Аvtomаshinаlаr uchun qolipli rezinа texnik buyumlаr (sаlnik) ishlаb chiqаrish bо‘limining loyihаsi (Q=4800000 donаyil) - Техника и технология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Июнь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Техника и технология

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

40 Продаж

Аvtomаshinаlаr uchun qolipli rezinа texnik buyumlаr (sаlnik) ishlаb chiqаrish bо‘limining loyihаsi (Q=4800000 donаyil)

Купить

1Avtomаshinаlаr uchun qolipli rezinа texnik buyumlаr (sаlnik) ishlаb
chiqаrish bо‘limining loyihаsi (Q=4800000 donаyil)
Mundarija:
Kirish.
I.Asosiy qism
II. UMUMIY QISM.
2.1.Rezina qorishma materiallarini olish.
2.1.Moddiy balans
2.3.Issiqlik balans
Xlosa
Foydalanilgan adabiyotlar

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: O’zbekistan Respublikasining ustuvor
yo’nalishlaridan bittasi, sanoat, iqtisodiyot rivojlanishining asosiy omillari qishloq
xo’jaligini rivojlantirish, yangi texnika va texnalogiyalarni qo’llab ishl ab
chiqarishning samaradorligini oshirish va mustaxkamlash vazifalarini ko’zda
tutadi. Bu vazifani bajarish uchun ishlab chiqarish soxasini va ular bilan bog’liq
bo’lgan sanoat tarmoklari, xizmat ko’rsatish sohalarini va infratuzilmani har
tomonlama rivojlantirish zarurdir.
Mamlakatimizda eksport qiluvchi korxonalarning raqobatbardoshlik
ustunliklarini ro‘yobga chiqarish, eksport tarkibini diversifikatsiyalash va
mahsulotlarni sotishning yangi tashqi bozorlarini faol o‘zlashtirish bo‘yicha aniq
maqsadga yo‘naltirilgan ishlar olib borish hozirgi kunning muhim masalalaridan
biri hisoblanadi.
Respublikamizda kimyo sanoatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng
muhim ustuvor vazifalaridan biri ishlab chiqarishni takomillashtirish, mahalliy
xom ashyolar asosida mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish, yangi ish o‘rinlarini
yaratishni ta’minlashdan iborat.
Respublikamiz iqtisodiyotining chet el kompaniyalari uchun taklif
qilinadigan ustunliklari orasida siyosiy va makroiqtisodiy barqarirlik, iqtisodiyot
suratini 108% o’sganligi, maqul tabiy va iqlim sharoiti, aholining o’sish va qulay
geografik joylashuv ya’ni respublikamizni markaziy Osiyo va Buyuk Ipak
yo’lining markazida joylashganligi. Yuqorida keltrilgan omillar rezina-texnik
buyumlar ishlab chiqarishga mo’ljallangan korxona va sexlarni yaratishga asos
bo’ladi.
Hozirda rezina sanoati Respublikamiz xalq xo’jaligida muxim ro’l egallaydi.
Ko’pgina yirik ishlab chiqarish sohalar, mashinasozlik, oziq-ovqat va boshqalar
turli xil rezina tehnik buyumlarga extiyoji yuqori. Rezina sanoati o’ziga xos
o’tmishga ega. Rezina texnik buyumlar hamda rezina kley ishlab chiqaruvchi
2

dastlabki korxona respublikamizda 1972 yilda tashkil topgan. Hozirgi kunga kelib
bu soxaga ixtisoslashgan qator korxonalar, jumladan OOO “Kafolat-rezina”, OOO
“Rubber technical products”, MP “Elastomer-plastik”, CHMF “El-mobil”,
“Katron”, “Uzshina tamirlash” AK va boshqa korxonalar rezina texnika buyumla
ishlab chiqarmoqda.
Ishning maqsadi: Аvtomаshinаlаr uchun q olipli rezin а texnik buyuml а r
(s а lnik) ishl а b chiq а rish b о ‘limini loyih а sh .
Ishning amaliy ahamiyati: Аvtomаshinаlаr uchun qolipli rezinа texnik
buyumlаr (sаlnik) ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilgan salniklar mustahkam,
elastik, cho’ziluvchan va pishiq bo‘lib, bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati
hisoblanadi.
3

I. UMUMIY QISM.
Rezina qorishma materiallarini olish.
Tabiiy va sintetik kauchuklardan toza holda foydalanish chegaralangandir
(yelimlar tayyorlashda. izolatsiyalovchi lentalar, zichlovchi qistmnalar
tayyorlashda qo'llaniladi). Chunki ular bu qator kamchiliklarga ega. Jumladan,
mustahkamligining yetarli emasligi. TKlaming mustahkamligi 1-1,5 MPa. СКБ va
stirolli SKlar uchun 0.5 MPa dan oshmaydi. Kauchuklarning mustahkamligini
oshmasligining samarali usullaridan biri vulkanizatsiyalashdir.
Vulkanizats iya - kauchuk molekulalanni oltingugurt atomlari bilan
bog’lash. Vulkanizatsiya natijasida (masalan. TK) uzilish mustahkamligi 25 MPa
atrofida bo‘lgan vulkanizatsiyalangan kau chuk olinadi. Bu jarayon 140-150 °C
haroratda nisbatan samarali bo‘ladi. Vulkanizatsiya jarayonida kauchuk
mustahkamligini oshirishga asosiy sabab kauchuk molekulalari orasida valent
bog'lanish («oltingugurt ko’priklari») hosil bo'lishidir.
Kauchukka uning mustahkamligini va elastikligini oshirish uchun zarur
bo'lgan miqdorda oltingugurt qo'shiladi. Bunda polimerning uzun
makromolekulalari to'rsimon strukturaga aylanma, rezinaga elastiklik beruvchi
karkas hosil bo'ladi. Masalan, avtomobil shinalari va pokrishkalari tayyorlanadigan
rezinalarda kau chuk ulushining 1—3 foizi miqdorida oltingugurt bo'ladi. Kauchuk
tarkibida oltingugurt miqdorining ortib borishi uning mustahkamligini oshirish
bilan bu vaqtda elastikligini kamaytiradi.
Kauchukka 50 foiz atrofida oltingugurt qo‘shish mumkin, bunda juda
mustahkam (cho‘zilishdagi mustahkamligi 52–54 MPa) bo‘lgan va umuman elastik
bo‘lmagan (qattiq), kimyoviy jihatdan inert bo‘lgan material – ebonit olinadi.
Ebonitdan elektrotexnik maqsadlarda foydalaniladigan detallar, shu jumladan,
akkumulatorlar bankasi tayyorlanadi.
Rezinaning komponentlari. Har qanday rezina materialning tarkibida
kauchuk va oltingugurtdan tashqari boshqa komponentlar – ingrediyentlar ham
bo‘ladi.
4

Vulkanizatsiyalash jarayonini tezlashtirish uchun kauchuk va
vulkanizatsiyalovchi vosita aralashmasiga vulkanizatsiya tezlatgichlari (tiuram,
kaptaks va boshqalar), mustahkamligini oshirish uchun esa to‘ldirgichlar
qo‘shiladi. Eng ommaviy bo‘lgan kuchaytirgich sifatida qurumdan foydalaniladi.
Qurum kukun holidagi uglerod bo‘lib, qismlari o‘lchami 0,03–0,25 mkm bo‘ladi.
Qurum boshqa kuchaytirgichlar kabi rezina materiallariga rezina tarkibidagi
kauchukka nisbatan 20–70 foiz miqdorida qo‘shiladi.
To‘ldirgich sifatida qurumdan tashqari rux, magniy, kremniy oksidlaridan,
bir qator tuzlar (bo‘r, gips), sintetik smolalar va boshqalardan foydalaniladi. Bir
qator oq rangdagi to‘ldirgichlar (oq qurum, rux oksidi va boshqalar)dan rangli
rezinalar olishda foydalaniladi, odatdagi qurumdan u qora rangda bo‘lganligi
tufayli foydalanib bo‘lmaydi, chunki u buyumlarga qora rang beradi.
To‘ldirgichlar СКБ , CKC va CKHlarga nisbatan juda ham samaralidir. Bu
SKlarning to‘ldirgichlar bilan aralashmasi vulkanizatsiyalanganida, tarkibida
to‘ldirgich bo‘lmagan vulkanizatlarga nisbatan mustahkamligi 10–12 barobar
yuqori bo‘ladi va uzilishdagi mustahkamligi esa 10–30 MPa ga yetadi.
Yuqorida keltirilgan komponentlardan tashqari, rezina tarkibiga ko‘p
bo‘lmagan miqdorda pigmentlar (rang berish uchun), plastifikatorlar (unga ishlov
berishni yengillatuvchi va uning sovuqqa chidamliligini oshiruvchi),
antioksidlovchilar (eskirishga qarshi), g‘ovak hosil qiluvchilar (g‘ovaksimon
rezinalar olishda) va boshqalar qo‘shiladi.
Vulkanizatsiyalanmagan kauchuk, oltingugurt, to‘ldirgichlar va boshqa
ingrediyentlar (umumiy soni 15 tagacha bo‘lishi mumkin) aralashmasi xom rezina
yoki rezina aralashmasi deyiladi. Xom rezinadan turli xil usullar asosida turli-
tuman shakldagi buyumlar ishlab chiqariladi va bu rezinalar uchun oxirgi ishlov
berish operatsiyasi bo‘lib vulkanizatsiyalash xizmat qiladi. Bu buyumlar
vulkanizatsiyalanganidan so‘nggina ishlatishga yaroqli bo‘ladi. Xom rezina
vulkanizatsiyalanganidan keyin, oddiygina qilib rezina deb yuritiladi.
Regenerat sifatida eski rezina buyumlarini qayta ishlash mahsulotlari va
rezina ishlab chiqaradigan korxonalarning chiqindilaridan foydalanish mumkin.
5

Ular rezinani arzonlashtiribgina qolmasdan, uning eskirishga moyilligini
kamaytiradi, shuningdek, neft mahsulotlari ta’siriga chidamliligini oshiradi.
Tabiiy kauchukdan olinadigan texnik rezinalarning cho’zilishga
mustahkamligi va elastikligi yuqoridir. Tabiiy kauchukdan olinadigan xom rezina
yelim yordamida yaxshi yopishadi. Ular 60 ° C dan 100 ° C gacha haroratda ishlay
oladi. Bundan ortiq qizdirilganida kauchuk yumshaydi va ekspluatatsion
xossalarini yo’qotadi, past haroratda esa mo’rt bo’lib qoladi.
Moy, benzin ta’siriga chidamli rezinalardan erituvchilarga tegib
ishlaydigan tasmalar, shlanglar, zichlash qistirmalari, manjetlar va boshqa detallar
tayyorlanadi. Ular yonilg’i va moyda ko’pi bilan 1 – 3 foiz shishadi. Nairitdan
olingan moy, benzinga chidamli rezinalar (xloropren kauchuk) keng tarqalgan. Bu
rezina oltingugurtsiz harorat ta’sirida vulkanizatsiyalanadi. Nairit asosida olingan
rezinalar neft mahsulotlari muhitida 120 – 130 ° C gacha haroratda ishlay oladi. Ular
elastik, tezda eskirmaydi. Butadiyennitril kauchuk (CKH)dan tayyorlangan
rezinaning ekspluatatsion xossalari yanada yaxshiroq. Bundan tashqari, ular
suyultirilgan kislota va ishqorlar ta’siriga chidamli hamdir.
2.1-rasm. Individual avtomatik tortishga asoslangan bir bosk;ichli rezina aralashma
tayyorlash liniyasi sxemasi.
1,2 – qo’lda va avtomatik boshqarish shiti. 3 - tex uglerodlar uchun bunkerlar. 4 -
6

regenerlangan changlar uchun bunker. 5,11,36,23,27 - avtomatik torozlar. 6
- oraliq idishlar. 7 - rubraks uchun bunker, 8 - plastifikatorlar uchun yumoloq
quvurlar. 9 - plastifikatorlar uchun idish, 10 - elektr magnit jumraklar, 12,17
- yig’uvchi idish, 13 - injektor 14 - rezina aralashtirgich, 15 - oltingugurt va
tezlatkichlar uchun bunkerlar, 18 - chang yig’gichlar. 19 - konteyner, 20 - shlyuzli
eshik (zatvor), 21 - shnekli ta’minlovchi, 22 - sochiluvchi ximikatlar uchun bunker, 23
- yuklovchi lentali transporter, 25 - siklon, 26 - granulalangan kauchuklar uchun sarf
bunkerlar, 28 - xarakatchan platformali torozlar.
Ikki boskichli rezina aralashma tayyorlash bir jinsli rezina aralashmalar
tayyorlashda tezkor rezina aralashtirgichlar ishtirokida kullaniladi. Ikki boskichli
aralashtirish 2 ta tezkor aralashtirgichda yoki 1 ta tezkor (1-boskichli) va sekin (2-
boskichli) rezina aralashtirgichlarda amalta oshiriladi. Xar qaysi
aralashtirgichlardagi aralashtirish vakti 2-4 minutni tashkil kiladi. 2-boskichli
aralashtirishnint rejimlari tartibi 1-boskichli kabi u xt attt buladi.
2-boskichli aralashtirish usulida SKMS-ZOARKM - 15, SKI - 3
kauchuklar kombinatsiyalari ishtirokidagi rezina aralashmani tezkor
aralashtirgichda aralashtirish rejimi kuyida keltirilgan tartibda buladi.
1- boskich (rotorlarni aylanma chastotasi 40 ay/min) ingredientlarni
yuklash;
Kauchuklar (SKMS-ZOARKM - 15, SKI-3) eskirishga karshi moddalar,
dispergatorlar, aralashtirgichlar, texnik uglerod 6/5 kismini bunkerlardan tortish va
aralashtirgichga tushirish vakti - 0 min.
So’ngra suyuq yumshatgichlarni, texnik uglerodni qolgan qismini yuklash -
1- 1,5 min.
Bir jinsli rezina aralashmani tushirish 2 boskichni boshlanishi bulib,
aralashtirgich rotorlari 30 ay./min aylanadi. Bunda asosan bir jinsli aralashma,
tezlashtirgich, oltingugurt, podvulkanizatsiyani sekinlashtiruvchi komponentlar
rezina aralashtirgichga solinadi. 2-2,5 minut aralashtiril- gandan keyin rezina
aralashtirgichdan tushiriladi.
7

Aralashtirgichning 2-boskichida aralashtirgich kamerasida xarorat 70°C
gacha borganda aralashtirish jarayoni yakunlanadi. Ayrim paytlarlarda jarayonning
yakunlanishi 1 sikl uchun sarflangan energiya mikdori bilan anikdanadi.
Agar texnologik jarayonini ketma-ketlik bilan kursatadigan bulsak
kuyidagicha sharxlash mumkin. Rezina korishma tarkibiga kiruvchi ingredientlar
korxona, temiryul yoki yuk avtamobillarida keltiriladi. Xom ashyoni sifatini
korxona laboratoriyalarida tekshiriladi. Sungra aralashma uchun kullaniladigan
ingredientlar tegishli bunkerlarga joylashtiriladi. Sochiluvchi ingredientlar
1,32,16,20,26-28,33,24,38,39,44 bunkerga joylashtiriladi. Bunkerlardagi
ingredientlar mos ravishda ,6,9,10,13,25,29 avtomatik torozilarida tortilib 3,7,26
ingradientlar yiguvchi idishga tuplanadi. Bunkerlardan yiguvchi idishlarga
ingredientlarni tushishini 5 elektromagnit ventel amalga oshiradi.
Ayrim bunkerlar 11,27 suruvchi siklonlar urnatilgan buladi. Torozda
tortilgan ingradientlar yuklovchi transportyor lenta 15,30 tushiriladi, ayrim
ingredientlar esa 17,32 ikki tomonga tashuvchi reversiv transportyor lentalar
yordamida tortilgan komponentlar tezkor rezina aralashtirgichga tu shi riladi.
Belgilangan rejimda aralashtirilgandan keyin 18 chervyak mashinaga tushiriladi.
Chervyakli mashinada granullangandan sung elevator 19,20 orqali sovutish,
kuritish kamerasi 21 yuboriladi. Granulalarni tashuvchi transportyorga jo’natiladi.
Bu yerda rezina aralashmani 2 - boskichi amalga oshiriladi, ya’ni rezina
aralashtirgichga beriladi va 2 boskichda aralashtiriladi.
8

II.TEXNOLOGIK QISM.
2.1. Ishlab chiqarishing texnologik sxemasi va parametrlari yozuvi .
9

P olimerlarni har xil profilga ega bo’lgan teshiklar orqali uzluksiz siqib
chiqarish va uni sovutish ekstruziyalash deb ataladi. Bu usul bilan rezina texnika
buyumlari trubalar, pardalar, list, plyonka, shlanglar, kabel simlarini ustini
polimerlar bilan qoplash va har turli uzunasiga o’lchanadigan buyumlar olinadi.
Polimer buyularini ekstruziyalab oladigan qurilmalar esa ekstruderlar ya’ni shnekli
mashinalar deyiladi.
Ekstruderning tuzilishi va ishlash printsipi.
Ekstruziya jarayoni ekstruder deb ataluvchi shnekli mashinalarda amalga
oshiriladi. Ekstruderlar har xil bo’ladi: bir chervyakli, ikki chervyakli, diskli va
kombinirlangan.
2.2-rasm. Ekstruder sxemasi.
2.3-rasm. Ekstruder chervyagi.
10

3 zona – dozirovanie, bu zonada butunlay suyuqlangan, harorat bir tekis
taqsimlangan va suyuk polimer bir xil hossaga ega bo’lishini ta‘minlash zonasidir
va suyuqlanma siqib chiqarishga tayyor.
2.4-rasm. C h ervyakning zonalarga b o’ linishi
Chervyakni vint kanalida (3 zonada) to’rt oqimini kuzatish mumkin:
1. To’g’ri, majburiy oqim bu kallak tomon yo’nalgan bo’ladi.
2. Teskari oqim — to’g’ri oqimni kamayishi; bunga sabab kallakning va
tsilindr devorining qarshiligidir.
3. Tsirkulatsion oqim — vintli kanal o’qiga perpendikulyar ravishda
yo’nalgan oqim bo’ladi.
4. «Utechka» oqimi - chervyak va tsilindrni ichki sathidan hosil bo’lgan
oraliqda sodir bo’ladi va u granula tushayotgan bunker tomon yo’nalgan bo’ladi.
2.5-rasm. To’g’ri oqim sxemasi.
11

2.6-rasm. Serkulyatsion oqim sxemasi.
Ekstruderning unumdorligi to’g’ri va teskari oqimdan kelib chiqadi.
Tsirkulatsion oqim odatda ekstruder unumdorligiga deyarli ta‘sir etmaydi.
«Utechka» oqimi qiymati juda kam bo’lgani uchun u hisobga olinmaydi.
C h ervyak zonalarning uzunligi va ularning bir-biriga nisbati qayta
ishlanayotgan polimer hossasiga,tuzilishiga bog’liqdir.
Masalan,amalda termoplastlar qayta ishlanayotganda (ular keng diapazonli
haroratda suyuqlanadi) chervyakning siqish zonasi uzunrok bo’lishi kerak. Kristall
polimer uchun aksincha, siqish zonasi qisqarok bo’ladi (odatda zona uzunligi
tsilindrning diametriga teng bo’ladi).
Termik turg’un bo’lmagan termoplastlarni (PVX) qayta ishlashda siqish
zonasiz jarayon olib boriladi. Buning uchun maxsus chervyaklar qo’llaniladi,
ularda kanal chuqurligi kamayib boradi. Buning natijasida PVXni parchalanishi
keskin kamaytirib yuboriladi (yana shuni e‘tiborga olish kerakki, siqish zonasida
issiqlik ajralib chiqadi).
Tsilindr ichida materialni oqishiga ishqalanish koeffitsenti katta ta‘sir
ko’rsatadi. Shuning uchun chervyak yuzasi va material o’rtasidagi ishqalanish
koeffitsenti tsilindr yuzasi bilan material o’rtasidagi ishqalanish koeffitsentidan
kam bo’lishi kerak. Agarda bunga rioya qilinmasa, unda suyuqlangan polimer
chervyak bilan aylanib ketadi va oldinga siljish bo’lmaydi. Chervyakka bo’lgan
ishqalanish koeffitsentini kamaytirish uchun chervyak ichidan (o’qi orqali) sovuq
suv yuboriladi. Buni quyidagi rasmdan ko’rish mumkin :
12

2.7-rasm. Ishqalanish koeffisienti.
Masalan, polietilendan buyum olish jarayonida bu farq 30-40 0
C ni tashkil
etadi. Lekin shnekning harorati past bo’lsa, granulaning suyuqlanishi qiyinlashadi
(qovushqoqligi oshadi), gomogen massa hosil bo’lishi qiyinlashadi. Natijada
mashina unumdorligi pasayadi (Q) va nisbiy «moshnost» (udelnaya moshnost) (N)
ortadi. Buni quyidagi rasmdan ko’rish mumkin:
2.8-rasm. Mashina ko’rsatgichlari.
Suyuqlanmani tsilindr ichida aralashtirish jarayonida mexanik energiyaning
bir qismi issiqlik energiyasiga aylanadi. Issiqlik ajralishi chervyakning aylanish
soni oshishi bilan oshib boradi. Bu ajralgan issiqlik qiymati kupaygan sari ayrim
paytlarda tashqaridan isitishga xojat bo’lmay qoladi.
Ekstruziyalashning texnologik parametrlari .
Bularga quyidagilar kiradi: suyuqlanma harorati tsilindrda va kallakda,
suyuqlanmaning kallakdagi bosimi, shnekning aylanish tezligi (chastotasi).
Optimal rejimni belgilashda termoplastning turi, uning molekulyar massasi,
kompozitsiya tarkibi, buyumning o’lchami va shakli, foydalanilayotgan uskuna
turlari va hokazolarni hisobga olish kerak.
13

Ekstruderning ishlashiga granulaning formasi va o’lchami katta ta‘sir
ko’rsatadi. Agarda granula katta o’lchamga ega bo’lsa, unda suyuqlanma ichida
havo qolishi mumkin. Bu olingan buyumda pufak (vzdutiya) hosil bo’lishiga olib
keladi.
Xuddi shunga o’xshash buyum sifatiga suyuqlanmaga ta‘sir qilayotgan
kuchlanish (napryajenie) va deformatsiya tezligi ta‘sir ko’rsatadi. Agar kuchlanish
ko’payib ketsa (normadan yuqori), unda buyum sirtida notekislik, qalinlanish
(utolshenie) va boshqa sifatga salbiy ta‘sir qiluvchi ko’rsatkichlar paydo bo’ladi.
Odatda tsilindr harorati shnek haroratidan yuqori bo’ladi. Shu sababli oldin
suyuqlanayotgan polimer plyonkasi tsilindr devorida paydo bo’ladi. Suyuqlangan
materialni harakati tsilindr yuzasida va granulani esa shnek atrofida siljishi tufayli
yuzaga keladi. Granulaning suyuqlanishi tufayli uning hajmi kamayadi, shuning
uchun suyuqlanish zonasida shnekning chuqurligi kamayib boradi, buning hisobiga
asta-sekin siqish va zichlanish sodir bo’ladi. Qanchalik oldin suyuqlanish tamom
bo’lsa, shunchalik suyuqlanma aralashishi yaxshilanadi va u bir tekis bo’ladi.
Dozalash zonasida suyuqlanma harakati qovushqoq-oquvchanlik
(vyazkogo techeniya) orqali bo’ladi. Bunga shnekni aylanishi tsilindr devoriga
yopishgan polimerning katta ta‘siri bor.
Ekstruziya texnologik jarayonlari konkret texnologik jarayonga qarab
hisoblanadi. Masalan, kristallanish va buyumni ma‘lum kristallik darajasiga ega
bo’lishi uchun suyuqlanmani sovutish tezligi va nostatsionar issiqlik
o’tkazuvchanligiga qarab ekstrudatni chiqarish tezligi va ekstruderning ishlab
chiqarish hajmi aniqlanadi.
Amorf polimerlardan buyum olishda ekstruziya tezligi orientatsiya
darajasiga qarab aniqlanadi. Unda ekstrudentda notekislik hosil bo’lishini
(elasticheskaya turbulennost) e‘tiborga olish zarur.
Statsionar holatda quyidagi tenglikka rioya qilish zarur :
Q
з = Q
пл = Q
д
Bundan tashqari suyuqlanmani formaga aylanishida va formadan
chiqayotganda sodir bo’ladigan jarayonlar hisobga olinishi kerak:
14

makromolekulalarni darajasi siljish tezligiga bog’liqligi, suyuqlanmaning tortish
kuchi va tezligi, suyuqlanma oqimining elastikligini tiklash va boshqalar.
Presslash usulida buyum olish uchun polimer materiallar quyidagi holatda
bo’lishi mumkin: kukun, granul, tabletka, pasta va boshqa shakllarda. Bunaqangi
materiallarga buyum shaklini berish uchun unga tashqi bosim ta‘sir qilishi kerak,
bu orqali material buyum shaklini oladi va zichlanadi.
2.9-rasm. Presslash sxemasi.
15

2.10-rasm. Kompression presslashni operatsiyalar bo’yicha sxemasi
a – press materialini solish; b – qolipni yopish; v – qolipni ochish va
buyumni olish. 1 – itargich; 2 – press-material; 3 – puanson; 4 – matritsa; 5 –
buyum.
2.11-rasm. Texnologik jarayon sxemasi.
2.2. Rezina salniklar ishlab chiqarishda xom - ashyo va materiallar
sarf balansi.
16

Material balansni tuzish loyixasida berilgan mahsulot ichlash chiqarish
uchun smenada, sutkasiga va yiliga zarur bo’lgan xom-ashyo materiallarni
hisoblashdir.
Buning uchun:
a) mahsulot ishlab chiqarishning yillik hajmi: 48 00000 d onа /yil
b) texnologik yo’qotigshlar va nuhsonlar me'yori xisoblanadi
g) reseptura tarkibi hisobi.
Retseptura
2.1-jadval
№ Kauchuk va ingidirendlar
100 mass/q kauchukga
1 Izopren kauchuk 30
2 Oltingugurt 0,7
3 Tiuram 0,6
4 Tiazol 0,5
5 Belila 1
6 Paraffin 1
7 Niozon 0,9
8 Mel 10
9 Kaolin 42
10 Moy (DBF) 13,2
Berildi: P - ishlab chiqarish hajmi
P= 48 00000 d onа /yiliga r/aral
1) Texnologik jarayonlardagi yo’qotishlarni aniqlash:
a) Xom-ashyo tagredpentlarni tortish (dozirovka)dagi yo’qotishlar a1=2 %.
Yo’qotishni qaytarilgani a1=1 %.
17

b) rezina aralashtirgichdagi yo’qotishlar - a2=2 %.
Yo’qotishni qaytarilgani a2=1 %.
v) Valsda aralashtirishdagi yo’qotishlar - a2=2 %.
Yo’qotishni qaytarilgani a3=1 %.
Yo’qotishlar = 2 + 2 + 2 = 6 %
qaytar.sh yo’qotishlar = 1 + 1 + 1 = 3 %
umumiy yo’qotishlar = yo’qotishlar - qaytar.sh. yo’qotishlar = 6-3 = 3%
2) Yo’qotishlarni hisobga olgan holda rezina arashmaning yillik sari (ishlab
chiqarish)
48 00000 d onа = 100 % x dona = 3 %
X= 48 00000 * 3/100 x = 144800000 dona
A1 = A + x = 48 00000 + 144800000 = 4944800000 dona
Sutkada zarur rezina arashmani (B) yo’qotishlarni hisobga olmasdan
hisoblash:
bu yerda: Tef = Tkalendar - (Tdam olish + Tbayram) = 365 - (53+12=300
kun) 53 kun - yakshanba dam olish kuni;
12 kun - bayram kunlari (Yangi yil, 8-mart, navro’z, 9-may, mustaqillik,
konstitusiya, xayit b.)
Sutkasiga zarur rezina aralshmani (B1) yo’qotishlarni hisobga olgan holda
hisoblash:
Smenada ishlab chiqariladigan rezina aralashmani (g) yo’qotishlarni
e'tiborga olmagan holda hisoblash:
Tsm - smenalar soni = 1 smena
18

Smenada ishlab chiqariladigan rezina aralshmani (g1) yo’qotishlarni
e'tiborga olgan holda hisoblash:
3) Xom-ashyo materiallarga bo’lgan talabni yo’qotishlarni hisobga olgan
va olmagan holda hisoblash.
1) Kauchuk IK - 3 ning yo’qotishlarni hisobga olmagan holda yillik va
sutkalik sarfi.
Yillik sarfi: mass. q = 100 mass.q. 30 m.q. = 100 mass.
Yo’qotishlarni hisobga olgan holda
mass. q 100 mass.q. x2 - A
Sutkalik sarf: Yo’qotishlarni hisobga olmagan holda
19

XULOSA
Men o‘z oldimga quygan vazifalarni kirish, texnologik qism, iqtisodiy qism,
mehnat va atrof-muhit muhofazasi, xulosa va adabiyotlarni yoritib berish bilan
vaholi qudrat hal qildim deb o‘ylayman.
Mening kurs loyiha ishimda rejada ko‘zda tutilgan barcha bo‘limlar o‘z
aksini topgan bo‘lib, asosan hozirgi kundagi polimerlarga xos bo‘lgan
muammolarni o‘z ichiga olgan.
Mening kurs loyiha ishim shu kecha kunduzda tobora avj olib borayotgan
jahon moliyaviy-iqtisodiy inqiroziga javob bo‘lib, oz bo‘lsada uni yumshatishga
xizmat qiladi deb hisoblayman.
Chunki hozirgi kunda jahon iqtisodiy inqirozi oqibati qolgan charohatlarni
davolash va ularni bartaraf etish bo‘yicha inqirozga qarshi choralar dasturi
tasdiqlangan, tarmoqlar va hududlar bo‘yicha aniq ijrochilarga etkazilgan.
Inqirozga qarshi choralar dasturini amalga oshirish allaqachon boshlab
yuborilgan va bu dastur ijrosi o‘zining dastlabki, ammo ishonchli natijalarini
berayotganligini ko‘rsatmoqda.
Biz bo‘lg‘usi muhandis-texnologlar oldida hukumatimiz ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash, xalqaro (standart) sifat
standartlariga o‘tish bo‘yicha qabul qilingan tarmoq dasturlarini amalga oshishini
tezlashtirish vazifalarini qo‘ygan. Bu esa mamlakatimizning ham tashqi ham ichki
bozorida barqaror mavqiega ega bo‘lishini ta’minlash imkonini beradi.

26

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” farmoni Toshkent
shahri, 2017 yil 7 fevral
2. Sh.M.Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2017 y.
3. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon, demoqratik o‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
4. Sh.M.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
5.I.A. Karimov „Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari“, Toshkent, “O‘zbekiston”-2009 y.
6.I.A.Karimov. “Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish,
xalkimiz faravonligini oshirishga xizmat qiladi”, Toshkent- “O‘zbekiston”- 2011 y.
7.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning "O‘zbekiston
mustaqillikka erishish ostonasida". T.: «O‘qituvchi», 2012.
8. «Osnove texnologii pererabotki plastmass» pod red. V.N.Kulezneva i
V.K.Guseva. Moskva. «Ximiya» 2004.
9. «Osnove texnologii pererabotki plastmass» Bortnikov V.G., Kazan, 2000.
10. «Praktikum po texnologii pererabotki plastmass» pod red. V.M.Vinogradova i
G.S.Golovkina. Moskva. «Ximiya» 1981.
1 1. «Polimer materiallarni sinashga oid praktikum» Y.M.Maqsudov. Toshkent
kimyo-texnologiya instituti. Toshkent. «O‘qituvchi» 1984y.
12.“Plastmassalami qayta ishlash texnologiyasi”, T.Abdurashidov “musiqa”
nashriyoti T. 2010 y. 120 bet.
13. Bitiruv oldi amalyot hisoboti.
27

Аvtomаshinаlаr uchun qolipli rezinа texnik buyumlаr (sаlnik) ishlаb chiqаrish bо‘limining loyihаsi (Q=4800000 donаyil)

Купить