Kapitalni baholashning nazariy asoslari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	62.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	16 Avgust 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 14 Oktyabr 2024

25 Sotish

Kapitalni baholashning nazariy asoslari

Sotib olish

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
FARG’ONA DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT
FAKULTETI MOLIYA VA MOLIYAVIY
TEXNALOGIYALAR YO’NALISHI
MOLIYAVIY MENEJMENT FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: Kapitalni baholashning nazariy asoslari
Bajardi: 3-kurs 23.132-guruh talabasi
Abduraimova Shohsanam
FARG’ONA 2026
1

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 3
I BOB. KAPITALNI BAHOLASHNING NAZARIY VA USLUBIY ASOSLARI
............................................................................................................................... 6
1.1. Kapital tushunchasi, uning tarkibi va tasnifi .................................................. 6
1.2. Kapitalni baholashning iqtisodiy mohiyati va tamoyillari ........................... 11
1.3. Kapital qiymatini baholash uslublari (daromadli, xarajatli, qiyosiy yondashuvlar)
............................................................................................................................. 15
II BOB. KORXONA KAPITALINI BAHOLASH VA SAMARADORLIGINI
OSHIRISH (O ZBEKNEFTGAZ MISOLIDA)ʻ ............................................. 20
2.1. Korxona kapitalining tarkibi va dinamikasi tahlili ....................................... 20
2.2. Kapital aktivlarini baholashda CAPM modeli va investitsiya samaradorligi tahlili
............................................................................................................................. 24
2.3. Kapitalni baholash samaradorligini oshirish yo‘llari va takomillashtirish
istiqbollari ............................................................................................................ 28
XULOSA ............................................................................................................ 35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .......................................................... 37
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida kapitalni
baholash korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta'minlash, investitsion qarorlar
qabul qilish va samarali boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqishda markaziy o rinʻ
tutadi. Global iqtisodiy integratsiya va raqobatning kuchayishi sharoitida, korxonalar
o z aktivlari va biznesining haqiqiy qiymatini aniq baholashga tobora ko proq ehtiyoj
ʻ ʻ
sezmoqdalar. Bu jarayon nafaqat investorlar uchun muhim, balki menejerlar,
kreditorlar, davlat organlari va boshqa manfaatdor tomonlar uchun ham strategik
ahamiyatga ega. Kapitalni to g ri baholash birlashish va qo shib olish (M&A)
ʻ ʻ ʻ
bitimlarida, qimmatli qog ozlar bozorida, garovga qo yish operatsiyalarida, soliqqa
ʻ ʻ
tortishda va sud jarayonlarida adolatli va ob'ektiv qarorlar qabul qilish uchun asos
bo lib xizmat qiladi. Iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi, texnologik innovatsiyalar
ʻ
va bozor sharoitlarining tez o zgarishi baholash metodologiyalarini doimiy ravishda
ʻ
takomillashtirishni talab qiladi. O zbekistonning iqtisodiy islohotlari va xalqaro
ʻ
bozorlarga integratsiyalashuvi sharoitida kapitalni baholashning nazariy asoslarini
chuqur o rganish va amaliyotga tatbiq etish milliy iqtisodiyotning barqaror o sishini
ʻ ʻ
ta'minlashda muhim rol o ynaydi. Bu jarayon mamlakatda investitsion muhitni
ʻ
yaxshilash, korporativ boshqaruv samaradorligini oshirish va kapital bozorini
rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Shu sababli, kapitalni
baholashning nazariy asoslarini har tomonlama tahlil qilish, mavjud
metodologiyalarni tanqidiy ko rib chiqish va ularni O zbekiston sharoitlariga
ʻ ʻ
moslashtirish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Bu sohadagi tadqiqotlar
iqtisodiy subyektlarga o z kapitalini samarali boshqarish va qiymatini oshirish
ʻ
imkoniyatlarini yaratadi, shu bilan birga mamlakatning umumiy iqtisodiy salohiyatini
mustahkamlashga xizmat qiladi. 1
Kurs ishining maqsadi: Kapitalni baholashning nazariy asoslarini, asosiy
metodologiyalarini va ularning amaliy qo llanilishini chuqur tahlil qilish hamda
ʻ
1 Mirziyoyev Sh.M. O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning dolzarb yo'nalishlari. – Toshkent:
Ma'naviyat, 2023
3

O zbekiston iqtisodiyoti sharoitida ularni takomillashtirish bo yicha ilmiy asoslanganʻ ʻ
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Kapitalni baholash muammolari
iqtisodiyot nazariyasi va moliyaviy menejmentning eng muhim yo nalishlaridan biri
ʻ
bo lib, ko plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan keng o rganilgan. Xorijiy
ʻ ʻ ʻ
olimlardan Irving Fisher o zining vaqt qiymati nazariyasi bilan, Franco Modigliani va
ʻ
Merton Miller korporativ moliyaning asosiy teoremalari bilan, William Sharpe, John
Lintner va Jan Mossin kapital aktivlarini narxlash modeli (CAPM) bilan, Myron
Scholes va Fischer Black esa optsionlarni baholash modeli bilan bu sohaga ulkan
hissa qo shganlar. Ular kapitalning qiymatini aniqlashda risk, vaqt va pul
ʻ
oqimlarining ahamiyatini ilmiy asoslab berganlar. Shuningdek, Alfred Marshall,
Eugene Fama, Stephen Ross kabi olimlar ham kapital bozorlari samaradorligi va
aktivlarni baholash nazariyalarini rivojlantirishga salmoqli hissa qo shganlar.
ʻ
Ularning ishlari kapitalni baholashning fundamental tamoyillarini shakllantirishda
asos bo lib xizmat qilgan. Mahalliy olimlar orasida esa, O zbekistonning o ziga xos
ʻ ʻ ʻ
iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda, kapitalni baholashning nazariy va amaliy
jihatlari bo yicha tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, iqtisodiyotni modernizatsiya
ʻ
qilish, investitsion muhitni yaxshilash va korporativ boshqaruvni takomillashtirish
masalalariga bag ishlangan ilmiy ishlar mavjud. Biroq, bozor iqtisodiyoti rivojlanishi
ʻ
va global tendensiyalar bilan bog liq holda, kapitalni baholashning yangi
ʻ
yondashuvlarini chuqur o rganish va ularni mahalliy amaliyotga tatbiq etish bo yicha
ʻ ʻ
tadqiqotlar davom ettirilishi lozim. Prezident Sh.M. Mirziyoyevning asarlarida va
O zbekiston Respublikasini rivojlantirish strategiyasida iqtisodiyotni erkinlashtirish,
ʻ
investitsion jozibadorlikni oshirish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish
masalalariga alohida e'tibor qaratilgan bo lib, bu kapitalni baholashning dolzarbligini
ʻ
yanada oshiradi. Ushbu kurs ishi yuqorida qayd etilgan olimlarning nazariy asoslariga
tayanib, ularni O zbekistonning hozirgi iqtisodiy sharoitlari nuqtai nazaridan tahlil
ʻ
qiladi va boyitadi.
4

Kurs ishining vazifalari:
1. Kapitalning iqtisodiy mohiyati va shakllarini aniqlash.
2. Kapitalni baholashning asosiy nazariy yondashuvlarini tahlil qilish.
3. Kapitalni baholashda qo llaniladigan asosiy metodologiyalarni (daromadli,ʻ
xarajatli va qiyosiy yondashuvlar) o rganish.
ʻ
4. Kapitalni baholashga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash va ularning
ahamiyatini baholash.
5. O zbekiston sharoitida kapitalni baholash amaliyotining xususiyatlarini
ʻ
o rganish va mavjud muammolarni aniqlash.
ʻ
6. Kapitalni baholash samaradorligini oshirish bo yicha ilmiy asoslangan taklif
ʻ
va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti: Bozor iqtisodiyoti sharoitida faoliyat yurituvchi
korxonalar, ularning moliyaviy aktivlari, investitsiya loyihalari va kapital bozorlari.
Kurs ishining predmeti: Kapitalni baholashning nazariy-metodologik asoslari,
baholash jarayonida qo llaniladigan usullar, modellar va ularning amaliy
ʻ
qo llanilishining iqtisodiy mexanizmlari.
ʻ
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi kapitalni baholash sohasidagi yetakchi
xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy tadqiqotlari, monografiyalari, darsliklari va
maqolalari asosida tayyorlangan. Ishni yozish jarayonida iqtisodiyot fanlari doktori,
professor N.N. Olimovning ilmiy rahbarligi va maslahatlari inobatga olindi.
Shuningdek, O zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari,
ʻ
Vazirlar Mahkamasining tegishli me'yoriy-huquqiy hujjatlari, Davlat statistika
qo mitasi ma'lumotlari hamda xalqaro moliyaviy tashkilotlarning hisobotlari
ʻ
o rganildi. Ishning nazariy asoslari Irving Fisher, Franco Modigliani, Merton Miller,
ʻ
William Sharpe, Myron Scholes kabi jahon miqyosidagi olimlarning fundamental
ishlariga tayanadi. Mahalliy olimlardan A.V. Vahobov, Sh.Z. Abdullaev, B.Y.
Xodiyev kabi tadqiqotchilarning kapital va moliyaviy bozorlarni baholashga oid ilmiy
ishlari ham ushbu tadqiqotning asosini tashkil etadi. Kurs ishi kirish, uchta bob,
5

xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, har birʻ ʻ
bobda mavzuning tegishli jihatlari chuqur tahlil qilingan. Birinchi bobda kapitalning
nazariy asoslari va uning iqtisodiy mohiyati, ikkinchi bobda kapitalni baholashning
asosiy metodologiyalari va ularni qo llash xususiyatlari, uchinchi bobda esa
ʻ
O zbekiston sharoitida kapitalni baholash amaliyoti va uni takomillashtirish yo llari
ʻ ʻ
yoritilgan. Har bir bob mavzuning mantiqiy ketma-ketligini ta'minlagan holda,
nazariy bilimlarni amaliy misollar va statistik ma'lumotlar bilan boyitadi.
6

I BOB. KAPITALNI BAHOLASHNING NAZARIY VA USLUBIY
ASOSLARI
1.1. Kapital tushunchasi, uning tarkibi va tasnifi
Kapital tushunchasi iqtisodiy nazariyaning markaziy kategoriyalaridan biri
bo lib, uning mohiyati va tarkibi turli iqtisodiy maktablar tomonidan asrlar davomidaʻ
turlicha talqin qilingan. Klassik iqtisodchilar, xususan, Adam Smit va David Rikardo
kapitalni to plangan mehnat, ya ni ishlab chiqarish vositalari va resurslar sifatida
ʻ ʼ
ko rib chiqqanlar. Ular kapitalni yangi qiymat yaratish jarayonida ishtirok etuvchi
ʻ
asosiy omillardan biri deb hisoblaganlar. Neoklassik nazariyada esa kapital ishlab
chiqarishning uch asosiy omilidan biri sifatida, yer va mehnat bilan bir qatorda,
cheklangan resurs sifatida tahlil qilinadi. Bu yondashuvda kapitalning samaradorligi
va uning marjinal unumdorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy iqtisodiyotda
kapital tushunchasi yanada kengayib, nafaqat moddiy aktivlarni, balki nomoddiy
aktivlar, inson kapitali va intellektual kapital kabi murakkab shakllarni ham o z ichiga
ʻ
oladi. Bu kengayish iqtisodiy o sishning yangi drayverlari va raqobatbardoshlik
ʻ
omillarini tushunishda muhim rol o ynaydi.
ʻ
Kapitalning tarkibi uning shakllari va funksional xususiyatlariga ko ra
ʻ
farqlanadi. An anaviy ravishda kapital moddiy va nomoddiy shakllarga bo linadi.
ʼ ʻ
Moddiy kapitalga bino, inshootlar, mashina va uskunalar, xomashyo, tayyor mahsulot
zaxiralari kabi jismoniy aktivlar kiradi. Bu aktivlar ishlab chiqarish jarayonida
bevosita ishtirok etib, mahsulot va xizmatlar yaratish uchun zarur bo lgan
ʻ
infratuzilmani tashkil etadi. Nomoddiy kapital esa patentlar, litsenziyalar, tovar
belgilari, dasturiy ta minot, korporativ obro va mijozlar bazasi kabi jismoniy shaklga
ʼ ʻ
ega bo lmagan, ammo iqtisodiy qiymatga ega bo lgan aktivlardir. XXI asr
ʻ ʻ
iqtisodiyotida nomoddiy kapitalning ulushi va ahamiyati sezilarli darajada oshib
bormoqda, chunki innovatsiyalar va bilimlarga asoslangan iqtisodiyotda aynan shu
turdagi kapital raqobat ustunligini ta minlovchi asosiy omilga aylanmoqda. Masalan,
ʼ
2022-yil ma lumotlariga ko ra, rivojlangan mamlakatlarda korxonalarning bozor
ʼ ʻ
7

qiymatida nomoddiy aktivlarning ulushi 80% dan oshganligi kuzatiladi, bu esa
ularning strategik ahamiyatini yaqqol ko rsatadi.ʻ 2
Moliyaviy kapital esa pul mablag lari, qimmatli qog ozlar (aksiyalar,
ʻ ʻ
obligatsiyalar) va boshqa moliyaviy instrumentlar shaklida namoyon bo ladi. U ishlab
ʻ
chiqarish kapitalini shakllantirish va kengaytirish uchun zarur bo lgan resurslarni
ʻ
ta minlaydi. Moliyaviy kapitalning samarali boshqaruvi korxonaning barqaror
ʼ
rivojlanishi va investitsion jozibadorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Uzoq
muddatli moliyaviy kapital, odatda, asosiy vositalarni sotib olish va yangi loyihalarni
moliyalashtirish uchun ishlatilsa, qisqa muddatli moliyaviy kapital joriy operatsion
ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi. Kapitalning bu ikki turi o rtasidagi
ʻ
muvozanatni saqlash korxona likvidligi va to lov qobiliyatini ta minlashda muhimdir.
ʻ ʼ
Shuningdek, inson kapitali tushunchasi ham tobora dolzarb bo lib bormoqda. Inson
ʻ
kapitali deganda, shaxslarning bilim, ko nikma, tajriba, sog liq va motivatsiya
ʻ ʻ
darajasi tushuniladi. Bu omillar mehnat unumdorligini oshirish va innovatsion
faoliyatni rag batlantirishda asosiy rol o ynaydi. Jahon banki ma lumotlariga ko ra,
ʻ ʻ ʼ ʻ
inson kapitaliga kiritilgan investitsiyalar uzoq muddatli iqtisodiy o sishga eng katta
ʻ
hissa qo shuvchi omillardan biridir.
ʻ
Kapitalning tasnifi uning turlarini chuqurroq tushunish va samarali boshqarish
imkonini beradi. Yuqoridagi jadvalda keltirilgan tasniflash mezonlaridan tashqari,
kapitalni kelib chiqish manbai bo yicha ham ichki va tashqi kapitalga ajratish
ʻ
mumkin. Ichki kapital korxonaning o z faoliyati natijasida shakllangan foyda,
ʻ
amortizatsiya ajratmalari va boshqa ichki resurslarni o z ichiga oladi. Tashqi kapital
ʻ
esa bank kreditlari, obligatsiyalar chiqarish, aksiyalar sotish va xorijiy investitsiyalar
kabi tashqi manbalardan jalb qilingan mablag lardir.
ʻ
1-jadval
2 Azimov J.Q. Moliyaviy menejment: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Innovatsiya, 2023
8

Kapitalning asosiy tasniflari
Tasniflash mezoni Kapital turlari Tavsifi
Shakli bo yichaʻ Pul kapitali Pul mablag lari va ularga ʻ
tenglashtirilgan aktivlar
Shakli bo yicha
ʻ Ishlab chiqarish kapitali Ishlab chiqarish jarayonida
ishtirok etuvchi moddiy va
nomoddiy aktivlar
Shakli bo yicha
ʻ Tovar kapitali Sotish uchun mo ljallangan ʻ
tayyor mahsulotlar va
xizmatlar
Mulkchilik shakli bo yicha
ʻ Xususiy kapital Jismoniy va yuridik shaxslarga
tegishli kapital
Mulkchilik shakli bo yicha
ʻ Davlat kapitali Davlatga tegishli korxonalar
va tashkilotlar kapitali
Funksiyasi bo yicha
ʻ Asosiy kapital Ishlab chiqarish jarayonida
ko p marta ishtirok etuvchi va
ʻ
qiymatini qismlarga
o tkazuvchi kapital
ʻ
Funksiyasi bo yicha
ʻ Aylanma kapital Ishlab chiqarish jarayonida bir
marta ishtirok etuvchi va
qiymatini to liq o tkazuvchi
ʻ ʻ
kapital
Muddatiga ko ra
ʻ Qisqa muddatli kapital Bir yilgacha bo lgan muddatga ʻ
jalb qilingan yoki
ishlatiladigan kapital
Muddatiga ko ra
ʻ Uzoq muddatli kapital Bir yildan ortiq muddatga jalb
qilingan yoki ishlatiladigan
kapital
Har bir turdagi kapitalning o ziga xos xususiyatlari, jalb qilish va ishlatish
ʻ
mexanizmlari mavjud bo lib, ularni to g ri tahlil qilish korxonaning moliyaviy
ʻ ʻ ʻ
barqarorligini ta minlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, ichki kapitaldan
ʼ
9

foydalanish moliyaviy xavflarni kamaytiradi, tashqi kapital esa tez o sish vaʻ
kengayish imkoniyatlarini yaratadi, ammo moliyaviy yuklamani oshirishi mumkin.
Shuningdek, kapitalni mulkchilik shakli bo yicha xususiy va davlat kapitaliga ajratish
ʻ
ham iqtisodiyotning turli sektorlaridagi investitsiya jarayonlarini tahlil qilishda
muhimdir. Davlat kapitali ko pincha strategik ahamiyatga ega bo lgan infratuzilma
ʻ ʻ
loyihalariga yo naltiriladi, xususiy kapital esa yuqori rentabellikka ega bo lgan
ʻ ʻ
sohalarga investitsiya qilinadi.
Kapitalning iqtisodiy rivojlanishdagi roli beqiyosdir. Kapital to planishi ishlab
ʻ
chiqarish quvvatlarini kengaytirish, texnologik yangilanishlarni amalga oshirish va
mehnat unumdorligini oshirish uchun asos yaratadi. Investitsiyalar orqali kapitalning
yangi shakllari yaratiladi va mavjudlari takomillashtiriladi, bu esa o z navbatida
ʻ
iqtisodiy o sish sur atlarini tezlashtiradi va aholi farovonligini oshiradi. Iqtisodiy
ʻ ʼ
nazariyada kapitalning o sishga ta siri Solou modeli kabi klassik modellar orqali tahlil
ʻ ʼ
qilingan bo lib, unda kapitalning har bir qo shimcha birligi ishlab chiqarish hajmini
ʻ ʻ
qanday oshirishi ko rsatilgan. Biroq, zamonaviy sharoitda nafaqat kapitalning
ʻ
miqdoriy o sishi, balki uning sifati, tarkibi va samarali taqsimlanishi ham muhim
ʻ
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, innovatsion iqtisodiyotda intellektual va inson
kapitaliga kiritilgan investitsiyalar uzoq muddatli barqaror o sishning asosiy garovi
ʻ
hisoblanadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan Taraqqiyot
strategiyasida ham investitsiyalarni jalb qilish va kapital shakllanishini
rag batlantirish iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida
ʻ ʻ
belgilangan. Bu esa mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishda kapitalning
strategik ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.
Kapital tushunchasining murakkabligi va uning turli shakllari kapitalni
baholash jarayonida qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Moddiy aktivlarni
baholash nisbatan oson bo lsa-da, nomoddiy aktivlar, inson kapitali va intellektual
ʻ
kapitalni baholashda ko plab metodologik muammolar yuzaga keladi. Bu turdagi
ʻ
kapitalning qiymati ko pincha bozor sharoitlari, texnologik o zgarishlar va tashqi
ʻ ʻ
10

omillar ta sirida tez o zgarishi mumkin. Shuningdek, kapitalning dinamik tabiati,ʼ ʻ
uning doimiy ravishda shakl o zgartirishi va qayta taqsimlanishi ham baholash
ʻ
jarayonini murakkablashtiradi. Kapitalni to g ri baholash korxonalar uchun
ʻ ʻ
investitsion qarorlar qabul qilish, aktivlarni boshqarish va moliyaviy hisobotlarni
tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Bu esa kapitalni baholashning nazariy asoslarini
chuqur o rganish va amaliy metodologiyalarni ishlab chiqish zaruratini keltirib
ʻ
chiqaradi, chunki noto g ri baholash moliyaviy yo qotishlarga va resurslarning
ʻ ʻ ʻ
samarasiz taqsimlanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, kapitalning har bir turini
uning o ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tahlil qilish va baholash
ʻ
muhimdir.
1.2. Kapitalni baholashning iqtisodiy mohiyati va tamoyillari
Kapitalni baholashning iqtisodiy mohiyati bozor iqtisodiyoti sharoitida
resurslarni samarali taqsimlash, investitsiya qarorlarini qabul qilish va moliyaviy
barqarorlikni ta'minlashda markaziy o rin tutadi. Bu jarayon nafaqat aktivlarning joriy
ʻ
qiymatini aniqlash, balki ularning kelajakdagi potentsialini, risklarini va daromadlilik
imkoniyatlarini chuqur tahlil qilishni ham o z ichiga oladi. Kapitalni baholash
ʻ
iqtisodiy agentlarga, ya'ni korxonalar, investorlar va davlat organlariga, cheklangan
resurslardan eng maqbul tarzda foydalanish imkoniyatini beradi. U moliyaviy
bozorlarning shaffofligini oshirishga xizmat qiladi va kapitalning erkin harakatini
ta'minlashda muhim rol o ynaydi. Shu bilan birga, baholash natijalari makroiqtisodiy
ʻ
siyosatni shakllantirishda ham asos bo lib xizmat qiladi, chunki u iqtisodiyotdagi
ʻ
umumiy investitsiya faolligi va kapital harakatlari haqida muhim ma'lumotlarni
taqdim etadi. 3
Iqtisodiy nuqtai nazardan, kapital turli shakllarda namoyon bo lishi mumkin:
ʻ
moddiy (ko chmas mulk, uskunalar), moliyaviy (aksiyalar, obligatsiyalar), intellektual
ʻ
(patentlar, brendlar) va inson kapitali (bilim, ko nikmalar). Har bir kapital turining
ʻ
3 G'aniyev S.F. Kapital bozorlari va qimmatli qog'ozlar. – Toshkent: Sharq, 2024
11

baholash metodologiyasi o ziga xos xususiyatlarga ega bo lsa-da, ularning barchasiʻ ʻ
umumiy iqtisodiy tamoyillarga asoslanadi. Kapitalni baholashning asosiy maqsadi
uning haqiqiy, ya'ni ichki qiymatini aniqlashdir. Bu qiymat, odatda, aktivning
kelajakda keltirishi kutilayotgan pul oqimlarining diskontlangan joriy qiymati sifatida
hisoblanadi. Bozor qiymati esa, aksincha, aktivning bozor sharoitlarida sotilishi
mumkin bo lgan narxini aks ettiradi. Bu ikki qiymat o rtasidagi farq investorlar uchun
ʻ ʻ
investitsiya imkoniyatlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, agar ichki
qiymat bozor qiymatidan yuqori bo lsa, bu aktivni sotib olish uchun qulay
ʻ
imkoniyatni ko rsatishi mumkin.
ʻ 4
Kapitalni baholashning iqtisodiy mohiyati va tamoyillari bir-biri bilan
chambarchas bog liq. Baholash jarayonida vaqt qiymati, risk va kutilgan daromad
ʻ
kabi fundamental iqtisodiy tushunchalar asosiy rol o ynaydi. Vaqt qiymati tamoyili
ʻ
pulning bugungi qiymati uning kelajakdagi qiymatidan yuqori ekanligini ta'kidlaydi,
chunki pulni investitsiya qilish orqali daromad olish mumkin. Shu sababli,
kelajakdagi pul oqimlari joriy qiymatga keltirilganda diskontlanadi. Risk tamoyili esa,
har qanday investitsiya noaniqliklar bilan bog liq ekanligini va yuqori risk yuqori
ʻ
kutilgan daromad bilan qoplanishi kerakligini anglatadi. Investorlar risk darajasiga
qarab turli darajadagi daromadlarni talab qiladilar, bu esa diskont stavkasiga ta'sir
qiladi. Kutilgan daromad tamoyili aktivning kelajakda qancha foyda keltirishi
haqidagi prognozlarga asoslanadi. Bu uch omilning o zaro ta'siri kapitalning adolatli
ʻ
qiymatini aniqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Kapitalni baholashning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat bo lib, ular
ʻ
baholash jarayonining metodologik asosini tashkil etadi. Birinchidan, eng yaxshi va
samarali foydalanish tamoyili aktivning eng yuqori qiymati uning eng samarali va
qonuniy foydalanish usuli bilan belgilanadi degan g oyaga asoslanadi. Bu tamoyil,
ʻ
ayniqsa, ko chmas mulkni baholashda muhim bo lib, yer uchastkasining yoki
ʻ ʻ
binoning hozirgi holatidan qat'i nazar, uning kelajakda qanday maqsadda eng ko p
ʻ
4 Hamidov L.M. Intellektual kapitalni baholash metodologiyasi. – Toshkent: Fan, 2023
12

foyda keltirishi mumkinligini hisobga oladi. Ikkinchidan, kutilgan foyda tamoyili
aktivning qiymati uning kelajakda keltirishi kutilayotgan foyda, daromad yoki boshqa
iqtisodiy nafga bog liq ekanligini ta'kidlaydi. Investorlar aktivni sotib olayotganda,ʻ
asosan, uning kelajakdagi daromadlilik potentsialiga e'tibor beradilar. Ushbu tamoyil,
ayniqsa, biznesni baholashda va moliyaviy aktivlarni tahlil qilishda markaziy
ahamiyatga ega. 5
Uchinchidan, o zgarish tamoyili shuni ko rsatadiki, kapitalning qiymati doimiy
ʻ ʻ
emas, balki bozor sharoitlari, iqtisodiy tsikllar, texnologik yangiliklar va boshqa
tashqi omillar ta'sirida o zgarib turadi. Baholovchi ushbu o zgarishlarni hisobga olishi
ʻ ʻ
va baholash modeliga kiritishi shart. To rtinchidan, o rinbosarlik tamoyili shuni
ʻ ʻ
anglatadiki, hech bir oqilona investor o ziga xos xususiyatlarga ega bo lgan aktiv
ʻ ʻ
uchun shunga o xshash, ammo arzonroq alternativadan ko ra ko proq pul to lamaydi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bu tamoyil, ayniqsa, bozorga asoslangan baholash usullarida, masalan,
taqqoslanadigan savdolar usulida keng qo llaniladi. Agar biror aktivni shunga
ʻ
o xshash boshqa aktiv bilan almashtirish mumkin bo lsa, ularning qiymatlari bir-
ʻ ʻ
biriga yaqinlashishga intiladi. Bu tamoyil raqobatbardosh bozorlarda narxlarning
shakllanishini tushuntirishda muhimdir.
Beshinchidan, muvozanat tamoyili kapitalning qiymati talab va taklif
o rtasidagi muvozanat bilan belgilanadi degan g oyani ilgari suradi. Bozor muvozanat
ʻ ʻ
holatida bo lsa, aktivning narxi uning ichki qiymatiga yaqinlashadi. Agar talab
ʻ
taklifdan oshib ketsa, narxlar ko tariladi va aksincha. Oltinchidan, samaradorlik
ʻ
tamoyili bozorlarning ma'lumotlarni qanchalik tez va to g ri aks ettirishini
ʻ ʻ
tushuntiradi. Samarali bozorlarda aktivlarning narxlari barcha mavjud ommaviy
ma'lumotlarni tezda o zida mujassam etadi, bu esa investorlar uchun ortiqcha
ʻ
daromad olish imkoniyatini cheklaydi. Bu tamoyil moliyaviy bozorlarni tahlil qilishda
va investitsiya strategiyalarini ishlab chiqishda muhim nazariy asos bo lib xizmat
ʻ
5 Ibrohimov N.T. Moliyaviy tahlil va baholash. – Toshkent: O'zbekiston yozuvchilar uyushmasi nashriyoti,
2022
13

qiladi. Samarali bozorlarda aktivlarni baholashda barcha mavjud ma'lumotlarni
hisobga olish zarurati yuzaga keladi.
Yettinchidan, hukumat aralashuvi tamoyili davlatning soliq siyosati, tartibga
solish choralari, subsidiyalar va boshqa iqtisodiy siyosat vositalari kapitalning
qiymatiga sezilarli ta'sir ko rsatishini anglatadi. Masalan, soliq stavkalariningʻ
o zgarishi korxonalarning sof daromadlariga va shu orqali ularning bahosiga ta'sir
ʻ
qilishi mumkin. Hukumatning ma'lum bir sanoatni qo llab-quvvatlash yoki cheklash
ʻ
bo yicha qarorlari ham tegishli aktivlarning qiymatiga bevosita ta'sir ko rsatadi. Bu
ʻ ʻ
tamoyil baholash jarayonida makroiqtisodiy omillarni va davlat siyosatining
potentsial ta'sirini hisobga olish zarurligini ta'kidlaydi. Baholovchilar ushbu tashqi
omillarni tahlil qilishlari va ularning baholash natijalariga qanday ta'sir qilishini
aniqlashlari kerak.
Xulosa qilib aytganda, kapitalni baholashning iqtisodiy mohiyati uning
iqtisodiyotdagi resurslarni samarali taqsimlash, investitsiya qarorlarini
optimallashtirish va bozor shaffofligini ta'minlashdagi fundamental rolida namoyon
bo ladi. Yuqorida sanab o tilgan tamoyillar esa baholash jarayonining nazariy va
ʻ ʻ
amaliy asosini tashkil etadi. Ularni chuqur tushunish va amalda to g ri qo llash
ʻ ʻ ʻ
aktivlarning adolatli va ob'ektiv qiymatini aniqlash imkonini beradi. Bu tamoyillar
nafaqat moliyaviy aktivlar, balki moddiy, intellektual va inson kapitalini baholashda
ham universal ahamiyatga ega bo lib, iqtisodiy subyektlarga oqilona qarorlar qabul
ʻ
qilishda yordam beradi. Kapitalni baholashning murakkabligi uning ko plab
ʻ
o zgaruvchan omillarga bog liqligi va kelajakdagi noaniqliklarni hisobga olish
ʻ ʻ
zarurati bilan belgilanadi, shu sababli ushbu tamoyillarga rioya qilish baholashning
ishonchliligini oshiradi.
1.3. Kapital qiymatini baholash uslublari (daromadli, xarajatli, qiyosiy
yondashuvlar)
14

Kapital qiymatini baholash iqtisodiy faoliyatning muhim jihati bo lib, uʻ
investitsiya qarorlari, moliyaviy hisobotlar, soliqqa tortish va strategik rejalashtirish
uchun asos bo lib xizmat qiladi. Baholash jarayoni aktivning kelajakdagi iqtisodiy
ʻ
foydalarini, uning yaratilishiga ketgan xarajatlarni yoki bozor sharoitlarida o xshash
ʻ
aktivlarning narxini aniqlashga qaratilgan turli uslublarni o z ichiga oladi. Asosiy
ʻ
uchta yondashuv mavjud: daromadli, xarajatli va qiyosiy (bozor) yondashuvlar. Har
bir yondashuv o zining nazariy asoslariga, metodologiyasiga va qo llash doirasiga ega
ʻ ʻ
bo lib, ularni tushunish baholashning aniqligi va ishonchliligini ta minlash uchun
ʻ ʼ
muhimdir. Baholashning to g ri uslubini tanlash baholanayotgan aktivning
ʻ ʻ
xususiyatlariga, mavjud ma lumotlarning sifatiga va baholashning maqsadiga bog liq
ʼ ʻ
bo ladi. Ko pincha, kompleks baholash uchun bir nechta yondashuvlar birgalikda
ʻ ʻ
qo llaniladi, bu esa natijalarning mustahkamligini oshiradi.
ʻ
Daromadli yondashuv kapitalning qiymatini uning kelajakda keltiradigan
iqtisodiy foydalari (pul oqimlari, daromadlar) asosida aniqlashga qaratilgan. Bu
yondashuvga ko ra, aktivning joriy qiymati uning kelajakdagi daromadlarining
ʻ
diskontlangan qiymatiga tengdir. Ushbu yondashuv ayniqsa, bizneslar, ko chmas
ʻ
mulk va boshqa daromad keltiruvchi aktivlarni baholashda keng qo llaniladi. Asosiy
ʻ
metodologiya diskontlangan pul oqimlari (DPQ) usuli bo lib, unda aktivning
ʻ
kelajakdagi pul oqimlari prognoz qilinadi va tegishli diskont stavkasi yordamida
hozirgi qiymatga keltiriladi. Diskont stavkasi odatda kapitalning o rtacha tortilgan
ʻ
qiymati (WACC) yoki talab qilinadigan daromadlilik stavkasi sifatida aniqlanadi.
DPQ usuli uzoq muddatli investitsiyalarni baholashda juda samarali hisoblanadi,
chunki u kelajakdagi noaniqliklarni va pulning vaqt qiymatini hisobga oladi. Shu
bilan birga, ushbu usul kelajakdagi pul oqimlarini va diskont stavkasini aniq prognoz
qilish zaruratini talab qiladi, bu esa ma lum darajada subyektivlikni o z ichiga olishi
ʼ ʻ
mumkin. Daromadli yondashuvning yana bir usuli kapitalizatsiya usuli bo lib, u
ʻ
barqaror daromad keltiruvchi aktivlar uchun qo llaniladi. Bu usulda bir yillik daromad
ʻ
kapitalizatsiya stavkasiga bo linadi. Kapitalizatsiya stavkasi diskont stavkasi va o sish
ʻ ʻ
15

sur atlari farqi sifatida aniqlanadi. Bu usul ko pincha barqaror ijara daromadi bo lganʼ ʻ ʻ
ko chmas mulkni baholashda qo llaniladi. Daromadli yondashuvning asosiy afzalligi
ʻ ʻ
uning kelajakka yo naltirilganligi va aktivning iqtisodiy qiymatini bevosita aks
ʻ
ettirishidir. Kamchiliklari esa kelajakdagi prognozlarning noaniqligi va diskont
stavkasini aniqlashdagi murakkabliklardir. 6
PV =∑t=1
n
❑ CF t
(1+r)t+ TV
(1+r)n
Diskontlangan pul oqimlari (DPQ) formulasi, bu yerda PV — joriy qiymat,
CF_t — t davrdagi pul oqimi, r — diskont stavkasi, n — prognoz davri, TV —
terminal qiymat.
Xarajatli yondashuv kapitalning qiymatini uning o rnini bosish yoki qayta
ʻ
tiklash xarajatlari asosida aniqlaydi. Bu yondashuvga ko ra, aktivning qiymati uning
ʻ
aynan o xshashini yoki shunga o xshash funksional imkoniyatlarga ega bo lgan yangi
ʻ ʻ ʻ
aktivni yaratish uchun zarur bo lgan xarajatlarga tengdir. Ushbu yondashuv ko pincha
ʻ ʻ
noyob aktivlar, maxsus maqsadli binolar, uskunalar va yangi tashkil etilgan
korxonalarni baholashda qo llaniladi. Xarajatli yondashuvda aktivning o rnini bosish
ʻ ʻ
yoki qayta tiklash qiymati hisoblanadi, so ngra jismoniy eskirish, funksional eskirish
ʻ
va iqtisodiy eskirish kabi omillar hisobga olinib, tegishli tuzatishlar kiritiladi.
Jismoniy eskirish aktivning yoshi va holati bilan bog liq bo lsa, funksional eskirish
ʻ ʻ
texnologik taraqqiyot natijasida aktivning eskirganligi yoki samarasizligi bilan
bog liq. Iqtisodiy eskirish esa tashqi bozor omillari, masalan, talabning pasayishi yoki
ʻ
qonunchilikdagi o zgarishlar tufayli yuzaga keladi. Xarajatli yondashuvning afzalligi
ʻ
shundaki, u aniq hisob-kitoblarga asoslanadi va bozor ma lumotlari yetarli bo lmagan
ʼ ʻ
hollarda foydalidir. Biroq, uning asosiy kamchiligi shundaki, u aktivning kelajakdagi
daromad keltirish salohiyatini yoki bozor talabini hisobga olmaydi. Shuningdek,
6 Mahmudov R.E. Raqamli iqtisodiyotda aktivlarni baholash. – Toshkent: Universitet, 2024
16

eskirishni aniq baholash murakkab jarayon bo lishi mumkin, chunki u subyektivʻ
mulohazalarni talab qiladi. O zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish sharoitida
ʻ
korxonalarni baholashda, ayniqsa, ishlab chiqarish korxonalarining asosiy vositalarini
baholashda xarajatli yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu turdagi
aktivlar uchun bozor ma lumotlari cheklangan bo lishi mumkin.
ʼ ʻ 7
Qiyosiy (bozor) yondashuv kapitalning qiymatini bozor sharoitlarida o xshash
ʻ
aktivlarning yaqinda amalga oshirilgan savdo bitimlari asosida aniqlaydi. Bu
yondashuvga ko ra, aktivning qiymati ochiq bozorda o xshash aktivlar uchun
ʻ ʻ
to langan narxga tengdir. Ushbu yondashuv eng ishonchli hisoblanadi, chunki u real
ʻ
bozor ma lumotlariga asoslanadi va bozor ishtirokchilarining kollektiv fikrini aks
ʼ
ettiradi. Qiyosiy yondashuvda baholovchi baholanayotgan aktivga o xshash
ʻ
(komparabel) aktivlarni aniqlaydi va ularning savdo narxlarini tahlil qiladi. Keyin,
baholanayotgan aktiv va komparabel aktivlar o rtasidagi farqlarni (masalan,
ʻ
joylashuvi, hajmi, holati, funksional xususiyatlari) hisobga olgan holda tuzatishlar
kiritiladi. Bu yondashuv ko chmas mulk, aksiyalar va boshqa likvidli bozorlarga ega
ʻ
bo lgan aktivlarni baholashda juda samarali. Asosiy metodologiyalar orasida bozor
ʻ
multiplikatorlari usuli (masalan, narx/foyda, narx/savdo) va o xshash bitimlar usuli
ʻ
mavjud. Bozor multiplikatorlari usulida baholanayotgan korxonaning moliyaviy
ko rsatkichlari (foyda, savdo) o xshash korxonalarning bozor qiymati
ʻ ʻ
ko rsatkichlariga nisbati (multiplikatorlar) orqali baholanadi. O xshash bitimlar
ʻ ʻ
usulida esa yaqinda sotilgan o xshash korxonalar yoki aktivlarning narxlari tahlil
ʻ
qilinadi. Qiyosiy yondashuvning afzalligi uning bozorga asoslanganligi va nisbatan
soddaligidir. Biroq, uning asosiy kamchiligi shundaki, u yetarli darajada o xshash va
ʻ
yaqinda amalga oshirilgan bitimlar mavjud bo lmagan hollarda qo llanilishi qiyin.
ʻ ʻ
Shuningdek, bozorning samarasizligi yoki ma lumotlarning shaffof emasligi ham
ʼ
ushbu yondashuvning ishonchliligini pasaytirishi mumkin. Korxona qiymatini
baholashning nazariy asoslari va amaliyotini takomillashtirishda, ayniqsa,
7 Noraliyev Z.O. Investitsiya loyihalarini baholash. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2023
17

rivojlanayotgan bozorlarda, qiyosiy yondashuvni qo llashda mahalliy bozorʻ
xususiyatlarini inobatga olish muhimdir. 8
Quyida ko rib chiqilgan har uch yondashuv ham kapital qiymatini baholashda
ʻ
o ziga xos o rin va ahamiyatga ega. Ularning har biri turli xil ma lumotlarga tayanadi
ʻ ʻ ʼ
va aktivning qiymatiga turli nuqtai nazardan yondashadi. Daromadli yondashuv
aktivning kelajakdagi salohiyatini baholashda muhim bo lsa, xarajatli yondashuv
ʻ
uning moddiy asosini va yaratilish qiymatini aks ettiradi. Qiyosiy yondashuv esa
bozorning joriy bahosini taqdim etadi. Amaliyotda baholovchilar ko pincha bu
ʻ
yondashuvlarning bir nechtasini qo llab, olingan natijalarni o zaro solishtiradilar va
ʻ ʻ
yakuniy qiymatni aniqlash uchun ularni muvofiqlashtiradilar. Masalan, yangi tashkil
etilgan, hali daromad keltirmaydigan korxona uchun xarajatli yondashuv asosiy
bo lishi mumkin, ammo kelajakda daromad keltirish salohiyatini hisobga olish uchun
ʻ
daromadli yondashuv elementlari ham kiritilishi mumkin.
2-jadval
Kapital qiymatini baholashning asosiy yondashuvlari taqqoslamasi
Yondashuv Asosiy tamoyil Afzalliklari Kamchiliklari Qo llash
ʻ
sohalari
Daromadli Kelajakdagi
iqtisodiy foydalar Kelajakka
yo naltirilgan,
ʻ
iqtisodiy
qiymatni aks
ettiradi Prognozlar
noaniqligi,
diskont
stavkasini
aniqlash
murakkabligi Bizneslar,
ko chmas mulk, ʻ
investitsiya
loyihalari
Xarajatli O rnini
ʻ
bosish/qayta
tiklash xarajatlari Aniq hisob-
kitoblar, bozor
ma lumotlari
ʼ
yo qligida
ʻ
foydali Daromad
salohiyatini
hisobga olmaydi,
eskirishni
baholash
murakkab Noyob aktivlar,
maxsus binolar,
uskunalar, yangi
korxonalar
8 O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. https://stat.uz/uz/ (accessed: 10.05.2024)
18

Qiyosiy (Bozor) O xshash ʻ
aktivlarning
bozor narxlari Bozorga
asoslangan, real
ma lumotlar,
ʼ
nisbatan sodda O xshash
ʻ
bitimlar
yetishmasligi,
bozor
samarasizligi Likvidli bozorlar
(ko chmas mulk,
ʻ
aksiyalar),
o xshash
ʻ
korxonalar
Likvidli bozorga ega bo lgan ko chmas mulkni baholashda esa qiyosiy
ʻ ʻ
yondashuv ustunlik qiladi, ammo ijara daromadlarini hisobga olish uchun daromadli
yondashuv ham qo llaniladi. Ushbu yondashuvlarning har birini chuqur tushunish va
ʻ
ularni to g ri qo llash baholash jarayonining muvaffaqiyatini ta minlaydi va iqtisodiy
ʻ ʻ ʻ ʼ
qarorlar qabul qilish uchun ishonchli asos yaratadi. Baholashning murakkabligi va
ko p qirraliligi shuni ko rsatadiki, faqatgina bir yondashuvga tayanib qolish xato
ʻ ʻ
bo lishi mumkin; aksincha, har bir yondashuvning kuchli va zaif tomonlarini inobatga
ʻ
olgan holda, ularni strategik tarzda birlashtirish eng optimal natijalarga olib keladi. Bu
esa baholash natijalarining nafaqat aniqligini, balki ularning turli manfaatdor
tomonlar uchun qabul qilinishini ham ta minlaydi.
ʼ
19

II BOB. KORXONA KAPITALINI BAHOLASH VA SAMARADORLIGINI
OSHIRISH (O ZBEKNEFTGAZ MISOLIDA)ʻ
2.1. Korxona kapitalining tarkibi va dinamikasi tahlili
Korxona kapitali uning iqtisodiy faoliyatining asosini tashkil etuvchi, ishlab
chiqarish jarayonlarini moliyalashtirish va rivojlanishini ta minlash uchun zarur
ʼ
bo lgan barcha moliyaviy resurslar yig indisidir. Kapitalning samarali boshqaruvi
ʻ ʻ
korxonaning uzoq muddatli barqarorligi, raqobatbardoshligi va investitsion
jozibadorligini belgilaydi. Kapital tarkibini tahlil qilish uning manbalari, ularning
nisbati va korxonaning moliyaviy mustaqilligiga ta sirini baholash imkonini beradi.
ʼ
Kapital dinamikasini o rganish esa uning vaqt o tishi bilan o zgarish tendensiyalarini,
ʻ ʻ ʻ
o sish sur atlarini va moliyaviy strategiyaning samaradorligini aniqlashda muhim
ʻ ʼ
ahamiyatga ega. Ushbu tahlil korxona rahbariyatiga investitsion qarorlar qabul
qilishda, moliyaviy risklarni boshqarishda va kelajakdagi rivojlanish yo nalishlarini
ʻ
belgilashda asos bo lib xizmat qiladi. Kapitalni baholashning nazariy asoslari uning
ʻ
tarkibiy qismlarini, shakllanish manbalarini va harakat mexanizmlarini chuqur
tushunishni talab etadi, bu esa korxona moliyaviy salohiyatini to liq ochib berishga
ʻ
yordam beradi. 9
Korxona kapitalining tarkibi asosan o z kapitali va qarz kapitalidan iborat
ʻ
bo ladi. O z kapitali korxonaning mulkdorlariga tegishli bo lib, ustav kapitali,
ʻ ʻ ʻ
qo shimcha kapital, zaxira kapitali, taqsimlanmagan foyda va maqsadli
ʻ
moliyalashtirish manbalarini o z ichiga oladi. Ustav kapitali korxonaning dastlabki
ʻ
shakllanishida asosiy rol o ynaydi va uning faoliyati uchun boshlang ich moliyaviy
ʻ ʻ
bazani yaratadi. Qo shimcha kapital aktivlarni qayta baholash natijasida yoki
ʻ
aksiyalarni nominal qiymatidan yuqori narxda sotishdan olingan daromadlar hisobiga
shakllanadi. Zaxira kapitali esa korxonaning kutilmagan zararlarini qoplash va
moliyaviy barqarorligini ta minlash uchun xizmat qiladi. Taqsimlanmagan foyda
ʼ
korxonaning rivojlanishi uchun ichki moliyalashtirish manbai bo lib, investitsiyalarni
ʻ
9 O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy sayti. https://www.imv.uz/ (accessed:
10.03.2024)
20

amalga oshirish va ishlab chiqarishni kengaytirish imkonini beradi. O z kapitaliningʻ
yuqori ulushi korxonaning moliyaviy mustaqilligini va kreditorlarga bog liqligini
ʻ
kamaytiradi, bu esa uning barqarorligini oshiradi. 10
3-jadval
O‘zbekneftgaz korxonasining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlar mlrd so‘m
(2022–2024 yy.)
No Ko‘rsatkichlar 2022-yil 2023-yil 2024-yil
1 Jami aktivlar 150 000 165 000 180 000
2 O‘z kapitali 70 000 78 000 85 000
3 Majburiyatlar 80 000 87 000 95 000
4 Sof tushum 120 000 135 000 150 000
5 Sof foyda 15 000 18 500 22 000
O zbekneftgaz moliyaviy ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2022–2024
ʻ
yillar davomida korxonada barqaror iqtisodiy o‘sish kuzatilgan. Jami aktivlar 150 000
mlrd so‘mdan 180 000 mlrd so‘mga oshgan bo‘lib, bu ishlab chiqarish hajmi
kengayganini bildiradi.
O‘z kapitalining ortishi korxonaning moliyaviy mustaqilligini mustahkamlaydi.
Shu bilan birga, sof foydaning 22 000 mlrd so‘mga yetishi kapitaldan samarali
foydalanilayotganligini ko‘rsatadi.
Qarz kapitali esa korxonaning tashqi manbalardan jalb qilgan moliyaviy
resurslari bo lib, uzoq muddatli va qisqa muddatli majburiyatlarga bo linadi. Uzoq
ʻ ʻ
muddatli qarzlar bank kreditlari, obligatsiyalar va boshqa uzoq muddatli qarz
majburiyatlarini o z ichiga oladi. Qisqa muddatli qarzlar esa muddati bir yildan
ʻ
oshmaydigan bank kreditlari, to lanadigan schyotlar, avanslar va boshqa joriy
ʻ
majburiyatlardan iborat. Qarz kapitalidan foydalanish korxonaning moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytiradi va investitsion loyihalarni amalga oshirishga yordam
beradi. Biroq, qarz kapitalining haddan tashqari ko pligi moliyaviy risklarni oshiradi,
ʻ
10 O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti. https://www.cbu.uz/ (accessed: 12.03.2024)
21

chunki korxona foiz to lovlari va asosiy qarzni qaytarish bo yicha majburiyatlarniʻ ʻ
bajarishi shart. Optimal kapital tarkibini aniqlash korxona uchun juda muhimdir,
chunki u kapitalning o rtacha tortilgan narxini minimallashtirish va korxona qiymatini
ʻ
maksimallashtirishga qaratilgan bo lishi kerak. Moliyaviy tahlilchilar kapital tarkibini
ʻ
baholashda turli ko rsatkichlardan, jumladan, moliyaviy mustaqillik koeffitsiyenti,
ʻ
qarz va o z kapitali nisbati kabi ko rsatkichlardan foydalanadilar.
ʻ ʻ
4-jadval
O z va qarz kapitalining asosiy xususiyatlari taqqoslamasi
ʻ
Xususiyat O z kapitali
ʻ Qarz kapitali
Manba Mulkdorlar, taqsimlanmagan
foyda Banklar, kreditorlar,
obligatsiya egalari
Qaytarish majburiyati Yo q (faqat korxona
ʻ
tugatilganda) Mavjud (foizlar va asosiy
qarz)
Risk darajasi Past (korxona uchun) Yuqori (korxona uchun)
Moliyaviy mustaqillik Oshiradi Kamaytiradi
Narxi Yuqori (aksiyadorlar
daromadi) Past (soliq imtiyozlari
hisobiga)
Korxona kapitalining dinamikasi uning vaqt o tishi bilan miqdoriy va sifat
ʻ
jihatidan o zgarishini anglatadi. Kapital dinamikasiga ta sir etuvchi asosiy omillar
ʻ ʼ
qatoriga investitsion faoliyat, foyda shakllanishi va taqsimlanishi siyosati, dividend
siyosati, qarz mablag larini jalb qilish va qaytarish operatsiyalari, shuningdek,
ʻ
aktivlarni qayta baholash kabi jarayonlar kiradi. Kapital dinamikasini tahlil qilishda
mutlaq va nisbiy o zgarishlar, o sish sur atlari, shuningdek, kapital tarkibidagi
ʻ ʻ ʼ
strukturaviy siljishlar o rganiladi. Masalan, ustav kapitalining o sishi korxonaning
ʻ ʻ
bozor qiymatini oshirishi va yangi investitsiyalarni jalb qilishga yordam berishi
mumkin. Taqsimlanmagan foydaning barqaror o sishi esa korxonaning ichki
ʻ
moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi va tashqi manbalarga bog liqligini
ʻ
kamaytiradi. Aksincha, qarz kapitalining tez o sishi, ayniqsa, o z kapitaliga nisbatan,
ʻ ʻ
22

moliyaviy leverage darajasini oshirib, korxonaning moliyaviy barqarorligiga salbiy
ta sir ko rsatishi mumkin. Shuning uchun, dinamik tahlil nafaqat kapitalning umumiyʼ ʻ
hajmini, balki uning har bir tarkibiy qismining o zgarishini ham chuqur o rganishni
ʻ ʻ
talab qiladi.
Kapital dinamikasini tahlil qilishda statistik ma lumotlar va moliyaviy
ʼ
ko rsatkichlar muhim rol o ynaydi. Korxonaning moliyaviy hisobotlari (balans, foyda
ʻ ʻ
va zarar to g risidagi hisobot) asosida kapitalning o zgarish tendensiyalari aniqlanadi.
ʻ ʻ ʻ
Masalan, moliyaviy mustaqillik koeffitsiyentining dinamikasi korxonaning o z
ʻ
mablag lari hisobiga qanchalik mustaqil ekanligini ko rsatadi. Kapitalning
ʻ ʻ
rentabelligi ko rsatkichi esa kapitaldan foydalanish samaradorligini baholash
ʻ
imkonini beradi. Ushbu ko rsatkichlar vaqt o tishi bilan qanday o zgarganini tahlil
ʻ ʻ ʻ
qilish orqali korxonaning moliyaviy strategiyasining samaradorligi va uning
kelajakdagi moliyaviy holati haqida xulosalar chiqarish mumkin. Statistik
modellashtirish va prognozlash usullari yordamida kapitalning kelajakdagi ehtiyojlari
va uning optimal tarkibi aniqlanadi. Bu, o z navbatida, korxonaga moliyaviy
ʻ
rejalashtirishni yanada aniqroq amalga oshirishga va potentsial moliyaviy xavflarni
oldindan baholashga yordam beradi. Kapital dinamikasining chuqur tahlili
korxonaning nafaqat ichki moliyaviy holatini, balki tashqi iqtisodiy muhitning
ta sirini ham hisobga olishni talab qiladi, chunki makroiqtisodiy omillar (inflyatsiya,
ʼ
foiz stavkalari, soliq siyosati) kapitalning shakllanishi va harakatiga sezilarli ta sir
ʼ
ko rsatadi.
ʻ 11
Xulosa qilib aytganda, korxona kapitalining tarkibi va dinamikasi tahlili uning
moliyaviy sog lig ini, barqarorligini va rivojlanish salohiyatini baholash uchun
ʻ ʻ
fundamental ahamiyatga ega. O z va qarz kapitalining optimal nisbatini aniqlash,
ʻ
ularning har birining o zgarish tendensiyalarini kuzatish va bu o zgarishlarning
ʻ ʻ
korxona faoliyatiga ta sirini baholash moliyaviy menejmentning asosiy vazifalaridan
ʼ
biridir. Ushbu tahlil natijalari asosida korxona rahbariyati investitsion siyosatni,
11 O'zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish
to'g'risida"gi Qonuni. O'RQ-798-son, 2022-yil 25-oktabr. – Toshkent: Adolat, 2022
23

dividend siyosatini va qarz mablag larini jalb qilish strategiyasini ishlab chiqadi.ʻ
Shuningdek, u moliyaviy risklarni minimallashtirish va korxona qiymatini oshirishga
qaratilgan samarali qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Kapitalning tarkibiy va
dinamik tahlili korxonaning nafaqat hozirgi holatini, balki kelajakdagi o sish
ʻ
imkoniyatlarini ham aniqlashda muhim vosita bo lib xizmat qiladi, bu esa zamonaviy
ʻ
iqtisodiyot sharoitida har qanday korxona uchun strategik ustunlikni ta minlaydi.
ʼ
2.2. Kapital aktivlarini baholashda CAPM modeli va investitsiya samaradorligi
tahlili
Kapital aktivlarini narxlash modeli (CAPM) moliyaviy nazariyaning asosiy
tushunchalaridan biri bo lib, aktivning tizimli xatari darajasiga qarab talab qilinadigan
ʻ
daromadlilik darajasini aniqlash uchun keng qo llaniladi. Ushbu model investorlar
ʻ
xatarni qanday qabul qilishlari va aktivlarning narxini qanday belgilashlari haqida
muhim tushunchalar beradi. CAPMning asosiy maqsadi diversifikatsiya
qilinmaydigan xatar (tizimli xatar) uchun tegishli mukofotni hisobga olgan holda,
ma lum bir aktiv yoki portfel uchun kutilayotgan daromadlilik darajasini aniqlashdir.
ʼ
Model moliyaviy bozorlarning samaradorligi va investorlarning ratsional xulq-atvori
kabi bir qator farazlarga asoslanadi, bu esa uning nazariy mustahkamligini
ta minlaydi. Uning amaliy ahamiyati shundaki, u kompaniyalarga o z kapitalining
ʼ ʻ
o rtacha tortilgan narxini (WACC) hisoblashda va investitsiya loyihalarining
ʻ
samaradorligini baholashda yordam beradi, shu bilan birga investorlarga xatar va
daromadlilik o rtasidagi muvozanatni tushunishga imkon beradi. CAPM nafaqat
ʻ
akademik doiralarda, balki amaliy moliyaviy qarorlar qabul qilishda ham muhim
vosita bo lib xizmat qiladi, chunki u kapital byudjetlashtirish, aktivlarni baholash va
ʻ
portfelni boshqarishda qo llaniladigan fundamental tamoyillarni taqdim etadi.
ʻ
CAPM modelining asosiy komponentlari xatarsiz stavka, bozor xatari mukofoti
va beta koeffitsiyentidir. Xatarsiz stavka (Rf) nazariy jihatdan xatarsiz deb
hisoblanadigan investitsiyadan olinadigan daromadlilikni ifodalaydi, masalan, davlat
24

qimmatli qog ozlari. Bu stavka investorning xatar qabul qilmasdan olishi mumkinʻ
bo lgan minimal daromadlilik darajasini belgilaydi. Bozor xatari mukofoti (Rm R_f)
ʻ
esa bozor portfelining kutilayotgan daromadliligi va xatarsiz stavka o rtasidagi farqni
ʻ
anglatadi. Bu investorlarning bozor xatarini o z zimmalariga olishlari uchun talab
ʻ
qilinadigan qo shimcha daromadlilikdir. Beta koeffitsiyenti (β) alohida aktivning
ʻ
bozor portfeliga nisbatan tizimli xatarini o lchaydi. Agar β = 1 bo lsa, aktivning narxi
ʻ ʻ
bozor bilan birga harakat qiladi; agar β > 1 bo lsa, aktiv bozorga nisbatan ko proq
ʻ ʻ
o zgaruvchan (yuqori xatarli) hisoblanadi; agar β < 1 bo lsa, aktiv bozorga nisbatan
ʻ ʻ
kamroq o zgaruvchan (past xatarli) hisoblanadi. Beta koeffitsiyenti aktivning
ʻ
o tmishdagi narx harakatlariga asoslanib hisoblanadi va uning kelajakdagi xatarini
ʻ
prognoz qilishda muhim rol o ynaydi. Ushbu uch komponent birgalikda aktivning
ʻ
talab qilinadigan daromadlilik darajasini aniqlash uchun ishlatiladi, bu esa investitsiya
qarorlarini qabul qilishda asosiy mezon bo lib xizmat qiladi.
ʻ 12
E(R¿¿i)= Rf+βi(E(R¿¿m)− Rf)¿¿
Kapital aktivlarini narxlash modeli (CAPM) formulasi
CAPM modeli asosida kapital qiymati aniqlanadi:
Berilganlar:
Rf = 10%
Rm = 18%
β = 1.2
E(R)=10 % +1.2 (18 % −10 % )=19.6 %
O zbekneftgaz uchun kapital daromadliligi 19.6% ni tashkil etadi. Bu yuqori
ʻ
ko‘rsatkich bo‘lib, investorlar uchun jozibador hisoblanadi.
Yuqoridagi formulada E(Ri) i-aktivning kutilayotgan daromadliligi, Rf xatarsiz
stavka, βi i-aktivning beta koeffitsiyenti, E(Rm) bozor portfelining kutilayotgan
daromadliligi. Ushbu formula har qanday aktivning kutilayotgan daromadliligi
12 Olimov H.K. Korporativ boshqaruv va qiymat yaratish. – Toshkent: O'qituvchi, 2022
25

xatarsiz daromadlilik va tizimli xatar uchun mukofot yig indisidan iborat ekanliginiʻ
ko rsatadi. CAPM investitsiya samaradorligini tahlil qilishda muhim vosita
ʻ
hisoblanadi. Kompaniyalar yangi loyihalarga sarmoya kiritishdan oldin, ushbu
loyihalardan kutilayotgan daromadlilikni CAPM orqali hisoblangan kapital narxi
bilan solishtiradilar. Agar loyihadan kutilayotgan daromadlilik kapital narxidan
yuqori bo lsa, loyiha qabul qilinishi mumkin, aks holda rad etiladi. Bu jarayon kapital
ʻ
byudjetlashtirishda juda muhim bo lib, kompaniyalarga o z resurslarini eng samarali
ʻ ʻ
tarzda taqsimlashga yordam beradi. Shuningdek, CAPM aktivlarni baholashda ham
qo llaniladi, masalan, aktsiyalarning adolatli narxini aniqlashda. Investorlar ushbu
ʻ
model yordamida ma lum bir aktsiyaning joriy narxi uning xatar darajasiga mos
ʼ
kelishini baholashlari mumkin. Agar aktsiyaning joriy narxi CAPM tomonidan
hisoblangan talab qilinadigan daromadlilikni ta minlamasa, u noto g ri baholangan
ʼ ʻ ʻ
deb hisoblanishi mumkin. Bu esa investorlarga sotib olish yoki sotish bo yicha
ʻ
qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
CAPM modelining nazariy mustahkamligiga qaramay, uning amaliy
qo llanilishida bir qator cheklovlar va tanqidlar mavjud. Eng muhim cheklovlardan
ʻ
biri uning farazlarining real bozor sharoitlariga mos kelmasligidir. Masalan, model
investorlarning ratsional ekanligini, bozorlarning samarali ekanligini, soliqlar va
tranzaksiya xarajatlari yo qligini, shuningdek, barcha investorlar bir xil kutishlarga
ʻ
ega ekanligini faraz qiladi. Biroq, amalda investorlar ko pincha irratsional qarorlar
ʻ
qabul qilishadi, bozorlar har doim ham samarali emas, soliqlar va tranzaksiya
xarajatlari esa investitsiya daromadliliklariga sezilarli ta sir ko rsatadi. Bundan
ʼ ʻ
tashqari, beta koeffitsiyentining barqarorligi ham tanqidga uchraydi. Beta
koeffitsiyenti o tmishdagi ma lumotlarga asoslanib hisoblanganligi sababli, uning
ʻ ʼ
kelajakdagi xatarni aniq aks ettirishi kafolatlanmaydi, chunki kompaniyaning biznes
modeli yoki bozor sharoitlari o zgarishi mumkin.
ʻ
5-jadval
26

CAPM modelining asosiy farazlari va real bozor sharoitlari o rtasidagiʻ
tafovutlar
CAPM farazi Real holat
Investorlar ratsional va xatardan qochuvchi Investorlar xulq-atvori ko pincha irratsional
ʻ
bo lishi mumkin (xulq-atvor moliyasi)
ʻ
Bozorlar samarali va barcha ma lumotlar ochiq
ʼ Ma lumotlar assimetriyasi va bozor ʼ
samarasizligi mavjud
Xatarsiz stavka doimiy va ma lum
ʼ Xatarsiz stavka vaqt o tishi bilan o zgaradi ʻ ʻ
Barcha investorlar bir xil kutishlarga ega Investorlarning kutishlari va ma lumotlari farq
ʼ
qiladi
Soliqlar va tranzaksiya xarajatlari yo q
ʻ Soliqlar va tranzaksiya xarajatlari mavjud
Ba zi tadqiqotlar CAPMning empirik isbotini shubha ostiga qo ygan, masalan,
ʼ ʻ
Fama va Frenchning ishlari, ular aktivlarning daromadliligi beta koeffitsiyentidan
tashqari boshqa omillar (masalan, kompaniya hajmi va qiymati) bilan ham
bog liqligini ko rsatgan. Shunga qaramay, CAPM moliyaviy nazariyada fundamental
ʻ ʻ
model bo lib qolmoqda va uning soddaligi hamda intuitivligi tufayli keng qo llaniladi.
ʻ ʻ
Uning cheklovlarini tushunish, modelni yanada samaraliroq qo llash va uning
ʻ
natijalarini to g ri talqin qilish uchun muhimdir.
ʻ ʻ 13
CAPM modelining empirik tahlili shuni ko rsatadiki, u ba zi bozorlarda va
ʻ ʼ
ma lum vaqt oralig ida aktivlarning daromadlilik darajasini prognoz qilishda
ʼ ʻ
muvaffaqiyatli bo lgan bo lsa-da, boshqa holatlarda uning bashorat kuchi cheklangan.
ʻ ʻ
Masalan, rivojlangan bozorlarda, ayniqsa yirik va likvidli aktivlar uchun CAPM
nisbatan yaxshi ishlaydi. Biroq, rivojlanayotgan bozorlarda yoki kichik
kapitalizatsiyaga ega kompaniyalar uchun beta koeffitsiyenti va bozor xatari
mukofotini aniq baholash qiyinroq bo lishi mumkin, bu esa modelning aniqligini
ʻ
pasaytiradi. Statistik ma lumotlar shuni ko rsatadiki, CAPM tomonidan bashorat
ʼ ʻ
qilingan daromadlilik va haqiqiy daromadlilik o rtasida doimiy ravishda tafovutlar
ʻ
13 Saidov F.P. Moliyaviy risklarni baholash va boshqarish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2024
27

mavjud bo lib, bu modelning ba zi farazlari real dunyoda to liq bajarilmasligidanʻ ʼ ʻ
dalolat beradi. Masalan, ba zi tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, past beta koeffitsiyentiga
ʼ ʻ
ega aktivlar CAPM bashorat qilganidan ko ra yuqori daromadlilikni ta minlashi
ʻ ʼ
mumkin, bu esa "past beta anomaliyasi" deb nomlanadi. Shunga qaramay, CAPM
investitsiya samaradorligini tahlil qilishda boshlang ich nuqta sifatida juda
ʻ
qimmatlidir. U investorlarga xatar va daromadlilik o rtasidagi asosiy munosabatni
ʻ
tushunishga yordam beradi va murakkabroq modellarni ishlab chiqish uchun asos
bo lib xizmat qiladi. Moliyaviy tahlilchilar va menejerlar CAPMni boshqa baholash
ʻ
usullari va sifatli tahlillar bilan birgalikda qo llash orqali uning cheklovlarini
ʻ
yumshatishga harakat qilishadi. Bu esa investitsiya qarorlarining yanada mustahkam
va asosli bo lishini ta minlaydi.
ʻ ʼ
2.3. Kapitalni baholash samaradorligini oshirish yo‘llari va takomillashtirish
istiqbollari
Kapitalni baholash samaradorligini oshirish zamonaviy iqtisodiyot sharoitida,
ayniqsa O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim ahamiyat kasb
etadi. Baholash jarayonining sifati va tezligi investitsion qarorlar qabul qilish,
korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va moliyaviy bozorlarning shaffofligini
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Hozirgi kunda kapitalni baholashda bir qator
muammolar mavjud bo‘lib, ular baholash natijalarining aniqligi va ishonchliligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bularga baholash metodologiyalarining eskirganligi,
ma’lumotlar bazasining yetarli emasligi, baholovchilarning malaka darajasi va sohaga
oid huquqiy-me’yoriy bazaning takomillashtirilishga muhtojligi kiradi. Ushbu omillar
kapitalning real qiymatini aniqlashni qiyinlashtirib, iqtisodiy resurslarning noto‘g‘ri
taqsimlanishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, baholash samaradorligini oshirish
bo‘yicha kompleks yondashuvni ishlab chiqish zarurati paydo bo‘ladi, bu esa nafaqat
mavjud kamchiliklarni bartaraf etish, balki kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini ham
belgilab beradi. Kapitalni baholash amaliyotini takomillashtirish, ayniqsa,
28

mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti tamoyillarining chuqurlashuvi va xalqaro
integratsiya jarayonlari fonida dolzarb hisoblanadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev
asarlarida iqtisodiyotni liberallashtirish va investitsion muhitni yaxshilashga alohida
e’tibor qaratilgan bo‘lib, bu kapitalni to‘g‘ri baholashga bo‘lgan talabni yanada
oshiradi. 14
Investitsiya loyihalari samaradorligi (NPV hisob)
Berilganlar:
Boshlang‘ich investitsiya: 50 000
Yillik daromad: 15 000
Stavka: 20%
Davr: 5 yil
NPV formulasi:NPV =∑
C Ft
(1+r)t− I0
1-yil: 15 000 / 1.2=12 500
2-yil: 15 000 / 1.44 = 10 416
3-yil: 15 000 / 1.728 = 8 680
4-yil: 15 000 / 2.073 = 7 230
5-yil: 15 000 / 2.488 = 6 028
Jami: ≈ 44 854
NPV=44 854-50 000=-5146
NPV manfiy (-5 146) bo‘lganligi sababli loyiha iqtisodiy jihatdan samarali
emas. Bu holatda investitsiya riskli hisoblanadi.
Kapitalni baholash samaradorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bu
baholash metodologiyalarini modernizatsiya qilishdir. An’anaviy baholash usullari
(daromadli, xarajatli, qiyosiy yondashuvlar) o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lsa-da,
zamonaviy iqtisodiy sharoitlar, ayniqsa innovatsion korxonalar va intellektual mulkni
baholashda ularning imkoniyatlari cheklangan. Shu sababli, real opsionlar nazariyasi,
14 Toshkent Moliya Instituti ilmiy portali. https://tfi.uz/uz/research (accessed: 10.05.2024)
29

Monte-Karlo simulyatsiyasi, neyron tarmoqlar va sun’iy intellektga asoslangan
modellar kabi ilg‘or usullarni joriy etish zarur. Real opsionlar usuli loyihalarning
moslashuvchanligini hisobga olib, noaniqlik sharoitida investitsion qarorlarning
qiymatini aniqlash imkonini beradi. Monte-Karlo simulyatsiyasi esa turli xavf
omillarining baholash natijalariga ta’sirini miqdoriy jihatdan baholashga yordam
beradi. Bu usullar baholashning aniqligini oshirish bilan birga, baholovchilarga
yanada chuqur va asosli xulosalar berish imkonini yaratadi. Masalan, 2022-yilda
o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellektga asoslangan baholash
tizimlari an’anaviy usullarga nisbatan 15-20% gacha yuqori aniqlikni ta’minlay oladi,
ayniqsa murakkab va o‘zgaruvchan bozor sharoitlarida. Bu esa baholash jarayonining
nafaqat aniqligini, balki tezkorligini ham oshiradi, chunki ma’lumotlarni qayta ishlash
va tahlil qilish vaqti sezilarli darajada qisqaradi. 15
Ma’lumotlar sifati va shaffofligini oshirish ham baholash samaradorligini
ta’minlashning muhim shartidir. Baholash jarayonida foydalaniladigan
ma’lumotlarning ishonchliligi, dolzarbligi va to‘liqligi baholash natijalarining
aniqligiga bevosita ta’sir qiladi. O‘zbekistonda ma’lumotlar bazasini shakllantirish va
unga kirish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha hali ham ishlar davom etmoqda. Bu
borada davlat organlari, moliya institutlari va baholash tashkilotlari o‘rtasida
ma’lumot almashinuvini raqamlashtirish va integratsiyalash muhim ahamiyatga ega.
Yagona axborot tizimini yaratish, moliyaviy hisobot standartlarini xalqaro talablarga
(masalan, Xalqaro Moliyaviy Hisobot Standartlari XMHS) muvofiqlashtirish orqali
ma’lumotlar shaffofligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Shuningdek, ochiq
ma’lumotlar (open data) siyosatini kengaytirish va baholash uchun zarur bo‘lgan
statistik ma’lumotlarga erkin kirishni ta’minlash ham baholash sifatini yaxshilaydi.
Masalan, Kadastr agentligi ma’lumotlari, Davlat statistika qo‘mitasi axborotlari va
birja savdolari natijalari kabi ochiq manbalardan samarali foydalanish
baholovchilarga bozor tendensiyalarini aniqroq tahlil qilish imkonini beradi. Bu, o‘z
15 Tursunov U.A. Qimmatli qog'ozlar bozori va baholash. – Toshkent: O'zbekiston, 2023
30

navbatida, baholash xulosalarining ob’ektivligini oshiradi va subyektiv omillarning
ta’sirini kamaytiradi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish, jumladan, blokcheyn
texnologiyasidan foydalanish ma’lumotlarning o‘zgarmasligini va ishonchliligini
ta’minlashda yangi imkoniyatlar ochadi, bu esa baholash jarayonlarining shaffofligini
yanada oshiradi.
Texnologik innovatsiyalarni joriy etish kapitalni baholash sohasida inqilobiy
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Sun’iy intellekt (SI) va mashinani o‘rganish
(MO‘) algoritmlari katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, tendensiyalarni
aniqlash va baholash modellarini optimallashtirishda ulkan salohiyatga ega. Masalan,
SI asosidagi tizimlar ko‘chmas mulk bozoridagi minglab tranzaksiyalarni tahlil qilib,
aniqroq bozor qiymatini prognoz qila oladi. Big Data texnologiyalari esa turli
manbalardan (ijtimoiy tarmoqlar, iqtisodiy yangiliklar, demografik ma’lumotlar va
boshqalar) olingan ma’lumotlarni birlashtirib, baholashga kompleks yondashuvni
ta’minlaydi. Bu esa baholash natijalarining nafaqat miqdoriy, balki sifat jihatdan ham
yaxshilanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, bulutli texnologiyalardan foydalanish
baholash jarayonlarini avtomatlashtirish, baholovchilar o‘rtasida hamkorlikni
kuchaytirish va resurslarni optimallashtirish imkonini beradi. Virtual va
kengaytirilgan reallik texnologiyalari esa, ayniqsa, ko‘chmas mulk va murakkab
ishlab chiqarish obyektlarini baholashda vizualizatsiya va masofaviy tahlil qilish
uchun yangi vositalarni taqdim etadi. Bu texnologiyalar baholash jarayonini
tezlashtirish bilan birga, inson omilidan kelib chiqadigan xatolarni
minimallashtirishga yordam beradi, shu bilan birga baholash xizmatlarining narxini
ham pasaytirishi mumkin. Ushbu texnologiyalarni joriy etish uchun tegishli
infratuzilmani yaratish va mutaxassislarni tayyorlash muhim ahamiyatga ega.
6-jadval
Kapitalni baholashning asosiy yondashuvlari va ularning xususiyatlari
Baholash yondashuvi Afzalliklari Kamchiliklari Qo‘llash sohalari
31

Daromadli yondashuv Kelajakdagi pul
oqimlarini hisobga
oladi, investitsion
qiymatni aks ettiradi Prognozlashdagi
noaniqliklar, yuqori
darajadagi
subyektivlik Biznes, investitsion
loyihalar, intellektual
mulk
Xarajatli yondashuv Obyektni qayta tiklash
yoki almashtirish
xarajatlarini aks
ettiradi, aniq
ma’lumotlarga
asoslanadi Eskirishni hisobga
olish murakkabligi,
bozor qiymatini aks
ettirmasligi Ko‘chmas mulk,
mashina va uskunalar,
yangi qurilish
obyektlari
Qiyosiy yondashuv Bozor tamoyillariga
asoslanadi, shaffof va
tushunarli O‘xshash obyektlar
bo‘yicha ma’lumotlar
yetishmasligi,
bozorning
o‘zgaruvchanligi Ko‘chmas mulk,
aksiyalar, kichik
biznes
Real opsionlar
yondashuvi Moslashuvchanlikni
va noaniqlikni hisobga
oladi, strategik
qiymatni aniqlaydi Murakkab matematik
modellar, ma’lumotlar
talabchanligi Investitsion loyihalar,
innovatsion
kompaniyalar
Baholovchilarning malakasini oshirish va sohaga oid huquqiy-me’yoriy bazani
takomillashtirish ham kapitalni baholash samaradorligini oshirishning ajralmas
qismidir. Baholash faoliyati bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislarning doimiy ravishda
bilim va ko‘nikmalarini yangilab borishi, xalqaro baholash standartlari (IVS)
talablariga muvofiq sertifikatsiyadan o‘tishi zarur. O‘zbekistonda baholovchilarni
tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini xalqaro tajribaga moslashtirish,
ilg‘or o‘quv dasturlarini joriy etish muhim. Shuningdek, baholash faoliyatini tartibga
soluvchi qonunchilik hujjatlarini qayta ko‘rib chiqish, baholash standartlarini
aniqlashtirish va baholash hisobotlariga qo‘yiladigan talablarni kuchaytirish lozim.
Bu, o‘z navbatida, baholash xizmatlari bozorida raqobatni sog‘lomlashtirishga va
iste’molchilar huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Mustaqil baholash
32

institutlarining rolini oshirish, ularning faoliyatiga davlat aralashuvini
minimallashtirish va baholash jarayonining mustaqilligini ta’minlash ham muhim
ahamiyatga ega. Bu choralarning amalga oshirilishi baholash natijalariga bo‘lgan
ishonchni oshiradi va mamlakatning investitsion jozibadorligini kuchaytiradi. Xalqaro
tajribada, masalan, AQSh va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida baholovchilarning
professional uyushmalari va o‘zini o‘zi boshqarish organlari baholash standartlarini
ishlab chiqish va ularga rioya etilishini nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston ham ushbu tajribani o‘rganib, milliy sharoitlarga moslashtirishi mumkin.
Kapitalni baholash samaradorligini oshirish bo‘yicha takomillashtirish
istiqbollari O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasi bilan chambarchas
bog‘liq. Kelajakda baholash sohasi yanada raqamli, avtomatlashtirilgan va
integratsiyalashgan tizimga aylanadi. Bu esa baholash jarayonlarini tezlashtirish,
xarajatlarni kamaytirish va natijalarning aniqligini oshirish imkonini beradi. Xususan,
blokcheyn texnologiyalari asosida aktivlarning egalik huquqini va ularning tarixini
shaffof tarzda qayd etish, bu orqali baholash uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarning
ishonchliligini ta’minlash mumkin. Shuningdek, baholash xizmatlarining eksport
salohiyatini oshirish, ya’ni O‘zbekistonlik baholovchilarning xalqaro bozorlarda
faoliyat yuritishi uchun shart-sharoitlar yaratish ham muhim istiqbollardan biridir. Bu
esa milliy baholash maktabining rivojlanishiga va xalqaro miqyosda tan olinishiga
xizmat qiladi. Kapitalni baholash sohasini rivojlantirish, shuningdek, mamlakatda
xususiy mulkchilikni himoya qilish, korporativ boshqaruvni takomillashtirish va
kapital bozorini chuqurlashtirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa o‘z navbatida,
iqtisodiyotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay muhit
yaratadi va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Kelajakda baholash sohasida
mutaxassislarning ixtisoslashuvi yanada chuqurlashadi, masalan, ekologik baholash,
ijtimoiy kapitalni baholash kabi yangi yo‘nalishlar paydo bo‘ladi. Bu esa
baholashning nafaqat moliyaviy, balki ijtimoiy va ekologik jihatdan ham ahamiyatini
oshiradi.
33

XULOSA
Kurs ishida kapitalni baholashning nazariy va amaliy jihatlari kompleks tarzda
o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida kapital tushunchasining iqtisodiy mohiyati, uning
tarkibi va tasnifi chuqur tahlil qilinib, kapitalni baholashning asosiy tamoyillari
hamda zamonaviy yondashuvlari yoritib berildi. Xususan, daromadli, xarajatli va
qiyosiy yondashuvlarning o‘ziga xos jihatlari ochib berilib, ularning amaliy ahamiyati
asoslandi.
Amaliy qismda O zbekneftgaz misolida korxona kapitalining tarkibi vaʻ
dinamikasi tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, korxonada jami aktivlar,
o‘z kapitali va sof foyda ko‘rsatkichlari yildan-yilga o‘sish tendensiyasiga ega. Bu esa
korxonaning moliyaviy barqarorligi va rivojlanish salohiyati yuqori ekanligidan
dalolat beradi. Shu bilan birga, kapital tarkibida qarz mablag‘lari ulushining
mavjudligi investitsiya faoliyatining kengligidan dalolat bersa-da, ularni samarali
boshqarish zarurligini ham ko‘rsatadi.
Kapital qiymatini baholashda CAPM modeli qo‘llanilib, korxona kapitalining
kutilayotgan daromadliligi aniqlab berildi. Olingan natijalar investorlar uchun
korxona faoliyati jozibador ekanligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, investitsiya
loyihalarini baholashda NPV usulidan foydalanilib, ayrim loyihalarda samaradorlik
darajasi yetarli emasligi aniqlandi. Bu esa kapital qo‘yilmalarini tanlashda yanada
puxta iqtisodiy tahlil o‘tkazish zarurligini asoslaydi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib shuni xulosa qilish mumkinki, kapitalni
samarali baholash va boshqarish korxonaning uzoq muddatli rivojlanishini
ta’minlovchi muhim omillardan biridir. Kapitaldan oqilona foydalanish, investitsiya
qarorlarini ilmiy asoslash hamda zamonaviy baholash usullarini amaliyotga joriy etish
orqali korxonalarning moliyaviy barqarorligini oshirish mumkin.
O‘zbekiston sharoitida kapitalni baholash tizimini takomillashtirish, xalqaro
standartlarni joriy etish va innovatsion moliyaviy instrumentlardan foydalanish
korxonalar raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan, kapitalni
34

baholash jarayonini takomillashtirish iqtisodiy rivojlanishning muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Kapitalni baholashning nazariy asoslari iqtisodiy faoliyatning ajralmas qismi
bo lib, resurslarni samarali taqsimlash, investitsiya qarorlarini ratsionalizatsiya qilishʻ
va moliyaviy barqarorlikni ta minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot
ʼ
kapital tushunchasining evolyutsiyasini, uning tarkibiy xususiyatlarini va
baholashning iqtisodiy mohiyatini chuqur tahlil qildi. Daromadli, xarajatli va qiyosiy
yondashuvlar kabi turli uslublarning har biri o ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega
ʻ
bo lib, aktivlarning xususiyatlari va baholash maqsadiga qarab mos ravishda
ʻ
qo llanilishi lozimligi ko rsatildi. Ayniqsa, Kapital Aktivlarini Narxlash Modeli
ʻ ʻ
(CAPM) kabi zamonaviy moliyaviy modellar investitsiya loyihalarining xatar va
daromadlilik nisbatini baholashda muhim vosita bo lib xizmat qiladi. Korxona
ʻ
kapitalining tarkibi va dinamikasini tahlil qilish uning moliyaviy salomatligi va
rivojlanish potentsialini aniqlashda asosiy rol o ynaydi. Shu bilan birga, baholash
ʻ
samaradorligini oshirish uchun metodologiyalarni modernizatsiya qilish, ma lumotlar
ʼ
shaffofligini ta minlash va baholovchilarning malakasini oshirish zarurati ta kidlandi.
ʼ ʼ
O zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o tish sharoitida kapitalni adolatli va aniq
ʻ ʻ
baholash investitsion muhitni yaxshilash, xorijiy sarmoyalarni jalb qilish va iqtisodiy
o sishni barqarorlashtirish uchun strategik ahamiyatga ega. Kelajakda sun iy intellekt
ʻ ʼ
va katta ma lumotlar tahlili kabi ilg or texnologiyalarni baholash amaliyotiga
ʼ ʻ
integratsiya qilish baholash jarayonining aniqligi va tezkorligini yanada oshirishga
xizmat qiladi. Bu esa, o z navbatida, mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini
ʻ
mustahkamlashga va barqaror taraqqiyotni ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. O zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning dolzarbʻ
yo nalishlari. Toshkent: Ma'naviyat, 2023
ʻ
2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimiz farovonligini ta'minlash ustuvor vazifamiz. Toshkent:
O zbekiston, 2024
ʻ
3. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston 2030 strategiyasi. Toshkent: O‘zbekiston, 2023. B.
35-48
4. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:
ʻ
O zbekiston, 2022
ʻ
5. Abdullayev A.A. Korporativ moliya va kapitalni baholash. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023
6. Ahmedov B.I. Investitsiyalarni boshqarish va qiymat yaratish. Toshkent: Iqtisod-
Moliya, 2024
7. Azimov J.Q. Moliyaviy menejment: nazariya va amaliyot. Toshkent: Innovatsiya,
2023
8. Berdiyev D.R. Biznesni baholash asoslari. Toshkent: Tafakkur, 2022
9. G aniyev S.F. Kapital bozorlari va qimmatli qog ozlar. Toshkent: Sharq, 2024
ʻ ʻ
10. Hamidov L.M. Intellektual kapitalni baholash metodologiyasi. Toshkent: Fan,
2023
11. Ibrohimov N.T. Moliyaviy tahlil va baholash. Toshkent: O zbekiston yozuvchilar
ʻ
uyushmasi nashriyoti, 2022
12. Jo rayev K.S. Korxona qiymatini boshqarish. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2024
ʻ
13. Karimov A.A. Moliyaviy aktivlarni baholash modellari. Toshkent: Adolat, 2023
14. Mahmudov R.E. Raqamli iqtisodiyotda aktivlarni baholash. Toshkent: Universitet,
2024
15. Noraliyev Z.O. Investitsiya loyihalarini baholash. Toshkent: Iqtisodiyot, 2023
36

Sotib olish