Demografik ko’rsatkichlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko’rsatkichlari sifatida - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	892.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

68 Sotish

Demografik ko’rsatkichlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko’rsatkichlari sifatida

Sotib olish

DEMOGRAFIK KO‘RSATKICHLAR IJTIMOIY-IQTISODIY
RIVOJLANISH KO‘RSATKICHLARI SIFATIDA
Reja:
KIRISH………………………………………………………………..…………..3
1. Demografik jarayonlar tushunchasi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati….5
2. Demografik jarayonlarning mohiyati…………………………………………..10
3. Mehnat bozori, bandlik va daromadlar…………………………………………14
4.Demografik holatning mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga ta’siri……………….…21
XULOSA………………………………………………………………..………..35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………….37
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Jamiyatda yoki alohida olingan mamlakatda
demografik jarayonlarning to‘g‘ri baholanishi va tahlil qilinishi ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, zamonaviy bozor
iqtisodiyoti sharoitida demografik ko‘rsatkichlar – aholi soni, uning o‘sish sur’atlari,
yosh va jinsiy tarkibi, migratsiya darajasi kabi omillar iqtisodiy siyosatni
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan demografik jarayonlarning
mazmun-mohiyatini o‘rganish, ularning iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilish
hamda amaliyotga tatbiq etish masalalari iqtisodchilar va tadqiqotchilar e’tiborini
doimo jalb qilib kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng aholi sonining
barqaror o‘sishi, uning tarkibidagi o‘zgarishlar hamda migratsiya jarayonlari
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatida muhim o‘rin egallay boshladi. Bozor
munosabatlariga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida demografik omillardan
samarali foydalanish, mehnat resurslarini to‘g‘ri taqsimlash va aholi bandligini
ta’minlash dolzarb masalaga aylandi. Aholining yosh tarkibi, ayniqsa yoshlar
ulushining yuqoriligi mamlakat iqtisodiy rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar
yaratmoqda, shu bilan birga yangi ish o‘rinlari yaratish va inson kapitalini
rivojlantirishni talab etmoqda.
Mamlakatimizda olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning asosiy
maqsadi – aholi farovonligini oshirish, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va barqaror
rivojlanishga erishishdan iboratdir. Bu jarayonda demografik ko‘rsatkichlar muhim
indikator sifatida xizmat qiladi. Aholi sonining o‘sishi, urbanizatsiya darajasi, umr
davomiyligi va tug‘ilish ko‘rsatkichlari iqtisodiy rivojlanish darajasini baholashda
asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Shu sababli demografik jarayonlarni chuqur
o‘rganish va ulardan samarali foydalanish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
2

Bu borada Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev quyidagi fikrlarni ta’kidlab
o‘tganlar: “Aholining hayot darajasini oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash, avvalo, mavjud demografik imkoniyatlardan samarali
foydalanishga bog‘liqdir”. Ushbu fikrlar demografik ko‘rsatkichlarning iqtisodiy
rivojlanishdagi o‘rni naqadar muhim ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. 1
Yuqoridagilardan kelib chiqib, demografik ko‘rsatkichlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishdagi ahamiyatini o‘rganish, ularning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish
hamda mavjud muammolarni aniqlash mazkur kurs ishining dolzarbligini belgilab
beradi.
Kurs ishining maqsadi – demografik ko‘rsatkichlarning mazmun-
mohiyatini o‘rganish, ularning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilish
hamda bu borada ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
• demografik ko‘rsatkichlarning nazariy asoslarini o‘rganish;
• aholi soni va tarkibining iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilish;
• demografik jarayonlarning mehnat bozori va bandlik bilan bog‘liqligini tadqiq etish;
• demografik siyosatni takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti – demografik jarayonlar va ularning rivojlanish
tendensiyalari hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti – demografik ko‘rsatkichlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishga ta’siri hamda ularni samarali boshqarish bilan bog‘liq jarayonlar
majmuasidan iborat.
Kurs ishining tuzilishi . Ushbu kurs ishi kirish, asosiy 4 reja, xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev — Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, “O‘zbekiston”
nashriyoti, 2022.
3

1.Demografik jarayonlar tushunchasi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyati.
Odatda har qanday mamlakatda yuqori demografik sur’at, aholi soni va
nikohlarning yuqori tezlikda ortib borishi uning iqtisodiy parametrlariga bosimni
oshirish bilan birga, ushbu yo‘nalishda qator muammolarni vujudga keltirishi
mumkin. Avvalgi bo‘limda demografik jarayonlarning ijtimoiy sohalarga ta’siri tahlil
qilinganda, ularning deyarli barchasida O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi bilan
bog‘liq jihatlar ishtirok etganini, ya’ni har qanday ijtimoiy sohalardagi
infratuzilmalarni yaratish, yanada takomillashtirish birinchi galda aholi soni
ortishidan kelib chiqib amalga oshirilsada, oxir-oqibat mamlakat iqtisodiyotga ta’siri
ko‘zga tashlanadi. Dunyoning qator mamlakatlari, birinchi galda iqtisodiyoti sust
rivojlangan davlatlar aholi sonining yuqori sur’atlarda o‘sishi, bunga teskari
proporsional tarzda iqtisodiyot rivojlanishi past bo‘lganligi bilan ajralib turadi.
Osiyoning janubiy, Afrikaning Sahroi Kabirdan janubda joylashgan qator
mamlakatlarda ana shu jihatlarni ko‘rish mumkin. Lekin bularning barchasiga
qaramay, agar mamlakat to‘g‘ri va samarali ijtimoiy-iqtisodiy siyosat olib borsa,
demografik jarayonlar, jumladan, aholi sonining ortishidan ijobiy natija bo‘lishi ham
mumkin. Bunga misol tariqasida inson kapitalidan samarali foydalanish orqali
demografik bosimdan ijobiy natija chiqarish mumkin. Ma’lumot uchun, Jahon
bankining 192 mamlakatda o‘tkazgan tadqiqotlariga ko‘ra, zamonaviy iqtisodiyotda
jismoniy kapital umumiy boylikning 16 foizini, tabiiy kapital 20 foizni, inson kapitali
esa 64 foizni tashkil etadi. Yaponiya, Germaniya va Shvesiyada inson kapitali ulushi
80 foizga yetadi, Rossiyada esa atigi 14 foizni tashkil etadi. Yuqorida qayd etilgan
iqtisodiyoti sust rivojlangan mamlakatlarda esa undan ham past daraja saqlanib
qolmoqda. 2
2
G‘ulomov, A. A. — Demografiya. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. 40-b
4

Shu o‘rinda Vetnam (aholisi salkam 100 mln.kishi) va Filippin (salkam 110
mln.kishi) singari mamlakatlarni misol tariqasida keltirish mumkinki, mamlakatlarda
aholi soni hamda o‘sish sur’ati yuqoriligi saqlanib qolgan sharoitda inson
resurslaridan samarali foydalanish borasida ijobiy natijalarga erishishgan. Asosiy
mexanizmlar sifatida chet elga mehnat resursi “eksport”ini to‘g‘ri yo‘lga qo‘ygan
holda boshlagan vetnamliklar tez orada ishlab chiqarish va iqtisodiy o‘sish sur’atini
yuqori darajada oshirishga erishdi. Hozirda ushbu mamlakatlarda jon boshiga YaIM
3,5-4 ming AQSh dollarigacha ko‘tarilishiga erishishgan. Bunga birinchi galda inson
kapitalidan oqilona foydalanish, ta’lim tizimini muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yish va eng
muhimi to‘g‘ri iqtisodiy rivojlanish yo‘lini tanlaganliklari sababchidir. Ushbu
bo‘limda demografik jarayonlarning mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga, ayrim
tarmoqlarga ta’siri tahlil qilinadi. Jumladan, aholining mehnatga layoqatli qatlamini
qo‘llab-quvvatlash va mehnat bozoridagi islohotlar, ularning daromadlari
shakllanishi, uy-joy qurilishi va urbanizatsiyaning rivojlanishi, aholining
muhandislik-infratuzilma ob’ektlari hamda oziq-ovqat ta’minoti borasidagi tahlillar
keltiriladi. Garchi iqtisodiyotning barcha sohalari aholi soni va o‘sish sur’atiga
bog‘liq bo‘lsa-da, davlat budjeti va iqtisodiy taraqqiyot bilan bog‘liq yuqoridagi
omillar birlamchi tahlil etilishi maqsadga muvofiqdir.
Demografik jarayonlar jamiyat rivojlanishining eng muhim omillaridan biri
bo‘lib, aholi soni, tarkibi, hududiy joylashuvi va harakatini o‘rganadi. Ushbu
jarayonlar nafaqat statistik ko‘rsatkichlar yig‘indisi, balki iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy
va madaniy o‘zgarishlarning muhim ko‘rsatkichidir. Demografiya fani aynan shu
jarayonlarni tahlil qilib, ularning jamiyat taraqqiyotiga ta’sirini o‘rganadi.
Demografik jarayonlar tarkibiga tug‘ilish, o‘lim, nikoh va ajralish, migratsiya kabi
asosiy ko‘rsatkichlar kiradi. Ushbu omillar o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular
orqali aholi sonining o‘sishi yoki kamayishi, uning yosh va jinsiy tarkibi shakllanadi.
5

Demografik jarayonlar tushunchasini chuqurroq anglash uchun avvalo
“aholi takror barpo bo‘lishi” tushunchasiga e’tibor qaratish lozim. Aholi takror barpo
bo‘lishi – bu avlodlarning almashinuvi jarayoni bo‘lib, tug‘ilish va o‘lim darajalari
orqali belgilanadi. Agar tug‘ilish darajasi yuqori bo‘lsa va o‘lim darajasi nisbatan
past bo‘lsa, aholi soni ortadi. Aksincha, tug‘ilish kamayib, o‘lim ko‘paygan hollarda
demografik pasayish yuzaga keladi. Shu jihatdan demografik jarayonlar
mamlakatning iqtisodiy salohiyati va mehnat resurslarini shakllantirishda hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Demografik jarayonlarning eng asosiy komponentlaridan biri tug‘ilish
hisoblanadi. Tug‘ilish darajasi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasiga,
aholining turmush sharoitiga, ayollarning bandligiga, ta’lim darajasiga va madaniy
qadriyatlariga bevosita bog‘liq. Rivojlanayotgan davlatlarda tug‘ilish darajasi yuqori
bo‘lishi kuzatiladi, chunki bu yerda ko‘p bolali oilalar an’anaviy hisoblanadi.
Rivojlangan mamlakatlarda esa aksincha, tug‘ilish darajasi past bo‘lib, bu
urbanizatsiya, ayollarning ish bilan bandligi va oilaviy qadriyatlarning o‘zgarishi
bilan izohlanadi. 3
O‘lim darajasi ham demografik jarayonlarning muhim ko‘rsatkichi
hisoblanadi. O‘lim darajasi sog‘liqni saqlash tizimi, turmush darajasi, ekologik muhit
va ovqatlanish sifatiga bog‘liq. Tibbiyot rivojlangan mamlakatlarda o‘lim darajasi
past bo‘ladi va o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi yuqori bo‘ladi. Bu esa aholining
qarish jarayonini tezlashtiradi. Aholining qarishi esa o‘z navbatida iqtisodiyotga
yangi muammolarni olib keladi, xususan, pensiya tizimiga bosim kuchayadi va
mehnat resurslari qisqaradi.
Migratsiya demografik jarayonlarning yana bir muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Migratsiya – bu aholining bir hududdan boshqa hududga ko‘chib
o‘tishidir. U ichki va tashqi migratsiyaga bo‘linadi. Ichki migratsiya odatda
3
O‘ralov, B. M. — Ijtimoiy demografik jarayonlar nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: “TDIU nashriyoti”, 2020.
234-b.
6

qishloqdan shaharga ko‘chish bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi migratsiya davlatlar
o‘rtasidagi harakatni anglatadi. Migratsiya iqtisodiy omillar, ish o‘rinlari, ta’lim
imkoniyatlari va siyosiy barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq. Migratsiya natijasida
ayrim hududlarda aholi soni ortib, iqtisodiy rivojlanish tezlashadi, boshqa hududlarda
esa aksincha, ishchi kuchi yetishmovchiligi yuzaga keladi.
Nikoh va ajralish jarayonlari ham demografik holatga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Nikohlar sonining ko‘payishi tug‘ilish darajasining oshishiga olib keladi,
ajralishlar esa oilaviy barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi. Zamonaviy jamiyatlarda
ajralishlar sonining ortib borishi demografik muammolardan biri sifatida qaralmoqda.
Bu holat bolalar tarbiyasi, ijtimoiy muhit va psixologik omillarga ta’sir ko‘rsatadi.
Demografik jarayonlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati juda keng qamrovli.
Avvalo, aholi soni va uning tarkibi iqtisodiyotning rivojlanish sur’atlarini belgilaydi.
Mehnat resurslari soni va sifati ishlab chiqarish hajmi va samaradorligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Yosh aholi ulushi yuqori bo‘lgan davlatlarda iqtisodiy o‘sish
imkoniyatlari keng bo‘ladi, chunki ishchi kuchi yetarli bo‘ladi. Bunday holat
“demografik dividend” deb ataladi. Agar davlat ushbu imkoniyatdan to‘g‘ri
foydalansa, iqtisodiy rivojlanish sezilarli darajada tezlashadi.
Biroq demografik jarayonlar har doim ham ijobiy natija bermaydi. Masalan,
aholining haddan tashqari tez o‘sishi iqtisodiy resurslarga bosimni kuchaytiradi. Ish
o‘rinlari yetishmovchiligi, uy-joy muammolari, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimiga
yuklama ortadi. Bu esa ijtimoiy muammolarning ko‘payishiga olib keladi. Shu
sababli demografik siyosatni to‘g‘ri yuritish muhim hisoblanadi.
Aholining qarishi ham muhim demografik muammolardan biridir. Ko‘plab
rivojlangan davlatlarda tug‘ilish darajasi pastligi sababli keksalar ulushi ortib
bormoqda. Bu esa mehnat bozorida muvozanatni buzadi, iqtisodiy faol aholi soni
kamayadi. Natijada davlat budjetiga tushumlar kamayib, ijtimoiy xarajatlar ortadi.
Shu sababli ko‘plab davlatlar tug‘ilishni rag‘batlantirish siyosatini olib bormoqda.
7

Demografik jarayonlar ta’lim tizimiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Aholi
sonining o‘sishi yangi maktablar, o‘qituvchilar va ta’lim resurslariga ehtiyojni
oshiradi. Yoshlar ulushi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda ta’lim tizimi rivojlanishi
muhim ahamiyatga ega. Chunki aynan ta’lim orqali malakali kadrlar tayyorlanadi va
iqtisodiy taraqqiyot ta’minlanadi.
Sog‘liqni saqlash tizimi ham demografik jarayonlar bilan uzviy bog‘liq.
Aholi soni ortishi tibbiy xizmatlarga bo‘lgan talabni oshiradi. Shu bilan birga,
aholining qarishi tibbiy xizmatlarning murakkablashuviga olib keladi. Surunkali
kasalliklar sonining ortishi sog‘liqni saqlash tizimiga qo‘shimcha yuklama beradi.
Urbanizatsiya jarayoni ham demografik o‘zgarishlarning muhim
ko‘rinishlaridan biridir. Qishloq aholisining shaharlarga ko‘chishi natijasida yirik
shaharlar rivojlanadi. Bu jarayon iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki
sanoat va xizmat ko‘rsatish sohasi kengayadi. Biroq urbanizatsiya bilan bog‘liq
muammolar ham mavjud: transport tiqilinchlari, ekologik muammolar, uy-joy
yetishmovchiligi va boshqalar.
Demografik siyosat davlat tomonidan amalga oshiriladigan chora-tadbirlar
majmui bo‘lib, aholi soni va tarkibini tartibga solishga qaratilgan. Bu siyosat
tug‘ilishni rag‘batlantirish yoki cheklash, migratsiyani boshqarish, sog‘liqni saqlash
va ta’lim tizimini rivojlantirish orqali amalga oshiriladi. Har bir davlat o‘zining
iqtisodiy va ijtimoiy sharoitidan kelib chiqib demografik siyosatini shakllantiradi.
O‘zbekiston misolida qaraydigan bo‘lsak, mamlakatda aholi soni yil sayin
ortib bormoqda. Bu esa mehnat bozoriga yangi talablar qo‘ymoqda. Yoshlar
ulushining yuqoriligi iqtisodiy rivojlanish uchun katta imkoniyat yaratadi. Shu bilan
birga, ish o‘rinlarini yaratish, ta’lim va kasb-hunar tizimini rivojlantirish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
8

2.Demografik jarayonlarning mohiyati.
Demografik jarayonlar - bu aholining soni, tarkibi, joylashuvi va
harakatining o‘zgarish jarayonlarini ifodalovchi ijtimoiy hodisalardir. Ular inson
jamiyatining tabiiy rivojlanish qonuniyatlariga asoslanib, tug‘ilish, o‘lim, nikoh va
ajrim, hamda migratsiya kabi asosiy tarkibiy qismlardan iborat. Har bir jarayon o‘z
navbatida aholining tabiiy o‘sishi yoki kamayishiga ta’sir ko‘rsatadi.
1.Tug‘ilish - aholining tabiiy o‘sishining boshlang‘ich manbai bo‘lib,
jamiyatda yangi avlodning paydo bo‘lishini ta’minlaydi. Tug‘ilish darajasi
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy holati, madaniy an’analari, ayollarning ta’lim
darajasi va tibbiy xizmat sifati bilan bevosita bog‘liq.
2.O‘lim - aholining kamayishiga olib keluvchi tabiiy jarayon bo‘lib,
sog‘liqni saqlash tizimi, yashash darajasi va ekologik omillar uning darajasiga katta
ta’sir ko‘rsatadi. O‘lim ko‘rsatkichining pasayishi tibbiyotning rivojlanganligi va
aholining sog‘lom turmush tarzini aks ettiradi.
3. Nikoh va ajrim jarayonlari - oilaning shakllanishi, ajrim esa uning tugashi
bilan bog‘liq demografik jarayonlardir. Ular aholining ijtimoiy tarkibini, tug‘ilish
darajasini hamda ijtimoiy barqarorlikni belgilovchi omillardandir. Oilaviy barqarorlik
jamiyatda demografik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
3.Migratsiya jarayoni - aholining ma’lum hududlardan boshqa joylarga
ko‘chib o‘tishi jarayonidir. U ichki (mamlakat ichida) va tashqi (chetdan kirish yoki
chiqish) shakllarda bo‘ladi. Migratsiya mehnat resurslarini qayta taqsimlash,
urbanizatsiya jarayonlarini kuchaytirish va demografik muvozanatni o‘zgartirishda
muhim rol o‘ynaydi. 4
Demografik jarayonlar mohiyati jamiyatda aholi soni, tarkibi va
joylashuvining vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini anglatadi. Bu jarayonlar
4
Mahmudov, R. — Demografik prognozlashning zamonaviy usullari. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar”
jurnali, №2, 2023.
9

insoniyat taraqqiyotining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, ular orqali
jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanish darajasi baholanadi.
Demografik jarayonlar mohiyatini to‘liq tushunish uchun ularning asosiy tarkibiy
qismlari – tug‘ilish, o‘lim, migratsiya, nikoh va ajralish kabi omillarni chuqur tahlil
qilish zarur.
Demografik jarayonlarning mohiyati avvalo aholi takror barpo bo‘lishi bilan
bog‘liqdir. Aholi takror barpo bo‘lishi – bu avlodlarning almashinuvi jarayoni bo‘lib,
u tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlari orqali namoyon bo‘ladi. Agar tug‘ilish darajasi
yuqori, o‘lim darajasi esa past bo‘lsa, aholi soni ortadi va bu kengaytirilgan takror
barpo bo‘lish deyiladi. Aksincha, tug‘ilish darajasi pasayib, o‘lim darajasi yuqori
bo‘lsa, aholi soni kamayadi, bu esa qisqaruvchi takror barpo bo‘lishni anglatadi.
Demografik jarayonlarning mohiyati aynan mana shu muvozanatni tushunish orqali
ochib beriladi.
Tug‘ilish demografik jarayonlarning markaziy elementi hisoblanadi. Uning
mohiyati nafaqat aholi sonini oshirishda, balki jamiyatning kelajak avlodini
shakllantirishda ham namoyon bo‘ladi. Tug‘ilish darajasiga iqtisodiy sharoit, oilaviy
qadriyatlar, ayollarning ijtimoiy faolligi va ta’lim darajasi kabi ko‘plab omillar ta’sir
qiladi. Masalan, iqtisodiy jihatdan rivojlangan jamiyatlarda tug‘ilish darajasi
ko‘pincha past bo‘ladi, chunki bu yerda oilalar kam farzandli bo‘lishni afzal ko‘radi.
Shu bilan birga, rivojlanayotgan mamlakatlarda tug‘ilish darajasi yuqori bo‘lib, bu
demografik o‘sishga olib keladi.
O‘lim jarayoni ham demografik tizimning ajralmas qismi bo‘lib, uning
mohiyati aholi tarkibining yangilanishida ko‘rinadi. O‘lim darajasi tibbiyot rivoji,
yashash sharoiti, ekologik holat va turmush darajasiga bevosita bog‘liq. O‘lim
darajasining pasayishi aholi sonining ortishiga olib keladi va bu jarayon ayniqsa
zamonaviy jamiyatlarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Biroq bu holat aholining
10

qarishi muammosini keltirib chiqaradi, ya’ni keksalar ulushi ortadi. Bu esa
iqtisodiyot va ijtimoiy tizimlarga yangi talablar qo‘yadi.
Migratsiya demografik jarayonlarning muhim tarkibiy qismi sifatida aholi
harakatini ifodalaydi. Uning mohiyati odamlarning bir hududdan boshqasiga ko‘chib
o‘tishida namoyon bo‘ladi. Migratsiya ichki va tashqi shakllarda bo‘lishi mumkin.
Ichki migratsiya odatda qishloqdan shaharga ko‘chish bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi
migratsiya davlatlar o‘rtasidagi harakatni anglatadi. Migratsiya iqtisodiy
imkoniyatlar, ish o‘rinlari, ta’lim va siyosiy barqarorlik kabi omillar ta’sirida yuzaga
keladi. Uning mohiyati shundaki, u aholi resurslarini qayta taqsimlaydi va iqtisodiy
rivojlanishga turlicha ta’sir ko‘rsatadi.
Nikoh va ajralish jarayonlari demografik tizimning ijtimoiy asosini tashkil
etadi. Nikohlar sonining ko‘payishi odatda tug‘ilish darajasining oshishiga olib
keladi, chunki oila institutining mustahkamligi farzand ko‘rishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ajralishlar esa aksincha, demografik barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi.
Ajralishlar sonining ortishi oilaviy qadriyatlarning o‘zgarishi, iqtisodiy muammolar
va psixologik omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Demografik jarayonlarning
mohiyati aynan shu ijtimoiy munosabatlar orqali ham ochib beriladi.
Demografik jarayonlarning mohiyati ularning tizimli va uzluksiz xarakterida
ham namoyon bo‘ladi. Bu jarayonlar vaqt o‘tishi bilan doimiy ravishda o‘zgarib
boradi va ular jamiyatning umumiy rivojlanish darajasiga mos ravishda shakllanadi.
Masalan, industrial jamiyatlarda tug‘ilish darajasi pasayib, o‘lim darajasi ham
kamayadi, natijada aholi o‘sishi sekinlashadi. Postindustrial jamiyatlarda esa
demografik barqarorlik yoki hatto pasayish kuzatiladi.
Shuningdek, demografik jarayonlarning mohiyati ularning o‘zaro
bog‘liqligida ham namoyon bo‘ladi. Tug‘ilish, o‘lim va migratsiya bir-biriga ta’sir
qiladi va umumiy demografik vaziyatni shakllantiradi. Masalan, yuqori migratsiya
oqimi tug‘ilish darajasiga ta’sir qilishi mumkin, yoki o‘lim darajasining pasayishi
11

aholi tarkibining o‘zgarishiga olib keladi. Shu sababli demografik jarayonlarni
alohida emas, balki kompleks tizim sifatida o‘rganish zarur.
Demografik jarayonlarning mohiyatini tushunishda “demografik o‘tish
nazariyasi” ham muhim o‘rin tutadi. Bu nazariyaga ko‘ra, jamiyat rivojlanishining
ma’lum bosqichlarida tug‘ilish va o‘lim darajalari o‘zgaradi. Dastlabki bosqichda
tug‘ilish va o‘lim yuqori bo‘ladi, keyingi bosqichda o‘lim kamayadi, so‘ngra tug‘ilish
ham pasayadi. Natijada aholi o‘sishi sekinlashadi. Bu nazariya demografik
jarayonlarning mohiyatini tushunishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Demografik jarayonlarning yana bir muhim jihati – bu aholi tarkibining
o‘zgarishidir. Aholining yosh tarkibi, jinsiy tarkibi va ijtimoiy tarkibi jamiyat
rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yoshlar ulushi yuqori bo‘lgan jamiyatlarda
iqtisodiy rivojlanish uchun katta imkoniyat mavjud bo‘ladi. Aksincha, keksalar ulushi
yuqori bo‘lgan jamiyatlarda ijtimoiy himoya tizimiga yuklama ortadi.
Hududiy joylashuv ham demografik jarayonlarning muhim mohiyati
hisoblanadi. Aholining qayerda va qanday joylashgani iqtisodiy rivojlanishga ta’sir
qiladi. Shaharlarda aholi zich joylashgan bo‘lsa, qishloqlarda siyrak joylashgan
bo‘ladi. Bu esa infratuzilma, transport, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, demografik jarayonlarning mohiyati – bu aholi soni,
tarkibi va harakatining uzluksiz o‘zgarish jarayonini anglatadi. Bu jarayonlar
jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular
orqali davlatning kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari belgilanadi. Demografik
jarayonlarni chuqur o‘rganish va ularning mohiyatini anglash har bir jamiyat uchun
muhim vazifa hisoblanadi, chunki aholi omili har qanday taraqqiyotning asosini
tashkil etadi.
12

3.Mehnat bozori, bandlik va daromadlar.
Ma’lumki, har bir mamlakatda mavjud mehnat bozori nafaqat milliy, balki
boshqa mamlakatlar iqtisodiyotining turli tarmoqlarini mehnat resurslari bilan
ta’minlaydigan alohida mexanizmdir. Ushbu bozorda ishtirok etuvchilar, ayniqsa,
ishchi kuchlarining professional sifatlari, moslashuvchanligi hamda yuqori sifatga
egaligi muhim o‘rin tutadi, chunki bu bevosita mamlakat va mintaqalarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan omildir. Unda talab va taklif o‘rtasida
o‘ziga xos qonun mavjud bo‘lib, iqtisodiyotning qay tartibda rivojlanishi yoki
o‘zgarishi bozor ishtirokchilarining dastavval sifat ko‘rsatkichlariga ta’sir etadi.
O‘zbekiston mehnat bozori ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Unda nisbatan
demografik “yosh” aholi mavjudligi, tug‘ilishlar soni va sur’ati ortib borayotgan va
o‘lim sur’ati kamayish tendensiyasi kuzatilayotgan aholiga egaligi sababli mehnat
bozorida taklif miqdori talabga nisbatan yuqoriligicha qolayotgani bilan tavsiflanadi.
Har yili demografik siljishlar tufayli mehnat bozoriga 500 mingdan ortiq yangi
mehnat resurslari kirib keladi. Aholining pensiya yoshiga yetishi, migratsiya, o‘lim
va boshqa omillar sababli mehnat resurslari safidan chiqayotganlarga nisbatan deyarli
ikki baravar katta bo‘lgan yuqoridagi raqamlar mamlakat iqtisodiyotiga ham bosimni
vujudga keltiradi. Shu o‘rinda hozirgi mehnat bozoriga kirib kelayotgan yosh
guruhlari 2000-yillar boshlarida tug‘ilganligini, bu davr esa mustaqillik yillarida
tug‘ilganlar sonining nisbatan eng past darajaga (yiliga 500-550 ming atrofida) ega
bo‘lgan davr ekanligi bilan ajralib turadi. Taqqoslash uchun: oxirgi 2-3 yilda yiliga
800 mingdan ortiq tug‘ilishlar qayd etilmoqda. Bu holat agar amaldagi demografik
jarayonlar sur’ati saqlanib qolsa yoki boshqa fors-major holatlar qayd etilmasa, 2030
yildan keyin mamlakat mehnat bozoriga bo‘ladigan bosim hozirgiga nisbatan kamida
50 %ga yuqori bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
13

O‘zbekistonda mehnat bozorining asosiy indikatorlaridagi o‘zgarishlarga
e’tibor qaratadigan bo‘lsak, o‘tgan davr mobaynida aholi soni o‘sishiga parallel
ravishda mehnat resurslari soni ham ortib borgan, biroq ikki baravar kam sur’atda,
ya’ni yiliga 1-1,2 %dan. Respublika mehnat bozoridagi asosiy o‘zgarishlar sifatida
xorijga ishlash uchun ketayotganlar sonida katta o‘zgarishlar, shuningdek,
ishsizlikning ortib borishi (bunda ishsizlikni aniqlash metodikasida Vazirlar
Mahkamasining 2017 yil 22 dekabrdagi №1011-son qarori tufayli o‘zgarishlar
bo‘lganligini ham qayd etish lozim), aholining iqtisodiy faollik darajasi ortganini
qayd etish lozim. Hukumat tomonidan so‘nggi yillarda mehnat bozorini isloh
qilish, ishsiz aholini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qator ta’sirchan mexanizmlar ishlab
chiqilgan. Biroq 2020 yilgi pandemiya natijasida qator sohalar kabi ushbu yo‘nalish
ham salbiy ta’sirlardan holi bo‘lmadi. Ish o‘rinlarining vaqtincha qisqarishi, davlat
chegaralarining yopilishi hisobiga mavsumiy migrantlarning faoliyati to‘xtab qolishi,
asosan norasmiy sektor faoliyat olib boradigan xizmatlar sohasining qator
yo‘nalishlari (transport, savdo-ovqatlanish va h.k.) to‘xtab qolganligi mamlakatda
14

ishsizlar sonining ortishi bilan birga aholi daromadlari qisqardi, umuman olganda
iqtisodiy barqarorlik xavf ostida qoldi. O‘z vaqtida amalga oshirilgan bir qator ijobiy
islohotlar, birinchi navbatda aholini mavsumiy va vaqtinchalik ishlarga jalb etish,
qurilish sohalarini kengaytirish orqali ishlarni ushbu tarmoq xizmatlariga yo‘naltirish,
aholini tadbirkorlik va kasb-hunarga o‘qitish, o‘zini o‘zi band qilishga
rag‘batlantirish kabi choralar mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining musbat
ko‘rsatkich bilan yakunlanishiga olib keldi. Ya’ni O‘zbekiston kam sonli
mamlakatlar qatorida 2020 yil yakuni bo‘yicha iqtisodiy retsessiyadan qutilib, ijobiy
dinamikani saqlab qoldi. Mamlakatda yosh guruhlaridagi siljishlar natijasida
mehnatga layoqatli yoshga o‘tayotgan aholi soni bu yuqorida ta’kidlangan
demografik bosimni ifodalaydi. So‘nggi yillardagi tug‘ilish sur’atining ortib borishi,
mehnatga layoqatli aholi tarkibida o‘lim va migratsiyaning pasayishi natijasida aholi
tarkibidagi ushbu qatlam miqdori ham ortib bormoqda. Ayniqsa, mehnatga
layoqatlilarning ham quyidan (16 yoshdan o‘tayotganlar) ham yuqoridan (ayollar –
55, erkaklar 60 yosh) ortib borishi mehnat bozoriga bosimni ish o‘rinlarining
yetishmasligi, xorijga ishga chiqib ketuvchilar soni ortishiga zamin hozirlaydi.
O‘zbekiston mehnat bozoridagi asosiy ishtirokchilardan biri, mamlakat va
fuqarolarning shaxsiy budjeti shakllanishiga katta ta’sir etayotgan qatlam – xorijda
faoliyatini olib borayotgan mehnat migrantlaridir. Ularning soni va o‘sish sur’ati
15

faqatgina o‘tgan yilda ro‘y bergan pandemiya sabab qisqa o‘zgarishni hisobga
olmaganda muttasil ortib kelgan. Mehnat migrantlari soni 2016 yilda 1,1 mln. nafarni
tashkil etgan bo‘lsa, 2019 yil yakunlariga kelib bu raqam salkam 2,5 mln. nafarni
tashkil etgan. Biroq pandemiya sababli 2020 yil yakunida ularni soni 1,8 mln.
kishigacha kamaydi. 5
Shu o‘rinda, mehnat migrantlari soni keskin kamaysada, ular tomonidan,
aniqrog‘i jismoniy shaxslarning chet eldan yuborayotgan pul o‘tkazmalari sur’atidagi
o‘zgarishlar ketma-ket ortib kelganini ta’kidlash lozim, hattoki o‘tgan yildagi
pandemiya ham bu sur’atning pasayishiga sabab bo‘lmadi. O‘zbekistonda davlat
YaIMga nisbatan bu miqdor tobora oshib borayotganligi, jami daromadlar tarkibida
esa undan ham yuqoriligi (2020 yilda YaIMning 10%, jami daromadlar tarkibida 14,5
% atrofida) mamlakatda ortiqcha ishchi kuchidan aynan ushbu yo‘nalishda samarali
foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi. Mehnat migrantlarining asosiy faoliyat olib
boradigan mamlakatlari Rossiya Federatsiyasi, Qozog‘iston Respublikalari bo‘lib
kelyotgan bo‘lsa-da, bandlikka mas’ul tashkilotlar tomonidan ushbu mamlakatlar
geogorafiyasi tobora kengaytirilmoqda, Koreya Respublikasi, Turkiya, BAA,
Yaponiya, Sharqiy Yevropa mamlakatlari mehnat bozorlarida ham o‘zbek mehnat
resurslariga talab ortib bormoqda.
Umuman olganda, O‘zbekiston mehnat bozori nisbatan “ortiqcha” ishchi
kuchiga va “yosh” mehnat resurslariga egaligi bilan ajralib turadi. Bozordagi mavjud
muammolarni bartaraf etish uchun faol bandlik siyosati olib borilishi, buning uchun
esa quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish tavsiya etiladi.
yaratilayotgan yangi ish o‘rinlari sonini emas, sifatini oshirishga e’tibor qaratish
lozim. Bundan 5 yil avvalgi bandlik dasturlariga e’tibor qaratsak, har yili deyarli 1
mln. ish o‘rni tashkil etilishi belgilanar, biroq ishsizlik pasaymas, ish o‘rinlariga talab
yuqoriligicha qolgan edi;
5
O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo’mitasi rasmiy web sayti https://stat.uz/
16

mehnat migrantlarini ijtimoiy, huquqiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash
tadbirlarini yanada kengaytirish, ular faoliyat olib boradigan mamlakatlar
geografiyasini kengaytirish, eng muhimi, o‘z oilasiga kiritayotgan daromadlaridan
to‘g‘ri va oqilona foydalanishiga tavsiyalar berish choralarini ko‘rish lozim;
mamlakatda ishsizlar, ayniqsa, xotin-qizlar va yoshlar bandligi darajasini oshirish
bo‘yicha yangi mexanizmlarni ko‘chaytirish kerak. Misol uchun, amaldagi
ishsizlarga beriladigan subsidiya va grantlar ajratish tizimini ularga ajratiladigan pul
miqdorini oshirish orqali yanada rivojlantirish, ishsizlik nafaqasi ajratilayotgan
fuqarolarning ushbu nafaqaga bog‘lanib qolishining oldini olish va ularni o‘z doimiy
ish o‘rnini topshiga ko‘maklashish choralarini ko‘rish maqsadga muvofiqdir;
aholining norasmiy sektorda ishlovchi qatlamini rasmiy sektorga ko‘proq jalb
etish, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish choralarini ko‘rish tavsiya etiladi.
Bunda o‘zini o‘zi band qilish mexanizmi yuqori samara berishini unutmaslik lozim;
bandlik sohasida amalga oshiriladigan barcha dasturlar, normativ hujjatlarda aholi
soni o‘sishi, demografik “to‘lqinlar”, yosh guruhlaridagi o‘zgarishlar va boshqa
omillarni to‘liq inobatga olish lozim.
Mehnat bozori, bandlik va daromadlar iqtisodiy tizimning eng muhim
tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular jamiyat farovonligi, ijtimoiy barqarorlik va
iqtisodiy rivojlanish darajasini belgilab beradi. Ushbu tushunchalar o‘zaro uzviy
bog‘liq bo‘lib, mehnat bozori orqali ishchi kuchi taklifi va talabi muvozanati
ta’minlanadi, bandlik darajasi shakllanadi va aholi daromadlari yuzaga keladi. 6
Mehnat bozori – bu ish beruvchilar va ish izlovchilar o‘rtasidagi iqtisodiy
munosabatlar tizimi bo‘lib, unda ishchi kuchi sotiladi va sotib olinadi. Bu bozorda
ishchi kuchi taklifi aholi tomonidan shakllantirilsa, unga bo‘lgan talab korxonalar va
tashkilotlar tomonidan belgilanadi. Mehnat bozori boshqa bozorlardan farqli ravishda
o‘ziga xos xususiyatlarga ega: bu yerda tovar sifatida inson mehnati qatnashadi, ya’ni
6
Шодмонов Ш.Ш., Ғофуров У.В. Иқтисодиёт назарияси. Дарслик. - Т.: Iqtisod-moliya, 2010. - 728 бет.
17

ishchi kuchi insonning jismoniy va aqliy qobiliyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu
sababli mehnat bozori faqat iqtisodiy emas, balki ijtimoiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega.
Mehnat bozori faoliyatiga ta’sir etuvchi omillar juda ko‘p. Ular qatoriga
demografik omillar (aholi soni, yosh tarkibi), iqtisodiy omillar (ishlab chiqarish
hajmi, investitsiyalar), ijtimoiy omillar (ta’lim darajasi, kasbiy malaka) va
institutsional omillar (qonunchilik, davlat siyosati) kiradi. Masalan, yoshlar ulushi
yuqori bo‘lgan davlatlarda mehnat bozoriga yangi ishchi kuchi kirib kelishi natijasida
ish o‘rinlariga bo‘lgan talab ortadi. Agar iqtisodiyot yetarli darajada rivojlanmagan
bo‘lsa, bu ishsizlik muammosini keltirib chiqaradi.
Bandlik – bu aholining iqtisodiy faoliyat bilan shug‘ullanish darajasini
ifodalaydi. Bandlik darajasi mamlakat iqtisodiyotining rivojlanganlik darajasini
ko‘rsatuvchi muhim indikatorlardan biridir. Band aholiga rasmiy ish joyiga ega
bo‘lgan va daromad topayotgan shaxslar kiradi. Bandlik to‘liq va to‘liq bo‘lmagan
shakllarda bo‘lishi mumkin. To‘liq bandlik sharoitida mehnatga layoqatli aholining
deyarli barchasi ish bilan ta’minlangan bo‘ladi. Biroq amaliyotda to‘liq bandlikka
erishish juda murakkab, chunki mehnat bozori doimiy ravishda o‘zgarib turadi.
Ishsizlik mehnat bozorining ajralmas qismi bo‘lib, u ish topa olmayotgan,
lekin ishlash istagida bo‘lgan shaxslarni anglatadi. Ishsizlikning bir necha turlari
mavjud: friksion, strukturaviy va tsiklik ishsizlik. Friksion ishsizlik vaqtinchalik
bo‘lib, ish o‘rinlarini almashtirish jarayonida yuzaga keladi. Strukturaviy ishsizlik
iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lib, yangi kasblarga moslashish
zarurati tufayli yuzaga keladi. Tsiklik ishsizlik esa iqtisodiy inqiroz davrida ishlab
chiqarish qisqarishi natijasida yuzaga keladi. Ishsizlik darajasining yuqoriligi ijtimoiy
muammolarni keltirib chiqaradi, jumladan kambag‘allik, jinoyatchilik va ijtimoiy
tengsizlik ortadi.
18

Daromadlar esa mehnat faoliyati natijasida olinadigan pul yoki moddiy
ne’matlar yig‘indisidir. Aholi daromadlari asosan ish haqi, tadbirkorlik daromadlari,
mulkdan olinadigan daromadlar va ijtimoiy transfertlardan iborat bo‘ladi. Ish haqi
mehnat bozori orqali shakllanadi va u ishchi kuchining qiymatini ifodalaydi. Ish haqi
darajasi ishchi malakasi, tajribasi, ta’lim darajasi va iqtisodiyotdagi umumiy
vaziyatga bog‘liq.
Daromadlar taqsimoti jamiyatda ijtimoiy tenglik yoki tengsizlik darajasini
belgilaydi. Agar daromadlar juda notekis taqsimlansa, bu ijtimoiy keskinlikni
kuchaytiradi. Shu sababli davlat daromadlarni qayta taqsimlash siyosatini amalga
oshiradi. Bu soliq tizimi, ijtimoiy nafaqalar va subsidiyalar orqali amalga oshiriladi.
Maqsad – aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy
adolatni ta’minlashdir.
Mehnat bozori, bandlik va daromadlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik juda
kuchli. Mehnat bozorida ish o‘rinlari ko‘p bo‘lsa, bandlik darajasi oshadi va natijada
aholi daromadlari ortadi. Aksincha, iqtisodiy inqiroz sharoitida ish o‘rinlari qisqaradi,
ishsizlik ortadi va daromadlar kamayadi. Bu esa aholining turmush darajasiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy iqtisodiyotda mehnat bozori global xarakter kasb etmoqda.
Globalizatsiya natijasida ishchi kuchi harakati kengayib, xalqaro mehnat migratsiyasi
kuchaymoqda. Bu jarayon bir tomondan ishchi kuchi ortiqcha bo‘lgan hududlarda
ishsizlikni kamaytirsa, boshqa tomondan ishchi kuchi yetishmayotgan hududlarda
iqtisodiy rivojlanishga turtki beradi. Biroq migratsiya bilan bog‘liq muammolar ham
mavjud, masalan, “intellektual oqim” (brain drain), ya’ni yuqori malakali
mutaxassislarning boshqa davlatlarga ketishi.
4.Demografik holatning mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga ta’siri.
19

Demografik omilning o‘zgarib borishi global muammo bo‘lib, u ko‘p
jihatdan jamiyatning holati va rivojlanishini belgilaydi. Jamiyatda amalga
oshirilayotgan har qanday ishlab chiqarish jarayoni ijtimoiy ishlab chiqarish
hisoblanadi. Chunki, unda ishtirok etayotgan barcha ishlab chiqarish omillari -
mehnat predmetlari, mehnat qurollari, ishchi kuchi hamda ishlab chiqarishning
boshqa sharoitlari o‘z tavsifiga ko‘ra ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Masalan, bir
tomondan, ishlab chiqarish jarayonida qo‘llanilayotgan stanok - bu o‘tgan davrlar
davomida yig‘ilib kelayotgan ko‘plab insonlar buyumlashgan mehnati hamda uni
yaratishda bevosita ishtirok etgan ko‘plab kishilar jonli mehnatining natijasidir.
Boshqa tomondan esa, ushbu stanok vositasida yaratilayotgan mahsulot ham aniq bir
kishining emas, balki bir-birlari bilan ishlab chiqarish aloqalari orqali bog‘langan
kishilar guruhi mehnatining natijasidir. Shuningdek, mazkur mahsulotning bozor
sharoitida hali noma’lum bo‘lgan iste’molchi uchun ishlab chiqarilishining o‘zi ham
mazkur jarayonning ijtimoiy tavsifini namoyon etadi. Demak, yuqoridagilardan kelib
chiqqan holda ta’kidlash mumkinki, mehnat taqsimoti va kooperatsiyasi,
ixtisoslashuv, fan-texnika taraqqiyotining kuchayishi kabi jihatlar ishlab
chiqarishning ijtimoiy tavsifini kuchaytiradi. Ijtimoiy ishlab chiqarish sharoitida
uning omillariga ham xuddi shunday nuqtai nazardan yondashish zarurati paydo
bo‘ladi. 7
Ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonida yalpi ishchi kuchi muhim va yetakchi
omillardan hisoblanadi. Yalpi ishchi kuchi - bu jamiyat yoki alohida olingan
mamlakat miqyosida qiymat va iste’mol qiymatlarini yaratishda ishtirok etuvchi bir-
biri bilan chambarchas bog‘liq holda faoliyat qiluvchi ishchi kuchlarining
umumlashtirilgan majmui. Yalpi ishchi kuchining takror hosil qilinishi jarayonlarini
o‘rganish muhim bo‘lib, bunda eng avvalo ishchi kuchining o‘ziga to‘xtalish
maqsadga muvofiqdir.
7
Макконнел К.Р., Брю С.Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика: Учебник. / 17-изд. - М.: ИНФРА-М,
2009. - 916 с.
20

Ishchi kuchi- bu insonning mehnatga bo‘lgan aqliy va jismoniy
qobiliyatlarining yig‘indisi bo‘lib, jamiyatning asosiy ishlab chiqaruvchi kuchi
hisoblanadi. Takror ishlab chiqarish jarayonida faqatgina ishlab chiqarishning
moddiy-ashyoviy omillarigina emas, balki shaxsiy omili, ya’ni ishchi kuchi ham
takror ishlab chiqariladi.
Ishchi kuchini takror hosil qilish yoki uni takror ishlab chiqarish deganda eng
avvalo ishchining mehnat qobiliyatini qayta tiklashi, ya’ni uning ovqatlanishi,
kiyinishi, dam olishi va madaniy hordiq chiqarishi tushuniladi.
Bu esa ishchi uchun oila, uy-joy va boshqa shart-sharoitlar yaratilishi bilan
bog‘liqdir. Bundan tashqari ishchi va xizmatchilarning hozirgi avlodi ma’lum vaqt
o‘tishi bilan qariydi. Ularning o‘rinlarini bosadigan o‘rinbosarlar ham tayyorlanishi
lozim bo‘ladi. Buning uchun esa ishchining oilasi, farzandlari bo‘lishi lozim, ularning
o‘sib-ulg‘ayishi, o‘qishi, zamon talabiga javob beradigan ishchi kuchi sifatida kamol
topishi uchun ham shart-sharoit bo‘lishi zarur.
Ishchi kuchini takror hosil qilish jarayonini tadqiq etish uning miqdoriy va
sifat jihatlarini ajratishni taqozo etadi. Ishchi kuchining miqdori mamlakat
aholisining mehnatga layoqatli bo‘lgan qismi orqali ifodalanib, u ishchi kuchi
resurslari deb ham ataladi. Insonning ishchi kuchi resurslari tarkibiga kiritilishining
asosiy mezoni uning yoshi va mehnatga bo‘lgan qobiliyati hisoblanadi. Odatda ishchi
kuchi resurslari tarkibiga 16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar, 16 yoshdan 55
yoshgacha bo‘lgan ayollar kiritiladi. Lekin ijtimoiy ishlab chiqarish va boshqa
cohalarda band bo‘lgan pensionerlar ham ishlashi mumkin.
Ishchi kuchining sifati uning tarkibining zamon talablari jihatidan ijtimoiy
ishlab chiqarish ehtiyojlariga muvofiqligi darajasini namoyon etadi. Ishchi kuchining
sifati uning ma’lumot, kasbiy tayyorgarlik, malaka, ish tajribasi darajalari kabi
ko‘rsatkichlar orqali ifodalanadi. Fan-texnika taraqqiyotining jadallashib borishi bilan
ishchi kuchining sifatiga bo‘lgan talab ham ortib boradi.
21

Hozirgi davrda ishchi kuchi resurslarining faol va potensial qismi farqlanadi.
Ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan va ishlashga tayyor bo‘lib, ish izlab
turgan shaxslar ishchi kuchi resurslarining faol qismi hisoblansa, ishlab chiqarishdan
ajralgan holda o‘qiyotganlar va vaqtinchalik uy xo‘jaligida, boshqa har xil ishlarda
band bo‘lganlar potensial qismi hisoblanadi. 8
Ishchi kuchini takror hosil qilish insonning jismoniy kuchlari va aqliy
qobiliyatlarini uzluksiz qayta tiklab va ta’minlab turish, ularning mehnat malakasini
muttasil yangilab va oshirib borish, umumiy bilim va kasbiy darajasi o‘sishini
ta’minlash demakdir. Ishchi kuchini takror yaratish xodimlarni ishlab chiqarishga jalb
etishni, tarmoqlar, korxonalar, mintaqalar o‘rtasida ishchi kuchi resurslarini
taqsimlash va qayta taqsimlashni, ularning xodimlarga bo‘lgan ehtiyojlari
qondirilishini va ayni paytda mavjud ishchi kuchining ish bilan to‘la va samarali band
bo‘lishini ta’minlaydigan ijtimoiy-iqtisodiy mexanizmini yaratishni ham o‘z ichiga
oladi.
Nufus qonuni - aholining o‘sib borishi qonunidir. Nufus qonuni aholining
tabiiy harakati, ya’ni o‘lim darajasining pasayishi, hayot kechirish davomiyligining
uzayishi, tug‘ilishning optimal darajaga yetishi, jamiyat va alohida oilalar manfaatlari
o‘zaro uyg‘unligining ta’minlanishi orqali namoyon bo‘ladi.
Ishchi kuchini takror hosil qilish nisbatan mustaqil iqtisodiy va ijtimoiy
muammo bo‘lib, bu muammoning ayrim tomonlari aholining tabiiy harakatlari
shaklida namoyon bo‘ladi. Shu sababli ishchi kuchini takror hosil qilishning asosi
aholining tabiiy o‘sishi yoki harakati hisoblanadi.
Aholining tabiiy o‘sishi - bu aholining emigratsiya (fuqarolarning o‘z
mamlakatlaridan boshqa mamlakatlarga ko‘chib o‘tishi) va immigratsiya (xorijiy
fuqarolarning doimiy yashash uchun mamlakatga ko‘chib kelishi)dan tashqari
harakatini ifodalaydi. U quyidagi umumiy koeffitsiyentlar orqali aniqlanadi:
8
Нуреев Р.М. Экономическая развития: модели становления рыночной экономика: Учебник. / 2-е изд.,
перераб и доп. - М.: «НОРМА», 2008. - 640 с.
22

- tug‘ilish koeffitsiyenti (yil davomida tirik tug‘ilgan chaqaloqlarning mavjud
aholi o‘rtacha yillik soniga nisbati);
- o‘lish koeffitsiyenti (yil davomida o‘lganlarning mavjud aholi o‘rtacha yillik
soniga nisbati );
- tabiiy o‘sish koeffitsiyenti (tug‘ilish va o‘lish umumiy koeffitsiyentlari
o‘rtasidagi farq). Odatda bu koeffitsiyentlar mamlakatdagi o‘rtacha har 1000 ta aholi
soniga to‘g‘ri keluvchi miqdor sifatida baholanadi.
Mamlakatdagi yoki ayrim hududlardagi ishchi kuchi resurslari miqdoriga aholining
tabiiy o‘sishidan tashqari ishchi kuchi migratsiyasi ham ta’sir qiladi.
Ishchi kuchi migratsiyasi murakkab jarayon bo‘lib, turli omillar ta’siri ostida
(masalan, ish haqi darajasidagi o‘zgarishlar, ishsizlik va h.k.) ishchi kuchining bir
hududdan boshqa bir hududga ko‘chib o‘tishini bildiradi . Migratsiya ikki darajada,
ya’ni xalqaro darajada va mamlakat ichida ro‘y berishi mumkin. Davlatlar o‘rtasida
ro‘y bergan migratsiya tashqi migratsiya deyiladi. Bir mamlakat ichida ro‘y bergan
migratsiya ichki migratsiya deb atalib, u quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin:
1) tugal migratsiya - aholining doimiy yashash joyini o‘zgartirishi bilan
bog‘liq migratsiya;
2) tebranuvchi migratsiya - ishchi kuchining bir hududdan boshqa hududga
muntazam davriy ravishda qatnab ishlashi bilan bog‘liq migratsiya;
3) mavsumiy migratsiya - mavsumiy ish faoliyati bilan bog‘liq migratsiya;
4) tasodifiy migratsiya - ishchi kuchining ba’zi hollarda boshqa hududlarga
borib kelishi bilan bog‘liq migratsiya.
Ishchi kuchi migratsiyasi shunchaki ro‘y bermay, uning negizida ma’lum ijtimoiy-
iqtisodiy sabablar yotadi. Ishchi kuchi migratsiyasining iqtisodiy vazifasi sifatida
mamlakat bo‘ylab mehnat resurslari samarali taqsimlanishini ta’minlash, ishchi
kuchiga bo‘lgan talab va taklif nisbatini muvofiqlashtirish hisoblanadi. Bu vazifaning
amalga oshishi natijasida ishchi kuchidan foydalanish samaradorligi oshadi.
23

Ishchi kuchi migratsiyasining ijtimoiy vazifasi aholi turmush darajasini
oshirish, inson omilining ijtimoiy hayotdagi roli va mavqeini yanada yuksaltirishdan
iborat
Ishchi kuchini takror hosil qilish uning to‘la va samarali ish bilan band
bo‘lish muammosini ham o‘z ichiga oladi. Ish bilan to‘la band bo‘lishni mutlaq
ma’noda tushunmaslik kerak. Birinchidan, ishsizlikning ma’lum darajasi iqtisodiyot
uchun me’yordagi hol hisoblanadi. Ikkinchidan, ish bilan to‘la band bo‘lish mehnatga
layoqatli barcha kishilar albatta umumlashgan (davlat va jamoa korxonalarida) ishlab
chiqarishga jalb etilishi zarurligini anglatmaydi. Ularning bir qismi o‘zini oilada
xizmat ko‘rsatishga, bolalar tarbiyasiga, shuningdek, xususiy korxonalar va shaxsiy
yordamchi xo‘jalikda mehnat qilishga, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan
shug‘ullanishga bag‘ishlashi mumkin. Uchinchidan, ish bilan to‘la band bo‘lish uning
24

samaradorligi bilan, mehnat resurslaridan g‘oyat oqilona foydalanish bilan qo‘shib
olib borilishi kerak.
25

Demografik prognoz – bu aholi harakatining asosiy parametrlarini va
istiqboldagi demografik vaziyatni, aholining son va sifat tavsiflarini, yosh-jins va
oilaviy tarkibini, tug‘ilish, o‘lim, migratsiya jarayonlarini ilmiy asoslangan holda
oldindan ko‘ra bilishdir. Demografik prognoz aholi harakatining asosiy
ko‘rsatkichlarini va istiqboldagi demografik vaziyatni: aholining son va sifat
26

tavsiflarini, yosh-jins va oilaviy tarkibini, tug‘ilish, o‘lim, nikoh, ajralish, migratsiya
jarayonlarini ilmiy asoslangan holda oldindan ko‘ra bilishdir. Demografik
prognozning zarurati ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni prognoz qilish vazifalari bilan
uzviy bog‘liqdir. 9
Demografik prognoz qilish - bu aholi harakatining asosiy parametrlari va
demografik vaziyat: aholi soni, yosh-jins va oilaviy tarkibi, tug‘ilishi, o‘limi,
migratsiyasini ilmiy asoslangan oldindan ko‘ra bilish demakdir. Demografik prognoz
qilish zarurati umuman ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni prognoz qilish va rejalashtirish
vazifalari bilan bog‘liq. Oldindan demografik prognoz qilmasdan turib tovarlar va
xizmatlarni ishlab chiqarish va iste’mol qilish, uy-joy qurilishi, ijtimoiy infratuzilma,
sog‘liqni saqlash va ta’lim, pensiya tizimini rivojlantirish, geosiyosiy muammolarni
hal etish va hokazolarning istiqbolini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Aynan shuning uchun
aholi soni va tarkibi, oilalar soni va tarkibi, alohida demografik jarayonlar
dinamikasini prognoz qilish faoliyati xalqaro, davlat va nohukumat tashkilotlari,
muassasalari va ilmiy muassasalar umumiy faoliyatining muhim qismini tashkil
qiladi.
Texnik nuqtai nazardan olib qaralganda, demografik prognoz qilish odatda
aholini istiqbolli hisoblab chiqish, ya’ni o‘tmishda demografik xususiyatlarning
(aholi soni, demografik tuzilmalar, tug‘ilish, o‘lim) o‘zgarishi to‘g‘risidagi
ma’lumotlar asosida, shuningdek ularning kelgusidagi dinamikasiga nisbatan qabul
qilinadigan taxminlarni hisobga olgan holda aholi soni va yosh-jinsiy tarkibini
hisoblab chiqish ko‘rinishida ishtirok etadi. Bunday turdagi hisob-kitoblar odatda
aholining eng ehtimoliy o‘zgarishlari chegaralarini belgilagan holda bir necha
variantlarda amalga oshiriladi.
Demografik prognoz qilishning ko‘p variantliligi davr talabi hisoblanadi.
Odatda prognoz uchta variantda amalga oshirilib, ularni <quyi>, <o‘rta> va <yuqori>
9
https :// ourworldindata . org / population - growth
27

variantlar deb atash qabul qilingan, bunda <o‘rta> variant voqealarning eng ehtimoliy
kechishiga mos keladi, <quyi> va <yuqori> variantlar esa demografik ko‘rsatkichlar
dinamikasining tashqi chegaralarini belgilaydi.
Aholining reproduktiv, o‘zini asrash va migratsiya harakatlari o‘zgarishining
tendensiyalari haqida to‘g‘ri, ilmiy asoslangan taxminlar, prognoz aniqligining
muhim sharti hisoblanadi, ular haqidagi ma’lumotlarni maxsus tashkil etilgan
ijtimoiy-demografik tadqiqotlar yordamida olish mumkin. Ushbu tendensiyalar
haqidagi farazlarni olg‘a surish g‘oyat qiziqarli ilmiy vazifaga aylanib bormoqda.
Demografik prognozlar istalgan ijtimoiy prognoz qilish va rejalashtirishning
asosida yotadi. Aslida, biz kelajak uchun nimani rejalashtirmaylik, muayyan tovarlar
yoki xizmatlar ishlab chiqarishni, jamiyatning ijtimoiy tarkibini, shu jumladan uning
oilalar o‘lchamlari va tarkibi bo‘yicha tuzilishini rivojlantirishmi, har qanday ijtimoiy
jarayonlar - barcha holatlarda, albatta, biz birinchi galda ushbu ijtimoiy jarayonlar
bo‘lajak ishtirokchilarining jinsi va yoshi bo‘yicha soni va tarkibini bilishimiz zarur,
chunki, insonlarning ushbu <parametrlari> ular faoliyatining xususiyati va
intensivligiga va o‘z navbatida, ijtimoiy jaryonlarning xususiyati va intensivligiga
kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Demografik prognoz qilish maqsadlari iqtisodiy rejalashtirish ehtiyojlari
(mehnat resurslarining soni va tarkibi dinamikasini oldindan ko‘ra bilish zarurati);
tovarlar yoki xizmatlarning u yoki bu turlari uchun, shu jumladan marketing
vazifalarini hal etish uchun iste’mol talabining bo‘lajak dinamikasini baholash
zarurati; uy-joy qurilishini rejalashtirish ehtiyojlari; ijtimoiy soha (ta’lim, sog‘liqni
saqlash, pensiya tizimi va b.)ni rejalashtirish ehtiyojlari; geosiyosiy vazifalar va
ko‘plab boshqa masalalar bilan bog‘liq . Demografik prognoz qilish maqsadlari
aholining prognozlarini tasniflash uchun muhim asoslardan biri hisoblanadi.
Demografik prognozlarning ishonchliligi, ya’ni aholining prognoz
xususiyatlari va demografik prognozlarning haqiqatda qanday bo‘lishiga mos kelishi
28

Tahliliy prognozlarning maqsadi aholining kelgusi soni va tarkibiga,
shuningdek umuman ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ehtimoliy ta’sirini baholash yo‘li
bilan aholini ko‘payishining zamonaviy tendensiyalarini tadqiq etishdan iborat.
Boshqacha aytganda, tahliliy prognoz shunchaki prognoz qilishni emas, balki saqlanib
qolinishi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va boshqa jarayonlarning bo‘lajak dinamikasiga
ta’sir ko‘rsatishi, mavjud muammolar va muammoli vaziyatlarni keskinlashtirish yoki
yangilarining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan real vaziyatdagi <og‘riqli
nuqtalar>, <muammoli vaziyatlar> ni aniqlash uchun uni o‘rganishni amalga oshiradi.
Tahliliy prognoz odatda bo‘lajak demografik vaziyat parametrlarini baholash
ko‘rinishida ifodalanadi, bu baholash aholi ko‘payishi holatining o‘zgarmasligi yoki
uning qandaydir o‘zgarishi haqidagi taxmin asosida amalga oshiriladi. Tahliliy
prognoz, odatda, uzoq muddatli hisoblanadi. Bunda, uning o‘zi haqiqatga kamroq
yaqin va kam ehtimolli bo‘lgani holda tahliliy prognoz aholi soni va tarkibidagi kelgusi
o‘zgarishlarni go‘yoki tasvirlaydi. Shu nuqtai nazardan tahliliy prognoz yuzaga kelishi
ehtimolini aniqlash uchun demografik prognoz amalga oshiriladigan salbiy oqibatlar va
muammoli vaziyatlar paydo bo‘lishining oldini olishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy va
xususan, demografik siyosat maqsadlarini belgilashga xizmat qiladi.
Prognoz qilish-ogohlantirish tahliliy prognozning bir turi hisoblanadi.
Prognoz qilish-ogohlantirishning maqsadi yuzaga kelgan demografik vaziyatning
noqulay yoki xavfli oqibatlarini ko‘rsatib berishdan iborat. T.R.Maltusning ayanchli
nufus qonuni eng mashhur demografik prognoz qilish-ogohlantirishlardan biri
hisoblanadi. O‘zining aholi geometrik progressiyada (ya’ni, eksponensial), hayot
kechirish vositalari esa arifmetik progressiyada (ya’ni, chiziqli) o‘sishi to‘g‘risidagi
g‘oyasini olg‘a surgan holda, Maltus, uning fikriga ko‘ra, aholining tez sur’atlar bilan
o‘sishi va shu sababli hosil bo‘ladigan aholining ortiqcha ko‘payib ketishi keltirib
chiqarishi mumkin bo‘lgan ayanchli oqibatlar (qashshoqlik, epidemiya, tartibsizlik,
urush va h.k.) ni tasvirladi. Maltusian an’analari ruhida ijro etilgan zamonaviy prognoz
30

qilish-ogohlantirishlardan Rim kulubining prognozlari mashhur bo‘lib, ular o‘z
mualliflarining fikriga ko‘ra, aholi sonining o‘sishi, shuningdek mineral va energetika
resurslarini iste’mol qilish hajmining o‘sishi tufayli kelib chiqadigan har xil fojialarga
boydir.
Normativ prognozning asosiy maqsadi—demografik jarayonlarning ayrim
ko‘ngilli holatiga erishish uchun muayyan tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
Normativ prognoz qilishda demografik vaziyat va demografik jarayonlarning ko‘ngilli
holatlari to‘g‘risida qator fiklar bildiriladi: aholining istalgan soni, tug‘ilish, o‘limning
maqbul darajasi va h.k. Shundan keyin ushbu ko‘ngilli yoki normativ, maqsadli
parametrlarga erishish uchun ko‘rilishi lozim bo‘lgan choralar belgilanadi.
Funksional prognoz qilish maqsadi aholi to‘g‘risida iqtisodiy, ijtimoiy,
siyosiy va davlat hamda ijtimoiy boshqaruv faoliyatining boshqa sohalarida zarur
bo‘lgan prognoz axborotini olishdan iborat. Funksional prognoz qilish - bu u yoki bu
tashkilotlar, firmalar, korporatsiyalar, davlat organlari, o‘quv muassasalarining
muayyan amaliy maqsadlari va vazifalariga xizmat qiluvchi prognoz. U, ijtimoiy tilda
aytganda, ijtimoiy institutlar, tashkilotlar va boshqa ijtimoiy tuzilmalarning faoliyat
ko‘rsatishini ta’minlovchi aholi guruhlari, oilalar va uy xo‘jaliklarining bo‘lajak soni
va tarkibini o‘zida namoyon etadi .
Quyidagilar demografik prognoz qilishning asosiy usullari hisoblanadi: u
yoki bu matematik funksiyani qo‘llashga asoslangan usullar (ekstrapolyatsiya va
tahliliy usullar), shuningdek komponent usuli.
Matematik funksiyalarni qo‘llashga asoslangan usullar. Ayniqsa ular uchun
ishonchli demografik statistika mavjud bo‘lmagan kichik hududlar (masalan, u yoki
bu mamlakat mintaqalari) ushbu toifa usullarini qo‘llash uchun asos hisoblanadi.
Mamlakat darajasida aholini prognoz qilish uchun matematik usullar kamdan-kam
hollarda qo‘llaniladi, chunki ushbu usullarga xos bo‘lgan aholi soni o‘sishining
tarkibiy qismlaridagi va yosh-jins tarkibidagi o‘zgarishlarni hisobga olmaslik
31

prognoz qilishda katta hatolarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Mintaqa darajasida
bunday xatolar ehtimoli quyidagi qo‘shimcha shart yordamida kamaytirilishi
mumkin: mintaqalar aholisining umumiy soni mamlakat uchun prognoz natijalaridan
farq qilmasligi lozim. Shunday qilib, mamlakat uchun prognoz mintaqa darajasida
aholini prognoz qilish uchun nazorat parametri sifatida ishtirok etadi.
Matematik usullar ba’zan tarixiy dinamikani tahlil qilish va global darajada
aholi sonini prognoz qilish uchun ham qo‘llaniladi. Matematik usullar faqat aholining
umumiy sonini prognoz qilish imkonini beradi. To‘g‘ri, erkaklar va ayollar sonini
alohida tarzda prognoz qilish ham mumkin, lekin ular yig‘indisi aholining umumiy
sonidan farq qilishi ehtimoldan holi emas.
Ekstrapolyatsion usul. Ushbu usul chiziqli va eksponensial funksiyalardan,
ya’ni davr mobaynida aholi sonining o‘rtacha yillik absolyut o‘zgarishlari
to‘g‘risidagi yoki o‘rtacha yillik o‘sish sur’atlari to‘g‘risidagi ma’lumotlardan
foydalanishga asoslangan. Agar ushbu ko‘rsatkichlar ma’lum bo‘lsa, u holda aholi
sonining butun prognoz davri mobaynida o‘zgarmasligini taxmin qilgan holda uni
istalgancha yillar oldinga hisoblab chiqish mumkin. Prognoz qilishning eng soda
usullaridan biri hisobot davri uchun hisoblab chiqilgan aholi sonining o‘rtacha yillik
absolyut o‘sishlari kelgusida ham saqlanib qoladi degan taxminga asoslanadi.
Amalda aholini prognoz qilish uchun chiziqli funksiyadan deyarli
foydalanilmaydi, chunki o‘rtacha yillik absolyut o‘sishlarning o‘zgarmasligi
to‘g‘risidagi taxmin faqat juda qisqa vaqt (ko‘pi bilan 5 yil) uchun nisbatan to‘g‘ri
bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa tug‘ilish va o‘lish darajalarining o‘zgarmasligi va migratsiya
mavjud emas deb faraz qilinganda aholi soni o‘rtacha yillik o‘sish sur’atlarining
o‘zgarmasligi to‘g‘risidagi taxmin haqiqatga ancha yaqin hisoblanadi. Mazkur
holatda gap prognoz qilishda eksponensial funksiyadan foydalanish haqida borayapti.
32

Tahliliy usul shunga asoslanganki, ilgarigi demografik dinamikadan kelib
chiqqan holda uni eng yaqin tasvirlovchi funksiya tanlab olinadi. Bu har qanday
funksiya bo‘lishi mumkin, biroq, har qanday holatda ushbu funksiya empirik
xususiyatga ega bo‘lib, demografik dinamikaning hech qanday umumiy matematik
qonuni mavjud emas.
Komponent usuli. Mazkur usul demografik prognoz ishlab chiquvchilari
oldida keng imkoniyatlarni ochib beradi. Ekstrapolyatsion va tahliliy usullardan farqli
o‘laroq, u nafaqat aholining umumiy sonini bilish, balki ularni jinsi va yoshiga qarab
taqsimlash imkonini beradi.
Amaliyotda aholini prognoz qilish har bir jins uchun alohida yosh-jins
ma’lumotlari asosida amalga oshiriladi. Tug‘ilish uning yosh koeffitsiyentlarida
ifodalanadi. O‘lish kuchi erkaklar va ayollar uchun alohida keyingi yoshgacha
yashash yosh ehtimolida o‘z ifodasini topadi. Migratsiyani jinsi va yoshiga qarab
tasniflangan kutilayotgan har yillik netto-migratsiya atamalarida o‘lchash qabul
qilingan.
33

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, demografik ko‘rsatkichlar jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Aholi soni,
uning o‘sish sur’atlari, yosh va jinsiy tarkibi, migratsiya jarayonlari kabi
ko‘rsatkichlar mamlakat iqtisodiyotining holati va istiqbolini aniqlashda asosiy
mezon bo‘lib xizmat qiladi. Demografik jarayonlarning o‘zgarishi bevosita mehnat
bozori, bandlik darajasi, ishlab chiqarish hajmi hamda aholi daromadlariga ta’sir
ko‘rsatadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, aholining yosh tarkibi iqtisodiy rivojlanishda hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Mehnatga layoqatli aholi ulushining yuqoriligi iqtisodiy
o‘sish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, ushbu imkoniyatdan
samarali foydalanish uchun davlat tomonidan to‘g‘ri iqtisodiy siyosat yuritilishi,
yangi ish o‘rinlari yaratilishi va inson kapitalini rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratilishi zarur. Aks holda, yuqori demografik o‘sish ishsizlik darajasining ortishiga
va ijtimoiy muammolarning kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Shuningdek, demografik jarayonlar va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish o‘rtasida
o‘zaro uzviy bog‘liqlik mavjud. Aholi farovonligining oshishi tug‘ilish darajasi, umr
davomiyligi va migratsiya jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘z navbatida,
demografik barqarorlik iqtisodiy rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi. Shu bois
demografik siyosatni samarali tashkil etish, aholi o‘sishini tartibga solish va mehnat
resurslaridan oqilona foydalanish dolzarb vazifalardan biridir.
Bugungi kunda O‘zbekiston sharoitida aholi sonining o‘sib borayotgani,
yoshlar ulushining yuqoriligi iqtisodiy rivojlanish uchun katta salohiyat yaratmoqda.
Shu bilan birga, bu holat ta’lim tizimini rivojlantirish, bandlikni ta’minlash va yangi
ish o‘rinlari yaratishni talab etadi. Aholining sifat jihatidan rivojlanishi, ya’ni bilim
34

va malakasining oshishi mamlakatning raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim
omil hisoblanadi.
Umuman olganda, demografik ko‘rsatkichlarni chuqur o‘rganish va ularni
ijtimoiy-iqtisodiy siyosat bilan uyg‘unlashtirish orqali barqaror iqtisodiy o‘sishga
erishish mumkin. Bu esa aholi turmush darajasini oshirish, kambag‘allikni
kamaytirish va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Demografik omillardan samarali foydalanish har bir davlatning uzoq muddatli
rivojlanish strategiyasida muhim o‘rin egallashi zarur.
Demografik jarayonlar mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim omil
hisoblanadi. Tug‘ilish, o‘lim, migratsiya va urbanizatsiya jarayonlarining dinamikasi
aholining soni, tarkibi va yashash sifati bilan bevosita bog‘liqdir. O‘zbekiston
sharoitida demografik jarayonlarning asosiy tendensiyasi - aholining o‘sishda davom
etayotgani, yosh tarkibda mehnatga layoqatli qatlam ulushi yuqoriligi, shuningdek,
shahar aholisi ulushining ortishidir. Shu bilan birga, tug‘ilish darajasining pasayishi
va migratsiya oqimlarining notekisligi kelajakdagi demografik muvozanatga ta’sir
ko‘rsatadi.
Prognozlash natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2030-yillarga borib O‘zbekiston aholisi
40 milliondan oshishi kutilmoqda. Bu esa bandlik, uy-joy, ta’lim va sog‘liqni saqlash
tizimida yangi talablarni yuzaga keltiradi. Shuning uchun demografik siyosatni ilmiy
asosda yuritish, har bir hududning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatiga mos rejalashtirish
muhim ahamiyatga ega.
35

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev — Yangi O‘zbekiston
strategiyasi. Toshkent, “O‘zbekiston” nashriyoti, 2022.
2. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi — Aholi soni va
demografik ko‘rsatkichlar to‘plami (2024). Toshkent, 2025.
3. G‘ulomov, A. A. — Demografiya. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021.
4. O‘ralov, B. M. — Ijtimoiy demografik jarayonlar nazariyasi va amaliyoti.
Toshkent: “TDIU nashriyoti”, 2020.
5. Mahmudov, R. — Demografik prognozlashning zamonaviy usullari.
“Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali, №2, 2023 .
6. O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo’mitasi rasmiy web sayti
https://stat.uz/
7. Mc Connell, Brue. Economics. 17 th
edition. Mcgraw-hill/Irwin, USA, 2014.
8. N.Gregory Mankiw. Principles of Economics, 7th edition. Amazon, USA 2016.
9. Paul A. Samuelson, William D. Nordhaus. Economics. 19th Edition.
McGraw-Hill Comanies. USA. 2015.
10. Шодмонов Ш.Ш., Ғофуров У.В. Иқтисодиёт назарияси. Дарслик. - Т.:
Iqtisod-moliya, 2010. - 728 бет.
11. Мамбетжанов Қ.Қ. Ижтимоий-иқтисодий тараққиёт назарияси. Ўқув
қўлланма. Т.: ТДИУ, 2015.
1 2. Макконнел К.Р., Брю С.Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика:
Учебник. / 17-изд. - М.: ИНФРА-М, 2009. - 916 с.
13. Нуреев Р.М. Экономическая развития: модели становления рыночной
экономика: Учебник. / 2-е изд., перераб и доп. - М.: «НОРМА», 2008. - 640 с.
14. Самуэлсон Пол Э., Нордхаус Вильям Д. Экономика.: Учебник. / 18-е изд.:
Пер с англ. -М.: ООО «ИД.Вильямс», 2009. - 1360 с. У
36

Demografik ko’rsatkichlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko’rsatkichlari sifatida

Sotib olish