Информация о документе

Цена 14999UZS
Размер 190.0KB
Покупки 1
Дата загрузки 04 Июнь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Baxtiyor

Дата регистрации 03 Май 2024

28 Продаж

Atrof-muhitni toza saqlashda ajdodlarimiz me’rosidan foydalanishning amaliy usullari

Купить
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI BOSHLANG‘ICH TA’LIM VA GUMANITAR FANLAR KAFEDRASI Mutaxassisligi : “Boshlang‘ich ta’lim” bakalavr yo‘nalishi sirtqi ta’lim II-kurs ________________-guruh __________________________________________ning “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi ’’ fanidan KURS ISHI Mavzu: “ Atrof-muhitni toza saqlashda ajdodlarimiz me’rosidan foydalanishning amaliy usullari.” Tayyo rlagan : ____________________________ Qabul qilgan : ____________________________ MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................................... 3 I-BOB. EKOLOGIK TARBIYA TUSHUNCHASI VA MAZMUNI ........................................ 6 1.2 Ekologik ta’lim va tarbiyaning nazariy va metodik asoslarini takomillashtirish ................................................................................................ 12 II-BOB. ATROF MUHITNI TOZA SAQLASHDA TARBIYANING AMALIY USULLARI ................................................................................................................................................... 16 2.2 Ekologik tarbiya yo‘nalishlari ................................................................... 20 XULOSA .................................................................................................................................. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI .............................................................. 33 2 KIRISH Insoniyat hayotini tahlikaga solayotgan ekologik masalaga yondashuvni bugungi kunda kelajak istiqboli nuqtai nazaridan yoshlar ta’lim-tarbiyaning ajralmas va asosiy omili sifatida tashkil etish davr talabi bo‘lib qolmoqda. O‘quvchilarga ekologik tarbiyani singdirishning ilmiy-nazariy jihatlarini tadqiq etgan holda amaliy – tarixiy bilimlar tizimi bilan uzviy bog‘liqligini ta’kidlash zarur. Bu yondashuv pedagogikada ekologik madaniyatni shakllantirishning zamini bo‘lib xizmat qilgan holda, ekologik ta’lim konsepsiyasiga muvofiq tabiat bilan o‘zaro munosabatlarni muvaffaqiyatli ravishda o‘zlashtirishga imkon bergan holda "Ekologik tarbiya" omilining tarkibiy qismi bo‘lib hisoblanadi. "Ekologik tarbiya" atamasi pedagogikada nisbatan yangi tushuncha, biroq inson va atrof-muhit, tabiatning o‘zaro ta’siri muammosi pedagogik yondashuv tarixi davomida turli nuqtai nazardan ko‘rib chiqilgan. Ekologik ta’limning hayotga tatbiq etilishi pedagogik tarixiy ta’limot yondashuvlarida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ekologik ta’lim va tarbiya jarayonini inson shaxsining shakllanishi, yaxlitligi, inson va tabiat, jamiyat va koinot birligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqilgan. YA.A.Komenskiy nuqtai nazaricha insonda tabiiy, mustaqil va o‘z –o‘zini harakatga keltiruvchi kuch mavjud degan qarash ilgari surilgan holda, ta’limning muntazamligi asosida o‘quvchi dunyoni anglash va zaruriy bilimlarni egallashda o‘zini o‘zi faoliyatga undovchi tamoyil nazariyasini shakllantiradi, degan fikrlarni ilgari surgan Tabiat va unga bo‘lgan munosabat bolaning yoshligidan paydo bo‘lishi haqidagi qarash va nazariyalar J.J.Russo ijodida ham alohida ahamiyat kasb etgan bo‘lib, uning nuqtai nazaricha bolaning "tabiiy rivojlanishi" tarbiyaning uchta kombinasiyasiga, ya’ni tabiat, odamlar va jamiyatning uzviy bir-biriga ta’sir va doimiy aloqasiga bog‘liqligiga asoslanishini ta’kidlaydi. Shuningdek, 3 ta’lim jarayonida J.J.Russoning fikriga ko‘ra bola tabiat qoidalariga rioya qilishi zarur. Tabiiy ta’lim jarayonida bolaning moyilligi va ehtiyojlarini hisobga olnishi, ijtimoiy majburiyatlarga yo‘naltirish zarur bo‘lgan hayotiy bilimlar bilan uyg‘unlashish g‘oyasini ilgari suradi. O‘quvchingizni yoshiga qarab jismonan va ruhan davolang, uni har kuni tabiat bag‘riga olib chiqing, u o‘sha erda yugursin va bir necha marta yiqilsin, bu jarayon uni tezroq turib ketishga, ya’ni hayotiy pozitsiyasini o‘zi belgilash va tiklash imkoniyatini beradi. Mavzuning dolzarbligi. Respublikamizda ta'lim tizimini isloh qilish va rivojlantirish zaminida “Ta'lim to'g'risida” gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” mazmun mohiyatan asosi sifatida e`tirof etiladi. Yuqori malakali yuksak ma'naviyatni o'zida mujassam etgan raqobatbardosh mutaxassislar tayorlash va tarbiyalash har-bir davlatning asosiy vazifalaridan biridir. Respublika hududlaridagi ekologik muammolar yechimiga ta’lim tizimini joriy qilish bilan hissa qo‘shish o‘sib kelayotgan yosh avlodning ekologik savodxonligini oshirish, ekologik ongi va ekologik madaniyatni shakllantirish va rivojlantirish, ekologik ta’lim va tarbiya jarayonini samarali tashkil etish maqsadida 2019 yil 27 maydagi “O'zbekiston Respublikasida Ekologik ta'limni rivojlantirish to'g'risida”gi VQ-434-sonli, 2019 yil 30 oktyabrdagi “2030 yilgacha bo'lgan davrda O'zbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish to'g'risida”gi PF-5863-sonli, Kontseptsiyalar va boshqa me`yoriy-huquqiy hujjatlar belgilab qo'yildi. Ushbu qarorga muvofiq uzluksiz ta’lim tizimida ekologik ta’limni rivojlantirishning asosiy tamoyillarini belgilash, ularni ta’lim- tarbiya jarayoniga izchillik bilan bosqichmabosqich tatbiq qilish va shu asosda ekologik ta’limning yangi bosqichga ko‘tarish; Ta’lim dasturlarini mavjud ekologik muammolar va ularni bartaraf etish vazifalaridan kelib chiqib takomillashtirish; Kurs ishining maqsadi . Atrof muhitini toza saqlashda ajdodlarimiz merosidan foydalanishning amaliy usullarini o‘rganish . 4 Kurs ishining ob’ekti . Atrof muhitini toza saqlashda ajdodlarimiz merosining amaliy usullari . Kurs ishining predmeti . Atrof muhitini toza saqlashda ajdodlarimiz merosidan foydalanishning amaliy usullari Kurs ishining vazifalari: Boshlang‘ich ta’lim sinflarda bir paytning o‘zida ham ta’lim jarayonini hamda ekologik ta’lim –tarbiyani alohida ta’riflanishi. -Boshlang‘ich ta’limda ekologik ilm – o‘quvchilarni o‘rab turuvchi atrof tabiiy muhitni kattalar yordamida ongli ravishda anglay olishlari, bilishlari va tushunishlari. -Boshlang‘ich sinflarda ekologik ta’lim-tarbiyalarini shakllantirish. -O‘quvchilarni tabiatni e’zozlash ruhida tarbiyalash. Kurs ishining tuzilishi . Ishkirish, 2 ta bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I-BOB. EKOLOGIK TARBIYA TUSHUNCHASI VA MAZMUNI 1.1 Tarbiya tushunchasi vazifalari va mazmuni. Ekologik tarbiyaning mazmun-mohiyati Mamlakatimizda ijtimoiy tarbiya va uning turlari (axloqiy, aqliy, jismoniy, estetik, ekologik, iqtisodiy, huquqiy va mafkuraviy tarbiyalar) quyidagi vazifalarni amalga oshiradi. Chunonchi: 1.'Axloqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o^quvchilarni ijtimoiy- axloqiy me’yorlar mazmunidan xabardor etish, ularga axloqiy me’yorlarning ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini tushuntirish, ulardan ijtimoiy-axloqiy me’yorlar (talab va taqiqlar)ga nisbatan hurmat hissini qaror toptirish asosida aqliy ong madaniyatini shakllantirish. 2. Aqliy tarbiyani yo‘lga qo‘yish chog‘ida o‘quvchilarni ilm-fan, texnika va texnologiya borasida qo‘lga kiritilayotgan yutuqlardan, yangilik va kashfiyotlardan boxabar etish, ijtimoiy fanlar asoslari xususidagi bilimlar berish tarzida ularda tafakkur qobiliyatini qaror toptirish, dunyoqarashini shakllantirish. 3. Jismoniy tarbiyani tashkil etish jarayonida o‘quvchilarda o‘z sog‘liqlarini saqlash va mustahkamlash, organizmni chiniqtirish, jismoniy jihatdan to‘g‘ri rivojlanishni hamda uning ishlash qobiliyatini oshirish borasida g‘amxo‘rlik qilish tuyg‘usini yuzaga keltirish, ularda yangi harakat turlari borasida ko‘nikma va malakalarni hosil qilish. ularni maxsus bilimlar bilan qurollantirish, o ‘quvchilarning yoshiga va jinsiga muvofiq keladigan (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, sabot matonat, chidam, iroda va tavsifni qaror toptirish) asosiy harakat sifatlarini rivojlantirish. ularda shaxsiy gigiyenani saqlashga nisbatan ongli munosabatlarni tarbiyalash. 4 Estetik tarbiyani olib borish jarayonida o ‘quvchilarda estetik his- tuyg'u, estetik didni tarbiyalash, ularning ijodiy qobiliyatlarini taraqqiy ettirish, estetik madaniyatini shakllantirish. 6 5. Ekologik tarbiyani olib borish chog'ida o'quvchilarga ekologik bilimlar berish asosida shaxs, jamiyat va tabiat birligi hamda aloqadorligini o ‘quvchilarga tushuntirish, ularda ekologiyaning inson, insoniyat, jamiyat taraqqiyotidagi muhim o'rni va ahamiyati borasida tushunchalarni qaror toptirish, shuningdek, ekologik madaniyatni shakllantirish. 6. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o'quvchilarga iqtisodiy bilimlar berish asosida mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlash, bozor infrastrukturasi qoidalariga amal qilish, ichki bozorni toMdirish, kichik va o‘rta biznesni yaratish borasidagi faoliyat jarayonida ishtirok etish, ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, inson mehnati bilan bunyod etilgan moddiy boyliklarni asrash, ularni ko‘paytirish borasidagi qayg‘u'rish tuyg‘ularini qaror toptirish, iqtisodiy madaniyatni shakllantirish. 7. Huquqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o'quvchilarga Davlat Konstitutsiyasi haqidagi ta’limotni, chunonchi, fuqarolik, oila, mehnat, xo‘jalik, ma’muriy, nafaqa, sud ishlarini yuritish va boshqarish huquqlarining ma’nosini tushuntirish, ular ongiga ijtimoiy-huquqiy me’yorlarning shaxs va jamiyat hayotidagi ahamiyati haqidagi tasavvurga ega boMishlarini ta’minlash, ularda huquqiy ong, shuningdek, huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, huquqiy madaniyatni shakllantirish. 8. G‘oyaviy va mafkuraviy bilim berish, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, fuqarolik jamiyat asoslari, milliy davlat tuzilishi, shuningdek, mafkura mazmunini o'rganishni ta’minlash asosida o'quvchilarda mafkuraviy faoliyat ko‘nikma va malakalarni qaror toptirish, mafkuraviy madaniyatni shakllantirish va boshqalar.[1] Demak, tarbiya mazmunida oldinga qo‘yilgan maqsad va vazifalarga muvofïq o‘quvchilar tomonidan o'zlashtirishi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar shaxs xulq-atvori hamda sifatlarining mohiyatini aks ettiradi. 7 «Ekologiya (yunoncha oikos - uy, turar joy va logos - ta’limot)- organizmdan har xil darajada yuqori turadigan sistemalar: populyatsiyalar; biosenozlar; biogeosenozlar (ekotizimlar) va biosferaning tuzilishi, ularda kechadigan jarayonlarni o ‘rganadigan biologik fanlar majmuyi. Ekologiyani organizmlar va ular atrof-muhit o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganadigan fan sifatida ham talqin qilinadi». «Ekologiya - yunoncha so‘z bo‘lib, tirik mavjudotlarning yashash sharoiti va tevarak-atrofdagi muhit bilan o‘zaro munosabatlari hamda shu asosda yuzaga keladigan qonuniyatlarni o‘rganadigan fandir». Ekologiya termini 1866-yilda nemis olimi E.Gekkel tomonidan fanga kiritildi. Olim tirik organizmlaming atrof-muhit bilan munosabatlarini belgilash uchun shu atamani taklif etdi. Ekologiyaning fan sifatida yuzaga chiqishi XVIII-XIX asrlarni qamrab oladi. XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida tadqiqotchi - olimlar tomonidan ayrim omillar, ayniqsa, iqlimning kishi organizmiga ta’sirini o ‘rganish natijasida bu fanga bo‘lgan e’tibor yanada kuchaydi.Bugungi kunda ekologiya muammolari umumjahon (umuminsoniyat, umumbashariyat) muammosiga aylangan. Shu sababli, bu masala yechimiga bir, ikki davlat emas, balki o‘z atrofimizdagi olam muvozanatini o‘ylayotgan ko‘pgina davlatlar e’tibor bermoqda. Jumladan, bu muammo yechimi respublikamizda ham davlat siyosati darajasigacha ko‘tarilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18-moddasida yer usti va yer osti boyliklarini, suv manbalarini, o‘simlik va hayvonot dunyosini saqlash, qo‘riqlash hamda bu moddiy boyliklardan mamlakatimiz taraqqiyotini o‘ylagan holda oqilona foydalanish, ob-havoning toza va musaffo bolishiga doimo harakat qilish, tabiiy (yer usti va osti) boyliklarni uzluksiz yuksaltirib borishni ta’minlash, atrofimizdagi olamni yaxshilash uchun doimo chora-tadbirlar ko‘rib borishimiz ta’kidlangan. Bundan tashqari o‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 9-dekabrda qabul qilingan «Tabiatni muhofaza qilish to ‘g ‘risida»gi Qonuni, o‘zbekiston Respublikasi 8 Prezidentining 1993-yil 23-apreldagi «Sog‘lom avlod uchun» Xalqaro nodavlat xayriya jamg'armasini tashkil etish to‘g ‘risida»gi Farmoni, o‘sha yili «Sog‘lom avlod uchun» ordenining ta’sis etilishi, shu nomda Davlat dasturi, «Ekologik ta’lim-tarbiya konsepsiyasi»ning ishlab chiqilishi, «Ekosan»jamg‘armasining tuzilishi mamlakatda ekologik muammolarni bartaraf etishga davlatimiz hukumatining g‘amxo‘rligidan dalolatdir.Qadimda ham ekologik muammolarni hal qilishga urinishlar bo‘lgan. Ayniqsa, «Avesto»da, Qur’oni Karim va Hadisi shariflarda ham ushbu muammolarga e’tibor berib kelingan. Ekologik tarbiyaga e’tibor yurtimizda oiladan, bog‘cha va yaslilardanoq boshlab yuborilgan. Hozirgi paytda umumta’lim maktablarida ham ekologik yo‘nalishdagi sinflarning tashkil etilishi va shular asosida litsey va maktablarda ta’lim-tarbiya ishlarining olib borilishi - yoshlarga maktab partasidanoq tabiatga muhabbat ruhida tarbiya berishga astoydil kirishilganligidan dalolatdir. «Ekologik ta’lim-tarbiya - ekologik bilimlarni berish, ularda tashqi muhit va vujud orasidagi uzviy bog‘liqlik mavjudligini his ettirish, tabiiy va ijtimoiy muhitga nisbatan oqilona munosabatda bo‘lish ko‘nikmalarini hosil qildirish».[2] Talaba-yoshlarga ekologik ta'lim-tarbiya berishda ularga tegishli tushuncha va atamalarning mazmun-mohiyatini yoshlar ongiga singdirish ushbu sohadagi ishimiz samaradorligini oshirishga ijobiy ta’sir etadi. 1.Ekologik joy-ekomuhit tabiatda turyashashi mumkin bo‘lgan barcha muhit omillari majmuyi. 2. Ekologik krizis - ekologik tanglik - ekologik tizimlar, alohida hududlar yoki biosfera miqyosidagi tabiiy ofatlar: toshqin; yer silkinishi; vulqon otilishi; qurg‘oqchilik; dovul; chigirtkalar ofati; yong‘in va boshqa holatlar oqibatida yuz beradigan ekologik vaziyat. 3. Ekologik muvozanat - inson, o‘simlik va hayvonlar uchun zarur bo‘lgan tabiiy sharoitlar muvozanati. 9 4. Ekologik omillar - atrof-muhitning organizmlar faoliyatiga o‘ziga xos ta’sir etuvchi ma’lum sharoitlar va elementlar majmuyi. 5. Ekologik madaniyat — kasbiy faoliyatda qaror qabul qilish uchun ekologik javobgarlikni his qilish tabiat muhofazasi sohasidagi bilimlarga egaligi jahon va hududiy darajada ekologik muammolarni ochishda qatnashishga tayyorgarlik va boshqalar. 6. Ekologik tanglik xavfi - XX asr davomida texnikaning rivoji, xalq xo'jaligini va kundalik turmushni kimyolashtirish, yer yuzida aholi sonining keskin ko‘payishi oqibatida tabiat bilan inson o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi, yer, suv, havoning inson hayotiga zararli darajada ifloslanishi natijasida paydo bo‘lgan holat. «Jamiyatning iqtisodiy rivojlanish darajasi qanchalik yuqori bolsa, uning tabiatga ta’sir etish darajasi ham shunchalik ko‘p bo‘lar ekan. Aholi sonining tez o‘sib borishi natijasida ekologik muammolar ko'payib bormoqda. Ayniqsa, yer, suv, energetika, oziq-ovqat bilan ta’minlash haqidagi muammolar butun dunyo (global) muammolarga aylanib bormoqda. Yer bag‘ridan har yili 120 mlrd tonnadan ortiq turli xildagi xomashyo, qurilish materiallari, yoqilg‘ini qazib olinishi va sarf qilinishi tabiiy boyliklar miqdorining kamayib borishiga sabab bo‘lmoqda. Ko‘pgina zararli korxonalar, zavodlarning oqar suvga yaqin joylashganligi sababli suv havzalarini toza saqlash muammo bo‘lib borayotir. Markaziy Osiyoda yashayotgan fuqarolarning salomatligi yomonlashib, kasalliklar ko‘paymoqda. Yer kurrasida insonning yashab qolish-qolmasligi masalasi endi ekologik muammolarni yechishga bog‘liq bolib qoladi». Ekologik ta’lim-tarbiya pedagogika sohasida muhim yo‘nalish hisoblanadi. Ekologik ta’lim - talaba-yoshlarga tabiat va inson orasidagi munosabatlarni ifodalovchi bilimlar tizimini berish jarayonidagi o‘qitishdan iborat. Ekologik tarbiya - talaba-yoshlarning atrofimizdagi olamga, atrof- muhitga nisbatan ongli munosabatini tarbiyalashdan iborat. Demak, bundan 10 ekologik ta’lim-tarbiyaning mazmun-inohiyatini quyidagicha ifodalash mumkin, ya’ni umumiy ta’lim-tarbiyaning asosiy va tarkibiy qismlaridan biri bolib, uning yordamida talaba-yoshlarda atrof-muhit va uning muammolari yechimlariga nisbatan ongli munosabatni shakllantirish hamda ularni kelajakda ekologik tarbiyani olib borishga oid bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollantirishdir.[3] 11 1.2 Ekologik ta’lim va tarbiyaning nazariy va metodik asoslarini takomillashtirish Respublikamizda ta'lim tizimini isloh qilish va rivojlantirish zaminida “Ta'lim to'g'risida” gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” mazmun mohiyatan asosi sifatida e`tirof etiladi. Yuqori malakali yuksak ma'naviyatni o'zida mujassam etgan raqobatbardosh mutaxassislar tayorlash va tarbiyalash har-bir davlatning asosiy vazifalaridan biridir. Respublika hududlaridagi ekologik muammolar yechimiga ta’lim tizimini joriy qilish bilan hissa qo‘shish o‘sib kelayotgan yosh avlodning ekologik savodxonligini oshirish, ekologik ongi va ekologik madaniyatni shakllantirish va rivojlantirish, ekologik ta’lim va tarbiya jarayonini samarali tashkil etish maqsadida 2019 yil 27 maydagi “O'zbekiston Respublikasida Ekologik ta'limni rivojlantirish to'g'risida”gi VQ-434-sonli, 2019 yil 30 oktyabrdagi “2030 yilgacha bo'lgan davrda O'zbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish to'g'risida”gi PF-5863-sonli, Kontseptsiyalar va boshqa me`yoriy-huquqiy hujjatlar belgilab qo'yildi. Ushbu qarorga muvofiq uzluksiz ta’lim tizimida ekologik ta’limni rivojlantirishning asosiy tamoyillarini belgilash, ularni ta’lim- tarbiya jarayoniga izchillik bilan bosqichmabosqich tatbiq qilish va shu asosda ekologik ta’limning yangi bosqichga ko‘tarish; Ta’lim dasturlarini mavjud ekologik muammolar va ularni bartaraf etish vazifalaridan kelib chiqib takomillashtirish; Ta’lim oluvchilarning e’tiborini umumbashariy ekologik muammolarga qaratish orqali ularning ona tabiatning qayta tiklanmaydigan manbalarini saqlab qolish va ulardan oqilona foydalanish borasidagi mas’uliyatini kuchaytirish; Ekologik ta’limning samarali shakllari va usullarini ishlab chiqish hamda joriy etish; Ekologik ta’lim sifatini, kadrlar tayyorlash tizimi samaradorligini hamda barqaror rivojlanish kafolatlarini va ustuvorligini ta’minlovchi normativ- huquqiy, moddiy-texnika va axborot bazasini yaratish; Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi vakolatli davlat organlari va ta’lim 12 sohasining o‘zaro manfaatli hamkorligini rivojlantirish га qaratilgan vazifalar yuzasidan qator ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Qarorda ekologik muammolar global ahamiyatga ega ekanligi inobatga olinib atrof muhit muhofazasi, ekologik madaniyat ekologik ta’lim tarbiya, ekologik ma’rifat masalalariga alohida e’tibor berilgan. Ta’lim tizimining barcha bosqichlarida ekologik ong, ekologik tarbiya, ekologik madaniyat, global ekologik muammolarni bartaraf etish, tabiiy muhitni qayta tiklash uchun umummilliy tadbirlar o‘tkazish ko‘zda tutilgan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari va umumiy o‘rta ta’lim maktablari, o‘rta maxsus, professional ta’lim tizimi, oliy ta’lim tizimi, oliy ta’limdan keyingi ta’lim tizimi, Kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish bosqichlarida ekologik ta’lim tizimini takomillashtirish, maktabdan tashqari ta’lim tizimida ekologik ta’limni takomillashtirish tizimli ko‘zda tutilgan. Mazkur ekologik ta’limni rivojlantirish konsepsiyadan kutilayotgan natijalar; ekologik ta’lim tarbiya jarayonini tizimli tashkil etish ,yoshlar orasida ekologik bilim va madaniyatni targ‘ib qilish, ekologiya soxasini ilg‘or innovatsion texnologiyalarni jalb etgan holda yanada takomillashtirish, yoshlarni Ona tabiatni sevish va uni ko‘z qorachig‘idek asrashga qaratilgan bilim va ko‘nikmalarini oshirish uchun metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Konsepsiyaning amalga oshirilishi Vatanimiz tabiati, ekotizimlari, atrof muhitni izdan chiqishdan asrashga xizmat qiladi hamda aholi barcha qatlamlarining ekologik madaniyatini oshirishga hissa qo‘shadi. [4] Ekologiya o‘zi nima? Ekologiya so‘zini eshtishimiz bilan ko‘z oldimizga ko‘chalarni toza tutish, suvlarni muhofaza qilish, havoni ifloslanishdan saqlashgina kelmaydi. Ekologiya – hozirgi zamonning keng miqyosdagi keskin ijtimoiy muammolaridan biridir. Ekologik muammolarni hal etish barcha xalqlarning manfaatlariga mos bo'lib, sivilizatsiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko'p jihatdan shu muammo yechimiga bog'liqdir. Ekologiya- hayot jarayonlarini, insonning atrof-muhiti muammolarini o‘ziga xos uslublarda tadqiq qiladigan mustaqil fandir. Ekologiya “Tabiy uyimiz”ni o‘rganish, boshqacha qilib 13 aytganda ekologiya organizmlarning “yashash joyi” to‘g‘risidagi fan bo‘lib, unda asosiy e’tibor organizmlarning o‘zaro va tashqi muhit orasidagi bog‘lanishlar xarakteriga qaratiladi. Hozirgi zamon ekologiyasi siyosiy, iqtisodiy, huquqiy organlar, psixologiya, pedagogika, va ma’naviyat bilan chambarchas aloqada bo‘lib insonning tashqi muhit bilan o‘zaro aloqasi va bu boradagi muammolarini o‘rganib boradi. Bugungi kunda jamiyat ongiga ekologik madaniyatni singdirish zarur, ekologik ongni ekologik ta’lim va tarbiya inson hayot tarzini va manaviyatini o‘zgartirish zarur. Ekologik ta'lim-tarbiyaga oid tushunchalarni ijtimoiy tomondan quyidagicha izohlash mumkin. Ekologik ta'lim - ekologik tarbiya o'zi nima? Ekologik ta'lim – kishini hayotga, jumladan mehnatga tayyorlashning tizimlashgan, muddatli, rasmiy, tegishli ekologik bilim, ko'nikma va malaka berish vositasidir. Ekologik tarbiya – kishini yuksak ekologik ma'naviyatli va ma'rifatli shaxs etib tayyorlash vositasidir. Tabiat bilan doimiy muloqotda bo'lish insoning axloqiy rivojlanishining zaruriy shartidir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev raisligida shu yilning 2-fevral kuni chiqindilar bilan ishlash tizimi va ekologik holatni yaxshilash, “Yashil makon” umummilliy loyihasini amalga oshirish borasida dolzarb vazifalar yuzasidan videoselektor yig‘ilishi o‘tkazildi. Davlatimiz rahbari jamoatchilikka murojatlarida: XX1 asrda ekologiya bilan bo‘g‘liq muammolar birinchi darajali muammo sifatida kun tartibiga chiqmoqda. Avlodlarimiz bizdan keyin ham munosib tabiiy muhitda yashashi kerak. Buning uchun biz tabiatga e’tibor berishimiz, faqat bugunni emas, yaqin va uzoq kelalajakni o‘ylab ish tutishimiz zarurdir deb yoshlar oldiga kata vazifa qo‘ydilar. “Yashil makon” umummilliy loyihasi bir yillik tadbir emas. Uning doirasida kelgusi besh yilda 1milliard tup daraxt ko‘chatini ekishni maqsad qilganmiz. Bu umummilliy harakatning 14 natijasi har bir mahallada ko‘rinishi kerak, bu savobli ishni havas bilan qilish kerak,- dedi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev. Markur mavzu yuzasidan olib borgan izlanishlar natijasidan shunday xulosa qilish mumkinki: tabiatdagi barcha o‘zgarishlarning sababchisi inson ekan demak, uning yaxshilashga, asrab avaylashga ham u ma’sulligini o‘quv mashg‘ulotlarida zamonaviy ekologik ta’limga asoslangan holda rivojlantirish lozim. Bunda o‘sib kelayotgan kelajak avlodga ekologik ong va madaniyatni shakllantirish ham muhim ahamiyat kasb etadi.[5] 15 II-BOB. ATROF MUHITNI TOZA SAQLASHDA TARBIYANING AMALIY USULLARI 2.1 Talaba-yoshlar ekologik tarbiyasida ma’naviy qadriyatlardan foydalanish Ekologik tarbiyaning bosh maqsadi talaba-yoshlarda atrof-muhit va uning muammolari haqida ongli munosabatni hamda ular bo‘yicha optimal yechimlar topish to‘g‘risidagi bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdan iborat. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun bir qator vazifalarni hal qilishga to‘g‘ri keladi. 1. Talaba-yoshlarimizga ekologik tarbiya berishda ularning yashab turgan joyi (tabiati) va boyliklarini tejab-tergashga, ularni ongli ravishda muhofaza qilishga o ‘rgatish. 2. Ekologik madaniyatni shakllantirish. Bu, eng avvalo. oiladan boshlanmog'i lozim. Bu haqda mazkur bobning birinchi paragrafida ma’lumot keltirildi. Talaba-yoshlardagi ekologik madaniyatni shakllantirishda quyidagi jihatlarga alohida e’tibor berilib borilmog‘i lozim: • atrofni ifloslantirish kishilarga kasalliklarini olib keluvchi manba bo‘lishligiga; • yong‘in oqibatlarining tabiatga zarari va yong'in chiqmaslik chora- tadbirlarini ko‘ra bilishlikka o‘rgatish; • «suvga tuflama, uni iflos qilma», degan da’vatning mazmun-mohiyatini bilishlikka; • gullab turgan mevali daraxtning shoxini sindirmaslik, uning mevasidan insoniyat foydalanishligi hayotiy ehtiyoj ekanligi haqidagi bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga va shu kabilarga. 3. Ekologik savodxonlikni shakllantirish. Bunga talaba-yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda hayotiy misollardan foydalangan ma’qul. 16 • dam olishga chiqilganda o ‘t-o‘lanlarning payhon qilinishi va bu joylarda shisha siniqlarining qolishi jamiyat, tabiat va kishilar salomatligiga ta’siri oqibatiari haqida talaba-yoshlar ongida tasavvurlarni shakllantirish; • daraxtlar, o ‘simliklar olamiga va hayvonlarga nisbatan murosasizlik bilan munosabatda bo‘lish oqibatlarining tabiat va jamiyatga zararli ta’sirini talaba-yoshlar ongiga singdirish; • zavod va fabrikalardagi zararli chiqindilarning insoniyat taraqqiyotiga ta’sirini va uning oqibatlarini talaba-yoshlar ongiga singdirishning axborot- kommunikatsion texnologiyalarini yaratishga erishish; • bolajak mutaxassislarni tayyorlashdagi barcha fanlarni o‘qitishda ekologik tarbiyani olib borish; • auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlarda va ekskursiya hamda sayohatlarda ekologik tarbiyani olib borish; • fanlarni o‘qitishda talaba-yoshlarga ekologik muammolarni o‘rgatish orqali ularda tabiatni muhofaza qilish, uning boyliklaridan oqilona foydalanishga oid beriladigan bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish. 4. Talaba-yoshlarga ekologiya haqidagi tushunchalar va qonuniyatlar to‘g‘risida bilim berish. Bunda mehnat muhofazasi, tabiatni asrash, noyob jonzotlar ro‘yxati, tabiat va atmosferadagi inqirozlar oldini olishga oid tushunchalar va qonuniyatlarga e’tibor beriladi. Demak, talaba-yoshlar ekologik tarbiyasidan ko‘zlangan maqsadlardan biri - bir tomondan - muqaddas Ona zaminimizni ozoda qilib saqlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan - musaffo osmonimizni aslidagidek saqlashdan iborat. Bu ona diyoringizni obod etishga qo‘shiladigan katta hissa bo'lib, uning yordamida talaba-yoshlarda obodonchilik va orastalik, pokizalik va tejamkorlik, xushxulqlik va xushmuomalalik kabi insoniy fazilatlar shakllanadi. Bular talaba-yoshlarda quyidagi ekologik qonuniyatlar va tushunchalarni ongli ravishda anglashni kafolatlaydi: 17 • tabiat haqidagi tushuncha, tabiiy muhit, tabiiy omillar va ular orasidagi bog‘lanish; • tabiat boyliklaridan tejab-tergab foydalanish va ularni muhofaza qilish; • atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash; • tabiatni kelajak avlodlar uchun qanday bo'lsa, o‘shandayligicha qoldirishga intilish va shu kabilar. Uzoq tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbeklar ham jahondagi eng qadimiy xalqlardan hisoblanadi va ular jahon ilm-faniga, ma'naviy-ma’rifiy taraqqiyotiga katta hissa qo‘shganligining guvohi bolamiz. Ota-bobolarimizning bu boradagi qoldirgan boy ma’naviy merosi milliy merosimizni chuqur, har taraflama o‘rganishimizga va u haqda xolisona fikr bildirishga hamda O‘zbekiston mustaqilligiga erishuvida buyuk ma’naviy ozuqa bo‘ldi yoki ota-bobolarimiz qoldirgan milliy qadriyatlarimizni tiklash va ularni targ‘ib qilishga keng imkoniyatlar yaratildi. «Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so‘ng, ekologik tarbiyada xalq pedagogikasidan foydalanishga katta e’tibor berib kelinmoqda. Atrof- muhitni muhofaza etish, moddiy boyliklardan oqilona foydalanishga oid tarbiyani milliy qadriyatlar va an’analar, sharqona urf-odatlar orqali berish ehtiyoji paydo bo‘ldi.[6] O‘qituvchining bolalarga ekologik ta’lim va tarbiya berishda xalqimizning o‘ziga xos milliy tarbiyasidan o‘rinli foydalanishi yaxshi samara beradi. Milliy tarbiyamizda to‘rt narsa - yer, suv, tuproq, havo muqaddas hisoblangan. Xalqimiz juda qadim zamonlardan suvga e’tiqod qo‘yib, yozning eng jazirama kunlarida «Suv sayli» o ‘tkazgan. Ota-bobolarimiz «Suv - tabiat in’omi, hayot manbayi», deb bejiz aytishmagan. Har tomchi suvni gavhardek qadrlab, bog‘-rog‘lar yaratishgan. Biz esa suvdan xo‘jasizlarcha foydalanishimiz natijasida Orol muammosining tug‘ilishiga sababchi boldik. Sirdaryo va Amudaryoning belgilangan yerga to‘la 18 yetib bormasligi natijasida bugun o‘rta Osiyo uchun ahamiyatli bo‘lgan Orolning butunlay yo‘qolish xavfi paydo bo‘ldi». Demak, talaba-yoshlarga ekologik tarbiya berishda milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an’analar, marosimlar, nodir qolyozmalar va davlat arboblarining ushbu sohaga oíd faoliyatlari mustahkam didaktik asos bo‘lib, bular orqali ularni atrof-muhitni toza saqlashga, ozodalikka, pokizalikka va eng asosiysi sogiom turmush tarzi hamda muhitini tashkil eta olishga o‘rgatiladi.[7] 19 2.2 Ekologik tarbiya yo‘nalishlari Jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan taraqqiyoti darajasi undagi xalq xo‘jaligining turli jabhalariga ta’sir etadi. Bu borada o‘ziga xos global va mintaqaviy ekologik muammolar ham yuzaga kelaveradi. Bunda global muammolarga Orol fojiasi, Chernobil halokati, Xirosima va Nagasaki shaharlardagi bomba portlashlar hamda shu kabilar misol bo‘la olsa, mintaqaviy muammolarga zavod va fabrikalardan chiqadigan zararli chiqindilaryoki ma’lum hududdagi tuproq erroziyasi, ba’zi kasalliklarning ko‘payishi va shu kabilarni misol qilib olish mumkin. Shu sababli ekologik tarbiya yo‘nalishlari ham turli xil bo'ladi. Quyida ularning ba’zilari to'g‘risidagi ma’lumotlar keltiramiz: 1. Talaba-yoshlarni yashab turgan joyidagi tabiatimiz boyliklarini tejab- tergashga, uni muhofaza qilishga o‘rgatish. 2. Talaba-yoshlarni o‘z o‘quv muassasalarini va uning tevarak- atroflarini ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish, mevali va manzarali daraxtlar ekishga o‘rgatish. 3. Talaba-yoshlarda xiyobonlarni, suv havzalarini ozoda saqlash ko'nikmalarini shakllantirish. 4. Ekologik dunyoqarashni yuksaltirish. 5. Ekologik madaniyatni shakllantirish. 6. Ekologik savodxonlikni yuksaltirish. 7. Talaba-yoshlar ongida atrof-muhit va uning shaxs ma’naviy dunyosiga ta’siri haqidagi tasavvurlarni shakllantirish. 8. Talaba-yoshlar ongida tabiat va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqidagi tasavvurlarni paydo qilish. 9. Talaba-yoshlarga ekologik tarbiya berishda o‘quv muassasalari va oila o‘rtasidagi umumiylik va xususiylik. 20 10. Talaba-yoshlar ongida atrof-muhit muhofazasida bolalarning vazifasi haqida tasavvur hosil qilish. 11. Talaba-yoshlar ongida tabiatni muhofaza qilishda ota-ona ibrat- namunasi haqidagi tasavvurlarni hosil qilish. 12. Talaba-yoshlarni oiladagi, o ‘quv muassasasidagi o ‘simliklar va hayvonot dunyosini e’zozlashga o‘rgatish, jonivor va qushlarni parvarish qilishdagi bilim va ko‘nikmani yuksaltirish. 13. Talaba-yoshlarga ekologik tarbiya berishda milliy an’ana va urf- odatlarni tiklashga e’tiborni qaratish. 14. Talaba-yoshlarga ekologik tarbiya berishda to‘garaklardan foydalanish va ularda «Tabiat va inson», «Ekologiya va inson», «Orol madad so‘raydi», «Tabiatni e’zozlaylik», «Suvni muqaddas deb bilaylik» va shu kabi mavzularda davra suhbatlari uyushtirish. Ushbu yo‘nalishlar bo‘yicha ish olib borish orqali ota- bobolarimizning azal-azaldan tabiatga yuksak mehr va ehtirom ko‘rsatishganligini talaba-yoshlar ongiga singdirish mumkin. Talaba- yoshlarning ekologik savodxonligini oshirishda xalqimizning tabiatga munosabati: Navro‘z bayrami, urug‘ qadash, qovun sayli, suv sayli, uzum sayli, hosil bayrami, xirmon to‘yi, hovli to‘yi va shu kabilarning ahamiyati katta. Bugungi kunda insoniyatni xavf ostida qoldi rayotgan hodislardan biri ekologik vaziyat hisoblanadi. Jamiyatni ng atrof-muhit bilan o‘zaro buzilgan aloqasi keng jamoatchilik o‘ratsida katta tashvish uyg‘otmoqda. O‘zbekiston Respubl ikasi Konstitutsiyasining 50-moddasida "Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar", 55 moddasida esa "Yer osti boyliklari, suv, o‘simlik, va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muxofazasidadir" deyilgan. Insonning tabiiy boyliklardan haddan tashqari oshiqcha foydalanishi oqibatida sayyoramizning qiyofasi o‘zgarib 21 bormoqda. Yashil o‘rmonlar siyraklashib, o‘simlik va hayvonot turlari kamaymoqda, foydali qazilma boyliklari tugab bormoqda. Suv xavzalari va atmosfyera havosining ifloslanishi, chiqindi moddalarning ortib borishi natijasida aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash, enyergiya va chuchuk suv muammolari borgan sari murakkablashmoqda. Oqibatda, millionmillion yillar davomida turg‘un bo‘lgan tabiiy holatga putur yetmoqda. Ekologik bilim - bu tirik tabiatning tuzilishi, rivojlanishi, o‘zgarishi, yer yuzidagi tirik jonzotlarning holati, ularning bir-birlari va atrof-muhit o‘rtasida bo‘ lib turadigan munosabatlarni, tabiiy boyliklarning son va sifatini, xajmini, xillarini hamda ularni saqlash va tejamkorlik bilan foydalanish yo‘llarini o‘zlashtirishdan iboratdir. Inson tabiatga, o‘zini o‘rab olgan muhitga nisbatan o‘z munosabatini o‘zgartirishi, tabiat qonunlarini bilishi, o‘rganishi va ular asosida o‘z hayotini rivojlantirishi shart. Tabiat qonunlariga mos keladigan hayot yo‘llarini ishlab chiqish kyerak. Aks holda inson va jamiyat katta tabiiy ofatlarning kelib chiqishiga sababchi bo‘ladi va shu ofatlardan halok bo‘ladi. Ekologik ta‘lim va tarbiyaning tub ma‘nosi - tabiat va jamiyat o‘rtasidagi doimiy birlik va ularni bir-birlariga bug‘luvchi tabiiy hamda ijtimoiy qonunlarni o‘rganish, hayotga tatbiq qilishdan iboratdir. Ekolgik ta‘lim va tarbiya - bu insonni tabiatga qadam qo‘ygan vaqtdan boshlab, butun hayoti davomida tabiatdan ongli ravishda foydalanishga, psixologik, axloq odob yuzasidan halqimizning tabiatga hurmat va e’tibor bilan qaraydigan urf odatlarini, udumlarini tarbiyalash, tabiiy boyliklarni ko‘paytirish, bog‘u-rog‘lar, gulzorlar tashkil qilishga undashdan, uning qalbida yaxshi xislatlar uyg‘ otishdan iboratdir. Insonni o‘rab turgan tabiiy muhit va uning boyliklarini biladigan, unda n tejamkorlik bilan foydalanadigan, saqlaydigan, tabiat boyligiga, go‘zalligiga qo‘shadigan, ijtimoiy va tabiiy qonunlarni biladigan bilimdon shaxsni etishtirish - bu ekologik tarbiya maqsadi. [8] 22 O‘rta asrlarda yashab ijod etgan Sharq al lomalaridan Muhammad Muso al Xorazmiy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Byeruniy, Abu Ali Ibn Sino va boshqalar tabiat fanlarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar. Ular hali ekologiya fani dunyoga kelmagan davrda tabiat va undagi muvozanat, o‘simliklar va hayvonot dunyosi, tabiatni e’ zozlash haqida qimmatli fikrlar aytganlar. Tabiatshunoslikka oid "Kitob al-mabodi al-insonia", "Kalam fia’zo al hayvon" kabi asarlarida odam va hayvonlar ayrim a’zo larining tuzilishi, xususiyatlari va vazifalari haqida, ularning o‘xshashligi va farqlari keltirilishi bilan birga, asosiy anatomik fiziolgik tushunchalar byerilgan. Ularining ruhiy holatlaridagi hususiyatlari haqida ham to‘xtalib o‘tilgan. Kasalliklarining oldini olish, sog‘lomlashtirish va boshqa chora-tadbirlarni qo‘llash lozim ekanligi haqida ma’lumotlar keltiriladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologiya haqidagi tushunchalar va qonuniyatlar to‘g‘risida bilim berish. Bunda mehnat muhofazasi, tabiatni asrash, noyob jonzotlar ro‘yxati, tabiat va atmosfyeradagi inqirozlar oldini olishga oid tushunchalar va qonuniyatlarga e’tibor byeriladi. Demak, maktabgacha yoshdagi bolalar ekologik tarbiyasidan ko‘zlangan maqsadlardan biri - bir to‘mondan - muqaddas Ona zaminimizni ozoda qilib saqlash bo‘lsa, ikkinchi to‘ondan - musaffo osmonimizni aslidagi- dek saqlashdan iborat. Bu ona diyorimizni obod etishga qo‘shiladigan katta hissa bo‘lib, uning yordamida maktabgacha yoshdagi bolalarda obodonchilik va orastalik, pokizalik va tejamkorlik, xushxulqlik va xushmuomalalik kabi insoniy fazilatlar shakllanadi. Bular maktabgacha yoshdagi bolalarda quyidagi ekologik qonuniyatlar va tushunchalarni ongli ravishda anglashni kafolatlaydi: • tabiat haqidagi tushuncha, tabiiy muhit, tabiiy o‘illar va ular orasidagi bog‘lanish; • tabiat boyliklaridan tejab-tyergab foydalanish va ularni muhofaza qilish; • atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash; 23 • tabiatni kelajak avlodlar uchun qanday boisa, o‘shandayligicha qoldirishga intilish va shu kabilar. Uzoq tarixga nazar tashlaydigan bo‘sak, Markaziy Osiyo xalqlari. Jumladan, o‘zbeklar ham jahondagi eng qadimiy xalqlardan hisoblanadi va ular jahon ilm-faniga, ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotiga katta hissa qo‘shganligining guvohi bo‘amiz. Ota-bobolarimizning bu boradagi qoldirgan boy ma’naviy myerosi milliy myerosimizni chuqur, har taraflama o‘rganishimizga va u haqda xolisona fikr bildirishga hamda O‘zbekiston mustaqilligiga yerishuvida buyuk ma’naviy ozuqa bo‘ldi yoki ota-boboiarimiz qoldirgan milliy qadriyatlarimizni tiklash va ularni targ‘ib qilishga keng imkoniyat lar yaratildi. «Respublikamiz mustaqillikka yerishgandan so‘ng, ekologik tarbiyada xalq pedagogikasidan foydalanishga katta e’tibor byerib kelinmoqda. Atrof- muhitni muhofaza etish, moddiy boyliklardan oqilona foydalanishga oid tarbiyani milliy qadriyatlar va an’analar, sharqona urf-odatlar orqali byerish ehtiyoji paydo bo‘ldi. Tarbiyachining bolalarga ekologik ta’lim va tarbiya b yerishda xalqimizning o‘ziga xos milliy tarbiyasidan o‘rinli foydalanishi yaxshi samara byeradi. Milliy tarbiyamizda to‘rt narsa - yyer, suv, tuproq, havo muqaddas hisoblangan. Xalqimiz juda qadim zamonlardan suvga e’tiqod qo‘yib, yozning eng jazirama kunlarida «Suv sayli» otkazgan. Ota-bobolarimiz «Suv - tabiat in’o‘i, hayot manbayi», deb bejiz aytishmagan. Har to‘chi suvni gavhardek qadrlab, bog‘- rog‘lar yaratishgan. Biz esa suvdan xo‘jasizlarcha foydalanishimiz natijasida Orol muammosining tug‘ilishiga sababchi bo‘ldik. Sirdaryo va Amudaryoning belgilangan yyerga to‘la yetib bormasligi natijasida bugun O‘rta Osiyo uchun ahamiyatli bo‘gan Orolning butunlay yo‘qolish xavfi paydo bo‘ldi». Demak, maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik tarbiya byerishda milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an’analar, marosimlar, nodir qo‘lyozmalar va 24 davlat arboblarining ushbu sohaga oid faoliyatlari mus tahkam didaktik asos bo‘lib, bular orqali ularni atrof-muhitni toza saqlashga, ozodalikka, pokizalikka va eng asosiysi sog‘lo‘ turmush tarzi hamda muhitini tashkil eta olishga o‘rgatiladi. Jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan taraqqiyoti darajasi undagi xalq xo‘jaligining turli jabhalariga ta’sir etadi. Bu borada o‘ziga xos global va mintaqaviy ekologik muammolar ham yuzaga kelavyeradi. Bunda global muammolarga Orol fojiasi, Chyernobil halokati, Xirosima va Nagasaki shaharlardagi bomba portlashlar hamda shu kabilar misol bo‘la olsa, zavod va fabrikalardan chiqadigan zararli chiqindilar yoki ma’lum hududdagi tuproq yerroziyasi, ba’zi kasalliklarning ko‘payishi va shu kabilarni misol qilib olish mumkin. Shu sababli ekologik tarbiya yo‘nalishlari ham turli xil bo‘ldi. Quyida ularning ba’zilari to‘g‘risidagi ma’lumotlar keltiramiz: • Maktabgachayoshdagibolalarniyashabturganjoyidagitabiatimizboyliklari nitejab-tyergashga, unimuhofazaqilishgao‘rgatish. • Maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘z o‘quv muassasalarini va uning tevarak-atroflarini ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish, mevali va manzarali daraxtlar ekishga o‘rgatish. • Maktabgacha yoshdagi bolalarda xiyobonlarni, suv havzalarini ozoda saqlash ko‘nikmalarini shakllantirish. • Ekologik dunyoqarashni yuksaltirish. • Ekologik madaniyatni shakllantirish. • Ekologik savodxonlikni yuksaltirish. • Maktabgacha yoshdagi bolalar ongida atrof-muhit va uning shaxs ma’naviy dunyosiga ta’siri haqidagi tasavvurlarni shakllantirish. • Maktabgacha yoshdagi bolalar ongida tabiat va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqidagi tasavvurlarni paydo qilish. 25 • Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik tarbiya byerishda o‘quv muassasaiari va oila o‘rtasidagi umumiylik va xususiylik. • Maktabgacha yoshdagi bolalar ongida atrof-muhit muhofazasida bolalarning vazifasi haqida tasavvur hosil qilish. • Maktabgacha yoshdagi bolalar ongida tabiatni muhofaza qilishda otaona ibrat-namunasi haqidagi tasavvurlarni hosil qilish. • Maktabgacha yoshdagi bolalarni oiladagi, o‘quv muassasasidagi o‘simliklar va hayvonot dunyosini e’zozlashga o‘rgatish, jonivor va qushlarni parvarish qilishdagi bilim va ko‘nikmani yuksaltirish. • Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik tarbiya byerishda milliy an’ana va urf-odatlarni tiklashga e’tibor qaratish. • Maktabgacha yoshdagi bolalarga ekologik tarbiya byerishda to‘garaklardan foydalanish va ularda «Tabiat va inson», «Ekologiya va inson», «Orol madad so‘raydi», «Tabiatni e’zozlaylik», «Suvni muqaddas deb bilaylik» va shu kabi mavzularda davra suhbatlari uyushtirish. Demak, havo inson tanasi uchun eng muhim va zarur tabiat in’ omidir. Havoga muntazam ravishda aralashib turadigan iflos chang o‘pkada gaz almashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu insonning sog‘lig‘ini bora-bora izdan chiqarib, turli-tuman xastaliklarni vujudga keltiradi. Tabiat shunday odil mo‘jizaki, atrofmuhitni muvozanatga keltiradi. Chunonchi, chiqarilgan karbonat angidridni o‘siml iklar yutib, uni kislorodga aylantiradi, demak o‘simliklar Juuyosi, larnziy ma’noda aytganda, havoni chang va karbonat angidriddan tozalab byeruvchi bebaho vositadir. Bunda inson o‘z atrofini o‘rab turgan iabiatni, uning o‘simliklar dunyosini ko‘z qorachig‘iday asrabgina qolmay, uni boyitishi, qo‘lidan kelganicha ko‘proq daraxt ekishi, ko‘kalamzorlashtirishga intilishi zarur degan xulosa chiqadi. Shuning uchun otabobolarimiz daraxt ekish, bog‘ -rog‘ yaratishni savobli ish deb bilishgan. Bir tup mevali daraxt ekkan kishining ikki dunyosi obod bo‘ladi, deb bejiz aytishmagan.[9] 26 Ma‘lumki, Respublikamizda ―Uzluksiz ekologik ta‘lim konsepsiyasi yaratilgan. Mazkur konsepsiyaga ko‘ra, maktabgacha ta‘lim tashkilotlari bolalariga ekologik ta‘lim-tarbiyaning oddiy elementlari beriladi. Maktabgacha ta‘lim tashkilotlarida bolalar atrof-muhit bilan qanday muloqotda bo‘lishlari zarurligini, issiq-sovuq, yorug‘lik-qorong‘ulik, kecha-kunduz, yomg‘ir-qorni, yaxshilikyomonlikni, qushlar, hayvonlar, o‘simliklarga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishni bilishlari, tabiatdagi ranglarni tanishlari zarurdir. Pedagogika nazariyasi va amaliyotiga ―ekologik ta‘lim, ―ekologik tarbiya, ―ekologik ong, ―ekologik faoliyat, ―ekologik mas‘uliyat, ―ekologik e‘tiqod, ―ekologik ma‘rifat, ―ekologik madaniyat va boshqa bir qator ekologiyaga oid bulgan atamalar va ular bilan bog‘liq tushunchalar kirib keldi. Ekologik ta‘lim ekologik ma‘rifatning asosiy jihati bo‘lib, o‘qitish va o‘qish jarayonlarida mavjud ijtimoiy ekologik tajribaning avloddan-avlodga o‘tkazilishidir. Ekologik ta‘lim orqali shaxsda ekologik bilim, ko‘nikma va malakalar hosil bo‘ladi. Ekologik tarbiya (tor ma‘noda) rivojlanayotgan shaxsda maqsadga muvofiq axloqiy-ekologik fazilatlarni tarkib toptirishni nazarda tutadi va shu orqali shaxsning ekologik xulq-atvor xususiyatlari takomillashib boradi. Ekologik ong – shaxsning amaliy ekologik faoliyati va hatti-harakatini tartibga solib turadi. Ekologik faoliyat esa ekologik bilimlarga tayanilgan holda tabiat va atrof-muhit muhofazasini ta‘minlash borasida amalga oshirilayotgan xattiharakatlar majmui demakdir. Ekologik dunyoqarashning ajralmas bir qismi bo‘lmish ―ekologik mas‘uliyat deganda insonning atrof-muhitga mas‘uliyatli munosabatini tushunamiz. Bunday munosabat insoniyatning, xususan, ayrim odamlarning bilib-bilmay, uzoqni o‘ylamay tabiatga ko‘rsatgan salbiy ta‘siri oqibatlarini anglash va bunday ta‘sirni bartaraf etish istagi natijasidagina shakllanadi. Ekologik madaniyat – alohida shaxsning ibratli axloqiy-ekologik hatti-harakati boshqalarda zavq-shavq uyg‘ota olishlik holatini ifodalaydi. Bu atama shaxs va jamiyatning atrof-muhitga munosabat darajasini belgilash uchun qo‘llaniladi. [10] 27 Bugungi kunda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida amalga oshiriladigan barcha metodik va ta’lim-tarbiya berish ishining mazmuni, ularni tashkil etish, shakl va metodlarini tanlash qonuniyatlarini belgilash muhim hisoblanadi. Bunda maktabgacha ta'lim tashkiloti turli yosh guruhlarida tabiat bilan tanishtirish xilmaxil shakllarda: mashg'ulotlarda, ekskursiyalarda, kundalik hayotda, kuzatishlarda,suhbatlarda, hamda mehnatda ekologik tarbiyani amalga oshirish zarurdir Bolalarni tabiat bilan tanishtirish mashg'ulotlarida ekologik tarbiyaga oid bilimlarni bolalarning imkoniyati hamda tabiatning xususiyatlarini nazarda tutgan holda shakllantirish imkonini beradi. Tarbiyachi rahbarligida o'tadigan mashg'ulotlarda bolalarda ILK qadam dasturi talablariga muvofiq elementar bilimlar shakllanadi, asosiy bilish jarayonlari va bolalarning qobiliyatlari ma'lum bir tartibda rivojlantiriladi. Kundalik hayotda kuzatish, o'yin, mehnat vaqtida bolalarning shaxsiy bilimlari yig'ilib boradi. Mashg'ulotlar ularga aniqlash va tizimlashtirish imkonini beradi. Bolalarni mashg'ulotlarda o'qitish turli metodlarda amalga oshiriladi. Metod mashg'ulot turi, uning asosiy maqsadiga ko'ra tanlanishi muhim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘tkaziladigan ba’zi mashg'ulotlarda bolalarning boshlang'ich bilimlar shakllantiriladi. Shu maqsadda tarbiyachi kuzatish, rasmlarni ko'rish, badiiy asarlarni o'qish, hikoya, diafilm va kinofilmlarni ko'rsatishdan foydalanadi. Boshqa mashg'ulotlarda esa bilimlar kengaytiriladi va chuqurlashtiriladi. Aytib o'tilgan metodlardan tashqari bu mashg'ulotlarda bolalarning tabiatdagi mehnatidan ham foydalaniladi. Uchinchi turdagi mashg'ulotlarning asosiy vazifasi — bilimlarni umumlashtirish hamda bir tizimga solishdir. Shuning uchun suhbatlar, didaktik o'yinlar, umumlashtiruvchi kuzatishlardan foydalaniladi. Bolalar egallagan bilimlarini mehnat va o'yinlarda amalda qo'llaydilar. Mashg'ulotlar kichik va o'rta yosh guruhlarda bir oyda 2 martadan, katta guruhlarda esa haftada l martadan o'tkaziladi. 28 Ekskursiyalar o'rta guruhdan boshlab tashkil etiladi. Barcha guruhlarda qo'shimcha sifatida maqsadli sayrlar o'tkaziladi. Mashg'ulotning samaraliligi tarbiyachining tayyorgarlik darajasiga bog'liqdir. Tarbiyachi mashg'ulot mavzusini va ahamiyatini belgilab, mavzu bo'yicha tabiatshunoslik bilimlarini to'ldirishi, so'ng mashg'ulot vazifalarini dastur asosida ishlab chiqishi lozim. Bunda tarbiyachi «Ilk qadam» dastur vazifalariga, bolaning qobiliyat darajasiga hamda tevarak-atrofdagi tabiiy muhitga tayanadi. Mazkur mashg'ulot mazmunini tanlashda uning ish tizimidagi o'rni (mashg'ulotda boshlang'ich bilimlarni shakllantirish jarayoni sodir bo'lyaptimi, yoki ular boyitilib bir tizimga solinyaptimi, bilimlarni qo'llash mashq qilinyaptimi va shu kabilar)ni aniqlash lozim. Bu o'rinda tarbiyachi darsning maqsadi va mazmuniga qarab turli metodlarni qo'llaydi. Tarbiyachi qanday metod va uslublar tanlamasin ulardan kompleks, bir birini to'ldirgan holda foydalanishi, bu asosiy maqsad — o'rganilayotgan tabiat jismlari va hodisalarning bolalar tomonidan qabul qilib olinishini yaxshilashga hamda tabiat haqidagi tushunchalarning to'g'ri shakllanishiga xizmat qilishi kerak. Mashg'ulotda hal etiladigan tarbiyaviy vazifalar tabiatga ijobiy, ehtiyotkorona, g'amxo'rona, estetik munosabatlarni shakllantirishga yo'llanadi. Mashg'ulotga tayyorlanish hamda uni o'tkazishda uning tuzilishini to'g'ri aniqlash muhimdir. Metodni tanlash ta'limiy vazifalar xarakteri, tabiiy ob’yektning xususiyatlari hamda bolalarning yoshiga bog'liqdir. Masalan, yovvoyi hayvonlar haqidagi bilimni shakllantirishni yaxshisi diafilm, kinofilmlar ko'rsatish orqali, tabiat burchagidagi hayvonlar va o'simliklar bilan tanishishni esa ularni bevosita kuzatish orqali amalga oshirgan ma'qul. [11] Tanlangan metod dastur vazifasining to'liq bajarilishini va bolalarning faol aqliy faoliyatini ta'minlashi lozim. Tarbiyachi mashg'ulot o'tkazishdan oldin bir qancha ko'rgazmali qurollar, yani jonli va jonsiz tabiat jismlari (gerbariylar 29 yil fasllari, tabiat manzaralari tasvirlangan kalendarlar, toshlar, foydali hasharotlar, o'simliklar va ularning qismlari va boshqalar)ni tayyorlab qo'yadi. Chunki ko'rgazmali qurol bolalarga o'rganilayotgan narsani bir necha sezgi a'zolari bilan qabul qilib olish imkoniyatini beradi, ya'ni ular narsani ko'ribgina qolmasdan, uning xususiyatini (masalan, tirnab ko'rish, bolg'acha bilan urib ko'rish orqali narsaning mo'rtligini, egish bilan qayishqoqligini, egiluvchanligini va hokazo) sinaydilar. Mashg'ulot so'ngida tarbiyachi bolalarning malaka va ko'nikmalarini, ularning mashg'ulotga munosabatlarini, qiziqishlarini pedagogik jihatdan baholaydi. [12] 30 XULOSA Xulosa qilib aytganda, maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim jarayoniga har tomonlama tayyot bo‘lishi va ularning aqliy rivojlanishi o‘quv faoliyatining bir tekis va bosqichma-bosqich egallashinini ta’minlaydi. Bu esa tarbiyachidan mashg‘ulotlar vaqtida turli xil metod va vositalarni to‘g‘ri tanlash lozimligini talab etadi. Tarbiya muammolarini faqatgina ta’lim muassasasi doirasida ko‘rib chiqish bir tomonlama qarash bo‘lib, bu borada to‘g‘ri qaror qabul qilishda etarlicha asosga ega bo‘lmaydi. Shuning uchun bola shaxsini shakllantirishda atrof-muhit - tabiat, oila, ijtimoiy institutlar, davlat va nodavlat tashkilotlar, davlat siyosati va iqtisodiyoti ham o‘z o‘rninga ega bo‘lib, ma’lum funksiya va vazifalarni bajargan holda ta’sir doirasi darajasida ekologik ta’lim muammolari bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan maktab va atrof-muhitning o‘zaro munosabatlarini muvofiqlashtirishda tizimlilik muvozanatini ta’minlashda katta xizmat qiladi. Bunda: - maktab ta’limi o‘z faoliyatida atrof-muhit bilan bog‘liq bo‘lgan o‘qitish tizimini amalga oshiradi; - o‘quvchilarda atrof-muhitga qiziqish va jonli tabiatga mehr ko‘rsatish hamda uning bir bo‘lagi ekanligini singdirish borasidagi targ‘ibot va tashviqotni samaradorligini oshirish borasida zamonaviy dasturlar yaratadi; - maktabda o‘quvchilarga nafaqat atrof-muhitni o‘rganish balki uning faol iste’molchisi ekanligini singdirish orqali, kelajakda yashab qolishning birdan-bir manbai ekanligini uqtiradi; -maktab ta’limida jamiyat muvozanati hamda sog‘lom fikr yuritish tabiat va ekotizim mahsuli ekanligini nazariy manbalar va amaliy omillar orqali tushuntiradi; -o‘quvchi yoshlarda atrof-muhit va ekotizm yuzasidan ilg‘or fikrlarni, zamonaviy qarash va nazariyalarni singdirgan holda ijtimoiy faolligini oshirib konservativ qarashlardan holi etadi. 31 Ushbu qarashlarimiz "ekologik pedagogika" muammolarini faol rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatib, yoshlarda ekologik ta’lim va tarbiyaning yangicha qarashlarini shakllanishiga nazariy va amaliy omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin. "Ekologik pedagogika" ta’limi tahlili shuni ko‘rsatadiki, maktab o‘quvchilariga zamonaviy ekologik ta’lim tizimini rivojlantirish uchun muhim bo‘lgan bir qator asosiy yondashuvlarni aniqlash imkonini yaratib, fan dasturiga, xususan, atrof-muhitning mohiyatini va uning pedagogik ahamiyatini, ta’lim tizimidagi o‘rnini asoslash, atrof-muhitning har xil turlarini o‘rganish, atrofmuhit bilan pedagogik ishlarni tashkil etishning uslubiy masalalarini ishlab chiqish, “ko‘rsatkichlar” va "o‘lchov birliklari" kabi masalalar joy olishini taqozo etadi. Shundan kelib chiqqan holda, "atrof-muhit pedagogikasi" konsepsiyasining tarafdorlari insonning shakllanishiga ta’sir qiluvchi tabiiy omillarni, qonuniyatlarni, tashkil etish shakllarini va usullarini, insonni ijtimoiy shakllanishining butun jarayonini doimiy integral sifatida o‘rganish zarurligini ta’kidlaganlar. "Ekologik pedagogika" nazariyasini ishlab chiqish natijasida atrof-muhit va ekologik ta’limni tashkil etishda yangi istiqbollarni ko‘rib chiqishga imkon berdi. Yuqorida ilmiy jihatdan tahlil etilgan ta’lim muhitining g‘oyalari birinchi navbatda ijtimoiy ta’lim muammolari sifatida rivojlandi va pedagogikada ekotizimdan maqsadli foydalanish, avvalambor tabiiy muhit bilan yaqin aloqada "ochiq" pedagogik tizimni yaratishning o‘ziga xos tajribasi yuzaga keldi. Bu qarash va nazariyalar haqida tadqiqotchi V.A.Suxomlinskiy bir qator ilmiy nazariyalarni ilgari surgan bo‘lib, tabiat bilan aloqa qilish orqali insonni tarbiyalash u yaratgan butun pedagogik tizimni qamrab oladi deydi 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI 1. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalq ta’limini boshqarish tiziminitakomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF- 538-sonFarmoni.2018-yil 5-sentabr. 2. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi.“Xalq ta`limi tizimida ta`lim sifatinibaholash sohasidagi tadqiqotlarni tashkil etish chora- tadbirlari to`g`risida”qaror. 2018- yil ,8- dekabr . 3. "Город как школа". Проект "Интернациональная сеть производственных школ в Европе". Модель "Воспитывающий город": Социальная педагогика за рубежом. Теория и практика. - М.: Все с Межрегиональная ассоциация социальных педагогов и работников. Центр соц. педагогики исоц. работы, 1991.- С.58. 4. Erkin Aydarov, Gavhar Abdullaeva. The Impact of modern Innovative Educational Technologies for The Environmental Education of Students with Hearing Impairments. International Journal of Psychosocial Rehabilitation. (Great britain) Volume 24 5. Айдаров Е . Б , Айдарова А . Б , Якубов М . С , Рахимов Ш . Х . Сув хўжалиги майдонида сув балансини ҳисоблаш тизими // Ўзбекистон Республикаси интелектуал мулк агентлиги // № DGU 04897. 12.12.2017 йил. 6. Айдаров Е.Б, Айдарова А.Б. Инновационные методы обучения оптимальному управлению водными ресурсами. “Таълимда замонавий ахборот технологияларидан фойдаланишнинг инновацион усуллари” Республика миқёсидаги илмий-амалий конференцияси материаллари тўплами 2020 йил 22-23 октябр. - Б. 133-135. 7. Айдаров Е.Б, Айдарова А.Б. Процессы управления водными ресурсами распределённых иригaтционных систем // Фундаментал фан ва амалиёт интегратсияси: Муаммолар ва истиқболлар. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари // 2018 йил 24-25 май.-Т.: 2018. - Б. 151-153. 33 8. Айдаров Е.Б, Ахмедов Б.А, Махкамова М.У, Ризаев О.Б. // Trends in the of the pedagogical cluster to improve the quality of information technology lessons // Институт управления и социально-экономического развития. 9. Muhammajonov A. 7-sinf O‘zbekitson tarixi. – Toshkent: Sharq, 2017. 146-b. 10. G‘ulomov A. v.b. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2012, 8-9 b. 11. G‘ulomov A.v.b. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent, 2012,11-b. 12. Ona tili va adabiyot fanidan bilish darajasini baholashning milliy test sinovi test topshiriqlari kitobi, DTM 2021. 13. Юлдашева , Ш . Ш . (2018). Almighty power of the word. Молодойученый , (3), 238-242. 14. Mengliboevna, B. S., & Atakhanovich, M. S. (2021). Phonetic-Lexical Commonity and Characteristics in Uzbek and Karakalpak Literature Text Lexemas. Pindus Journal of Culture, Literature, and ELT, 10, 6-8. 15. Авезов Ш. Мактабда экологик тарбия. -Тошкент: Ўқитувчи, 1992.- 62 б. 16. Бухорий С. С. Буюк Хоразмийлар. - Т.: Ёзувчи. 1994. – 336 б. Бўриев М. Ёшларда табиатни муҳофаза қилиш ҳиссини тарбиялаш. 17. Халқ таълими ж., 1992. 2-сон. -12-14 б. Валихонов М.Н. Табиатшунослик асослари. - Т.: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети. 2006.- 243 б 18.Зиёмуҳаммадов Б. Экология ва маънавият.- Т.Меҳнат, 1997.- 104б. 19. Sh . Mirzaxmatova . D . Pulatova . Tabiatshunoslik darslarida interfaol ta ’ lim ( Uslubiy qo ‘ llanma )- T - Yangi asr avlodi ; 2011- yil -44 b . 20. Sharipova D . Xodiyeva D . P . Sharipov M . K Tabiatshunoslikni va uni o ’ qitish metodikasi . Darslik T :“ Barkamol fayz media ” nashriyoti 21. Norbutayev X . B . Boshlang ’ ich sinflarda fanlar aro ekologik tarbiya : Zamonaviy ta ’ lim .2018.11- sonB ,53-58 22. Tosheva D . I . Ekologik tarbiyalashda xalq og ‘ zaki ijodining o ’ rni va va pedagogic ahamiyati : Scientific progress .-2021.- T .1-№5 34 23. Tursunov X.T. Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish.-T:Yangi asr avlodi,2005. 24.O’zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining―O’zbekiston respublikasida ekologik ta’limni rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to’g’risida gi 434-sonli ‖ qarori. 25.SH.A.Sodiqova, M.A.Rasulxo’jaeva “Bolalarni tabiat bilan tanishtirish metodikasi”– T.: “Fan va texno-logiya”, o’quv qo’llanma. 2013, 88 bet. 26.Samadova, V. (2022).Ta’lim tizimida fan va innovatsiyalar 1(4), 82-83,84- 86.(2022). 27. Nishanova N.O’. Umumiy o’rta ta’lim maktab o’quvchilarining ekologik madaniyatini shakillantirish.– Tashkent,2001.–21b Internet resurslari 1. www.ziyouz.com 3. www.tdpu.uz 4. www.pedagog.uz 35

BOSHLANG‘ICH TA'LIM PEDAGOGIKA FANIDAN

Купить