshirish
brokerlik faoliyati hisoblanadi.
Muayyan qimmatli qog’ozlarni sotib olish va (yoki) sotish narxlarni oshkora
e’lon kilish hamda ushbu qimmatli qog’ozlarni e’lon kilingan narxlari bo’yicha
sotib olish va (yoki) sotish majburiyatini olish yo’li bilan uz nomidan va uz
hisobidan qimmatli qog’ozlarga doir oldi-sotdi bitimlarini tuzish dilerlik faoliyati
hisoblanadi.
22

Maslahat berish borasidagi faoliyat Qimmatli qog’ozlar bozorini va uni
ishtirokchilarini tahlil etish va istikbolini aniqlash, moliyaviy vositalarni
(moliyaviy majburiyatlarni) ekspertiza kilish, ishlab chiqish va tavsiya etish
bo’yicha xizmatlar ko’rsatish, qimmatli qog’ozlar chiqarish, ularni joylashtirish va
muomalaga kiritish, mutaxassislarni qayta tayyorlash, shuningdek yuridik va
jismoniy shaxslar investitsiya siyosatini amalga oshirishlari. Xususida maslahatlar
berish sohasidagi xizmatlar maslahat berish borasidagi faoliyat deyiladi.
Qimmatli qog’ozlar borasida maslahat berish faoliyati bilan shug’ullanuvchi
investitsiya instituti investitsiya maslahatchisi deb ataladi.
Yuridik va jismoniy shaxs investitsiya maslahatchisi bo’lishi mumkin.
Investitsiya maslahatchisi mijoz mustakil ravishda bir qarorga kelishi uchun
unga zarur axborotni beradi va muayyan qimmatli qog’ozlarni sotib olish yoki
sotish bo’yicha tavsiyalar berishga xaqli emas.
Qimmatli qog’ozlar chiqaradigan, qimmatli qog’ozlarga mablag’ soladigan,
uz nomidan va uz hisobidan, jumladan qimmatli qog’ozlarni kotirovkalash
hisobidan qimmatli qog’ozlar oldi-sotdisini amalga oshiradigan yuridik shaxs
investitsiya kompaniyasidir. Investitsiya kompaniyalari uz resurslarini faqat
muassislarning mablag’lari, shuningdek reinvestitsiya kilingan uz mablag’lari
hisobidan tashkil etadilar va yuridik hamda jismoniy shaxslarga sotiladitan uz
qimmatli qog’ozlarini emissiya qiladilar.
Reinvestitsiya bu - investitsiya jaragnlarida daromad sifatida olingan
mablag’larni qaytadan qo’shimcha mablag’ sifatida investitsiyaga yo’naltirishdir.
Investitsiya kompaniyalari aholining omonatlari va mablag’lari hisobidan jalb
etilgan resurslarini tashkil etish huquqiga ega emasdir.
3-jadvalda O’zbekistonda aksiyalarning birjaviy va nobirjaviy bozorlarda
savdosi nisbati keltirilgan. Ushbu jadval ma’lumotlariga ko’ra 2020-yilda savdoda
bo’lgan jami aksiyalarning 480 mlrd. so’mlik qismi, ya’ni 40%i birjaviy
bozorlarda, 720 mlrd. so’mlik qismi, ya’ni 60%i nobirjaviy bozorlarda sotilgan.
2025-yilda esa savdoda bo’lgan jami aksiyalarning 6000 mlrd. so’mlik qismi, ya’ni
59%i birjaviy bozorlarda, 4200 mlrd. so’mlik qismi, ya’ni 41%i nobirjaviy
23

bozorlarda sotilgan. Bundan ko’rinib turibdiki, aksiyalarning aksariyat qismi
birjaviy bozorlarda sotilgan.
3-jadval
O‘zbekistonda aksiyalarning birjaviy va nobirjaviy bozorlarda savdosi
nisbati 4
№ Yillar Birjaviy bozor Nobirjaviy bozor
Hajmi
(mlrd. so’m) ulushi
%da hajmi
(mlrd. so’m) ulushi
%da
1 2020-yil 480 40 720 60
2 2021-yil 910 43 1190 57
3 2022-yil 1850 50 1850 50
4 2023-yil 2950 50 2950 50
5 2024-yil 4450 57 3350 43
6 2025-yil 6000 59 4200 41
Investitsiya fondining faoliyati. Investorlarning pul mablag’larini ishga
solish maqsadida aksiyalar sotib oladigan va chiqaradigan hamda mablag’larni
fond nomidan qimmatli qog’ozlarga, banklardagi hisob varakalarga va
omonatlarga kuyadigan yuridik shaxs investitsiya fondidir. Investitsiya
fondlarining mablag’larini bunday kuyish bilan bog’lik tavakkalchiligi, bu
mablag’larning bozoridagi kadri uzgarishidan keladigan daromad va kuriladigan
zarar to’la-tukis ushbu fond egalari (aksiyadorlari) hisobiga o’tkaziladi va ular
tomonidan fond aksiyalarining joriy narxlari uzgarishi hisobiga realizatsiya
kilinadi. Banklar va sug’urta kompaniyalari investitsiya fondlari bo’la olmaydi.
Boshqaruvchi kompaniyaning faoliyati. Boshqa investitsiya institutlarining,
yuridik va jismoniy shaxslarning sohasida faoliyat ko’rsatadigan, shuningdek
qimmatli qog’ozlar oldi-sotdisini amalga oshiradigan investitsiya instituti
4
https://www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti
24

boshqaruvchi kompaniya deb ataladi. Yuridik shaxsning egalik kilish uchun o’ziga
berilgan va boshqa bir shaxsga tegishli bo’lgan, mazkur shaxs yoki bu shaxs
kursatgan uchinchi shaxslar manfaatlarini kuzlab: qimmatli qog’ozlarni; qimmatli
qog’ozlarni investitsiyalashga muljallangan pul mablag’larini; qimmatli
qog’ozlarni boshqarish jaragnida olinadigan pul mablag’lari hamda qimmatli
qog’ozlarni xak evaziga boshqarish vakolatini muayyan muddat davomida uz
nomidan amalga oshirishi qimmatli qog’ozlarni boshqarish sohasidagi faoliyat
hisoblanadi. Qimmatli qog’ozlarni boshqarish faoliyatini amalga oshirish tartibi
qonun xujjatlari va shartnomalari bilan belgilanadi.
Depozitar faoliyat. Qimmatli qog’ozlarni saqlash va (yoki) bu qimmatli
qog’ozlarga bo’lgan huquqlarni hisobga olib borish bo’yicha xizmatlar ko’rsatish
depozitar faoliyat deb hisoblanadi. Depozitar faoliyat bilan shug’ullanadigan
investitsiya instituti depozitariy deb ataladi. faqat yuridik shaxsgina depozitariy
bo’la oladi. Depozitariy qimmatli qog’ozlarni saqlash va (yoki) bu qimmatli
qog’ozlarga ega bo’lgan huquqlarni hisobga olib borish sohasidagi xizmatlaridan
foydalanuvchi shaxs deponent deb ataladi. Investorlar uz aksiyalari va boshqa
qimmatli qog’ozlari saqlanishini ta’minlash maqsadida qimmatli qog’ozlarni:
kog’oz sertifikatlari; kompyuterdagi elektron buxgalteriya yozuvlari shaklida
saqlash va almashish huquqiga egalar. Deponentlarning qimmatli qog’ozlariga
depozitariyning majburiyatlari bo’yicha undiruv karatilishi mumkin emas.
Markaziy depozitariyning xizmatlar ko’lami matritsasi mavjud.
Qimmatli qog’ozlar yuzasidan uzaro majburiyatlarni aniqlash va hisobga
olish. O’zaro majburiyatlarni belgilash, aniqlash va hisobga olishga doir faoliyat
kliring deb hisoblanib, bu faoliyat bitimga doir axborotni to’plash, solishtirish,
unga tuzatish kiritish hamda qimmatli qog’ozlarga doir fukaroviy huquqiy
bitimlarni ijro etish uchun buxgalteriya xujjatlarini tayyorlash operatsiyalarini
nazarda tutadi. Qimmatli qog’ozlarga doir bitimlar bo’yicha hisob-kitob kliring
operatsiyalarini amalga oshiruvchi investitsiya institutlari hisob-kitob kliring
palatasi deb ataladi.
25

Qimmatli qog’ozlarga doir operatsiyalar yuzasidan hisob-kitob olib borilishi
munosabati bilan kliringni amalga oshiruvchi tashkilotlar uzaro majburiyatlarni
aniqlash chog’ida tayyorlab qo’yilgan qimmatli qog’ozlar, pul mablag’lari va
buxgalteriya xujjatlarini ijroga qabul kilib olagtganlarida qimmatli qog’ozlar
bozorining kaysi qatnashchisi uchun hisob-kitob ishlari amalga oshirilagtgan
bo’lsa, shu qatnashchi bilan tuzgan uz shartnomalariga asoslanadilar.
Qimmatli qog’ozlar egalari reestrini yuritish sohasidagi faoliyat. Qimmatli
qog’ozlar egalari reestrini yuritish tizimini tashkil etadigan va bu tizimga taalukli
bo’lgan ma’lumotlarni to’plash, qayd etish, qayta ishlash, saqlash va takdim etish
qimmatli qog’ozlar egalari reestrini yuritish sohasidagi faoliyat deb hisoblanadi.
Qimmatli qog’ozlar egalari reestrini yuritish bo’yicha xizmat ko’rsatish
bilan shug’ullanuvchi investitsiya instituti qimmatli qog’ozlar egalari reestrini
saqlovchi (reestr saqlovchi) deb ataladi.
Qimmatli qog’ozlar egalari reestri ro’yxatdan o’tkaziltan qimmatli qog’ozlar
egalarining istalgan sanadagi xolat bo’yicha tuzilgan ro’yxati bo’lib, ularga
qarashli egasi yozilgan qimmatli qog’ozlarning mikdori, nominal kiymati va toifasi
ushbu ro’yxatda kursatiladi. Emitent yoki uning topshirig’i asosida reestr yuritish
faoliyatini amalga oshiradigan investitsiya instituti reestr saqlovchi bo’lishi
mumkin.
Qimmatli qog’ozlarni nominal saqlovchi qimmatli qog’ozlar reestrini
saqlovchiga qimmatli qog’ozlarni saqlash bo’yicha topshiriq bergan shaxslar
tug’risidagi ma’lumotlarni yilda kamida bir marta takdim etib, qimmatli qog’ozlar
sonini va toifalari (turlari)ni ko’rsatishi shart. Qimmatli qog’ozlarni nominal
saqlovchi uz mijozlarining topshirig’iga binoan saqlab turgan qimmatli qog’ozlar
nominal saqlovchining kreditorlari foydasiga undirib olinishi mumkin emas.
Investitsiya maslahatchisi, investitsiya fondi va boshqaruvchi kompaniya
faoliyatini amalga oshirish uni qimmatli qog’ozlar bozoridagi professional
faoliyatning boshqa turlari bilan qo’shib olib borishga yo’l qo’yilmaydi.
Qimmatli qog’ozlar bozorining ayrim ishtirokchilari huquqlarini hisobga
olishning joriy tizimi mavjud. Reestrni yuritish faoliyatini amalga oshirish uni
26

qimmatli qog’ozlar bozoridagi faoliyatning boshqa turlari bilan (depozitar faoliyat
turidan tashqari) qo’shib olib borishga yo’l qo’yilmaydi. Qimmatli qog’ozlar
yuzasidan faoliyat turlarini qo’shib olib borish va operatsiyalar o’tkazish
sohasidagi qo’shimcha cheklashlar davlat vakolat bergan organ tomonidan
belgilanadi.
Qimmatli qog’ozlar bozorining davlat boshqaruvi vakolatli organlari
tomonidan:
• qimmatli qog’ozlar va emissiya prospektlarini chiqarishni ro’yxatga
olish, emitentlarning ularda nazarda tutilgan shartlar va majburiyatlarga rioya
kilishlari ustidan nazoratni amalga oshirish;
• qonunga muvofiq qimmatli qog’ozlar tug’risidagi axborot emitentlar
va qimmatli qog’ozlar bozori qatnashchilari tomonidan ma’lum kilinishini
ta’minlash;
• mutaxassislarni attestatsiyalash, investitsiya institutlari faoliyatini
litsenziyalash va nazorat kilish;
• investorlar hamda qimmatli qog’ozlar bozorining boshqa
ishtirokchilari bergan shikoyatlarni kurib chiqish va qimmatli qog’ozlar bozori
ishtirokchilari bajarishi majburiy bo’lgan xulosalar chiqarish, kursatmalar berish
yo’li bilan amalga oshirish.
O’zbekiston Respublikasi xududida qimmatli qog’ozlar yuzasidan
tuziladigan bitimlarni tartibga solish birjalardagi va birjadan tashqaridagi oldisotdi
bitimlarga, shuningdek qimmatli qog’ozlarni sovg’a qilish, meros qilib olishga,
ustav fondiga kiritishga hamda ularning mulklari o’zgarishiga olib keladigan
boshqa xarakatlarni amalga oshirishga nisbatan qo’llaniladi.
Investitsiya institutlari bitimlarni faqat qonun xujjatlarida belgilab qo’yilgan
shakldagi topshiriq shartnomalari yoki vositachilik xaklari asosida ularda
ko’rsatilgan barcha zarur shartlarga aniq rioya kilgan xolda mijozlar hisobidan
amalga oshirilishi mumkin.
Qimmatli qog’ozlar bozoridagi professional faoliyat davlat vakolat bergan
organ tomonidan beriladigan maxsus ruxsatnoma - litsenziya asosida amalga
27

oshiriladi. Litsenziya bsrgan organ investitsiya institutlari faoliyatini nazorat kilib
turadi va qonun xujjatlari buzilgan takdirda berilgan litsenziyani chiqarib olish
tug’risida qaror qabul qiladi.
Davlat tomonidan vakolat bergan organ qimmatli qog’ozlar bilan zarur
darajada professional faoliyat kursatilishini ta’minlash maqsadida: jismoniy
shaxslar (investitsiya institutlari va fond birjalarining xodimlari) qimmatli
qog’ozlar bozori mutaxassisi malaka guvoxnomasini olishlari uchun ular oldiga
qo’yiladigan malaka talablarini; o’z mablag’lari etarli bo’lishining majburiy
normativlarini va qimmatli qog’ozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalar
bo’yicha tavakkalchilikni cheklovchi boshqa ko’rsatkichlarni belgilaydi. Banklar
qimmatli qog’ozlar bozorida professional faoliyatni investitsiya institutlari uchun
qonunda belgilab qo’yilgan tartibda amalga oshiradilar.
Faoliyatning ta’qiqlangan turlari quyidagilardir:
 davlat ro’yxatidan o’tkazilmagan xolda yoki qimmatli qog’ozlarga
taaluqli axborotni oshkor etmasdan qimmatli qog’ozlar emissiyasini amalga
oshirish;
 tegishli litsenziyasiz qimmatli qog’ozlar bozorida faoliyatni amalga
oshirish;
 soxta bitimlar, talablarni uzaro hisobga olish, kiska muddatli sun’iy
bitimlarni amalga oshirish orqali qimmatli qog’ozlar bozorida manipulyatsiya
kilish;
 muhim axborotdan qonunga xilof ravishda foydalanish;
 ayrim qatnashchilarning mavkeida ustunlik yaratish maqsadida
kandaydir belgilarga karab qimmatli qog’ozlar bozorini bulish;
 qimmatli qog’ozlar bozorida savdo kilishning qonun xujjatlarida
belgilangan asosiy printsiplariga zid boshqa xatti xarakatlarni amalga oshirish.
Qimmatli qog’ozlar bozorining o’ta murakkabligi va uning tez
o’zgaruvchanligi, ishtirokchilar sonining ko’pligi va xilma-xilligi, katta xajmlarda
shartnomalar va amallarning bajarilishi, xar xil turdagi axborotlarning bajarilishi,
xar xil turdagi axborotlarning mavjudligi va ularning almashinib turishi va boshqa
28

omillarning kimmatli kkog’ozlar bozorida turli gayriqonuniy ishlarning yuz
berishiga sabab bo’lishi mumkin.
Bunday xol investorlarning manfaatlari va huquqlarini paymol kilishga,
ularning fond bozoriga nisbatan ishonchlarini kamaytirish, pirovard natijada esa
bozorning nufuzini pasaytirishi mumkin.
Shu sababli qimmatli qog’ozlar bozori davlat boshqaruvi vakolatli organlari
tomonidan nazorat kilib turiladi va boshqariladi.
4-jadvalda O’zbekiston Respublikasida 2014-2025-yillarda qimmatli
qog’ozlar bozori professonal ishtirokchilari tuzilmalari dinamikasi keltirilgan.
Ushbu jadval ma’lumotlariga ko’ra investitsion vositachilar so’nggi yillarda soni
sezilarli darajada kamaygan.
4-jadval
O’zbekiston Respublikasida 2014-2025 yillarda qimmatli qog’ozlar bozori
professonal ishtirokchilari tuzilmalari dinamikasi 5
№ Faoliyat turlari 01.07.
2014 01.01.
2016 01.01.
2018 01.01.
2020 01.01.
2022 01.01.
2025
1 Investitsion vositachilar 192 134 109 94 36 41
2 Investitsion kompaniya 47 22 12 12 - -
3 Investitsion maslahatchi 26 29 26 23 20 31
4 Depozitariy 16 21 35 40 32 31
5 Reestrtutuvchi 38 56 54 46 - -
6 Xususiylashtiriladigan
investitsion fondlar 85 61 8 2 2 -
7 Boshqaruv kompaniyalari 82 46 59 54 - -
8 Investitsion fond 3 4 18 11 7 9
9 Qimmatli qog’ozlar naminal
tutuvchilar 4 6 16 17 - -
10 Hisob-kliring palatasi 1 2 1 2 2 2
11
Birjadan tashqari savdolarni - - - 2 2 2
5
https://www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi rasmiy sayti
29

tashkil etuvchi
12 Investitsion aktivlarni
ishonchli boshqaruvchilari - - - - 25 28
13 Transfer-agentlar - - - - 4 3
Jami 494 381 338 303 130 147
2.2. Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida fond bozorini
takomillashtirish yo’llari
Respublikamizda me’yoriy-huquqiy bazaning shakllanishi bilan birga
qimmatli qog’ozlar bozori institutsional infratuzilmasi ham shakllandi. Xozirgi
kunga kelib uning barcha asosiy institutlari faoliyat ko’rsatmoqda. Qimmatli
qog’ozlar bozori infratuzilmasining faol shakllanishiga karamasdan, xorijiy fond
bozorida mustahkam urnini topa olgan bir kator institutlar deyarli mavjud emas.
Bu institutlar katoriga transfer-agentlik xizmatlarini ko’rsatuvchi, ya’ni
moliyaviy institutlar va ularning mijozlari orasida xujjatlarni oldi-berdi
xizmatlarini ko’rsatuvchi institutni misol keltirish mumkin. Transfer-agentlik
tarmogini shakllantirish, investorga uning kaerda joylashishidan kat’iy nazar,
birgina transfer-agentiga murojaat kilib chegaralanmagan investitsion institutlar
xizmatidan foydalanish imkoniyatini beradi.
Shuningdek, birja listingiga kirishga tayyorlaydigan va yordam beradigan
«promouterlar» deb nomlanuvchi maxsus investitsion institutlar mavjud emas.
Respublika fond bozorida sug’urta tashkilotlarining faoliyati deyarli sezilmaydi,
ammo dunyoda sarmoyadorlar huquqini ximoya kilish maqsadida sug’urta
mexanizmi keng qo’llaniladi. Ushbu mexanizm infratuzilmali xatarlarni maxsus
kompaniyalar zimmasiga yuklash imkoniyatini beradi.
Bugungi kundagi asosiy amaliy vazifa ikkilamchi bozorni rivojlantirishdir.
Zero uning rivojlanishi darajasiga karab umuman kimmatli kogozlar bozori
tugrisida xulosa chikariladi. Qimmatli kogozlar bozorini davlat tomonidan
boshkarish organlari, uning infratuzilmasi muassasalari, barcha darajadagi olimlar
30

va amaliyotchilarning sa’y-xarakatlari fynan shu muammoni xal etishga
yunaltirilishi lozim. Ikkilamchi bozorni rivojlantirish uchun kuyidagi ikki
muammoni xal etishimiz lozim:
1. Qimmatli Qo’g’ozlar va birinchi galda aksiyalarning likvidliligini
sezilarli darajada oshirish.
2. Bu qimmatli qo’g’ozlar va ularning emitentlari tugrisidagi axborotning
oshkor etilishi masalasi.
3. Qimmatli qog’ozlar bozori real sektorga investitsiyalarni jalb kilish
mexanizmiga aylanishi kerak.
4. Iqtisodiy o’sishni jadallashtirish uchun O’zbekistonning pul
mablag’laridagi extiyojlarini salmoqli qismini koplaydigan uzoq
muddatli xorijiy sarmoyalarni jalb kilish kerak.
5. MDX davlatlarining yagona fond bozorini yaratish. (yoki, kamida erkin
savdo zonasi), «yagona pasport» (litsenziyalarni, shaxodatnomalarni va
emissiyalarni uzaro tan olish), fond bozorining umumiy infratuzilmasi,
bozorning savdo va boshqa tizimlarini birlashishi, Toshkent shaxrida
ushbu zonaning moliyaviy aktivlari savdosining markazini shakllantirish
(aks xolda, MDX davlatlarining qimmatli qog’ozlari Venada, Istambulda,
Berlinda yoki boshqa davlatda mujassamlanadi.
Bozor munosabatlari sharoitida davlatning fiskal jamgarmalari emas, balki
korxonalar va aholining banklar va moliya tizimidagi, shu jumladan uning, davlat
segmentlaridagi jamgarmalarini samarali tarzda investitsiyalarga aylantirish
imkonini beruvchi qimmatli qog’ozlar bozorining xilma-xil vositalari xal kiluvchi
rol uynashi mumkin.
Qimmatli qog’ozlar bozorining faolligini ta’minlash uchun kuyidagilarni
amalga oshirish zarur deb xisoblaymiz.
Qimmatli qog’ozlar bozorini (ayniqsa, ikkilamchi bozorni) rivojlantirishning
umumiqtisodiy samaralari kuyidagilardan iborat bo’lishi lozim: Moliya
bozorlarining likvidlilik darajasini oshirish va tegishli moliya resurslaridan
foydalanish samaradorligini yuksaltirish;
31

Moliya bozorlarida rakobatni kuchaytirish hamda «narxlar»ni foiz
stavkalari, kurslarni barqarorlashtirish;
Investitsiyalarni tarmoklarga qayta taksimlovchi bozor mexanizmi
samaradorligini oshirish;
Moliya bozorlarida davlat ishtiroki koidalari ilgarigidek kattik
markazlashtirilgan emas, balki ular bozor sharoitlariga moslashuvchan bo’lishi
lozim.
Iqtisodiyotning ijtimoiy - iqtisodiy jixatdan muxim sohalari va ustivor
tarmoklarini moliyalash uchun davlat mablaglarini ishga solishning sof bozor
sharoitlariga mukobil yullarini investorlarga taklif qilish zarur.
Hozirgi davrda xissadorlik korxonalariga aylantirilgan korxonalarning
aksiyalari sotiladigan boshlangich bozor tashkil topdi. Uning faoliyatini tartibga
solib turish tamoyillari O’zbekiston Respublikasi qonunlarida mustahkamlab
qo’yilgan. Unda ko’plab investitsiya institutlari, brokerlik idoralari, investitsiya
kompaniyalari va fondlari faoliyat kursatmokda. Bozor ishida tijorat banklar ham
qatnasha boshladi.
Fond birjasida yuzdan ortik brokerlik idoralari ishlab turibdi. Shuning
uchdan biri respublika viloyatlaridadir. Birok qimmatli qog’ozlar bozorini
rivojlantirish uchun mavjud imkoniyatlardan xali to’la foydalanilmayapti.
Masalan, oldi-sotdi operatsiyalarida bir milliard sumlikdan ziyod aksiyalar
kuyiladi, ammo 80-90 million so’mlik bitim tuziladi, qolgan aksiyalar esa, xaridor
ularning narxi baland deb xisoblagani bois sotilmay qoladi. Vaxolanki, savdoga
qo’yilgan aksiyalarning narxi talab va taklifga bog’lik ravishda tartibga solib
turilishi lozim.
Qimmatli qog’ozlar bozorining asosiy vazifasi faqat davlat mulkini xususiy
sektorda taqsimlashdan va shuning natijasida mulkning muayyan bir mulkdor
tomonidan o’zlashtirilishidan iborat emas. Bu asosan xususiylashtirishning birinchi
bosqichida amalga oshiriladi. Uning asosiy vazifasi sarmoyadorlarning pul
mablag’larini bir joyga jamlab, ularni turfa investitsiya maqsadlarida ishlatishdan,
ishlab chiqarishga yo’naltirishdan iborat.
32

O’zbekistonning jahon xo’jalik tizimiga bog’langanligi dunyodagi
moliyaviy markazlar bilan aloqalarning kengaytirilayotganligini xisobga olib,
mamlakatimizda qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlantirish ob’yektiv zaruriyatga
aylandi.
Jumladan, ikkilamchi qimmatli qog’ozlar bozori ishlab chiqarishni hamda
investorlarni barqaror moliyaviy resurslar bilan ta’minlash, iqtisodiyotni
erkinlashtirishning iqtisodiy vositalaridan hisoblanadi.
Qimmatli qog’ozlar bozorida O’zbekistonning ko’pgina aksiyadorlik
jamiyatlari davlat korxonalari negizida tashkil etilgan bo’lib, o’z moddiy bazasiga,
asosiy va aylanma kapitallariga ega.
Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo’lsak agar aksiyalashtirish jarayonida
korxonani boshqarish, uning ishlab chiqarishga ta’sir qilishi ko’zda tutilib,
qimmatli kog’ozlarni yirik to’plamlari bilan savdo qilish avj olsa, biz qimmatli
kog’ozlarning to’la qonli va serharakat bozorini yarata olmaymiz. Bozor ko’p
miqdordagi sarmoyadorlarning mablag’larini yig’ib, uni turli xil qo’yilmalar uchun
taqsimlashi lozim. Bu bozorning hajmdorligiga va xilma-xilligiga, ya’ni
muomaladagi qimmatli qog’ozlarning mumkin qadar sarmoyadorlar o’rtasida
tarqatilishiga bog’liq.
Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ushbu bozordan, bir tomondan davlat
korxona va tashkilotlar, aholi o’zlari uchun zarur bo’lgan mablag’ni jalb qilsalar,
ikkinchi tomondan, korxona, tashkilot va aholi o’zlarining vaktincha bo’sh turgan
pul mablag’larini qimmatbaxo qog’ozlar sotib olishga yo’naltirib foyda ko’radilar.
Aynan, iqtisodiy islohatlar natijasi o’laroq, davlatga qarashli molmulklarni
uning ixtiyoridan chiqarilishi va turli mulk shaklidagi xo’jalik sub’ektlari
o’rtasidagi munosabatlarni bozor qonuniyatlariga muvofiq tashkil etilishi har xil
tavakkalchiliklarni yuzaga kelishi uchun imkoniyat yaratadi.
Hozirgi davrda birjada aksiyalar savdosi oddiy auksion asosida amalga
oshirilmoqda. Holbuki, ikkilamchi bozorda savdo qilishning asosiy qoidasi ikki
yoqlama auktsion deb ataladi. Bunda sotuvchilar bilan xaridorlarning o’zaro
raqobatlashayotgan muqobil buyurtmalardagi shartlar mos kelganida bitim tuziladi.
33

Ushbu tizim brokerlik idoralari o’rtasida kafotlangan hisob-kitoblarni
ta’minlangan holda savdo sessiyasi mobaynida aksiyalarni olish-sotish bo’yicha
qayta-qayta bitimlarni tuzishni taqozo etadi. Buning uchun yangi texnologiya
savdolar tizimini hamda savdolarni ikkiyoqlama auksion usulda olib borib, bir
vaqtning o’zida pul mablag’lari va qimmatli qog’ozlarni bir mijozdan ikkinchisiga
o’tkazish imkonini beradigan elektron dastur yaratish zarur.
Shu tajribadan kelib chiqsak, qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlantirish
tizimini xayotga tatbik etish mamlakatimiz ijtimoiy va iqtisodiy tarakkiyotdan
ortda qolmaslik uchun, bizda ham ikkilamchi qimmatli qog’ozlar bozorini yanada
rivojlantirish zarur.
Bizning amaliyotda, qimmatli qog’ozlar bozorining asosiy tarkibiy qismi
sifatida ikkilamchi bozor mexanizmi halqaro andozalar tizimiga mos emasligi
seziladi.
Respublikamizda ikkilamchi qimmatli qog’ozlar bozorining rivojlanishi
ikkita asosiy muammoning hal etilishiga bevosita bog’liqdir:
- Birinchi muammo, qimmatli qog’ozlar bozorida aksiyalarning likvidligini
sezilarli darajada oshirish zaruriyatga aylandi. Xuddi shu xususiyat tufayli, fond
birjalarida aynan bir emitentning qimmatli qog’ozlari bo’yicha katta miqdordagi
bitimlar tuzilishi mumkin.
- Ikkinchi asosiy muammo-bu qimmatli qog’ozlar va ularning emitentlari
to’g’risidagi axborotning oshkor etilmasligi masalasi. Bugungi kunda-bu fond
bozoridagi murakkab uchastkalardan biridir.
34

XULOSA
Mamlakatimiz iqtisodiyotini modernizatsiya qilish, uning yuqori suratlarda
rivojlanishini ta’minlash asosiy va ustivor tadbirlardan biri bo’lib, u bir necha
dolzarb yo’nalishlarda amalga oshirilishi mumkin. Xususan, iqtisodiyot
sur’atlarining o’sishini barqarorlashtirish va bevosita mamlakatning
ijtimoiyiqtisodiy salohiyatini yuksaltirishga xizmat qiladigan xususiy mulkchilik
tarmog’ini mustahkamlash, tadbirkorlik sub’ektlarining xo’jalik yuritishi uchun
qulay moliyaviy sharoit yaratish, aholining real daromadini oshirish kabi
omillardan keng foydalanishga har tomonlama erkinlik berilmoqda. Bu borada
moliya bozori vositasida iqtisodiyotni modernizatsiya qilish omili alohida
ahamiyat kasb etadi.
Bozor munosabatlariga o’tishning bugungi bosqichi iqtisodiyotimizning
ochiqligi chet el investitsiyalarini jalb qilishning ortib borishi xususiylashtirish
hamda mulkni davlat tasarrufidan chiqarish jarayonlarining kuchayib borishi bilan
belgilanadi. Shu qatori moliyaviy tizimning rivojlanishi uchun ham shartsharoitlar
yaratilmoqda, chunki rivojlangan moliyaviy tizimsiz iqtisodiy tizim muvaffaqiyatli
faoliyat ko’rsata olmaydi. Shuning asnosida quyidagi xulosalarni berishni lozim
deb topdik.
Birinchidan, banklarning fond bozoridagi faoliyatini faollashtirish uchun
ularning kapitalini qayta tarkiblash, ustav fondlaridagi davlat ulushini xususiy
investorlarga sotish, banklarning investorlar sifatidagi faoliyatini yanada
erkinlashtirish lozim.
Ikkinchidan, bank obligatsiyalar emissiyasi orqali aksiyadorlik sarmoyasi
bilan birgalikda bankning qarz sarmoyasini shakllantiradi. Sarmoyaning oshishi
xususiy mablag’lar o’sishiga, bank yalpi sarmoyasida ularning solishtirma ulushi
ortishiga olib keladi, bu o’z navbatida, uning barqarorligi, ishonchliligi
mustahkamlanishiga hamda moliyaviy ko’rsatgichlarning yaxshilanishiga xizmat
qiladi.
Uchinchidan, tijorat banklari obligatsiyalar chiqarish orqali yuridik va
jismoniy shaxslarning mablag’larini to’plashi, ularni iqtisodiyotning ustivor
35

sohalariga investitsiyalab, fond bozorining rivojlanishiga zamin yaratadi-buning
natijasida quyidagi iqtisodiy samara olinadi:
* soliqqa tortiladigan bazaning kamayishini belgilaydi. Obligatsiyalar
bo’yicha to’lanadigan foizlar “muomala xarajatlari”ga kiritiladi va bankning
soliqqa tortiladigan bazasini kamaytiradi;
* obligatsiya chiqarishda aksiya emisiyasiga nisbatan muayyan
afzalliklarga ega. Aksiyada ulush munosabatlarini ifodalasa, obligatsiyada esa qarz
munosabatlarini ifodalashi hamda obligatsiyalarni sotishda emitent bankdan
maxsus jamg’arma hisobraqami ochish talab etilmaydi, bu o’z navbatida, sotishdan
tushgan mablag’lardan bank faliyatida foydalanish imkoniyatini yaratadi;
* tijorat banklari davlat obligatsiyalarni joylashtirishda bevosita
professional dilerlik faoliyatida ham etakchi tashkilot bo’lib, banklar obligatsiyalar
chiqarish orqali majburiy zahiralashdan holi hisoblanadi, ularni chiqarish vaqtida
jalb etilgan mablag’ bo’yicha majburiy zahira yaratish talab etilmaydi, bu jarayon
bankda mavjud moliyaviy resurslarining ko’payishiga omil bo’lib xizmat qiladi.
Mamlakatimizda moliya bozori iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini doimiy
aktiv moliyaviy mablag’lar bilan ta’minlashga hamda jamiyat rivojiga munosib
hissa qo’shmoqda. Shu bois, biz tomondan berilgan ilmiy-nazariy taklif va
tavsiyalar amaliyotga joriy etilsa, amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni yanada
samarali tashkil etishga ijobiy turtki bo’lar edi. Bu o’z navbatida, respublikada
moliya bozorining rivojlanishiga, shuningdek mamlakat tijorat banklarining moliya
bozori orqali xalqaro sarmoya bozorlariga uyg’unlashuviga xizmat qiladi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi. - T.: O’zbekiston, 2023 y.
2. O’zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksi.
3. O’zbekiston Respublikasining “Investitsiya faoliyati to’g’risida"gi qonuni.
4. O’zbekiston Respublikasining "Chet el investitsiyalari to’g’risida"gi qonuni
30.04.1998 y. №609- I.
5. O’zbekiston Respublikasining “Birjalar va birja faoliyati to’g’risida”gi
qonuni 02.07.1992 y. №625-XP, yangi tahrirdagisi 29.08.2021 y.
6. O’zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida”gi
qonuni, 22.07.2021 y.
7. O’zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning
huquqlarini ximoyalash to’grisida”gi qonuni 26.04.1996 y., №223-1, yangi
taxrirdagisi 27.09.2008 y. №190 (4569).
8. 2010-yil 26-noyabrdagi №-1438-sonli "2011-2015 yillarda respublika
moliya-bank tizimining yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori
xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida"gi
Qarori;
9. 2020-yil 15-dekabrdagi №-1442-sonli "2011-2023-yillarda O’zbekiston
Respublikasi sanoatini rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida"gi
Qarori;
10. 2020-yil 29-dekabrdagi №PQ-1455-sonli "O’zbekiston Respublikasi 2021
yilgi investitsiya dasturi to’g’risida"gi Qarori:
11. 2020-yil 24-dekabrdagi №1449-sonli “O’zbekiston Respublikasining asosiy
makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat byudjeti parametrlari
to’g’risida”gi’ Qarori.;
12. 2020-yil 18-noyabrlagi №PF-4053-sonli "Iqtisodiyot real sektori
korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish chora tadbirlari
to’g’risida”gi Farmoni.
13. https:// www .press - service.uz - O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
axborot markazi sayti
37

14. https://www.gov.uz - O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rasmiy
sayti
15. https://www.soliq.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi
rasmiy sayti
16. https://www.mf.uz - O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti
17. https://www.nalog.ru - Rossiya Federatsiyasi Federal soliq xizmati rasmiy
sayti
18. https://www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi
rasmiy sayti
38

Sotib olish