Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 245.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Март 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Алгебра

Продавец

Mohigul Xolyigitova

Дата регистрации 25 Октябрь 2024

8 Продаж

Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi

Купить
Oliy ta'lim, fan va innovasiyalar vazirligi Jizzax davlat pedagogika universiteti Sirtqi bo`lim Matematika va Informatika yo`nalishi “Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim” kafedrasi KURS ISHI MAVZU: Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi Bajardi: Matematika va Informatikayo`nalishi 4-kurs S0603-21 guruh talabasi Sarimsakova Shoxista Kurs ishi rahbari: Jumanov Jaloliddin Jizzax- 2025 1 MUNDARIJA KIRISH 1. Kompetensiya va kompetentlik, kompetentli yondoshuvning asosiy komponentalari sifatida 2. Bo’lajak o’qituvchida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning pedagogik jihatlari va xususiyatlari 3. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni va tuzilmasi 4. Matematika o’qitish nazariyasi va metodikasi kursida kasbiy kompetentlikni shakllantirish 5. Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari umumkasbiy kompetentligini shakllantirish metodikasi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 2 KIRISH Mamlakatimizda matematikani rivojlantirish ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilandi. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning 2020-yil 7-maydagi “Matematika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida”gi qarorini qabul qildi. Prezidentimiz ta’biricha “ Matematika hamma fanlarga asos. Bu fanni yaxshi bilgan bola aqlli, keng tafakkurli bo’lib o’sadi, istalgan sohada muvaffaqiyatli ishlab ketadi”[3]. Mamlakatimizning ta’lim tizimida olib borilayotgan keng qamrovli islohatlar ilg’or xorijiy ta’lim tajribasini o’rganish, tahlil etish hamda ta’lim muassasalari sharoitlariga moslashtirishning ijtimoiy-pedagogik va didaktik xususiyatlarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Hozirgi jamiyatni taraqqiy ettirish bosqichida «bilimli» ta’lim yondoshuvidan kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim tizimiga o’tish hamda bitiruvchilarda egallanishi ko’zda tutilayotgan kasbga doir shaxsiy xususiyatlarni shakllantirish dolzarb pedagogik muammolardan biri sifatida qaralmoqda[2]. «Kompetentli» yondoshuvga asoslangan ta’lim tizimida ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchining roli ham o’zgaradi. Chunki, «bilimli» yondoshuvda ta’lim beruvchi faol va asosiy ishtirokchi bo’lsa, ta’lim oluvchi esa, sust qabul qiluvchi sifatida ishtirok etadi. «Kompetentli» yondoshuvda ta’lim oluvchi faol ishtirokchiga aylanadi, chunki uning ta’lim olish faoliyati ko’proq mustaqil- individual topshiriqlarni bajarish va uning natijasini himoya qilishga, kreativ amaliy mashg’ulotlarda doimiy ravishda savollarga javob berish va individual tadqiqot ishlarini olib borishga qaratilgan bo’ladi. «Bilimli» ta’lim yondoshuvida me’yoriy-huquqiy asoslar sifatida Davlat ta’lim standartlari, o’quv va ishchi rejalari, fanlarning o’quv metodik majmualari olinsa, kompetentli yondoshuvda bular qatoriga ta’lim oluvchining kompetentli shaxs modeli qo’shiladi. Ta’lim oluvchining kompetentli shaxs modelida Davlat ta’lim standartidan kelib chiqqan holda ta’lim oluvchida shakllanishi lozim bo’lgan kompetentlikning turli jihatlarining tavsifi keltiriladi. 3 « Bilimli» yondoshuvning maqsad va mazmuni, ta’lim shakli, pedagogik va axborot texnologiyalari ta’lim oluvchiga bilim, malaka va ko’nikmalarni yetkazib berish hamda ularning o’zlashtirilganligini nazorat qilishga qaratilgan bo’lib, bular hozirgi jadal sur’atlarda rivojlanayotgan ta’lim tizimining asosiy kamchiliklari sifatida e’tirof etilmoqda. Ta’limda yangi tadqiqot yo’nalishi bo’lgan kompetentli yondoshuvning paydo bo’lishi hamda xorijiy pedagogik va metodik manbalarda «kompetentlik» va «kompetensiya» toifalarining paydo bo’lishi natijasida ular 1960 yillarning oxiri 1970 yillarning boshlaridan boshlab oliy ta’lim muassasalarida ta’lim oluvchilarning kasbiy tayyorgarligi nazariyasi va amaliyotiga keng kirib bordi. Kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim (competence-based education - CBE) amerikalik tilshunos N.Xomskiy (1965 yil, Massachutes universiteti) tomonidan taklif etilgan «kompetensiya» atamasining umumiy ma’nosida shakllanadi. Yevropa Kengashi dasturi bo’yicha Bern shahrida bo’lib o’tgan simpoziumda (1996 yil) «kompetensiya» tushunchasi «o’quv»,«kompetentlik», «qobiliyat», «mahorat» singari tushunchalar qatoriga kiritilganligi ta’kidlandi. Yevropa davlatlarining ta’lim vazirlari Boloniya deklarasiyasida (1999 yil) ta’lim islohatlarining konseptual asoslari sifatida kompetentli yondoshuvni belgilashdi. Kurs ishining dolzarbligi : O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» gi Qonunida: «Tegishli ma’lumoti, kasbiy tayyorgarligi, boy va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo’lgan shaxslargina pedagogik faoliyat bilan shug’ullanish huquqiga ega» - deb ta’kidlangan. Ushbu hujjat talablarini bajarish uchun bo’lajak o’qituvchilarda, shu jumladan bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikni shakllantirish va rivojlantirish dolzarb masala hisoblanadi. Kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim tizimi tashkiliy, texnologik va metodologik o’zgarishlar qatorida juda katta hajmdagi didaktik ijodiy dars ishlanmalarining ta`lim beruvchi tomonidan yaratilishi va ilg`or texnologiyalarning keng o’zlashtirilishi, uzluksiz ta’limda fanning ishlab 4 chiqarish bilan integrasiyalashuvi, ta’lim oluvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga mos ravishda ta’limga tabaqalashtirilgan yondoshuvning joriy etilishi hamda ta’lim berishning ilg’or pedagogik va axborot texnologiyalari hamda zamonaviy o’quv-uslubiy majmualarning yaratilishi pedagogik jarayonlarni tashkil etish va boshqarish tizimini takomillashtirishda ta’lim beruvchilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish va rivojlantirish dolzarb masala hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Bo`lajak matematika o`qituvchilari kasbiy tayyorgarlik jarayonlarida matematik kompetentligini rivojlantirish. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: -Bo’lajak matematika o’qituvchilarining kasbiy kompetentligini rivojlantirishning nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqish -Ta’lim beruvchining pedagogik jarayonlarni tashkil etish va boshqarish; -Bo`lajak matematika o`qituvchilarida kasbga doir bilim, ko`nikma va malakalarini qobiliyat va imkoniyatlaridan foydalanib ta`il va tarbiya jarayonlarini tashkil etish; -Mavzuni yoritishga yordam beruvchi pedagogik texnologiyalarni o’rganib chiqish; -Mavzuni tahlil qilish; -Bo’lajak matematika o’qituvchilarining kasbiy tayyorgarlik jarayonlarini rivojlantirishning innovatsion usullaridan foydalanish; Ushbu kurs ishi ana shunday muammolarga bag’ishlangan bo’lib unda bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikni axborot kommunikatsion ta’lim muhitida shakllantirishning didaktik asoslari yoritilgan. 5 1. Kompetensiya va kompetentlik, kompetentli yondoshuvning asosiy komponentlari sifatida Ta’lim sifatini oshirish - bu bugungi kunda butun jahon hamjamiyatidagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Uni hal etish uchun esa, ta’lim mazmunini modernizatsiyalash, ta’lim jarayoni texnologiyalarini va so’zsiz ta’limning yakuniy maqsadini qayta ko’rib chiqish talab etiladi. Ta’limni jamiyat madaniyatini o’zlashtirish asosida ta’lim oluvchilarda faoliyatning turli sohalarida shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan muammolarni mustaqil hal etish qobiliyatini rivojlantirishning maxsus tashkil etilgan jarayoni sifatida qarash mumkin. Ta’lim maqsadini bunday tushunish esa, o’z navbatida kompetentli yondoshuvni ro’yobga chiqarish uchun asos yaratadi. Ta’limda kompetentli yondoshuv - bu Vatanimiz pedagogikasi uchun nisbatan yangi hodisa. Uning rivoji shu bilan bog’liqki, mustaqil Respublikamizda ta’limni modernizatsiyalashning zamonaviy bosqichida eng avvalo uning maqsadi tubdan o’zgaradi. «Kompetentlik» va «kompetensiya» ta’limda kompetentli yondoshuvning asosiy tushunchalaridir. Manbalar tahlili esa, ularning ilmiy adabiyotlarda bir qiymatli ta’rifga ega bo’lmagan murakkab, ko’pkomponentli va fanlararo tushunchalar ekanligini ko’rsatadi[14,16]. Tadqiqotchilar fikricha ular hajmi, turkumi, semantikasi va mantiqiy tuzilmasi bo’yicha farqlanib, kompetentli shaxs tavsifi (xususiyatlari, odatlari va boshqalar) sifatida qaralishi mumkin. Kompetentli shaxs tavsifi (xususiyat, shaxs sifati, uning komponenti), shaxs tuzilmasida yaxlit ta’lim, shaxs xususiyatlari tizimi, bilim, ko’nikma va malakalarni egallash natijasida yuzaga keluvchi holatlar (tayyorgarlik, yo’naltirilganlik va boshqalar) sifatida ifodalanishi mumkin, ko’pincha esa, kompetentli bilim va tajriba bilan tenglashtiriladi. G.K. Selevko kompetensiyani atrof-muhitni o’zgartirish bo’yicha maqsadni qo’yish va unga erishishga imkon beradigan bilim, ko’nikma va malakalar majmuasi shakli sifatida tushungan. Kompetentlik - bu shaxsning ta’lim olishi va ijtimoiylashuvi jarayonida egallagan hamda faoliyatda mustaqil va muvaffaqiyatli ishtirokiga yo’naltirilgan bilim va tajribalariga asoslangan, uning faoliyatidagi umumiy qobiliyat va tayyorgarligida namoyon bo’ladigan integrallashgan sifat[7]. 6 Ilmiy-metodik adabiyotlarda kompetensiyaning quyidagi an’anaviy tasniflari qayd etilgan: - javobgarlikni o’z zimmasiga olish, hamkorlikda qaror qabul qilishda ishtirok etish qobiliyatiga bog’liq siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar; - madaniyati, tili va dinidan qat’iy nazar boshqa insonlar bilan yashashga, ularni tushunishga, ularga yordam berishga va o’zaro kelishmoqchiliklarni bartaraf etishga yo’naltirilgan, jamiyat hayotida uchraydigan kompetensiyalar; - kasbiy faoliyatda va jamiyat hayotida muhim bo’lgan yozma va og’zaki muloqotga egalikni aniqlovchi kompetensiyalar; - axborot jamiyatining paydo bo’lishi bilan bog’liq bo’lgan kompetensiyalar (yangi texnologiyalarga ega bo’lish va ularning afzallik va kamchiliklarini aniqlash). Ular o’zaro bir-birini to’ldiruvchi va bir-biriga bog’liq bo’lgan tushunchalar. Kompetensiyaga ega bo’lmagan kompetentli shaxs uni ijtimoiy ahamiyatli jihatlarda to’laqonli amalga oshira olmaydi. Bu fikrni kompetensiyani insonda mavjud bo’lgan narsalar to’plami, kompetentlikni esa, shaxs ega bo’lishi kerak bo’lgan narsalar to’plami sifatida tavsiflovchi A.S. Belkin tomonidan berilgan ta’rifda ham uchratish mumkin. Xorijiy so’zlar lug’atida «kompetentlik» tushunchasi biror shaxs yoki muassasaning vakolati va huquqlari majmuasi yoki biror bir insonga tegishli ishlar, savollar majmuasi sifatida ta’riflangan. Fransuzcha «competent» so’zi kompetentli, vakolatli sifatida tarjima qilinadi. Shu bilan birga u yuridik ahamiyatga ham ega. Ingliz tilida «competence» atamasida shaxsning sifati ma’nosi mavjud: kompetentlik - qobiliyat sifatida keltirilgan . Kompetensiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi: - bitiruvchining tayyorgarligi, «mutaxassislashtirilgan» ligi, faoliyat usullari va vositalariga haqiqiy egaligi, qo’yilgan masalalarni hal eta olishligi bilan ifodalanuvchi ta’lim natijasi; - atrof-muhitni shakllantirib maqsadni qo’yish va unga erishish imkonini beruvchi bilim, ko’nikma va malakalarning mosligi. O’zbek tilidagi «-lik» qo’shimchasi ma’lum sifatga egalik darajasini bildiradi. Shuning uchun «kompetentlik» atamasi ma’lum sifatlar va ularga egalik darajasini belgilash uchun qo’llaniladi. Kompetentlik - deganda ko’pincha shaxsning faoliyat yuritishga umumiy qobiliyati va uning kasbiy tayyorgarligida namoyon bo’luvchi ta’lim jarayonida o’zlashtirilgan bilim va tajribalarga asoslangan integrallashgan sifatlari tushuniladi[9,19]. Demak, kompetensiya va kompetentlik tushunchalari bilim, malaka va ko’nikma tushunchalaridan kengroq, chunki ular shaxsning yo’naltirilganligi, 7 muammolarni his qila olishi, sinchkovlikni namoyon qila olishi, egiluvchan fikrlashga ega bo’lishi kabi sifatlarni o’z ichiga oladi. Kompetentlik - deganda insonning kompetensiya va faoliyat predmetiga shaxsiy munosabatidan iborat mos kompetensiyaga egaligi ham tushuniladi. N.A. Muslimov kompetentlikni quyidagicha ta’riflagan: «kompetentlik bu talabaning shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega kasbiy faoliyatining amalga oshirilishi uchun zarur bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalarning egallanishi hamda ularni kasbiy faoliyatda qo’llay olishi bilan ifodalanadi». A.X. Mahmudov esa, kompetentlikka quyidagicha ta’rif bergan: «kompetentlik bu doimo o’zgarib borayotgan sharoitlarda yoki mutaxasisning kasbiy faoliyatini samarali olib borishga imkon beruvchi shaxsga xos integrallashgan sifatlardir»[9] . «Kompetentlik» va «kompetensiya» atamalari sinonim tushunchalar bo’lib, bu tushunchalar O’zbekiston pedagogikasida yangi hisoblanadi. Shuning uchun ularning turli xil talqinlari mavjud. Oliy ta’limning Davlat ta’lim standartida kompetensiya va kompetentlik tushunchalariga quyidagicha ta’riflar berilgan: kompetensiya - bilim, malaka va shaxsiy sifatlarni ma’lum sohada muvaffaqiyatli faoliyat uchun qo’llay olish; kompetentlik - shaxsning muayyan ta’lim yo’nalishi yoki mutaxassisligi bo’yicha olgan bilim, malaka va ko’nikmalari hamda shakllangan shaxsiy hislatlarini mehnat faoliyatida muvaffaqiyatli qo’llay olish qobiliyatidir. Demak, kompetentlik bu aniq faoliyatni amalga oshirish uchun bilim va tajribalarga ega bo’lgan shaxs tavsifi bo’lib, u ta’lim oluvchi tomonidan alohida bilim va ko’nikmalarni emas, balki har bir mustaqil yo’nalish bo’yicha integrallashgan bilimlar va sifatlarning o’zlashtirilishini nazarda tutadi. Oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarining kasbiy tayyorgarligi darajasiga qo’yiladigan talablar nuqtai nazaridan kompetentlik bo’lajak mutaxassisning muayyan vaziyatlarda bilim, malaka va faoliyat metodlari majmuasini maqsadga muvofiq qo’llash qobiliyatini anglatadi. Bulardan ko’rinib turibdiki, pedagogik faoliyat nuqtai nazaridan kompentensiya - bu bilim va vaziyat orasidagi aloqani o’rnatish imkoniyati yoki keng ma’noda muammoni hal etish uchun zarur bo’lgan jarayonini (harakat va bilim) ko’rsatish, topish qobiliyatidir. Kompetensiyalar tayanch va asosiy kompetensiyalarga bo’linadi. Tayanch komepetensiya - bu o’z tavsifi va qo’llanilish darajasi bo’yicha ommaviy, asosiy kompetensiya esa, o’z tavsifi va qo’llanish darajasi bo’yicha qaralayotgan mutaxassislikka mos keluvchi kompetensiyadir. Uni kasbiy kompetensiya deb ham atash mumkin. 8 Tayanch kompetentlik oliy pedagogik ta’limning har bir bosqichi uchun ta’lim bloklari va o’quv fanlari darajasida aniqlanadi. Tayanch kompetentlik tartibini belgilashda kasbiy pedagogik ta’limning asosiy maqsadlariga muvofiq ijtimoiy va shaxsiy tajribaning mohiyati, ijtimoiy jamiyatda kasbiy faoliyatni tashkil etish jarayonida hayotiy ko’nikmalarni egallashga imkon beruvchi asosiy turlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu nuqtai nazardan ular quyidagi kompetentlik turlariga bo’linadi: 1. Yaxlit-mazmunli kompetentlik. Bu talabaning qadriyatli yo’nalishlari bilan bog’liq, uning ijtimoiy borliqni his eta bilishi va tushunish qobiliyati, mustaqil hayot yo’lini topa olishi, o’zining ijtimoiy jamiyatdagi roli va o’rnini anglab yetishi, harakatlarni tashkil etishda aniq maqsadni belgilash hamda qaror qabul qilish malakasi, dunyoqarashi bilan bog’liq kompetentlik, u talaba uchun o’quv va boshqa vaziyatlarda o’zini aniqlash mexanizmini ta’minlaydi. Talabaning individual ta’lim yo’nalishi va uning hayotiy faoliyatining umumiy dasturi ana shu kompetentlikka bog’liq. 2. Ijtimoiy-madaniy kompetentlik. Talaba chuqur o’zlashtirishining zarur bo’lgan bilim va faoliyat tajribasi doirasi, milliy va umuminsoniy madaniyatlar xususiyatlari, inson va insoniyat hayotining ma’naviy-axloqiy asoslari, oilaviy va ijtimoiy an’analarning madaniy asoslari, inson hayotida fan va dinning roli, ularning moddiy borliqqa ta’siri, turmush va dam olish borasidagi bilimlar, masalan, bo’sh vaqtni samarali tashkil etish usullarini bilishidan iborat. 3. O’quv-bilish kompetentligi. Bu talabaning o’rganilayotgan aniq ob’yektlar bilan bog’liq mantiqiy, metodologik va ijtimoiy faoliyati elementlaridan iborat bo’lgan mustaqil fikrlash kompetentliklarining to’plami bo’lib, unga maqsadni ko’ra bilish, faoliyatni rejalashtirish, uning mazmunini tahlil qilish, refleksiya, faoliyatga shaxsiy baho berish borasidagi bilim va malakalari kiradi. O’rganilayotgan ob’yektlarga nisbatan talabalar kreativ ko’nikmalar, ya’ni bilimlarni bevosita borliqdan olish, nostandart vaziyatlarda muammoni hal etishning harakat usullari va evristik metodlarini egallaydi. 4. Axborot olish kompetentligi. Audio-video ko’rsatuv vositalari va axborot texnologiyalari yordamida mustaqil izlanish, tahlil qilish va zarur axborotlarni tanlab olish, ularni tahlil etish, o’zgartirish, saqlash va uzatish mahorati shakllantiriladi. Ushbu kompetentlik talabaning o’quv fanlari asoslarini muhim axborotlar asosida o’zlashtirishinita’minlaydi. 5. Kommunikativ kompetentlik. Ta’lim oluvchilar bilan o’zaro munosabatlar, ularning usullari, muloqot jarayonida ustuvor o’rin tutuvchi tilni o’zlashtirish, guruhlarda ishlash ko’nikmalari, jamoada turli xil ma’naviy- ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish va o’tkazishni bilishni o’z ichiga oladi. 6. Ijtimoiy-faoliyatli kompetentlik fuqarolik (fuqaro, kuzatuvchi, 9 saylovchi, vakil vazifasini bajaruvchi), ijtimoiy-mehnat sohasi (iste’molchi, xaridor, mijoz, ishlab chiqaruvchi huquqlari), oilaviy munosabatlar va majburiyatlar, iqtisod va huquq masalalari, kasbiy, shuningdek, shaxsiy mavqeini aniqlash borasidagi bilim va tajribalarni egallash (xususan, mehnat bozoridagi mavjud vaziyatni tahlil qilish, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlarni ko’zlab harakat qilish mahorati, mehnat hamda fuqarolik munosabatlarining odobini bilish) ni anglatadi. 7. Shaxsning o’z-o’zini takomillashtirish kompetentligi ma’naviy, motivatsion, intellektual va amaliy jihatdan o’z-o’zini rivojlantirish, irodaviy va hissiy jihatdan o’z-o’zini boshqara olishga qaratilgan. Talaba shaxsiy manfaatlari va imkoniyatlariga ko’ra faoliyat usullarini egallaydi, bu unga o’zida zamonaviy mutaxassisga xos bo’lgan shaxsiy va kasbiy sifatlarini rivojlantirish, tafakkurini, madaniyati va xulqini shakllantirishga yordam beradi. Kompetentlik tushunchasi nafaqat aniq bilim va ko’nikmalar, balki aniq strategiya, mos emotsiya va munosabat, xuddi shuningdek, butun bir tizimni boshqarish mexanizmi mavjud ekanligi talab etiladigan murakkab amaliy masalalarni hal etish bilan bog’liq. U o’z ichiga nafaqat kognitiv tashkil etuvchini, balki qadriyatli yo’nalganlikning motivatsion, etik, ijtimoiy va ahloqiy tizimlarini ham oladi[12]. Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida talabalarni o’qitish jarayonida kutilayotgan natija umummadaniy, umumkasbiy va kasbiy kompetensiyalar orqali taqdim etilgan asosiy ta’lim dasturlarini o’zlashtirishga qo’yilgan talablar ko’rinishida shakllantirilgan. Davlat ta’lim standartlarida bo’lajak o’qituvchining profilli (mutaxassislik) kompetensiyasi ham aniqlangan bo’lib, u o’qituvchining kasbiy kompetentligining muhim tashkil etuvchisi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda u juda kam o’rganilgan muammolardan biridir. Ana shunday masalalardan biri bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishga kompetentli yondoshuvni aniqlash va Davlat ta’lim standartlarining asosiy qoidalariga mos holda uning tuzilmaviy modelini ishlab chiqishdan iborat. Bo’lajak matematika o’qituvchisining kasbiy kompetentligini aniqlash uchun ushbu tushunchani o’rganishga bag’ishlangan ba’zi bir tadqiqotlarga e’tiborni qaratamiz. Kasbiy kompetensiya pedagogik muammo sifatida o’rganilgan tadqiqotlarda asosan, o’qituvchining xususiyatlari tahlil qilingan. V.A. Adolf kasbiy kompetentlikni quyidagicha aniqlagan: kasbiy kompetentlik - bu mahsuldor pedagogik faoliyatga nazariy, metodologik, predmetli, psixologo-pedagogik va texnologik tayyorgarlikni o’z ichiga olgan umumlashgan shaxsiy ta’limdir. U o’qituvchining kasbiy kompetentligi 10 tuzilmasida predmetli, metodik, metodologik, psixologo-pedagogik tashkil etuvchilarni ajratgan. Uning fikridan kelib chiqqan holda shuni ta’kidlash mumkinki, to’laqonli kasbiy kompetentlik faqatgina harakatchan va yangilikka intiluvchi o’qituvchidagina namoyon bo’lar ekan. V.A. Adolf kompetensiyani ob’yektiv sharoit, ya’ni bo’lajak o’qituvchining huquqi, burchi va javobgarligi sifatida talqin etgan. Matematik kompetensiya bo’lajak matematika o’qituvchisi uchun kasbiy kompetensiyaning tashkil etuvchisi sifatida predmetli kompetensiya bo’lib hisoblanadi. V.I. Baydenko «kasbiy kompetentlik» tushunchasini quyidagicha tavsiflagan: - o’z mutaxassisligi bo’yicha faoliyat yuritish uchun zarur bo’ladigan bilim, ko’nikma, malaka va qobiliyatlarga, kasbiy muammolarni qisman hal etishda bir vaqtda avtonomlik va egiluvchanlik xususiyatlariga ega bo’lish; - kasbiy shaxslararo muhitda hamkasblar bilan hamkorliknirivojlantirish; - faoliyat mezoni (sifat o’lchovi), qo’llash sohasi, talab etiladigan bilimlarni o’z ichiga olgan standartlarni loyihalash tuzilmasi; - ish beruvchi talablariga ko’ra kasbiy faoliyatni samarali amalga oshirish imkonini beruvchi qobiliyatlardan samarali foydalanish; - insonga hozirgi zamon mehnat muhitida ish faoliyatini muvaffaqiyatli bajarish imkonini beruvchi bilimlar, xususiyatlar va ko’nikmalarning integrallashgan birlashuvi. Yuqorida keltirilganlarni umumlashtirgan holda V.I. Baydenko kasbiy kompetentlikni faoliyat talablariga mos ravishda harakat qilishga, masala va muammolarni mustaqil hal etishga, shu bilan birga o’z faoliyati natijalari, ya’ni mos ko’nikmalar, texnik usullarni baholay olishga tayyorligi va qobiliyati sifatida tushunadi[5,14]. Kasbiy kompetentlikka berilgan barcha ta’riflar o’zida ijodkorlikni ifodalaydi. Pedagog ijodkorligi o’z predmeti va unga mos fan sohasida bilimlarga, ta’lim va tarbiya metodikasini egallagan bo’lishga, psixologiyada sinchiklab tekshirib ko’rish ko’nikmasiga asoslanadi. Ijodkorlik uchun quyidagilar muhim bo’lib hisoblanadi: pedagogik masalalarning ko’p xilligi va ularni hal etishning variativligini tushunish, o’z mahoratining darajasi va tavsifini hamda uni rivojlantirish mumkinligini tushunish, uni takomillashtirish hohishi, yangi yechimlar zarurligini tushunishi va unga psixik tayyorgarlik hamda uni amalga oshirishga ishonch. Barcha katta yoshdagi kishilar kabi pedagogda ham psixika rivojlanishi uning faol kasbiy va ijtimoiy faoliyati bilan bog’liq holda davom etadi. Kompetensiya bilim, ko’nikma va malakalarni rad etmaydi, balki ulardan tubdan farq qiladi. Bilimlardan farqi shundan iboratki, ular faoliyat haqidagi ma’lumotlar sifatida emas, balki faoliyat ko’rinishi sifatida mavjud bo’ladi. 11 Ko’nikmalardan shu bilan farq qiladiki, ular turli ko’rinishdagi masalalarni yechishda qo’llanilishi mumkin. Malakalardan farqi shundaki, u anglangan, lekin avtomatlashmagan. Bu esa, insonga nafaqat odatiy, balki yangi nostandart holatda ham harakat qilish imkonini beradi. Funksional-genetik yondoshuv qobiliyatni u yoki bu psixik jarayonni amalga oshiruvchi funksional tizimlarning samaradorlik tavsifi sifatida talqin etadi. Bunday holda shaxs tuzilmasidagi kognitiv, motivatsion va xulqiy komponentlarning birligini aks ettiruvchi «kompetentlik» va «kompetensiya» tushunchalari qobiliyatlar sifatida qaralishi mumkin. Differensial yondoshuvga ko’ra, qobiliyat bilim, ko’nikma va malakalarga keltirilmaydigan, ammo faoliyatning yangi usullari va yo’llari bilan tezkor va oson o’qitishga xizmat qiluvchi faoliyat bajarish samaradorligini aniqlovchi insonning individual-psixologik xususiyati sifatida qaraladi. Bunda qobiliyat inson imkoniyatining bir qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, qobiliyatlar inson imkoniyatlarining bir qismi, muvaffaqiyat esa, iroda, motiv va ijtimoiy muhitga bog’liq. «Kompetensiya» va «kompetentlik» tushunchalarining «sifat», «xususiyat», «mahorat» toyifalari bilan nisbatda mohiyatini ochishga A.I. Subetto uringan . Psixologik lug’atlarda «xususiyat» tushunchasi «biror bir insonga xos faoliyat va ahloqning aniq sifatli - sonli bosqichini ta’minlovchi mustahkam ta’lim» sifatida ta’riflangan. A.I. Subettoning yozishicha, «kompetentlik» va «kompetensiya» tushunchalari murakkab tuzilmali va dinamik ta’limdir, ammo «sifat» va «xususiyat» toyifalariga nisbatan ikkinchi darajali hisoblanadi. Shuning uchun ham ularning quyidagi umumiy tamoyillariga bo’ysunadi: - sifatning vujudga kelishi va rivojlanishida potensial va dolzarb tashqi va ichki ziddiyatlar tizimining mavjudlik tamoyili; - butunlik va tizimlilik tamoyili, bunda sifatning ichki tuzilmasi ob’yektning sifatini potensialli sifat darajasida, sifatning tashqi tuzilmasi esa, ob’yekt yoki jarayonning tashqi muhit bilan o’zaro ta’siri sifatini real sifat kabi aniqlaydi; - jarayonlar sifatini natijalar sifatida aks ettirish tamoyili va boshqalar[17,18] . Kompetentlik va kompetensiya tushunchalarining tuzilmasini tadqiq etish bo’yicha bir necha yo’nalishlarni ajratib ko’rsatish mumkin. Ko’pgina mualliflar faoliyatli yondoshuvni istiqbolli hisoblaydi, chunki ular kompetentlikni kasbiy faoliyatda namoyon bo’ladi va shu bilan bir vaqtda uning asosi ham deb hisoblaydilar. Bunday holda kompetentlik vaziyatlarning aniq doirasida samarali harakatni yuzaga keltirish uchun zarur bo’lgan ichki resurslar tizimi sifatida 12 tushuniladi. Kompetentlik tuzilmasida quyidagi komponentlar ajratiladi: yo’naltiruvchilik va ijrochilik, mazmunli (bilim) va jarayonli (ko’nikma), kognitiv va operasional. O’zining fundamental tadqiqotlarida I.A. Zimnyaya kompetentlikni yo’naltirilganlik, maqsadni qo’ya bilish, xulqning emotsional-irodaviy boshqarilishi, qadriyatli-mazmunli munosabatlarni o’z ichiga olgan shaxs xususiyatlari sifatida qaraydi. Muallifning fikriga ko’ra, kompetentlik tuzilmasi quyidagi komponentlar tizimidan iborat: a) faoliyat va hatti-harakatda ushbu xususiyatni namoyon qilishga tayyorlik; b) amallarni bajarishning vositasi, usullari va dasturlarini bilish, ijtimoiy va kasbiy masalalarni yechish, tartib-intizom qoidalari va me’yorlariga rioya qilish. Bu kompetensiyaning mazmunini tashkiletadi; v ) bilimlarni amalga oshirish tajribasi, ya’ni ko’nikma va malaka; g ) kompetensiyalar mazmuniga qadriyatli-mazmunli munosabat, uning shaxsiy ahamiyatliligi; d ) emotsional-irodaviy regulyasiya, kompetentlikni namoyon qila olish qobiliyati, uning ijtimoiy va kasbiy o’zarota’sir holatlariga bog’liq holda namoyon bo’lishini regulirovka qilish sifatida . Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar «kompetentlik» va «kompetensiya» tushunchalarining ta’riflari qanchalik turli xil ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan birga, bu atamalar orasidagi farqni ajratish ham qiyin. Deyarli barcha tadqiqotchilar kompetentlik va kompetensiyaning muhim tavsiflaridan biri sifatida mavjud bilim va tajribalarning zarurligi hamda ularni egallovchilarning faolligi deb hisoblaganlar. Kompetenlik atamasi «samaradorlilik», «erishish»,«muvaffaqiyatlilik», «tushunish», «natijalilik», «ega bo’lish», «sifat», «miqdor» so’zlari yordamida ta’riflanadi, shu bilan birga ko’pgina mualliflar uni tashxislashdagi qiyinchiliklarni qayd etgan. L. Spenser va M. Spenserlarning ta’kidlashicha, kompetensiyalarning shakllanishi ularni o’lchash va xususiyatlarini aniqlash qiyinchiligi bilan ortga suriladi. L. Spenser va M. Spenserlar kompetentlikning mezonlari sifatida yuqorida qayd etilgan elementlarni qarab chiqqanlar: shaxsning «Men- konsepsiyasi» tuzilmasidagi motivlar, psixofiziologik sifatlar, ko’rsatmalar, qadriyatlar, shuningdek, bilim va ko’nikmalar. Mualliflar kompetensiyaning boshqa komponentlariga qaraganda bilim va ko’nikmalarni baholash va rivojlantirish osonroq deb hisoblaydilar. Ular kompetensiya ta’rifining quyidagi sxemasini keltirgan(1.1-rasm): 13 Intilish Harakat Natija Shaxsiy sifatlar (motivlar, men- konsepsiyasi, bilimlar) Hatti harakatlar (ko’nikmalar) Ishni bajarish 1.1-rasm. Kompetensiya ta’rifi (L.Spenser va M. Spenserlar fikri bo’yicha). Shu bilan birga, kompetensiyani o’rganishda qo’llaniladigan kompetentli xatti-harakat mezonlari quyidagicha ta’riflangan: - eng yaxshi ijro – o’rtacha ijrodan standart chekinish deb ta’riflanadi, uning darajasiga ma’lum ishchi holatida o’ntadan bittasi erishishi mumkin; - samarali ijro – odatda ishning eng kichik ma’qul darajasini bildiradi, undan past darajali ishchi esa, bu ish uchun kompetentsiz hisoblanadi[7,9]. I.A. Zimnyaya taklif etgan shaxs kompetentligi tuzilmasiga ko’ra A.M. Knyazev, Ye.V. Zemsov va S.N. Paleskayalar tomonidan kompetentlik komponentlarini baholashning quyidagi mezoni ishlab chiqilgan (1.1-jadval) 1.1-jadval Kompetentlikni baholash mezoni Kompetentliknin g tarkibiy qismlari Kompetentlikni baholash mezonlari 1. Tayyorgarlik Maxsus xususiyatlar, axborotni qabul qilish va qayta ishlash xususiyatlari, o’rganish qobiliyati, tipologik xususiyatlar va boshqalar 2. Bilim Kompetentlik, stereotiplar, bilim, kompetentlik bilan bog’liq bo’lgan o’rganishning ustunligi haqidagi tasavvurning mavjudligi 3. Tajriba Kompetentlikka yaqin yoki aynan unga mos keladigan masala va topshiriqlarni bajarish 4. Munosabat Kompetentlikni amalga oshirish yoki faoliyat kompetentligi bilan bog’liq holda o’ziga va boshqalarga nisbatan munosabatlarning shakllanishi 5. Muntazamlik Kompetentlikka bog’liq amallarga «turtki»larni nazorat qilish qobiliyati, matonat, qat’iyat, sabrlilik, kompetentlikni amalga oshirish bilan bog’liq maqsadga erishishdagi to’siqlarni zabt etishga tayyorgarlik 14 Ushbu konsepsiya asosida M.D. Lapteva talaba-yoshlar uchun ijtimoiy o’zarota’sirlashuvda kompetentlik ko’rsatkichlarini ishlab chiqqan. Kompetentlikni namoyish qilishga tayyorgarlik darajasini quyidagi mezonlar bo’yicha aniqlash mumkin: o’z-o’zini rivojlantirish va o’zini namoyon etish g’oyasi, kasbiy yo’l tanlash, turmush qurish, farzandli bo’lishga nisbatan qaror qabul qila olishga tayyorgarlik, o’z hayotiga javob berishga tayyorlik, hayot yo’lini mustaqil tanlash, kasb sohasida ko’nikishlar hosil qilishga tayyorlik va boshqalar . Kompetentlik mazmuni haqida bilimlarga egalik quyidagi tavsiflarni o’zida aks ettiradi: fikr yuritishning dialektikligi, shaxsning kognitiv yetukligi, tajriba uchun ochiqlik, rasionallik, turli standart va nostandart holatlarda kompetentlikni namoyish etish tajribasini esa, ijtimoiy rollarni o’zlashtirish va bajarishdagi muvaffaqiyati, hatti-harakat va faoliyatning individual yo’llari va boshqalar. M.D. Lapteva fikriga ko’ra, kompetentlik mazmuni va uning tadbiqi ob’yektiga munosabat, kasbiy o’z-o’zini baholashning shaxsga tegishli jihati va ota-onalik munosabatlarining hissiyotlari orqali amalga oshiriladi. Kompetentlikning namoyon bo’lish natijalarining hissiyotli-idrokli regulyasiyasi baholash mezonlari sifatiga istiqbolli masalalarni qo’yish, ularni hal etish yo’llarini topishda qat’iyatlilik, talabgorlikning moslik darajasi, kasbiy potensialni o’zi baholashni, hissiy-shaxsiyatli avtonomlik va boshqalarga ega . Ijtimoiy kompetentlikning yuqori darajasi o’zarota’sirga turli rollarda kirish va ularga mos harakat qilish, shu bilan birga destruktiv o’zaro ta’sirga yo’l qo’ymaslik qobiliyatini ko’zda tutadi. Hamkorlikdagi kompetentlik ko’rsatkichlari sifatida ishonch, tolerantlik, empatiya, inson huquqi va erkinligi haqidagi bilimlar, refleksiya, raqiblar o’zaro ta’siridagi malaka va ko’nikmalar xizmat qiladi. Shunday qilib, kompetentlik tuzilmasini ta’riflashga ikkita turlicha yondoshuvlar mavjud: tushunchaning shajarali ahamiyati (kompetentlikning mazmuni va tabiatini ta’riflash) va tur jihatlari (kompetentlik tuzilmasidagi mutaxassis kompetensiyalari turlar). 15 2 Bo’lajak o’qituvchida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning pedagogik jihatlari va xususiyatlari An’anaviy oliy ta’limda uning maqsadlari bitiruvchilar egallashi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar majmuasi bilan aniqlanadi. Bugungi kunda bunday yondoshuv yetarli bo’lmay qoldi. Zamonaviy jamiyatga keyingi hayotga kirisha oladigan, oldida paydo bo’lgan har qanday hayotiy va kasbiy muammolarni amaliy hal eta oladigan mutaxassislar zarur. Bu esa, o’z navbatida, olingan bilim, ko’nikma va malakalarga hamda«kompetensiya», «kompetentlik» tushunchalari orqali izohlanuvchi, ta’limning zamonaviy maqsadlarini tushunishga ko’proq mos keladigan qandaydir qo’shimcha sifatlarga bog’liq bo’lib, ularni pedagogik amaliyotga kiritish esa, ta’lim mazmuni va usullarini o’zgartirishni, ta’lim oluvchilar ta’lim yakuniga qadar va alohida predmetlarni o’rganishda egallashi lozim bo’lgan faoliyat turlarini aniqlashni talab etadi. Jamiyat talablarini qondirish hozirgi zamon o’qituvchisidan yuqori madaniyat, chuqur ma’naviyat, Vatan uchun javobgarlik hissi, mas’uliyatlilik, chuqur bilimga ega bo’lishi, o’z o’quvchilarining ijodiy potensialini rivojlantirishga pedagogik qiziqishi, innovatsion faoliyatga, o’z ustida ishlashga, kasbiy faollikka qobiliyatlilik va shu kabi boshqa bir qator sifatlarni talab etadi. Shu sababli, komil shaxsni tarbiyalash masalasi bilan bir qatorda yana bir asosiy masala, ya’ni mutaxassisning kasbiy kompetentligini shakllantirish masalasi bugungi kunda o’ta muhim hisoblanadi. Mutaxassisning kompetensiyalarga ega, ya’ni faoliyatning qaysi usulini egallashi, nimalarni bajara olishi, nimalarga tayyorligini aniqlash – kompetentli yondoshuv deyiladi. Oliy ta’lim muassasasi bitiruvchilarini tayyorlash sifatini boshqarishning konseptual muhim usullaridan biri – kasbiy ta’lim mazmunini modernizatsiyalashda kompetentli yondoshuvni amalga oshirishdir. Erkin va faol fikrlash, ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirish, ta’lim berish va tarbiyalashning yangi g’oya va texnologiyalarini ishlib chiqish va amalga oshirish qobiliyatlariga ega bo’lgan bo’lajak o’qituvchining kasbiy kompetentlik darajasini oshirish muammosi zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda dolzarb hisoblanadi[10]. Kasbiy kompetentli o’qituvchi birinchidan, o’quv-tarbiya jarayonida ijodkor ta’lim oluvchilarni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi, ikkinchidan, o’z kasbiy faoliyatida ijobiy natijalarga erisha oladi va uchinchidan, shaxsiy kasbiy imkoniyatlarini amalga oshira oladi. 16 3. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni va tuzilmas Kompetentlik - insonning faoliyatli tavsifi, shuning uchun uning tasniflanishi eng avvalo, faoliyat tasnifiga mos bo’lishi kerak. Umumiy holda bular mehnat, o’quv, o’yin va kommunikativ kompetentliklar. Bularga yana quyidagilarni qo’shimcha qilish mumkin: - kompetentlikni faoliyatning yo’naltirilgan ob’yekti bo’yicha tasniflash,u «inson-inson», «inson-texnika», «inson-badiiy obraz», «inson-tabiat», «inson- belgili tizim» sohalarida kompetentlikni beradi; - kasblarning alohida sinflari va guruhlari sohasidagi kasbiy kompetentlik; - aniq faoliyat (mutaxassislik) dagi predmetlikompetentlik. Jamiyatning turli sohalarida esa quyidagi maxsus kompetentliklar ham talab etiladi: maishiy xizmat sohasida, san’at sohasida, sport sohasida va boshqalar. «Bilimlilik» tavsiflari ham kompetentlikka kiradi va ijtimoiy bilimlar sohasi (matematika, fizika, gumanitar fanlar, biologiya va boshqa fanlar sohasida kompetentlik), ishlab chiqarish sohalari (energetika, transport, aloqa, mudofaa, qishloq xo’jaligi va boshqa sohalar) bo’yicha tasniflanadi. Psixologik tavsif sifatida kompetentlik tushunchasi nafaqat kognitiv (bilimlar) va operasion-texnologik (faoliyatli), balki motivatsion-etik, ijtimoiy va axloqiy tashkil etuvchilarni ham o’z ichiga oladi. Kompetentlikning asosi qobiliyatlardan iborat bo’lganligi uchun ularning har biri o’z kompetentligiga mos kelishi kerak. Qobiliyatlar eng umumiy ko’rinishlari bilan kompetensiyaning jismoniy madaniyatdagi, aqliy sohadagi, umumo’quv, amaliy, ijrochilik, ijodiylik, badiiy, texnik, shu bilan birga pedagogik-psixologik, ijtimoiy va boshqa ko’nikmalariga mos keladi. Ijtimoiy rivojlanishi va maqomi pog’onalari bo’yicha kompetentlikni quyidagi turlarga ajratish mumkin: bolaning maktabga tayyorgarligi; bitiruvchining kompetentligi; yosh mutaxassisning kompetentligi; ish stajiga ega mutaxassisning kompetentligi. Ta’limni modernizatsiyalashning muhim yo’nalishlaridan biri tabiatiga ko’ra shaxsga yo’naltirilgan kompetentli yondoshuv hisoblanadi. Ta’limni axborotlashtirish jamiyatni axborotlashtirishning global jarayonining asosidir. Bunda u jamiyat faoliyatlarining boshqa yo’nalishlariga ko’ra tezroq odimlashi kerak, chunki aynan ta’lim berish jarayonida axborotlashtirilgan jamiyatning ijtimoiy, psixologik kabi asoslari shakllanadi. Jamiyat va shaxsning yangi ehtiyojlari axborotli kompetensiyani asosiy, bazaviy asoslardan biri sifatida aniqlaydi. 17 Bundan tashqari kompetentlik quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga ham ega: 1) ustunlik (zamonaviy mutaxassis faoliyatida axborotli faoliyat katta ulushga ega bo’lmoqda); 2) dinamizm (bo’lajak bitiruvchini tayyorlashda faqat axborotlashtirishning zamonaviy holatini hisobga olish yetarli emas, uni axborot rivojlanish tendensiyasiga yo’naltirish shart); 3) optimallik (axborot muhitining tezkor rivojlanish holatida bitiruvchini optimal axborotli faoliyatga tayyorlash shart, kompetensiya ko’p ham, oz ham bo’lmasligi, u qo’yilgan kasbiy masalalarni hal etishga yetarli bo’lishi lozim). Jamiyat va ta’limni axborotlashtirish jarayonida ma’lum an’analar, axborotlashtirilgan xulq stereotipi, axborotning muhim manbalari va axborot almashish usullari asta-sekin hosil bo’ladi, shaxsiy qadriyatlar faollashadi, bularning barchasi axborot madaniyatining zamonaviy bosqichi shakllanishida aks etadi. Axborot madaniyati - bu ilmiy va amaliy axborotli bilimlar va tajribalarning muhim sohasini qamrab oluvchi yetarlicha keng va umumiy tushuncha. Biz axborot madaniyatini shaxs madaniyati tuzilmasi komponenti sifatida qaraymiz. Axborot madaniyati tushunchasi ko’pincha axborot savodxonligi tushunchasi bilan tenglashtiriladi. Axborot savodxonligi bo’lajak mutaxassisning zaruriy axborot ko’rinishini identifikasiyalash, uni izlash, tanlash va tahlil qilish, kasbiy faoliyatda samarali qo’llash ko’nikmasi sifatida ta’riflanadi. Demak, axborot savodxonligi, eng avvalo, axborot bilan ishlashning texnologik jihatini o’z ichiga oladi. Axborot bilan ishlash texnologiyasini tanlash asosan texnik vositalar bilan aniqlanadi. Zamonaviy kompyuter texnikasi bilan ishlashni bilish kompyuter savodxonligi sifatida aniqlanadi. Ammo, savodxonlikning kompetentlikdan asosiy farqi shundan iboratki, savodxon inson bilimlarni o’zlashtirish, kompetentli inson esa, bilimlarni amaliy masalalarni yechishda samarali qo’llay olish imkoniyatiga ega bo’ladi. Qayd etilganlar axborot-texnik va axborot-texnologik komponentlar birlashishda axborotli kompetentlikning asosiy mazmuni quyidagilardan iborat ekanligini aniqlashga imkon beradi: - texnik qurilmalarni (telefondan boshlab to kompyuter tarmoqlarigacha) qo’llash bo’yicha aniq ko’nikmalarga ega bo’lish; - o’z faoliyatida axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalana olish qobiliyati; - turli manbalardan (davriy nashrlar va elektron ta’lim resurslari) axborotni olish, uni tushunarli ko’rinishda taqdim etish vaqo’llash; - axborotni analitik qayta ishlash asoslariga ega bo’lish; 18 - turli axborot bilan ishlashni bilish; - o’z predmetli sohasida axborot oqimlarining xususiyatlarini bilish. 4. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni va tuzilmasi Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilardagi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga layoqatli, ularning ehtiyojini anglay olish, mustaqil fikrlashga o’rgatish ko’nikma va malakasiga ega bo’lishi lozim. O’qituvchi ta’lim jarayonida ta’lim oluvchilarga o’quv materialini mustaqil ravishda o’zlashtirishlari, ularning ehtiyojini to’liq qondirish, ta’lim mazmunini o’zlashtirishga bo’lgan motivatsiyasini rivojlantirishi va kengaytirishi, ta’lim oluvchilarning qiziqish va hohishlarini hisobga olishi, shuningdek, doimo ta’lim oluvchilarni «nimaga o’qitish kerak?», - degan dolzarb masalaga javob topish istagida bo’lishi lozim. Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilarga va o’z pedagogik faoliyatiga mehr- muhabbatni uzviy ravishda bog’lab olib boradi, faqatgina ta’lim oluvchilarga ta’lim beribgina qolmay, ulardan ham nimanidir o’rganish qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. Ta’lim jarayonida zamonaviy o’qituvchi eng muhim kasbiy va shaxsiy fazilatlarini namoyon eta olishi zarur. U har bir ta’lim oluvchi qalbidagi ijobiy va salbiy sifatlarni his qiladi, olgan bilimlaridan o’zlari zavq olishlari uchun ularni rag’batlantirib turadi. O’qituvchi ta’lim oluvchilar ta’lim muassasasini tamomlab jamiyatdagi o’z o’rnini egallashlari hamda hayotdagi hozirgi va keyingi dolzarb muammolarni hal eta olishlari uchun ko’rsatma berib boradi. Zamonaviy o’qituvchi - har tomonlama mahoratli, yetuk bo’lishi lozim. Mahoratli o’qituvchi kasbiy yaroqliligi, o’z-o’zini anglashi, o’z-o’zini rivojlantirishi, maqsadga yo’naltirilganlik sifatlari bilan ajralib turadi. Zamonaviy o’qituvchinig mahorati - bu o’zini namoyon etish, qoniqish va o’zgalar tomonidan tan olinish manbai hisoblanadi. Shuningdek, ta’lim oluvchilar faoliyati bilan qiziqadigan, ular bilan ijobiy muloqot o’rnata oladigan bo’lishi kerak. Zamonaviy pedagogning o’ziga xos alohida xususiyatlari - mukammal va chuqur bilimga ega bo’lishi, doimiy ravishda o’z ustida ishlashi, o’z-o’ziga tanqidiy qarashi va milliy madaniyatiga ega bo’lishdan iborat. O’qituvchi mahoratining ortib borishi, mustaqil bilim olish ehtiyoji bilan chegaralanib qolmasdan, balki ijodkor bo’lishi, o’z ustida tinimsiz ishlashni taqozo qiladi. Chunki, o’qituvchining ijodiy izlanishi samarali natijalar manbai hisoblanadi. 19 4. Matematika o’qitish nazariyasi va metodikasi kursida kasbiy kompetentlikni shakllantirish Yurtimiz kelajagi bo’lgan yoshlarni har tomonlama kamolga yetgan barkamol inson qilib tarbiyalashda o’qituvchi, tarbiyachi hamda ta’lim sohasidagi mas’ul xodimlarning xizmati kattadir. Yuksak saviyali, yuqori darajada kasbiy mahorat va kompetentlikka ega o’qituvchilargina xalq orzusidagi barkamol shaxsni tarbiyalaydi. O’qituvchi kasbi dunyodagi eng qadimgi kasblardan biridir. Uning ijtimoiy ahamiyati hech qaysi davrda kamaymagan va so’nmagan. Chunki, ilm insonni yuksaklik sari olib boradi. Bunda o’qituvchining bilimi, mahorati beqiyosdir. O’qituvchining bilim darajasi, sharqona fikr yurita bilishi, ish bilan harakatining birligi yoshlarda o’z-o’zini idora va nazorat qilish ko’nikmalarini shakllantirish, ularda ijodiy fazilatlarni rivojlantirishda muhim o’rin tutadi. Ta’lim oluvchilarni umuminsoniy qadriyatlar, xalqimizning boy madaniyati bilan tanishtirish, ularda bilimlarni egallash ko’nikma va malakalarini oshirishga bo’lgan talablarni shakllantirish, estetik tushunchalarni kamol toptirish, ta’lim oluvchilarning ijodkorligi, iqtidorini yuzaga chiqarish, ularni qo’llab-quvvatlash uchun shart-sharoit yaratish o’qituvchi faoliyatida chuqur o’rin egallashi lozim. Shu bois xalqimizning «Dunyoda ilmdan boshqa najot yo’q va bo’lmagay», - degan naqlini ta’lim oluvchi qalbiga singdirish mas’uliyati o’qituvchiga topshirilgan. Qayd etilgan kompetensiya tizim sifatida matematikani o’qitishga shaxsiy yo’naltirilgan yondoshuvni, uni individuallashtirishni, differensiallashtirishni, gumanitarlashtirish va fundamentallashtirishni tavsiflaydi. Faoliyatli, shaxsiy va kommunikativ kompetensiyalar majmuasini o’zlashtirish bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikning shakllanishi va rivojlanishining optimal darajasini ta’minlaydi. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligini shakllantirish modelini qurishda quyidagi holatlar hal qiluvchi rol o’ynaydi: - pedagogik kompetentlik matematik bilimlar, matematikani o’qitish metodikasi va didaktikasi, pedagogik muloqot (ko’nikma va malaka) madaniyat, o’zini-o’zi rivojlantirish, o’zini-o’zi takomillashtirish, o’zini-o’zi aniqlash usullari va vositalarining uyg’unlikdagi birlashmasi sifatida tushuniladi; - bo’lajak matematika o’qituvchisining kasbiy-pedagogik kompetentligi tuzilmasi quyidagi uchta tashkil etuvchidan tarkib topgan: faoliyatli (bilim, ko’nikma, malaka hamda umumiy o’rta ta’lim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari o’quvchilariga matematikani o’rgatishda pedagogik faoliyatni tashabbuskorlik va mas’uliyat bilan amalga oshirishning individual 20 usullari), shaxsiy (o’zini-o’zi rivojlantirishga ehtiyoj, o’zini-o’zi takomillashtirishga oid bilim, ko’nikma va malaka) va kommunikativ (bilim, ko’nikma, malaka va pedagogik muloqotni ijodiy amalga oshirish usullari); - oliy ta’lim muassasalarida kasbiy kompetentlikni shakllantirish matematika o’qituvchisi kasbidagi ichki o’zining «men-haqiqiy» dan «men- haqiqiy» va «men-ideal» o’rtasidagi nomutanosibliklarni bartaraf etishga qadar bo’lgan bir qator bosqichlarda amalga oshiriladi; - bo’lajak matematika o’qituvchisida kasbiy kompetentlikni shakllantirish o’qitishni tashkil etishda e’tiborga olish zarur bo’lgan o’zaro bir-biri bilan bog’langan ikki, ya’ni gnostik va amaliy bosqichlarda amalga oshiriladi; - bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy o’zini-o’zi rivojlantirish ijodiy mohiyatga ega, shuning uchun ham pedagogik mehnat sub’yekti sifatida talabaga borliqdagi o’zining imkoniyatlarini erkin tanlashni taqdim etuvchi o’quv jarayonini tashkil etish talab etiladi. O’quv fanlari integrasiyasi muammoli-qidiruv o’qitishni amalga oshirishga imkon beradi. Bo’lajak matematika o’qituvchisida kasbiy kompetentlikni shakllantirishda modulli-reyting tizimi samarali hisoblanadi va o’qitishni individuallashtirish va differensiallashtirish, kasbiy kompetentlikni shakllantirish va rivojlantirish yo’lidagi to’siqlarni bartaraf etishda talaba shaxsining ichki potensiallarini faollashtirish uchun pedagogik ko’makni ta’minlashga imkon beradi. Bundan tashqari talabaning mustaqil ishi ta’minlanadi. Ta’lim tizimini modernizatsiyalashning hozirgi bosqichi o’qituvchining kasbiy tayyorgarligi, uning pedagogik mahorati, kompetentligi, eridusiyasi, intellektualligi va umumiy pedagogik mahoratiga yuqori talablarni qo’ymoqda. Bu holatning yuzaga kelishi esa, respublika ta’lim tizimida insonparvarlik, shaxsga yo’naltirilgan o’qitish, kasbiy tayyorgarlikda kompetentli yondoshuv g’oyalariga o’tishdan kelib chiqmoqda. Ta’limda asosiy ustuvorlik ta’lim oluvchi shaxsi, shaxslararo munosabatlarni o’zgartirib, zamonaviy o’qitish va pedagogik texnologiyalarni qo’llagan holda jarayonni shunday boshqarish kerakki, ta’lim oluvchi nafaqat o’qitish ob’yekti, balki sub’yekti ham bo’lishiga asoslangan shaxsning shakllanishiga beriladi. Shu bois, bo’lajak o’qituvchining kasbiy va shaxsiy shakllanishiga yordam beruvchi pedagogik vositalarni aniqlash muhim ahamiyatga ega bo’lmoqda. Olingan bilimlar, texnika va texnologiyalarning tez eskirishi va yangilanishi o’qituvchi oldiga doimiy ravishda o’z malakasini oshirish, fan, texnika, madaniyat va ilg’or pedagogik tajribalarning zamonaviy yutuqlariga ega bo’lish masalasini qo’ymoqda. Amaliyotning ko’rsatishicha, o’quv reja va dasturlarni takomillashtirish har doim ham o’quv jarayonining samarasini oshirishga yordam beravermaydi. Real 21 amaliy faoliyat talablaridan ajralgan holda, o’quv jarayoniga rasmiy yondoshuv bo’lajak o’qituvchi kasbiy kompetentligining rivojlanishiga xalaqit beradi. I.G. Lipatnikovaning ta’kidlashicha, hozirgi zamon maktabi pedagogika oliy ta’lim muassasasidan paydo bo’lgan muammolarni hal etish yo’llarini tanqidiy baholash va topish, holatni tahlil qilish, o’z faoliyatini adeakvat o’zgartirish, axborot- kommunikatsiya texnologiyalari vositalarini qo’llash, axborotlarni topish, qo’llash va tanlashni bilishga qodir matematika o’qituvchisini kutmoqda[12] . Qayd etilgan muammolarni hal etish usullaridan biri sifatida bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy yo’nalganlikni oshirishni taklif etamiz. U quyidagilardan iborat: - talabalarning bo’lajak kasbiy faoliyatini anglash uchun sharoitlar yaratish; - bo’lajak kasbga muvaffaqiyatli ega bo’lish uchun zarur shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga alohida e’tibor berish; - har bir talabada mavjud kasbiy ahamiyatli sifatlarning rivojlanish darajasini aniqlash va individual ta’lim trayektoriyalarini qurish. Oliy ta’limning zamonaviy tizimda bitiruvchining ma’lumoti sifatining asosiy ko’rsatkichi uning kasbiy kompetentligidan iboratligi bilan tavsiflanadi. Psixologik lug’atlarda pedagogning kasbiy kompetentligi muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat, uning ahamiyati va uni amalga oshirishda qo’llaniladigan bilim va ko’nikmalar to’plami bilan aniq maxsus masalalarga munosabat sifatida ta’riflanadi. 22 5. Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot kommunikatsion ta’lim muhitida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari umumkasbiy kompetentligini shakllantirish metodikasi Bugungi kunda, biz, axborot makonida yashamoqdamiz va u ta’lim jarayoniga kuchli ta’sir ko’rsatmoqda. Shu bois ta’lim amaliyotiga «axborot makoni», «axborot-ta’lim makoni» kabi atamalar keng kirib kelmoqda. «Axborot makoni» tushunchasi o’z ichiga materialli (turli ko’rinishdagi axborot tashuvchilar, uzatish, saqlash qurilmalari va boshqalar) va modelli (axborot oqimi, axborot maydoni va boshqalar) ob’yektlarni oluvchi axborotning mavjudlik shakli sifatida aniqlash mumkin bo’lib, unga tuzilmaviylik va ko’lamlilik kabi xususiyatlar ham xos. Axborot-ta’lim makoni - bu axborot ta’limiy maqsadlar uchun foydalaniladigan makon. Axborot makonining maqsadi esa, axborot-ta’lim makoni maqsadiga nisbatan kengroq. U o’z ichiga o’z bo’sh vaqtini tashkil etish imkoniyati haqidagi axborot (shu jumladan, musiqiy dasturlar) ni, shuningdek, siyosat, madaniyat, iqtisodiyotda qarorlar qabul qilish sohasini (ba’zan inson o’zi uchun yetarli bo’lmagan axborotni ongli ravishda qidirish) va insonni uni o’rab turgan ijtimoiy-madaniy sharoitga yo’naltirishni (masalan, Internet tarmog’idagi yangiliklar saytlari yordamida) oladi. Axborot zaruriyatga qarab saqlash va uzatish mumkin bo’lgan, chop etilgan yoki elektron ko’rinishda taqdim etilgan ma’lumotlar, dalillar, izohlar, fikrlardan iborat. Inson uchun axborot - bu uning bilimi. Ta’limning asosiy maqsadi - kishilarning ta’lim olganlik va tarbiyalanganlik darajasini oshirish, ularda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, inson o’z imkoniyatlarini to’la namoyon qilishi uchun sharoit yaratish qobiliyati va katta hajmdagi bilimlarni o’zlashtirishi hisoblanadi. Shuning uchun ham ta’limni axborotlashtirish asosiy maqsadga erishishga imkon beradigan omillar bilan butun ta’lim tizimini rivojlantirishning zaruriy sharti bo’lib hisoblanadi. Bunga faqat axborotni taqdim etishning yanada samarali, yangi usullarini qo’llash imkoniyatini beruvchi, ommaviy auditoriyada o’qitishni individuallashtirish uchun keng imkoniyat yaratuvchi o’qitishning elektron vositalaridan foydalanish evaziga erishish mumkin. Ammo, ta’limga axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishni jadallashtirish yangi muammolar va ziddiyatlarni keltirib chiqarmoqda. Masalan, I.G. Zaxarova fan va texnologiyalarning zamonaviy darajasi bilan shartlashilgan ta’lim tizimi konservatizmi va mutaxassis tayyorgarlik darajasiga qo’yilgan talablar o’rtasidagi ziddiyatni qayd etgan . S.N. Pozdnyakov kompyuterli o’qitish muhiti bilan tanish bo’lgan ta’lim oluvchining motivatsiyasi va unga taqdim 23 etilayotgan o’qitish mazmuni va metodikasining an’anaviyligi o’rtasidagi ziddiyatni ta’kidlagan . V.P. Bespalko va S.N. Pozdnyakovlar kompyuter texnologiyasining pedagogik imkoniyatlari va ulardan ta’limda samarasiz foydalanish o’rtasidagi ziddiyatni tadqiq etgan. Yuqorida qayd etilganlar va ko’pgina boshqa tadqiqotlarda o’z aksini topgan asosiy xulosalar bir-biri bilan ustma-ust tushadi va u quyidagidan iborat: oliy ta’lim muassasasidagi muammolar va ziddiyatlarni hal etish uchun yangi axborot- ta’lim muhitini shakllantirish strategiyasini ishlab chiqish zarur[8]. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining butunlik talabi uning butun ta’lim jarayonini axborot bilan qo’llab-quvvatlash, ta’lim muassasasida uning normal kechishini ta’minlovchi funksiyalarini bajarish zaruriyati bilan bog’liq. Shu bilan birga butunlik talabi modullik talabi bilan birgalikda ishtirok etadi. Bajaradigan funksiyalariga mos holda quyidagi modullarni ajratish mumkin: o’quv jarayonini ilmiy-metodik ta’minlovchi, o’quv jarayonini pedagogik kuzatuv, ta’lim sifati monitoringi va boshqalar. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining sub’yektiv yo’nalganlik talabi uning o’quv jarayoni sub’yektlari (ta’lim oluvchilar, ularning ota-onalari, o’qituvchilar va boshqalar) ehtiyojini qondirish imkoniyatini aks ettiradi. Bunda muhit har bir sub’yekt undagi o’z qismidan foydalanadigan tartibda tuzilmalashtirilgan bo’lishi mumkin. Masalan, ota-onalar maktab, akademik litsey va kasb-hunar kolleji yoki oliy ta’lim muassasasida ro’y berayotgan voqealar haqida axborot oladi va shu bilan ta’lim muassasalari rahbarlari, butun ta’lim jarayoni sifati monitoringi natijalari va boshqalar haqidagi axborotni olmaydi. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitiga qo’yilgan ko’pdarajalilik talabi turli xil muhitni (aniq ta’lim muassasasi axborot-ta’lim muhiti, tuman, shahar, viloyat, respublika miqyosida ta’lim tizimining axborot-ta’lim muhitini) yaratish bilan bog’liq[16]. Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida axborot-kommunikatsion ta’lim muhitini yaratish jarayoni quyidagilarni o’z ichiga oladi: 1. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining maqsadi va ta’lim vazifalarini aniqlash. Ushbu bosqichda axborot-kommunikatsion ta’lim muhitidagi loyihalash maqsadi pedagogik tizim sifatida aniqlanadi. Bu bosqichdagi asosiy masala - oliy ta’lim muassasasida ta’lim muhitining barcha komponentlarini maksimal darajada jalb qilgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish usulini tanlashdani borat. Maqsadlarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1) ta’lim jarayonida axborot-kommunikatsiya ta’lim muhitidan foydalanishning ta’limiy maqsadi. U ta’lim oluvchi o’z mutaxassisiligi bo’yicha aniq bilim, ko’nikma va malakaga ega bo’lishini ko’zda tutadi; 2) axborot madaniyatini, ya’ni predmetli sohaga bog’liq 24 bo’lmagan holda axborotni olish va tahlil qilish usullari va metodlarini egallashga oid ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda rivojlantirishni ko’zda tutuvchi axborot-kommunikatsion ta’lim muhitidan foydalanishning axboriy maqsadi; 3) axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida foydalanishning shaxsiy- rejalashtiruvchi maqsadi. Unga individual, shuningdek, jamoaviy ishlashda mustaqil bilish faoliyati ko’nikmasi va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish, o’z-o’zini rivojlantirishga, o’z-o’zini anglashga qobiliyatlilik kiradi. 2. Oliy ta’lim muassasasida ta’limiy muhitning dastlabki holatini tahlil qilish. U o’z ichiga: oliy ta’lim muassasasining dasturiy-texnik, axborotli va shaxsiy imkoniyati tahlilini oladi. Oliy ta’lim muassasasining dasturiy-texnik holati tahlili - bu uning dasturiy- texnik bazasi holatini o’rganish bo’lib, o’z ichiga quyidagilarni oladi: o’qitishning texnik vositalari, kompyuter sinflari, Internet kafelari, kompyuter tarmoqlari, laboratoriya majmuasi (an’anaviy va virtual), umumiy va maxsus mazmundagi dasturiy ta’minot, fanlar bo’yicha elektron o’quv-uslubiy majmua, ularning holati, uni yangilash imkoniyati, fanlararo aloqadorlikning aks etishi. Axborotli holatning tahlili doirasida ta’limiy jarayonni axborot bilan to’ldirish ko’zda tutiladi, ya’ni an’anaviy, shuningdek turli xil saqlovchilarda fan mazmunini o’zida aks ettiruvchi elektron shakldagi axborot resurslari; fan bo’yicha qo’shimcha materiallar; boshqa axborot tizimlari va jahon axborot resurslariga, shuningdek, boshqa elektron kutubxonalarga murojaat qilish imkoniyati; testlar banki va boshqa nazorat-o’lchov materiallari va boshqalar. Shaxsiy potensial quyidagi ko’rsatkichlar bilan baholanadi: ta’lim jarayoni ishtirokchilarining, ya’ni ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchining axborot madaniyati; talabalar bilimining boshlang’ich darajasi; mustaqil ishlash ko’nikmasi. Talabalar tayyorgarligining dastlabki darajasi, ularning kompyuter texnikasi bilan ishlash ko’nikmasi, mustaqil va guruhda ishlash malakasi, ijodkorlikka moyilligi orqali aniqlanadi. 3. Pedagogik usullar, metodlar va texnologiyani, o’quv faoliyatini nazorat qilishning ko’rinishlari va shakllarini tanlash. Bu bosqichda pedagogik va axborot tizimining dastlabki holati tahlili asosida ta’lim jarayonini amalga oshirish uchun turli xil pedagogik usullar, metodlar va texnologiyalardan foydalanishning maqsadga muvofiqligi asoslanadi. 4. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitini axborot bilan to’ldirish. Bu bosqichda 1-3 bosqichlar asosida mazmunli-axborotli bazani to’ldirish amalga oshiriladi. 5. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining vazifalarini aniqlash. Bu bosqichda asosiy vazifalar aniqlanadi va o’qituvchining qaysi vazifalarini 25 avtomatlashtirish mumkinligi aniqlanadi. 6. Pedagogik model qurish. Avvalgi bosqichlarda axborot- kommunikatsion ta’lim muhiti uchun aniqlangan xususiyatlar asosida qaralayotgan sharoitda amaliyotga joriy etiladigan optimal pedagogik model ishlab chiqiladi. 7. Bashorat qilish va farazni qurish. Mumkin bo’lgan pedagogik vaziyatlar va qiyinchiliklar, ularni hal etish yo’llari aniqlanadi. Loyihalashda maqsadlardan kelib chiqqan holda mumkin bo’lgan natijalar haqidagi aniq tasavvurlar yig’ilishi lozim. 8. Amaliyotga joriy etish. Bu bosqich loyihalangan axborot- kommunikatsion ta’lim muhitini qurish va uni o’quv-jarayoniga joriy etish jarayonini o’z ichiga oladi[14]. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining pedagogik samaradorligini baholash. Bu bosqichda ta’lim jarayonining miqdoriy va sifatiy pedagogik tavsiflarini o’lchash ko’zda tutiladi. Axborot jamiyatining rivojlanish dinamikasi aniq dasturiy vositalarni o’rganishni emas, balki bo’lajak matematika o’qituvchilari tomonidan axborot- kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish istiqbollari va imkoniyatlari, ularni qo’llashning psixologik-didaktik asoslarini o’zlashtirishni talab qiladi. Bu bo’lajak matematika o’qituvchisini kasbiy tayyorlashda aniq fanlar sohasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo’llash hamda nafaqat fan bo’yicha mustahkam bilimlar va ko’nikmalarni shakllantirish, balki bitiruvchilarning kelajakda fan o’qituvchisi sifatida o’zining pedagogik faoliyati davomida yuzaga keladigan tipik masala va muammolarni bilimlar hamda kasbiy tajribalarni qo’llab hal etishga imkon beruvchi sifatlarning rivojlanishiga yordam berishini talab etadi. 26 XULOSA Bugungi kunda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablarini amalga oshirish jarayonida yuqori malakali pedagog kadrlarni tayyorlash muhim muammo sifatida kun tartibiga qo’yilmoqda. Shunday ekan, ushbu talablardan kelib chiqqan holda bilimdon, mustaqil fikrlovchi, ijodiy izlanuvchi, yuqori malakali, madaniyatli, turli soha egalarini tayyorlash dolzarb muammolardan hisoblanadi. Milliy dasturda e’tirof etilgan yangicha modeldagi shaxsni kamol toptirish, uning chuqur bilimlar sohibi bo’lib yetishishi, barkamolligini kafolatlovchi shart-sharoitlar orasida o’qituvchi kasbiy kompetentligini ta’lim va tarbiya jarayonlariga tatbiq etishda psixologiyaning o’z uslub va qoidalari yetarli bo’lmaganday. Shunga ko’ra yosh avlod ta’lim olish davrlaridagi rivojlanish tendensiyalaridan tortib, yangicha o’qitish texnologiyalarini ta’lim oluvchi tomonidan o’zlashtirilishi va undagi aqliy hamda intellektual qobiliyatlarga nechog’lik ta’sir ko’rsatayotganligini o’rganish hamda psixologiyadagi metodlarni didaktik metodlar bilan uyg’unlashtirishni taqozo etadi. Buning uchun bo’lajak o’qituvchidan kompetentlik, ayniqsa, turli xil sharoitlarda ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchi psixologiyasini to’g’ri baholay olish bilan bog’liq ijtimoiy- psixologik kompetentlikning yuqori darajada bo’lishi talab qilinadi. Kompetentlik - bu ko’pgina ijtimoiy sohalarga va ijtimoiy yo’nalishlarga tegishli bo’lgan muammoli vazifalarning bajarilishidagi o’zlashtirilgan usullar, hayotiy muammolarning hal etilishidagi shaxsning butun tajribasidir. Kompetentlikni insonning faoliyatga jalb etilganlik darajasi sifatida belgilash mumkin. Shu sababli, ta’lim beruvchi pedagogik faoliyatining samarasi, ko’p jihatdan unda kasbiy kompetentlikning tarkib topganligi bilan tavsiflanadi. Muvaffaqiyatli faoliyat olib borish uchun har bir ta’lim beruvchi kasbiy kompetentlikka ega bo’lishi zarur. Hozirgi ta’lim sohasida katta o’zgarishlar bo’layotgan bir davrda ta’lim oluvchilar psixologiyasini teran o’rganish bilan birga, o’qituvchi o’z faoliyatiga psixologik yondoshuvi va bugungi kun talablaridan kelib chiqqan holda motivatsion ta’sir ko’rsatishi lozim. Shaxsga ta’lim va tarbiya berishda nafaqat ta’lim oluvchiga ta’limning yo’naltirilishi, balki o’qituvchining pedagogik faoliyatga psixologik tayyorligi muhimdir. Bunday hollarda o’qituvchining kasbiy kompetentlik darajasiga alohida e’tibor qaratishni talab etadi. Ta’lim tizimida kompetentli yondoshuv ta’lim islohatlarining konseptual asoslari sifatida qabul qilinishi, ta’lim tizimiga kompetentli yondoshuvning joriy etilishi ta’lim maqsadi, mazmuni, o’qitish shakli, o’qitish usullari, pedagogik va axborot texnologiyalari, nazorat usullarini hamda ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi rolida jiddiy o’zgarishlarni amalga oshirishni talab etadi. O’qituvchining kasbiy kompetentligini tarkib toptirish uchun pedagogik oliy ta’limda tub o’zgarishlarni amalga oshirish kerak. Oliy ta’lim Davlat ta’lim standarti, o’quv dasturi va darsliklarni takomillashtirish yo’nalishida muayyan ishlar olib borilayotgan bir paytda, mavjud an’anaviy mazmundan voz kechish qiyin kechsa-da, ta’lim mazmunini yanada aniqlashtirish lozim bo’ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ O zbekiston ʻ Respublikasi Qonunlari 1. O zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati to g risida»gi ʻ ʻ ʻ Qonuni 25.04.1996 y. O zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Axborotnomasi ʻ 1996 y. 5-6-son. O zbekiston ʻ Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari 1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining «O zbekiston Respublikasida tashqi ʻ ʻ savdo faoliyatini yanada erkinlashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi farmoni ʻ ʻ 26.09.2003 y. O zbekiston ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlari 1. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Tashqi savdo faoliyatini ʻ tartibga solishni takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qarori. 2001 y. ʻ ʻ Prezident asarlari 1. Mirziyoev Sh. M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga ʻ Murojaatnomasi. 28.12.2018//O zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy ʻ veb-sayti. Ilmiy asarlar, Monografiyalar, risolalar 1. Обид Каримий « Тригонометриядан мисол ва масалалар ечиш »,- У .: Тошкент , 1972 й . 24-46 бетлар . 2. A.U.Abduhamidov, H.A.Nasimov va boshqalar, ”Algebra va matematik analiz asoslari II qism”,- O’.: Toshkent, 2008 y. 35-52 betlar. 3. I.Isroilov, Z.Pashayev, ”Geometriya I qism”,- O’.: Toshkent, 2010 y. 84- 126 betlar. 4. B.Haydarov, E.Sariqov, A.Qo’chqorov, ”Geometriya I qism”,- O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. :Toshkent, 2014 y. 52-76 betlar. 5. Т . Р . Тулагонов , « Учбурчак геометрияси », T. : Укитувчи , 1997 й . 82-85 бетлар . 6. A. В . Погорелов , « Геометрия »-T. : Укитувчи , 1992 й .109-188 бетлар . 7. M.Ortiqov, “ Elementar geometriya”, T. :Niso Poligraf, 2014 y. 205-222 betlar 8. Обид Каримий , « Планиметриядан масалалар ечиш », У . :To шкент , 1965 й . 81-96 бетлар. 9. Abulkosimov X,. O zbekistondaʻ iqtisodiy isloxotlar. -T.: Akademiya, 2008. 10. Tuxliev N., Xakberdiev E., Ermamatov Sh., Xolmatov N. O zbekiston ʻ iktisodiyoti asoslari. T.: «O zME», ʻ 2006.-396 b. Internet saytlari 1. https://president.uz 2. www.pedagog.uz 3. www.uzedu.uz 4. www.ziyonet.uz 5. www.wikipedia.org 6. www.math.ru

.

Купить