Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi - Алгебра - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	245.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Алгебра

Продавец

Mohigul Xolyigitova

Дата регистрации 25 Октябрь 2024

7 Продаж

Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi

Купить

Oliy ta'lim, fan va innovasiyalar vazirligi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
Sirtqi bo`lim
Matematika va Informatika yo`nalishi
“Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim” kafedrasi
KURS ISHI
MAVZU: Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish
samaradorligi oshirish metodikasi
Bajardi: Matematika va
Informatikayo`nalishi 4-kurs
S0603-21 guruh talabasi
Sarimsakova Shoxista
Kurs ishi rahbari: Jumanov Jaloliddin
Jizzax- 2025
1

MUNDARIJA
KIRISH
1. Kompetensiya va kompetentlik, kompetentli yondoshuvning asosiy
komponentalari sifatida
2. Bo’lajak o’qituvchida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning pedagogik
jihatlari va xususiyatlari
3. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni va
tuzilmasi
4. Matematika o’qitish nazariyasi va metodikasi kursida kasbiy kompetentlikni
shakllantirish
5. Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida
kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari umumkasbiy
kompetentligini shakllantirish metodikasi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
2

KIRISH
Mamlakatimizda matematikani rivojlantirish ustuvor yo’nalishlaridan
biri sifatida belgilandi. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning 2020-yil 7-maydagi
“Matematika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni
rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida”gi qarorini qabul qildi.
Prezidentimiz ta’biricha “ Matematika hamma fanlarga asos. Bu fanni yaxshi
bilgan bola aqlli, keng tafakkurli bo’lib o’sadi, istalgan sohada
muvaffaqiyatli ishlab ketadi”[3].
Mamlakatimizning ta’lim tizimida olib borilayotgan keng qamrovli islohatlar
ilg’or xorijiy ta’lim tajribasini o’rganish, tahlil etish hamda ta’lim muassasalari
sharoitlariga moslashtirishning ijtimoiy-pedagogik va didaktik xususiyatlarini
ishlab chiqishni taqozo etadi. Hozirgi jamiyatni taraqqiy ettirish bosqichida
«bilimli» ta’lim yondoshuvidan kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim tizimiga
o’tish hamda bitiruvchilarda egallanishi ko’zda tutilayotgan kasbga doir shaxsiy
xususiyatlarni shakllantirish dolzarb pedagogik muammolardan biri sifatida
qaralmoqda[2].
«Kompetentli» yondoshuvga asoslangan ta’lim tizimida ta’lim beruvchi va
ta’lim oluvchining roli ham o’zgaradi. Chunki, «bilimli» yondoshuvda ta’lim
beruvchi faol va asosiy ishtirokchi bo’lsa, ta’lim oluvchi esa, sust qabul qiluvchi
sifatida ishtirok etadi. «Kompetentli» yondoshuvda ta’lim oluvchi faol
ishtirokchiga aylanadi, chunki uning ta’lim olish faoliyati ko’proq mustaqil-
individual topshiriqlarni bajarish va uning natijasini himoya qilishga, kreativ
amaliy mashg’ulotlarda doimiy ravishda savollarga javob berish va individual
tadqiqot ishlarini olib borishga qaratilgan bo’ladi.
«Bilimli» ta’lim yondoshuvida me’yoriy-huquqiy asoslar sifatida Davlat
ta’lim standartlari, o’quv va ishchi rejalari, fanlarning o’quv metodik majmualari
olinsa, kompetentli yondoshuvda bular qatoriga ta’lim oluvchining kompetentli
shaxs modeli qo’shiladi. Ta’lim oluvchining kompetentli shaxs modelida Davlat
ta’lim standartidan kelib chiqqan holda ta’lim oluvchida shakllanishi lozim
bo’lgan kompetentlikning turli jihatlarining tavsifi keltiriladi.
3

«
Bilimli» yondoshuvning maqsad va mazmuni, ta’lim shakli, pedagogik va
axborot texnologiyalari ta’lim oluvchiga bilim, malaka va ko’nikmalarni yetkazib
berish hamda ularning o’zlashtirilganligini nazorat qilishga qaratilgan bo’lib,
bular hozirgi jadal sur’atlarda rivojlanayotgan ta’lim tizimining asosiy
kamchiliklari sifatida e’tirof etilmoqda.
Ta’limda yangi tadqiqot yo’nalishi bo’lgan kompetentli yondoshuvning paydo
bo’lishi hamda xorijiy pedagogik va metodik manbalarda «kompetentlik» va
«kompetensiya» toifalarining paydo bo’lishi natijasida ular 1960 yillarning oxiri
1970 yillarning boshlaridan boshlab oliy ta’lim muassasalarida ta’lim
oluvchilarning kasbiy tayyorgarligi nazariyasi va amaliyotiga keng kirib bordi.
Kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim (competence-based education - CBE)
amerikalik tilshunos N.Xomskiy (1965 yil, Massachutes universiteti) tomonidan
taklif etilgan «kompetensiya» atamasining umumiy ma’nosida shakllanadi.
Yevropa Kengashi dasturi bo’yicha Bern shahrida bo’lib o’tgan simpoziumda
(1996 yil) «kompetensiya» tushunchasi «o’quv»,«kompetentlik», «qobiliyat»,
«mahorat» singari tushunchalar qatoriga kiritilganligi ta’kidlandi. Yevropa
davlatlarining ta’lim vazirlari Boloniya deklarasiyasida (1999 yil) ta’lim
islohatlarining konseptual asoslari sifatida kompetentli yondoshuvni belgilashdi.
Kurs ishining dolzarbligi : O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim
to’g’risida» gi Qonunida: «Tegishli ma’lumoti, kasbiy tayyorgarligi, boy va
yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo’lgan shaxslargina pedagogik faoliyat bilan
shug’ullanish huquqiga ega» - deb ta’kidlangan. Ushbu hujjat talablarini bajarish
uchun bo’lajak o’qituvchilarda, shu jumladan bo’lajak matematika
o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikni shakllantirish va rivojlantirish dolzarb
masala hisoblanadi.
Kompetentlikka yo’naltirilgan ta’lim tizimi tashkiliy, texnologik va
metodologik o’zgarishlar qatorida juda katta hajmdagi didaktik ijodiy dars
ishlanmalarining ta`lim beruvchi tomonidan yaratilishi va ilg`or
texnologiyalarning keng o’zlashtirilishi, uzluksiz ta’limda fanning ishlab
4

chiqarish bilan integrasiyalashuvi, ta’lim oluvchilarning qobiliyatlari va
imkoniyatlariga mos ravishda ta’limga tabaqalashtirilgan yondoshuvning joriy
etilishi hamda ta’lim berishning ilg’or pedagogik va axborot texnologiyalari
hamda zamonaviy o’quv-uslubiy majmualarning yaratilishi pedagogik
jarayonlarni tashkil etish va boshqarish tizimini takomillashtirishda ta’lim
beruvchilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish va rivojlantirish dolzarb
masala hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: Bo`lajak matematika o`qituvchilari kasbiy
tayyorgarlik jarayonlarida matematik kompetentligini rivojlantirish.
Kurs ishining vazifalari:
Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi:
-Bo’lajak matematika o’qituvchilarining kasbiy kompetentligini
rivojlantirishning nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqish
-Ta’lim beruvchining pedagogik jarayonlarni tashkil etish va boshqarish;
-Bo`lajak matematika o`qituvchilarida kasbga doir bilim, ko`nikma va
malakalarini qobiliyat va imkoniyatlaridan foydalanib ta`il va tarbiya
jarayonlarini tashkil etish;
-Mavzuni yoritishga yordam beruvchi pedagogik texnologiyalarni o’rganib
chiqish;
-Mavzuni tahlil qilish;
-Bo’lajak matematika o’qituvchilarining kasbiy tayyorgarlik jarayonlarini
rivojlantirishning innovatsion usullaridan foydalanish;
Ushbu kurs ishi ana shunday muammolarga bag’ishlangan bo’lib unda
bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikni axborot
kommunikatsion ta’lim muhitida shakllantirishning didaktik asoslari yoritilgan.
5

1. Kompetensiya va kompetentlik, kompetentli yondoshuvning asosiy
komponentlari sifatida
Ta’lim sifatini oshirish - bu bugungi kunda butun jahon hamjamiyatidagi eng
dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Uni hal etish uchun esa, ta’lim
mazmunini modernizatsiyalash, ta’lim jarayoni texnologiyalarini va so’zsiz
ta’limning yakuniy maqsadini qayta ko’rib chiqish talab etiladi.
Ta’limni jamiyat madaniyatini o’zlashtirish asosida ta’lim oluvchilarda
faoliyatning turli sohalarida shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan
muammolarni mustaqil hal etish qobiliyatini rivojlantirishning maxsus tashkil
etilgan jarayoni sifatida qarash mumkin. Ta’lim maqsadini bunday tushunish esa,
o’z navbatida kompetentli yondoshuvni ro’yobga chiqarish uchun asos yaratadi.
Ta’limda kompetentli yondoshuv - bu Vatanimiz pedagogikasi uchun
nisbatan yangi hodisa. Uning rivoji shu bilan bog’liqki, mustaqil
Respublikamizda ta’limni modernizatsiyalashning zamonaviy bosqichida eng
avvalo uning maqsadi tubdan o’zgaradi.
«Kompetentlik» va «kompetensiya» ta’limda kompetentli yondoshuvning
asosiy tushunchalaridir. Manbalar tahlili esa, ularning ilmiy adabiyotlarda bir
qiymatli ta’rifga ega bo’lmagan murakkab, ko’pkomponentli va fanlararo
tushunchalar ekanligini ko’rsatadi[14,16]. Tadqiqotchilar fikricha ular hajmi,
turkumi, semantikasi va mantiqiy tuzilmasi bo’yicha farqlanib, kompetentli shaxs
tavsifi (xususiyatlari, odatlari va boshqalar) sifatida qaralishi mumkin.
Kompetentli shaxs tavsifi (xususiyat, shaxs sifati, uning komponenti), shaxs
tuzilmasida yaxlit ta’lim, shaxs xususiyatlari tizimi, bilim, ko’nikma va
malakalarni egallash natijasida yuzaga keluvchi holatlar (tayyorgarlik,
yo’naltirilganlik va boshqalar) sifatida ifodalanishi mumkin, ko’pincha esa,
kompetentli bilim va tajriba bilan tenglashtiriladi.
G.K. Selevko kompetensiyani atrof-muhitni o’zgartirish bo’yicha maqsadni
qo’yish va unga erishishga imkon beradigan bilim, ko’nikma va malakalar
majmuasi shakli sifatida tushungan. Kompetentlik - bu shaxsning ta’lim olishi va
ijtimoiylashuvi jarayonida egallagan hamda faoliyatda mustaqil va
muvaffaqiyatli ishtirokiga yo’naltirilgan bilim va tajribalariga asoslangan, uning
faoliyatidagi umumiy qobiliyat va tayyorgarligida namoyon bo’ladigan
integrallashgan sifat[7].
6

Ilmiy-metodik adabiyotlarda kompetensiyaning quyidagi an’anaviy tasniflari
qayd etilgan:
- javobgarlikni o’z zimmasiga olish, hamkorlikda qaror qabul qilishda
ishtirok etish qobiliyatiga bog’liq siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar;
- madaniyati, tili va dinidan qat’iy nazar boshqa insonlar bilan yashashga,
ularni tushunishga, ularga yordam berishga va o’zaro kelishmoqchiliklarni
bartaraf etishga yo’naltirilgan, jamiyat hayotida uchraydigan kompetensiyalar;
- kasbiy faoliyatda va jamiyat hayotida muhim bo’lgan yozma va og’zaki
muloqotga egalikni aniqlovchi kompetensiyalar;
- axborot jamiyatining paydo bo’lishi bilan bog’liq bo’lgan
kompetensiyalar (yangi texnologiyalarga ega bo’lish va ularning afzallik va
kamchiliklarini aniqlash).
Ular o’zaro bir-birini to’ldiruvchi va bir-biriga bog’liq bo’lgan tushunchalar.
Kompetensiyaga ega bo’lmagan kompetentli shaxs uni ijtimoiy ahamiyatli
jihatlarda to’laqonli amalga oshira olmaydi.
Bu fikrni kompetensiyani insonda mavjud bo’lgan narsalar to’plami,
kompetentlikni esa, shaxs ega bo’lishi kerak bo’lgan narsalar to’plami sifatida
tavsiflovchi A.S. Belkin tomonidan berilgan ta’rifda ham uchratish mumkin.
Xorijiy so’zlar lug’atida «kompetentlik» tushunchasi biror shaxs yoki
muassasaning vakolati va huquqlari majmuasi yoki biror bir insonga tegishli
ishlar, savollar majmuasi sifatida ta’riflangan. Fransuzcha «competent» so’zi
kompetentli, vakolatli sifatida tarjima qilinadi. Shu bilan birga u yuridik
ahamiyatga ham ega. Ingliz tilida «competence» atamasida shaxsning sifati
ma’nosi mavjud: kompetentlik - qobiliyat sifatida keltirilgan .
Kompetensiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
- bitiruvchining tayyorgarligi, «mutaxassislashtirilgan» ligi, faoliyat usullari
va vositalariga haqiqiy egaligi, qo’yilgan masalalarni hal eta olishligi bilan
ifodalanuvchi ta’lim natijasi;
- atrof-muhitni shakllantirib maqsadni qo’yish va unga erishish imkonini
beruvchi bilim, ko’nikma va malakalarning mosligi.
O’zbek tilidagi «-lik» qo’shimchasi ma’lum sifatga egalik darajasini bildiradi.
Shuning uchun «kompetentlik» atamasi ma’lum sifatlar va ularga egalik
darajasini belgilash uchun qo’llaniladi. Kompetentlik - deganda ko’pincha
shaxsning faoliyat yuritishga umumiy qobiliyati va uning kasbiy tayyorgarligida
namoyon bo’luvchi ta’lim jarayonida o’zlashtirilgan bilim va tajribalarga
asoslangan integrallashgan sifatlari tushuniladi[9,19].
Demak, kompetensiya va kompetentlik tushunchalari bilim, malaka va
ko’nikma tushunchalaridan kengroq, chunki ular shaxsning yo’naltirilganligi,
7

muammolarni his qila olishi, sinchkovlikni namoyon qila olishi, egiluvchan
fikrlashga ega bo’lishi kabi sifatlarni o’z ichiga oladi.
Kompetentlik - deganda insonning kompetensiya va faoliyat predmetiga
shaxsiy munosabatidan iborat mos kompetensiyaga egaligi ham tushuniladi.
N.A. Muslimov kompetentlikni quyidagicha ta’riflagan: «kompetentlik bu
talabaning shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega kasbiy faoliyatining amalga
oshirilishi uchun zarur bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalarning egallanishi
hamda ularni kasbiy faoliyatda qo’llay olishi bilan ifodalanadi».
A.X. Mahmudov esa, kompetentlikka quyidagicha ta’rif bergan:
«kompetentlik bu doimo o’zgarib borayotgan sharoitlarda yoki mutaxasisning
kasbiy faoliyatini samarali olib borishga imkon beruvchi shaxsga xos
integrallashgan sifatlardir»[9] .
«Kompetentlik» va «kompetensiya» atamalari sinonim tushunchalar bo’lib,
bu tushunchalar O’zbekiston pedagogikasida yangi hisoblanadi. Shuning uchun
ularning turli xil talqinlari mavjud. Oliy ta’limning Davlat ta’lim standartida
kompetensiya va kompetentlik tushunchalariga quyidagicha ta’riflar berilgan:
kompetensiya - bilim, malaka va shaxsiy sifatlarni ma’lum sohada
muvaffaqiyatli faoliyat uchun qo’llay olish;
kompetentlik - shaxsning muayyan ta’lim yo’nalishi yoki mutaxassisligi
bo’yicha olgan bilim, malaka va ko’nikmalari hamda shakllangan shaxsiy
hislatlarini mehnat faoliyatida muvaffaqiyatli qo’llay olish qobiliyatidir.
Demak, kompetentlik bu aniq faoliyatni amalga oshirish uchun bilim va
tajribalarga ega bo’lgan shaxs tavsifi bo’lib, u ta’lim oluvchi tomonidan alohida
bilim va ko’nikmalarni emas, balki har bir mustaqil yo’nalish bo’yicha
integrallashgan bilimlar va sifatlarning o’zlashtirilishini nazarda tutadi.
Oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarining kasbiy tayyorgarligi darajasiga
qo’yiladigan talablar nuqtai nazaridan kompetentlik bo’lajak mutaxassisning
muayyan vaziyatlarda bilim, malaka va faoliyat metodlari majmuasini
maqsadga muvofiq qo’llash qobiliyatini anglatadi.
Bulardan ko’rinib turibdiki, pedagogik faoliyat nuqtai nazaridan
kompentensiya - bu bilim va vaziyat orasidagi aloqani o’rnatish imkoniyati yoki
keng ma’noda muammoni hal etish uchun zarur bo’lgan jarayonini (harakat va
bilim) ko’rsatish, topish qobiliyatidir.
Kompetensiyalar tayanch va asosiy kompetensiyalarga bo’linadi. Tayanch
komepetensiya - bu o’z tavsifi va qo’llanilish darajasi bo’yicha ommaviy, asosiy
kompetensiya esa, o’z tavsifi va qo’llanish darajasi bo’yicha qaralayotgan
mutaxassislikka mos keluvchi kompetensiyadir. Uni kasbiy kompetensiya deb
ham atash mumkin.
8

Tayanch kompetentlik oliy pedagogik ta’limning har bir bosqichi uchun
ta’lim bloklari va o’quv fanlari darajasida aniqlanadi. Tayanch kompetentlik
tartibini belgilashda kasbiy pedagogik ta’limning asosiy maqsadlariga muvofiq
ijtimoiy va shaxsiy tajribaning mohiyati, ijtimoiy jamiyatda kasbiy faoliyatni
tashkil etish jarayonida hayotiy ko’nikmalarni egallashga imkon beruvchi asosiy
turlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu nuqtai nazardan ular quyidagi
kompetentlik turlariga bo’linadi:
1. Yaxlit-mazmunli kompetentlik. Bu talabaning qadriyatli yo’nalishlari
bilan bog’liq, uning ijtimoiy borliqni his eta bilishi va tushunish qobiliyati,
mustaqil hayot yo’lini topa olishi, o’zining ijtimoiy jamiyatdagi roli va o’rnini
anglab yetishi, harakatlarni tashkil etishda aniq maqsadni belgilash hamda qaror
qabul qilish malakasi, dunyoqarashi bilan bog’liq kompetentlik, u talaba uchun
o’quv va boshqa vaziyatlarda o’zini aniqlash mexanizmini ta’minlaydi.
Talabaning individual ta’lim yo’nalishi va uning hayotiy faoliyatining umumiy
dasturi ana shu kompetentlikka bog’liq.
2. Ijtimoiy-madaniy kompetentlik. Talaba chuqur o’zlashtirishining zarur
bo’lgan bilim va faoliyat tajribasi doirasi, milliy va umuminsoniy madaniyatlar
xususiyatlari, inson va insoniyat hayotining ma’naviy-axloqiy asoslari, oilaviy va
ijtimoiy an’analarning madaniy asoslari, inson hayotida fan va dinning roli,
ularning moddiy borliqqa ta’siri, turmush va dam olish borasidagi bilimlar,
masalan, bo’sh vaqtni samarali tashkil etish usullarini bilishidan iborat.
3. O’quv-bilish kompetentligi. Bu talabaning o’rganilayotgan aniq
ob’yektlar bilan bog’liq mantiqiy, metodologik va ijtimoiy faoliyati
elementlaridan iborat bo’lgan mustaqil fikrlash kompetentliklarining to’plami
bo’lib, unga maqsadni ko’ra bilish, faoliyatni rejalashtirish, uning mazmunini
tahlil qilish, refleksiya, faoliyatga shaxsiy baho berish borasidagi bilim va
malakalari kiradi. O’rganilayotgan ob’yektlarga nisbatan talabalar kreativ
ko’nikmalar, ya’ni bilimlarni bevosita borliqdan olish, nostandart vaziyatlarda
muammoni hal etishning harakat usullari va evristik metodlarini egallaydi.
4. Axborot olish kompetentligi. Audio-video ko’rsatuv vositalari va
axborot texnologiyalari yordamida mustaqil izlanish, tahlil qilish va zarur
axborotlarni tanlab olish, ularni tahlil etish, o’zgartirish, saqlash va uzatish
mahorati shakllantiriladi. Ushbu kompetentlik talabaning o’quv fanlari asoslarini
muhim axborotlar asosida o’zlashtirishinita’minlaydi.
5. Kommunikativ kompetentlik. Ta’lim oluvchilar bilan o’zaro
munosabatlar, ularning usullari, muloqot jarayonida ustuvor o’rin tutuvchi tilni
o’zlashtirish, guruhlarda ishlash ko’nikmalari, jamoada turli xil ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish va o’tkazishni bilishni o’z ichiga oladi.
6. Ijtimoiy-faoliyatli kompetentlik fuqarolik (fuqaro, kuzatuvchi,
9

saylovchi, vakil vazifasini bajaruvchi), ijtimoiy-mehnat sohasi (iste’molchi,
xaridor, mijoz, ishlab chiqaruvchi huquqlari), oilaviy munosabatlar va
majburiyatlar, iqtisod va huquq masalalari, kasbiy, shuningdek, shaxsiy mavqeini
aniqlash borasidagi bilim va tajribalarni egallash (xususan, mehnat bozoridagi
mavjud vaziyatni tahlil qilish, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlarni ko’zlab harakat
qilish mahorati, mehnat hamda fuqarolik munosabatlarining odobini bilish) ni
anglatadi.
7. Shaxsning o’z-o’zini takomillashtirish kompetentligi ma’naviy,
motivatsion, intellektual va amaliy jihatdan o’z-o’zini rivojlantirish, irodaviy va
hissiy jihatdan o’z-o’zini boshqara olishga qaratilgan. Talaba shaxsiy manfaatlari
va imkoniyatlariga ko’ra faoliyat usullarini egallaydi, bu unga o’zida zamonaviy
mutaxassisga xos bo’lgan shaxsiy va kasbiy sifatlarini rivojlantirish, tafakkurini,
madaniyati va xulqini shakllantirishga yordam beradi.
Kompetentlik tushunchasi nafaqat aniq bilim va ko’nikmalar, balki aniq
strategiya, mos emotsiya va munosabat, xuddi shuningdek, butun bir tizimni
boshqarish mexanizmi mavjud ekanligi talab etiladigan murakkab amaliy
masalalarni hal etish bilan bog’liq. U o’z ichiga nafaqat kognitiv tashkil
etuvchini, balki qadriyatli yo’nalganlikning motivatsion, etik, ijtimoiy va ahloqiy
tizimlarini ham oladi[12].
Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida talabalarni o’qitish jarayonida
kutilayotgan natija umummadaniy, umumkasbiy va kasbiy kompetensiyalar orqali
taqdim etilgan asosiy ta’lim dasturlarini o’zlashtirishga qo’yilgan talablar
ko’rinishida shakllantirilgan. Davlat ta’lim standartlarida bo’lajak
o’qituvchining profilli (mutaxassislik) kompetensiyasi ham aniqlangan bo’lib, u
o’qituvchining kasbiy kompetentligining muhim tashkil etuvchisi hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda u juda kam o’rganilgan muammolardan biridir. Ana shunday
masalalardan biri bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetensiyalarni
shakllantirishga kompetentli yondoshuvni aniqlash va Davlat ta’lim
standartlarining asosiy qoidalariga mos holda uning tuzilmaviy modelini ishlab
chiqishdan iborat. Bo’lajak matematika o’qituvchisining kasbiy kompetentligini
aniqlash uchun ushbu tushunchani o’rganishga bag’ishlangan ba’zi bir
tadqiqotlarga e’tiborni qaratamiz. Kasbiy kompetensiya pedagogik muammo
sifatida o’rganilgan tadqiqotlarda asosan, o’qituvchining xususiyatlari tahlil
qilingan.
V.A. Adolf kasbiy kompetentlikni quyidagicha aniqlagan: kasbiy
kompetentlik - bu mahsuldor pedagogik faoliyatga nazariy, metodologik,
predmetli, psixologo-pedagogik va texnologik tayyorgarlikni o’z ichiga olgan
umumlashgan shaxsiy ta’limdir. U o’qituvchining kasbiy kompetentligi
10

tuzilmasida predmetli, metodik, metodologik, psixologo-pedagogik tashkil
etuvchilarni ajratgan. Uning fikridan kelib chiqqan holda shuni ta’kidlash
mumkinki, to’laqonli kasbiy kompetentlik faqatgina harakatchan va yangilikka
intiluvchi o’qituvchidagina namoyon bo’lar ekan. V.A. Adolf kompetensiyani
ob’yektiv sharoit, ya’ni bo’lajak o’qituvchining huquqi, burchi va javobgarligi
sifatida talqin etgan. Matematik kompetensiya bo’lajak matematika o’qituvchisi
uchun kasbiy kompetensiyaning tashkil etuvchisi sifatida predmetli kompetensiya
bo’lib hisoblanadi.
V.I. Baydenko «kasbiy kompetentlik» tushunchasini quyidagicha tavsiflagan:
- o’z mutaxassisligi bo’yicha faoliyat yuritish uchun zarur bo’ladigan
bilim, ko’nikma, malaka va qobiliyatlarga, kasbiy muammolarni qisman hal
etishda bir vaqtda avtonomlik va egiluvchanlik xususiyatlariga ega bo’lish;
- kasbiy shaxslararo muhitda hamkasblar bilan hamkorliknirivojlantirish;
- faoliyat mezoni (sifat o’lchovi), qo’llash sohasi, talab etiladigan
bilimlarni o’z ichiga olgan standartlarni loyihalash tuzilmasi;
- ish beruvchi talablariga ko’ra kasbiy faoliyatni samarali amalga
oshirish imkonini beruvchi qobiliyatlardan samarali foydalanish;
- insonga hozirgi zamon mehnat muhitida ish faoliyatini muvaffaqiyatli
bajarish imkonini beruvchi bilimlar, xususiyatlar va ko’nikmalarning
integrallashgan birlashuvi.
Yuqorida keltirilganlarni umumlashtirgan holda V.I. Baydenko kasbiy
kompetentlikni faoliyat talablariga mos ravishda harakat qilishga, masala va
muammolarni mustaqil hal etishga, shu bilan birga o’z faoliyati natijalari, ya’ni
mos ko’nikmalar, texnik usullarni baholay olishga tayyorligi va qobiliyati sifatida
tushunadi[5,14].
Kasbiy kompetentlikka berilgan barcha ta’riflar o’zida ijodkorlikni ifodalaydi.
Pedagog ijodkorligi o’z predmeti va unga mos fan sohasida bilimlarga, ta’lim va
tarbiya metodikasini egallagan bo’lishga, psixologiyada sinchiklab tekshirib
ko’rish ko’nikmasiga asoslanadi. Ijodkorlik uchun quyidagilar muhim bo’lib
hisoblanadi: pedagogik masalalarning ko’p xilligi va ularni hal etishning
variativligini tushunish, o’z mahoratining darajasi va tavsifini hamda uni
rivojlantirish mumkinligini tushunish, uni takomillashtirish hohishi, yangi
yechimlar zarurligini tushunishi va unga psixik tayyorgarlik hamda uni amalga
oshirishga ishonch.
Barcha katta yoshdagi kishilar kabi pedagogda ham psixika rivojlanishi uning
faol kasbiy va ijtimoiy faoliyati bilan bog’liq holda davom etadi.
Kompetensiya bilim, ko’nikma va malakalarni rad etmaydi, balki ulardan
tubdan farq qiladi. Bilimlardan farqi shundan iboratki, ular faoliyat haqidagi
ma’lumotlar sifatida emas, balki faoliyat ko’rinishi sifatida mavjud bo’ladi.
11

Ko’nikmalardan shu bilan farq qiladiki, ular turli ko’rinishdagi masalalarni
yechishda qo’llanilishi mumkin. Malakalardan farqi shundaki, u anglangan, lekin
avtomatlashmagan. Bu esa, insonga nafaqat odatiy, balki yangi nostandart holatda
ham harakat qilish imkonini beradi.
Funksional-genetik yondoshuv qobiliyatni u yoki bu psixik jarayonni amalga
oshiruvchi funksional tizimlarning samaradorlik tavsifi sifatida talqin etadi.
Bunday holda shaxs tuzilmasidagi kognitiv, motivatsion va xulqiy
komponentlarning birligini aks ettiruvchi «kompetentlik» va «kompetensiya»
tushunchalari qobiliyatlar sifatida qaralishi mumkin.
Differensial yondoshuvga ko’ra, qobiliyat bilim, ko’nikma va malakalarga
keltirilmaydigan, ammo faoliyatning yangi usullari va yo’llari bilan tezkor va
oson o’qitishga xizmat qiluvchi faoliyat bajarish samaradorligini aniqlovchi
insonning individual-psixologik xususiyati sifatida qaraladi. Bunda qobiliyat
inson imkoniyatining bir qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, qobiliyatlar inson
imkoniyatlarining bir qismi, muvaffaqiyat esa, iroda, motiv va ijtimoiy muhitga
bog’liq.
«Kompetensiya» va «kompetentlik» tushunchalarining «sifat»,
«xususiyat», «mahorat» toyifalari bilan nisbatda mohiyatini ochishga A.I.
Subetto uringan . Psixologik lug’atlarda «xususiyat» tushunchasi «biror bir
insonga xos faoliyat va ahloqning aniq sifatli - sonli bosqichini ta’minlovchi
mustahkam ta’lim» sifatida ta’riflangan. A.I. Subettoning yozishicha,
«kompetentlik» va «kompetensiya» tushunchalari murakkab tuzilmali va dinamik
ta’limdir, ammo «sifat» va «xususiyat» toyifalariga nisbatan ikkinchi darajali
hisoblanadi. Shuning uchun ham ularning quyidagi umumiy tamoyillariga
bo’ysunadi:
- sifatning vujudga kelishi va rivojlanishida potensial va dolzarb tashqi va
ichki ziddiyatlar tizimining mavjudlik tamoyili;
- butunlik va tizimlilik tamoyili, bunda sifatning ichki tuzilmasi
ob’yektning sifatini potensialli sifat darajasida, sifatning tashqi tuzilmasi esa,
ob’yekt yoki jarayonning tashqi muhit bilan o’zaro ta’siri sifatini real sifat kabi
aniqlaydi;
- jarayonlar sifatini natijalar sifatida aks ettirish tamoyili va
boshqalar[17,18] .
Kompetentlik va kompetensiya tushunchalarining tuzilmasini tadqiq etish
bo’yicha bir necha yo’nalishlarni ajratib ko’rsatish mumkin. Ko’pgina
mualliflar faoliyatli yondoshuvni istiqbolli hisoblaydi, chunki ular kompetentlikni
kasbiy faoliyatda namoyon bo’ladi va shu bilan bir vaqtda uning asosi ham deb
hisoblaydilar. Bunday holda kompetentlik vaziyatlarning aniq doirasida samarali
harakatni yuzaga keltirish uchun zarur bo’lgan ichki resurslar tizimi sifatida
12

tushuniladi. Kompetentlik tuzilmasida quyidagi komponentlar ajratiladi:
yo’naltiruvchilik va ijrochilik, mazmunli (bilim) va jarayonli (ko’nikma),
kognitiv va operasional.
O’zining fundamental tadqiqotlarida I.A. Zimnyaya kompetentlikni
yo’naltirilganlik, maqsadni qo’ya bilish, xulqning emotsional-irodaviy
boshqarilishi, qadriyatli-mazmunli munosabatlarni o’z ichiga olgan shaxs
xususiyatlari sifatida qaraydi. Muallifning fikriga ko’ra, kompetentlik
tuzilmasi quyidagi komponentlar tizimidan iborat:
a) faoliyat va hatti-harakatda ushbu xususiyatni namoyon qilishga
tayyorlik;
b) amallarni bajarishning vositasi, usullari va dasturlarini bilish, ijtimoiy va
kasbiy masalalarni yechish, tartib-intizom qoidalari va me’yorlariga rioya qilish.
Bu kompetensiyaning mazmunini tashkiletadi;
v ) bilimlarni amalga oshirish tajribasi, ya’ni ko’nikma va malaka;
g ) kompetensiyalar mazmuniga qadriyatli-mazmunli munosabat, uning
shaxsiy ahamiyatliligi;
d ) emotsional-irodaviy regulyasiya, kompetentlikni namoyon qila olish
qobiliyati, uning ijtimoiy va kasbiy o’zarota’sir holatlariga bog’liq holda
namoyon bo’lishini regulirovka qilish sifatida .
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar «kompetentlik» va «kompetensiya»
tushunchalarining ta’riflari qanchalik turli xil ekanligidan dalolat beradi. Shu
bilan birga, bu atamalar orasidagi farqni ajratish ham qiyin. Deyarli barcha
tadqiqotchilar kompetentlik va kompetensiyaning muhim tavsiflaridan biri
sifatida mavjud bilim va tajribalarning zarurligi hamda ularni egallovchilarning
faolligi deb hisoblaganlar.
Kompetenlik atamasi «samaradorlilik», «erishish»,«muvaffaqiyatlilik»,
«tushunish», «natijalilik», «ega bo’lish», «sifat», «miqdor» so’zlari
yordamida ta’riflanadi, shu bilan birga ko’pgina mualliflar uni tashxislashdagi
qiyinchiliklarni qayd etgan. L. Spenser va M. Spenserlarning ta’kidlashicha,
kompetensiyalarning shakllanishi ularni o’lchash va xususiyatlarini aniqlash
qiyinchiligi bilan ortga suriladi.
L. Spenser va M. Spenserlar kompetentlikning mezonlari sifatida yuqorida
qayd etilgan elementlarni qarab chiqqanlar: shaxsning «Men- konsepsiyasi»
tuzilmasidagi motivlar, psixofiziologik sifatlar, ko’rsatmalar, qadriyatlar,
shuningdek, bilim va ko’nikmalar. Mualliflar kompetensiyaning boshqa
komponentlariga qaraganda bilim va ko’nikmalarni baholash va rivojlantirish
osonroq deb hisoblaydilar. Ular kompetensiya ta’rifining quyidagi sxemasini
keltirgan(1.1-rasm):
13

Intilish
Harakat Natija
Shaxsiy sifatlar
(motivlar, men-
konsepsiyasi,
bilimlar) Hatti
harakatlar
(ko’nikmalar) Ishni bajarish
1.1-rasm. Kompetensiya ta’rifi (L.Spenser va M. Spenserlar fikri
bo’yicha).
Shu bilan birga, kompetensiyani o’rganishda qo’llaniladigan kompetentli
xatti-harakat mezonlari quyidagicha ta’riflangan:
- eng yaxshi ijro – o’rtacha ijrodan standart chekinish deb
ta’riflanadi, uning darajasiga ma’lum ishchi holatida o’ntadan bittasi erishishi
mumkin;
- samarali ijro – odatda ishning eng kichik ma’qul darajasini
bildiradi, undan past darajali ishchi esa, bu ish uchun kompetentsiz
hisoblanadi[7,9].
I.A. Zimnyaya taklif etgan shaxs kompetentligi tuzilmasiga ko’ra A.M.
Knyazev, Ye.V. Zemsov va S.N. Paleskayalar tomonidan kompetentlik
komponentlarini baholashning quyidagi mezoni ishlab chiqilgan (1.1-jadval)
1.1-jadval
Kompetentlikni baholash mezoni
Kompetentliknin
g
tarkibiy qismlari Kompetentlikni baholash mezonlari
1. Tayyorgarlik Maxsus xususiyatlar, axborotni qabul qilish va qayta
ishlash xususiyatlari, o’rganish qobiliyati, tipologik
xususiyatlar va boshqalar
2. Bilim Kompetentlik, stereotiplar, bilim, kompetentlik bilan
bog’liq bo’lgan o’rganishning ustunligi haqidagi
tasavvurning mavjudligi
3. Tajriba Kompetentlikka yaqin yoki aynan unga mos keladigan
masala va topshiriqlarni bajarish
4. Munosabat Kompetentlikni amalga oshirish yoki faoliyat
kompetentligi bilan bog’liq holda o’ziga va boshqalarga
nisbatan munosabatlarning shakllanishi
5. Muntazamlik Kompetentlikka bog’liq amallarga «turtki»larni nazorat
qilish qobiliyati, matonat, qat’iyat, sabrlilik, kompetentlikni
amalga oshirish bilan bog’liq maqsadga erishishdagi
to’siqlarni zabt etishga tayyorgarlik
14

Ushbu konsepsiya asosida M.D. Lapteva talaba-yoshlar uchun ijtimoiy
o’zarota’sirlashuvda kompetentlik ko’rsatkichlarini ishlab chiqqan.
Kompetentlikni namoyish qilishga tayyorgarlik darajasini quyidagi mezonlar
bo’yicha aniqlash mumkin: o’z-o’zini rivojlantirish va o’zini namoyon etish
g’oyasi, kasbiy yo’l tanlash, turmush qurish, farzandli bo’lishga nisbatan qaror
qabul qila olishga tayyorgarlik, o’z hayotiga javob berishga tayyorlik, hayot
yo’lini mustaqil tanlash, kasb sohasida ko’nikishlar hosil qilishga tayyorlik va
boshqalar .
Kompetentlik mazmuni haqida bilimlarga egalik quyidagi tavsiflarni o’zida
aks ettiradi: fikr yuritishning dialektikligi, shaxsning kognitiv yetukligi, tajriba
uchun ochiqlik, rasionallik, turli standart va nostandart holatlarda kompetentlikni
namoyish etish tajribasini esa, ijtimoiy rollarni o’zlashtirish va bajarishdagi
muvaffaqiyati, hatti-harakat va faoliyatning individual yo’llari va boshqalar. M.D.
Lapteva fikriga ko’ra, kompetentlik mazmuni va uning tadbiqi ob’yektiga
munosabat, kasbiy o’z-o’zini baholashning shaxsga tegishli jihati va ota-onalik
munosabatlarining hissiyotlari orqali amalga oshiriladi. Kompetentlikning
namoyon bo’lish natijalarining hissiyotli-idrokli regulyasiyasi baholash mezonlari
sifatiga istiqbolli masalalarni qo’yish, ularni hal etish yo’llarini topishda
qat’iyatlilik, talabgorlikning moslik darajasi, kasbiy potensialni o’zi baholashni,
hissiy-shaxsiyatli avtonomlik va boshqalarga ega .
Ijtimoiy kompetentlikning yuqori darajasi o’zarota’sirga turli rollarda kirish
va ularga mos harakat qilish, shu bilan birga destruktiv o’zaro ta’sirga yo’l
qo’ymaslik qobiliyatini ko’zda tutadi. Hamkorlikdagi kompetentlik
ko’rsatkichlari sifatida ishonch, tolerantlik, empatiya, inson huquqi va erkinligi
haqidagi bilimlar, refleksiya, raqiblar o’zaro ta’siridagi malaka va ko’nikmalar
xizmat qiladi.
Shunday qilib, kompetentlik tuzilmasini ta’riflashga ikkita turlicha
yondoshuvlar mavjud: tushunchaning shajarali ahamiyati (kompetentlikning
mazmuni va tabiatini ta’riflash) va tur jihatlari (kompetentlik tuzilmasidagi
mutaxassis kompetensiyalari turlar).
15

2 Bo’lajak o’qituvchida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning
pedagogik jihatlari va xususiyatlari
An’anaviy oliy ta’limda uning maqsadlari bitiruvchilar egallashi lozim
bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar majmuasi bilan aniqlanadi. Bugungi kunda
bunday yondoshuv yetarli bo’lmay qoldi. Zamonaviy jamiyatga keyingi hayotga
kirisha oladigan, oldida paydo bo’lgan har qanday hayotiy va kasbiy
muammolarni amaliy hal eta oladigan mutaxassislar zarur. Bu esa, o’z navbatida,
olingan bilim, ko’nikma va malakalarga hamda«kompetensiya»,
«kompetentlik» tushunchalari orqali izohlanuvchi, ta’limning zamonaviy
maqsadlarini tushunishga ko’proq mos keladigan qandaydir qo’shimcha sifatlarga
bog’liq bo’lib, ularni pedagogik amaliyotga kiritish esa, ta’lim mazmuni va
usullarini o’zgartirishni, ta’lim oluvchilar ta’lim yakuniga qadar va alohida
predmetlarni o’rganishda egallashi lozim bo’lgan faoliyat turlarini aniqlashni
talab etadi.
Jamiyat talablarini qondirish hozirgi zamon o’qituvchisidan yuqori
madaniyat, chuqur ma’naviyat, Vatan uchun javobgarlik hissi, mas’uliyatlilik,
chuqur bilimga ega bo’lishi, o’z o’quvchilarining ijodiy potensialini
rivojlantirishga pedagogik qiziqishi, innovatsion faoliyatga, o’z ustida ishlashga,
kasbiy faollikka qobiliyatlilik va shu kabi boshqa bir qator sifatlarni talab etadi.
Shu sababli, komil shaxsni tarbiyalash masalasi bilan bir qatorda yana bir asosiy
masala, ya’ni mutaxassisning kasbiy kompetentligini shakllantirish masalasi
bugungi kunda o’ta muhim hisoblanadi. Mutaxassisning kompetensiyalarga ega,
ya’ni faoliyatning qaysi usulini egallashi, nimalarni bajara olishi, nimalarga
tayyorligini aniqlash – kompetentli yondoshuv deyiladi. Oliy ta’lim muassasasi
bitiruvchilarini tayyorlash sifatini boshqarishning konseptual muhim usullaridan
biri – kasbiy ta’lim mazmunini modernizatsiyalashda kompetentli yondoshuvni
amalga oshirishdir.
Erkin va faol fikrlash, ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirish, ta’lim berish
va tarbiyalashning yangi g’oya va texnologiyalarini ishlib chiqish va amalga
oshirish qobiliyatlariga ega bo’lgan bo’lajak o’qituvchining kasbiy kompetentlik
darajasini oshirish muammosi zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda dolzarb
hisoblanadi[10].
Kasbiy kompetentli o’qituvchi birinchidan, o’quv-tarbiya jarayonida ijodkor
ta’lim oluvchilarni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi, ikkinchidan, o’z
kasbiy faoliyatida ijobiy natijalarga erisha oladi va uchinchidan, shaxsiy kasbiy
imkoniyatlarini amalga oshira oladi.
16

3. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni va
tuzilmas
Kompetentlik - insonning faoliyatli tavsifi, shuning uchun uning tasniflanishi
eng avvalo, faoliyat tasnifiga mos bo’lishi kerak. Umumiy holda bular mehnat,
o’quv, o’yin va kommunikativ kompetentliklar. Bularga yana quyidagilarni
qo’shimcha qilish mumkin:
- kompetentlikni faoliyatning yo’naltirilgan ob’yekti bo’yicha tasniflash,u
«inson-inson», «inson-texnika», «inson-badiiy obraz», «inson-tabiat», «inson-
belgili tizim» sohalarida kompetentlikni beradi;
- kasblarning alohida sinflari va guruhlari sohasidagi kasbiy kompetentlik;
- aniq faoliyat (mutaxassislik) dagi predmetlikompetentlik.
Jamiyatning turli sohalarida esa quyidagi maxsus kompetentliklar ham talab
etiladi: maishiy xizmat sohasida, san’at sohasida, sport sohasida va boshqalar.
«Bilimlilik» tavsiflari ham kompetentlikka kiradi va ijtimoiy bilimlar sohasi
(matematika, fizika, gumanitar fanlar, biologiya va boshqa fanlar sohasida
kompetentlik), ishlab chiqarish sohalari (energetika, transport, aloqa, mudofaa,
qishloq xo’jaligi va boshqa sohalar) bo’yicha tasniflanadi.
Psixologik tavsif sifatida kompetentlik tushunchasi nafaqat kognitiv (bilimlar)
va operasion-texnologik (faoliyatli), balki motivatsion-etik, ijtimoiy va axloqiy
tashkil etuvchilarni ham o’z ichiga oladi.
Kompetentlikning asosi qobiliyatlardan iborat bo’lganligi uchun ularning har
biri o’z kompetentligiga mos kelishi kerak. Qobiliyatlar eng umumiy ko’rinishlari
bilan kompetensiyaning jismoniy madaniyatdagi, aqliy sohadagi, umumo’quv,
amaliy, ijrochilik, ijodiylik, badiiy, texnik, shu bilan birga pedagogik-psixologik,
ijtimoiy va boshqa ko’nikmalariga mos keladi.
Ijtimoiy rivojlanishi va maqomi pog’onalari bo’yicha kompetentlikni
quyidagi turlarga ajratish mumkin: bolaning maktabga tayyorgarligi;
bitiruvchining kompetentligi; yosh mutaxassisning kompetentligi; ish stajiga
ega mutaxassisning kompetentligi.
Ta’limni modernizatsiyalashning muhim yo’nalishlaridan biri tabiatiga ko’ra
shaxsga yo’naltirilgan kompetentli yondoshuv hisoblanadi. Ta’limni
axborotlashtirish jamiyatni axborotlashtirishning global jarayonining asosidir.
Bunda u jamiyat faoliyatlarining boshqa yo’nalishlariga ko’ra tezroq odimlashi
kerak, chunki aynan ta’lim berish jarayonida axborotlashtirilgan jamiyatning
ijtimoiy, psixologik kabi asoslari shakllanadi. Jamiyat va shaxsning yangi
ehtiyojlari axborotli kompetensiyani asosiy, bazaviy asoslardan biri sifatida
aniqlaydi.
17

Bundan tashqari kompetentlik quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga ham ega:
1) ustunlik (zamonaviy mutaxassis faoliyatida axborotli faoliyat katta
ulushga ega bo’lmoqda);
2) dinamizm (bo’lajak bitiruvchini tayyorlashda faqat
axborotlashtirishning zamonaviy holatini hisobga olish yetarli emas, uni axborot
rivojlanish tendensiyasiga yo’naltirish shart);
3) optimallik (axborot muhitining tezkor rivojlanish holatida bitiruvchini
optimal axborotli faoliyatga tayyorlash shart, kompetensiya ko’p ham, oz ham
bo’lmasligi, u qo’yilgan kasbiy masalalarni hal etishga yetarli bo’lishi lozim).
Jamiyat va ta’limni axborotlashtirish jarayonida ma’lum an’analar,
axborotlashtirilgan xulq stereotipi, axborotning muhim manbalari va axborot
almashish usullari asta-sekin hosil bo’ladi, shaxsiy qadriyatlar faollashadi,
bularning barchasi axborot madaniyatining zamonaviy bosqichi shakllanishida
aks etadi.
Axborot madaniyati - bu ilmiy va amaliy axborotli bilimlar va tajribalarning
muhim sohasini qamrab oluvchi yetarlicha keng va umumiy tushuncha.
Biz axborot madaniyatini shaxs madaniyati tuzilmasi komponenti sifatida
qaraymiz. Axborot madaniyati tushunchasi ko’pincha axborot savodxonligi
tushunchasi bilan tenglashtiriladi.
Axborot savodxonligi bo’lajak mutaxassisning zaruriy axborot ko’rinishini
identifikasiyalash, uni izlash, tanlash va tahlil qilish, kasbiy faoliyatda samarali
qo’llash ko’nikmasi sifatida ta’riflanadi. Demak, axborot savodxonligi, eng
avvalo, axborot bilan ishlashning texnologik jihatini o’z ichiga oladi. Axborot
bilan ishlash texnologiyasini tanlash asosan texnik vositalar bilan aniqlanadi.
Zamonaviy kompyuter texnikasi bilan ishlashni bilish kompyuter savodxonligi
sifatida aniqlanadi. Ammo, savodxonlikning kompetentlikdan asosiy farqi
shundan iboratki, savodxon inson bilimlarni
o’zlashtirish, kompetentli inson esa, bilimlarni amaliy masalalarni yechishda
samarali qo’llay olish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Qayd etilganlar axborot-texnik va axborot-texnologik komponentlar
birlashishda axborotli kompetentlikning asosiy mazmuni quyidagilardan iborat
ekanligini aniqlashga imkon beradi:
- texnik qurilmalarni (telefondan boshlab to kompyuter tarmoqlarigacha)
qo’llash bo’yicha aniq ko’nikmalarga ega bo’lish;
- o’z faoliyatida axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalana
olish qobiliyati;
- turli manbalardan (davriy nashrlar va elektron ta’lim resurslari) axborotni
olish, uni tushunarli ko’rinishda taqdim etish vaqo’llash;
- axborotni analitik qayta ishlash asoslariga ega bo’lish;
18

- turli axborot bilan ishlashni bilish;
- o’z predmetli sohasida axborot oqimlarining xususiyatlarini bilish.
4. Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligining mazmuni
va tuzilmasi
Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilardagi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga
layoqatli, ularning ehtiyojini anglay olish, mustaqil fikrlashga o’rgatish ko’nikma
va malakasiga ega bo’lishi lozim.
O’qituvchi ta’lim jarayonida ta’lim oluvchilarga o’quv materialini mustaqil
ravishda o’zlashtirishlari, ularning ehtiyojini to’liq qondirish, ta’lim mazmunini
o’zlashtirishga bo’lgan motivatsiyasini rivojlantirishi va kengaytirishi, ta’lim
oluvchilarning qiziqish va hohishlarini hisobga olishi, shuningdek, doimo ta’lim
oluvchilarni «nimaga o’qitish kerak?», - degan dolzarb masalaga javob topish
istagida bo’lishi lozim.
Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilarga va o’z pedagogik faoliyatiga mehr-
muhabbatni uzviy ravishda bog’lab olib boradi, faqatgina ta’lim oluvchilarga
ta’lim beribgina qolmay, ulardan ham nimanidir o’rganish qobiliyatiga ega
bo’lishi kerak. Ta’lim jarayonida zamonaviy o’qituvchi eng muhim kasbiy va
shaxsiy fazilatlarini namoyon eta olishi zarur. U har bir ta’lim oluvchi qalbidagi
ijobiy va salbiy sifatlarni his qiladi, olgan bilimlaridan o’zlari zavq olishlari
uchun ularni rag’batlantirib turadi. O’qituvchi ta’lim oluvchilar ta’lim
muassasasini tamomlab jamiyatdagi o’z o’rnini egallashlari hamda hayotdagi
hozirgi va keyingi dolzarb muammolarni hal eta olishlari uchun ko’rsatma berib
boradi.
Zamonaviy o’qituvchi - har tomonlama mahoratli, yetuk bo’lishi lozim.
Mahoratli o’qituvchi kasbiy yaroqliligi, o’z-o’zini anglashi, o’z-o’zini
rivojlantirishi, maqsadga yo’naltirilganlik sifatlari bilan ajralib turadi. Zamonaviy
o’qituvchinig mahorati - bu o’zini namoyon etish, qoniqish va o’zgalar
tomonidan tan olinish manbai hisoblanadi. Shuningdek, ta’lim oluvchilar faoliyati
bilan qiziqadigan, ular bilan ijobiy muloqot o’rnata oladigan bo’lishi kerak.
Zamonaviy pedagogning o’ziga xos alohida xususiyatlari - mukammal va
chuqur bilimga ega bo’lishi, doimiy ravishda o’z ustida ishlashi, o’z-o’ziga
tanqidiy qarashi va milliy madaniyatiga ega bo’lishdan iborat.
O’qituvchi mahoratining ortib borishi, mustaqil bilim olish ehtiyoji bilan
chegaralanib qolmasdan, balki ijodkor bo’lishi, o’z ustida tinimsiz ishlashni
taqozo qiladi. Chunki, o’qituvchining ijodiy izlanishi samarali natijalar manbai
hisoblanadi.
19

4. Matematika o’qitish nazariyasi va metodikasi kursida kasbiy
kompetentlikni shakllantirish
Yurtimiz kelajagi bo’lgan yoshlarni har tomonlama kamolga yetgan barkamol
inson qilib tarbiyalashda o’qituvchi, tarbiyachi hamda ta’lim sohasidagi mas’ul
xodimlarning xizmati kattadir. Yuksak saviyali, yuqori darajada kasbiy mahorat
va kompetentlikka ega o’qituvchilargina xalq orzusidagi barkamol shaxsni
tarbiyalaydi.
O’qituvchi kasbi dunyodagi eng qadimgi kasblardan biridir. Uning ijtimoiy
ahamiyati hech qaysi davrda kamaymagan va so’nmagan. Chunki, ilm insonni
yuksaklik sari olib boradi. Bunda o’qituvchining bilimi, mahorati beqiyosdir.
O’qituvchining bilim darajasi, sharqona fikr yurita bilishi, ish bilan harakatining
birligi yoshlarda o’z-o’zini idora va nazorat qilish ko’nikmalarini shakllantirish,
ularda ijodiy fazilatlarni rivojlantirishda muhim o’rin tutadi.
Ta’lim oluvchilarni umuminsoniy qadriyatlar, xalqimizning boy madaniyati
bilan tanishtirish, ularda bilimlarni egallash ko’nikma va malakalarini oshirishga
bo’lgan talablarni shakllantirish, estetik tushunchalarni kamol toptirish, ta’lim
oluvchilarning ijodkorligi, iqtidorini yuzaga chiqarish, ularni qo’llab-quvvatlash
uchun shart-sharoit yaratish o’qituvchi faoliyatida chuqur o’rin egallashi lozim.
Shu bois xalqimizning «Dunyoda ilmdan boshqa najot yo’q va bo’lmagay», -
degan naqlini ta’lim oluvchi qalbiga singdirish mas’uliyati o’qituvchiga
topshirilgan.
Qayd etilgan kompetensiya tizim sifatida matematikani o’qitishga shaxsiy
yo’naltirilgan yondoshuvni, uni individuallashtirishni, differensiallashtirishni,
gumanitarlashtirish va fundamentallashtirishni tavsiflaydi. Faoliyatli, shaxsiy va
kommunikativ kompetensiyalar majmuasini o’zlashtirish bo’lajak matematika
o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikning shakllanishi va rivojlanishining optimal
darajasini ta’minlaydi.
Bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy kompetentligini shakllantirish
modelini qurishda quyidagi holatlar hal qiluvchi rol o’ynaydi:
- pedagogik kompetentlik matematik bilimlar, matematikani
o’qitish metodikasi va didaktikasi, pedagogik muloqot (ko’nikma va malaka)
madaniyat, o’zini-o’zi rivojlantirish, o’zini-o’zi takomillashtirish, o’zini-o’zi
aniqlash usullari va vositalarining uyg’unlikdagi birlashmasi sifatida tushuniladi;
- bo’lajak matematika o’qituvchisining kasbiy-pedagogik
kompetentligi tuzilmasi quyidagi uchta tashkil etuvchidan tarkib topgan: faoliyatli
(bilim, ko’nikma, malaka hamda umumiy o’rta ta’lim maktablari, akademik litsey
va kasb-hunar kollejlari o’quvchilariga matematikani o’rgatishda pedagogik
faoliyatni tashabbuskorlik va mas’uliyat bilan amalga oshirishning individual
20

usullari), shaxsiy (o’zini-o’zi rivojlantirishga ehtiyoj, o’zini-o’zi
takomillashtirishga oid bilim, ko’nikma va malaka) va kommunikativ (bilim,
ko’nikma, malaka va pedagogik muloqotni ijodiy amalga oshirish usullari);
- oliy ta’lim muassasalarida kasbiy kompetentlikni shakllantirish matematika
o’qituvchisi kasbidagi ichki o’zining «men-haqiqiy» dan «men- haqiqiy» va
«men-ideal» o’rtasidagi nomutanosibliklarni bartaraf etishga qadar bo’lgan bir
qator bosqichlarda amalga oshiriladi;
- bo’lajak matematika o’qituvchisida kasbiy kompetentlikni shakllantirish
o’qitishni tashkil etishda e’tiborga olish zarur bo’lgan o’zaro bir-biri bilan
bog’langan ikki, ya’ni gnostik va amaliy bosqichlarda amalga oshiriladi;
- bo’lajak matematika o’qituvchisi kasbiy o’zini-o’zi rivojlantirish ijodiy
mohiyatga ega, shuning uchun ham pedagogik mehnat sub’yekti sifatida talabaga
borliqdagi o’zining imkoniyatlarini erkin tanlashni taqdim etuvchi o’quv
jarayonini tashkil etish talab etiladi.
O’quv fanlari integrasiyasi muammoli-qidiruv o’qitishni amalga oshirishga
imkon beradi. Bo’lajak matematika o’qituvchisida kasbiy kompetentlikni
shakllantirishda modulli-reyting tizimi samarali hisoblanadi va o’qitishni
individuallashtirish va differensiallashtirish, kasbiy kompetentlikni shakllantirish
va rivojlantirish yo’lidagi to’siqlarni bartaraf etishda talaba shaxsining ichki
potensiallarini faollashtirish uchun pedagogik ko’makni ta’minlashga imkon
beradi. Bundan tashqari talabaning mustaqil ishi ta’minlanadi.
Ta’lim tizimini modernizatsiyalashning hozirgi bosqichi o’qituvchining
kasbiy tayyorgarligi, uning pedagogik mahorati, kompetentligi, eridusiyasi,
intellektualligi va umumiy pedagogik mahoratiga yuqori talablarni qo’ymoqda.
Bu holatning yuzaga kelishi esa, respublika ta’lim tizimida insonparvarlik,
shaxsga yo’naltirilgan o’qitish, kasbiy tayyorgarlikda kompetentli yondoshuv
g’oyalariga o’tishdan kelib chiqmoqda. Ta’limda asosiy ustuvorlik ta’lim oluvchi
shaxsi, shaxslararo munosabatlarni o’zgartirib, zamonaviy o’qitish va pedagogik
texnologiyalarni qo’llagan holda jarayonni shunday boshqarish kerakki, ta’lim
oluvchi nafaqat o’qitish ob’yekti, balki sub’yekti ham bo’lishiga asoslangan
shaxsning shakllanishiga beriladi.
Shu bois, bo’lajak o’qituvchining kasbiy va shaxsiy shakllanishiga yordam
beruvchi pedagogik vositalarni aniqlash muhim ahamiyatga ega bo’lmoqda.
Olingan bilimlar, texnika va texnologiyalarning tez eskirishi va yangilanishi
o’qituvchi oldiga doimiy ravishda o’z malakasini oshirish, fan, texnika,
madaniyat va ilg’or pedagogik tajribalarning zamonaviy yutuqlariga ega bo’lish
masalasini qo’ymoqda.
Amaliyotning ko’rsatishicha, o’quv reja va dasturlarni takomillashtirish har
doim ham o’quv jarayonining samarasini oshirishga yordam beravermaydi. Real
21

amaliy faoliyat talablaridan ajralgan holda, o’quv jarayoniga rasmiy yondoshuv
bo’lajak o’qituvchi kasbiy kompetentligining rivojlanishiga xalaqit beradi. I.G.
Lipatnikovaning ta’kidlashicha, hozirgi zamon maktabi pedagogika oliy ta’lim
muassasasidan paydo bo’lgan muammolarni hal etish yo’llarini tanqidiy baholash
va topish, holatni tahlil qilish, o’z faoliyatini adeakvat o’zgartirish, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari vositalarini qo’llash, axborotlarni topish,
qo’llash va tanlashni bilishga qodir matematika o’qituvchisini kutmoqda[12] .
Qayd etilgan muammolarni hal etish usullaridan biri sifatida bo’lajak
matematika o’qituvchilarida kasbiy yo’nalganlikni oshirishni taklif etamiz. U
quyidagilardan iborat:
- talabalarning bo’lajak kasbiy faoliyatini anglash uchun sharoitlar
yaratish;
- bo’lajak kasbga muvaffaqiyatli ega bo’lish uchun zarur shaxsiy sifatlarni
rivojlantirishga alohida e’tibor berish;
- har bir talabada mavjud kasbiy ahamiyatli sifatlarning rivojlanish
darajasini aniqlash va individual ta’lim trayektoriyalarini qurish.
Oliy ta’limning zamonaviy tizimda bitiruvchining ma’lumoti sifatining asosiy
ko’rsatkichi uning kasbiy kompetentligidan iboratligi bilan tavsiflanadi.
Psixologik lug’atlarda pedagogning kasbiy kompetentligi muvaffaqiyatli kasbiy
faoliyat, uning ahamiyati va uni amalga oshirishda qo’llaniladigan bilim va
ko’nikmalar to’plami bilan aniq maxsus masalalarga munosabat sifatida
ta’riflanadi.
22

5. Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot kommunikatsion ta’lim
muhitida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari
umumkasbiy kompetentligini shakllantirish metodikasi
Bugungi kunda, biz, axborot makonida yashamoqdamiz va u ta’lim
jarayoniga kuchli ta’sir ko’rsatmoqda. Shu bois ta’lim amaliyotiga «axborot
makoni», «axborot-ta’lim makoni» kabi atamalar keng kirib kelmoqda.
«Axborot makoni» tushunchasi o’z ichiga materialli (turli ko’rinishdagi
axborot tashuvchilar, uzatish, saqlash qurilmalari va boshqalar) va modelli
(axborot oqimi, axborot maydoni va boshqalar) ob’yektlarni oluvchi axborotning
mavjudlik shakli sifatida aniqlash mumkin bo’lib, unga tuzilmaviylik va
ko’lamlilik kabi xususiyatlar ham xos.
Axborot-ta’lim makoni - bu axborot ta’limiy maqsadlar uchun
foydalaniladigan makon. Axborot makonining maqsadi esa, axborot-ta’lim
makoni maqsadiga nisbatan kengroq. U o’z ichiga o’z bo’sh vaqtini tashkil etish
imkoniyati haqidagi axborot (shu jumladan, musiqiy dasturlar) ni, shuningdek,
siyosat, madaniyat, iqtisodiyotda qarorlar qabul qilish sohasini (ba’zan inson o’zi
uchun yetarli bo’lmagan axborotni ongli ravishda qidirish) va insonni uni o’rab
turgan ijtimoiy-madaniy sharoitga yo’naltirishni (masalan, Internet tarmog’idagi
yangiliklar saytlari yordamida) oladi.
Axborot zaruriyatga qarab saqlash va uzatish mumkin bo’lgan, chop etilgan
yoki elektron ko’rinishda taqdim etilgan ma’lumotlar, dalillar, izohlar, fikrlardan
iborat. Inson uchun axborot - bu uning bilimi.
Ta’limning asosiy maqsadi - kishilarning ta’lim olganlik va tarbiyalanganlik
darajasini oshirish, ularda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, inson o’z
imkoniyatlarini to’la namoyon qilishi uchun sharoit yaratish qobiliyati va katta
hajmdagi bilimlarni o’zlashtirishi hisoblanadi. Shuning uchun ham ta’limni
axborotlashtirish asosiy maqsadga erishishga imkon beradigan omillar bilan
butun ta’lim tizimini rivojlantirishning zaruriy sharti bo’lib hisoblanadi. Bunga
faqat axborotni taqdim etishning yanada samarali, yangi usullarini qo’llash
imkoniyatini beruvchi, ommaviy auditoriyada o’qitishni individuallashtirish
uchun keng imkoniyat yaratuvchi o’qitishning elektron vositalaridan foydalanish
evaziga erishish mumkin. Ammo, ta’limga axborot va kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etishni jadallashtirish yangi muammolar va ziddiyatlarni
keltirib chiqarmoqda. Masalan, I.G. Zaxarova fan va texnologiyalarning
zamonaviy darajasi bilan shartlashilgan ta’lim tizimi konservatizmi va mutaxassis
tayyorgarlik darajasiga qo’yilgan talablar o’rtasidagi ziddiyatni qayd etgan . S.N.
Pozdnyakov kompyuterli o’qitish muhiti bilan tanish bo’lgan ta’lim oluvchining
motivatsiyasi va unga taqdim
23

etilayotgan o’qitish mazmuni va metodikasining an’anaviyligi o’rtasidagi
ziddiyatni ta’kidlagan . V.P. Bespalko va S.N. Pozdnyakovlar kompyuter
texnologiyasining pedagogik imkoniyatlari va ulardan ta’limda samarasiz
foydalanish o’rtasidagi ziddiyatni tadqiq etgan.
Yuqorida qayd etilganlar va ko’pgina boshqa tadqiqotlarda o’z aksini topgan
asosiy xulosalar bir-biri bilan ustma-ust tushadi va u quyidagidan iborat: oliy
ta’lim muassasasidagi muammolar va ziddiyatlarni hal etish uchun yangi axborot-
ta’lim muhitini shakllantirish strategiyasini ishlab chiqish zarur[8].
Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining butunlik talabi uning butun
ta’lim jarayonini axborot bilan qo’llab-quvvatlash, ta’lim muassasasida uning
normal kechishini ta’minlovchi funksiyalarini bajarish zaruriyati bilan bog’liq.
Shu bilan birga butunlik talabi modullik talabi bilan birgalikda ishtirok etadi.
Bajaradigan funksiyalariga mos holda quyidagi modullarni ajratish mumkin:
o’quv jarayonini ilmiy-metodik ta’minlovchi, o’quv jarayonini pedagogik
kuzatuv, ta’lim sifati monitoringi va boshqalar.
Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining sub’yektiv yo’nalganlik talabi
uning o’quv jarayoni sub’yektlari (ta’lim oluvchilar, ularning ota-onalari,
o’qituvchilar va boshqalar) ehtiyojini qondirish imkoniyatini aks ettiradi. Bunda
muhit har bir sub’yekt undagi o’z qismidan foydalanadigan tartibda
tuzilmalashtirilgan bo’lishi mumkin. Masalan, ota-onalar maktab, akademik litsey
va kasb-hunar kolleji yoki oliy ta’lim muassasasida ro’y berayotgan voqealar
haqida axborot oladi va shu bilan ta’lim muassasalari rahbarlari, butun ta’lim
jarayoni sifati monitoringi natijalari va boshqalar haqidagi axborotni olmaydi.
Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitiga qo’yilgan ko’pdarajalilik talabi
turli xil muhitni (aniq ta’lim muassasasi axborot-ta’lim muhiti, tuman, shahar,
viloyat, respublika miqyosida ta’lim tizimining axborot-ta’lim muhitini) yaratish
bilan bog’liq[16].
Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida axborot-kommunikatsion ta’lim
muhitini yaratish jarayoni quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining maqsadi va ta’lim
vazifalarini aniqlash. Ushbu bosqichda axborot-kommunikatsion ta’lim
muhitidagi loyihalash maqsadi pedagogik tizim sifatida aniqlanadi. Bu
bosqichdagi asosiy masala - oliy ta’lim muassasasida ta’lim muhitining barcha
komponentlarini maksimal darajada jalb qilgan holda ta’lim jarayonini tashkil
etish usulini tanlashdani borat.
Maqsadlarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1) ta’lim jarayonida
axborot-kommunikatsiya ta’lim muhitidan foydalanishning ta’limiy maqsadi. U
ta’lim oluvchi o’z mutaxassisiligi bo’yicha aniq bilim, ko’nikma va malakaga ega
bo’lishini ko’zda tutadi; 2) axborot madaniyatini, ya’ni predmetli sohaga bog’liq
24

bo’lmagan holda axborotni olish va tahlil qilish usullari va metodlarini egallashga
oid ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda rivojlantirishni ko’zda tutuvchi
axborot-kommunikatsion ta’lim muhitidan foydalanishning axboriy maqsadi; 3)
axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida foydalanishning shaxsiy-
rejalashtiruvchi maqsadi. Unga individual, shuningdek, jamoaviy ishlashda
mustaqil bilish faoliyati ko’nikmasi va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish, o’z-o’zini
rivojlantirishga, o’z-o’zini anglashga qobiliyatlilik kiradi.
2. Oliy ta’lim muassasasida ta’limiy muhitning dastlabki holatini
tahlil qilish. U o’z ichiga: oliy ta’lim muassasasining dasturiy-texnik, axborotli va
shaxsiy imkoniyati tahlilini oladi.
Oliy ta’lim muassasasining dasturiy-texnik holati tahlili - bu uning dasturiy-
texnik bazasi holatini o’rganish bo’lib, o’z ichiga quyidagilarni oladi: o’qitishning
texnik vositalari, kompyuter sinflari, Internet kafelari, kompyuter tarmoqlari,
laboratoriya majmuasi (an’anaviy va virtual), umumiy va maxsus mazmundagi
dasturiy ta’minot, fanlar bo’yicha elektron o’quv-uslubiy majmua, ularning
holati, uni yangilash imkoniyati, fanlararo aloqadorlikning aks etishi.
Axborotli holatning tahlili doirasida ta’limiy jarayonni axborot bilan to’ldirish
ko’zda tutiladi, ya’ni an’anaviy, shuningdek turli xil saqlovchilarda fan
mazmunini o’zida aks ettiruvchi elektron shakldagi axborot resurslari; fan
bo’yicha qo’shimcha materiallar; boshqa axborot tizimlari va jahon axborot
resurslariga, shuningdek, boshqa elektron kutubxonalarga murojaat qilish
imkoniyati; testlar banki va boshqa nazorat-o’lchov materiallari va boshqalar.
Shaxsiy potensial quyidagi ko’rsatkichlar bilan baholanadi: ta’lim jarayoni
ishtirokchilarining, ya’ni ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchining axborot
madaniyati; talabalar bilimining boshlang’ich darajasi; mustaqil ishlash
ko’nikmasi.
Talabalar tayyorgarligining dastlabki darajasi, ularning kompyuter texnikasi
bilan ishlash ko’nikmasi, mustaqil va guruhda ishlash malakasi, ijodkorlikka
moyilligi orqali aniqlanadi.
3. Pedagogik usullar, metodlar va texnologiyani, o’quv faoliyatini nazorat
qilishning ko’rinishlari va shakllarini tanlash. Bu bosqichda pedagogik va axborot
tizimining dastlabki holati tahlili asosida ta’lim jarayonini amalga oshirish uchun
turli xil pedagogik usullar, metodlar va texnologiyalardan foydalanishning
maqsadga muvofiqligi asoslanadi.
4. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitini axborot bilan to’ldirish. Bu
bosqichda 1-3 bosqichlar asosida mazmunli-axborotli bazani to’ldirish amalga
oshiriladi.
5. Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining vazifalarini aniqlash. Bu
bosqichda asosiy vazifalar aniqlanadi va o’qituvchining qaysi vazifalarini
25

avtomatlashtirish mumkinligi aniqlanadi.
6. Pedagogik model qurish. Avvalgi bosqichlarda axborot-
kommunikatsion ta’lim muhiti uchun aniqlangan xususiyatlar asosida
qaralayotgan sharoitda amaliyotga joriy etiladigan optimal pedagogik model
ishlab chiqiladi.
7. Bashorat qilish va farazni qurish. Mumkin bo’lgan pedagogik vaziyatlar
va qiyinchiliklar, ularni hal etish yo’llari aniqlanadi. Loyihalashda maqsadlardan
kelib chiqqan holda mumkin bo’lgan natijalar haqidagi aniq tasavvurlar yig’ilishi
lozim.
8. Amaliyotga joriy etish. Bu bosqich loyihalangan axborot-
kommunikatsion ta’lim muhitini qurish va uni o’quv-jarayoniga joriy etish
jarayonini o’z ichiga oladi[14].
Axborot-kommunikatsion ta’lim muhitining pedagogik samaradorligini
baholash. Bu bosqichda ta’lim jarayonining miqdoriy va sifatiy pedagogik
tavsiflarini o’lchash ko’zda tutiladi.
Axborot jamiyatining rivojlanish dinamikasi aniq dasturiy vositalarni
o’rganishni emas, balki bo’lajak matematika o’qituvchilari tomonidan axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish istiqbollari va imkoniyatlari,
ularni qo’llashning psixologik-didaktik asoslarini o’zlashtirishni talab qiladi. Bu
bo’lajak matematika o’qituvchisini kasbiy tayyorlashda aniq fanlar sohasida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo’llash hamda nafaqat fan bo’yicha
mustahkam bilimlar va ko’nikmalarni shakllantirish, balki bitiruvchilarning
kelajakda fan o’qituvchisi sifatida o’zining pedagogik faoliyati davomida yuzaga
keladigan tipik masala va muammolarni bilimlar hamda kasbiy tajribalarni
qo’llab hal etishga imkon beruvchi sifatlarning rivojlanishiga yordam berishini
talab etadi.
26

XULOSA
Bugungi kunda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablarini amalga
oshirish jarayonida yuqori malakali pedagog kadrlarni tayyorlash muhim
muammo sifatida kun tartibiga qo’yilmoqda. Shunday ekan, ushbu talablardan
kelib chiqqan holda bilimdon, mustaqil fikrlovchi, ijodiy izlanuvchi, yuqori
malakali, madaniyatli, turli soha egalarini tayyorlash dolzarb muammolardan
hisoblanadi. Milliy dasturda e’tirof etilgan yangicha modeldagi shaxsni kamol
toptirish, uning chuqur bilimlar sohibi bo’lib yetishishi, barkamolligini
kafolatlovchi shart-sharoitlar orasida o’qituvchi kasbiy kompetentligini ta’lim va
tarbiya jarayonlariga tatbiq etishda psixologiyaning o’z uslub va qoidalari yetarli
bo’lmaganday. Shunga ko’ra yosh avlod ta’lim olish davrlaridagi rivojlanish
tendensiyalaridan tortib, yangicha o’qitish texnologiyalarini ta’lim oluvchi
tomonidan o’zlashtirilishi va undagi aqliy hamda intellektual qobiliyatlarga
nechog’lik ta’sir ko’rsatayotganligini o’rganish hamda psixologiyadagi
metodlarni didaktik metodlar bilan uyg’unlashtirishni taqozo etadi. Buning uchun
bo’lajak o’qituvchidan kompetentlik, ayniqsa, turli xil sharoitlarda ta’lim oluvchi
va ta’lim beruvchi psixologiyasini to’g’ri baholay olish bilan bog’liq ijtimoiy-
psixologik kompetentlikning yuqori darajada bo’lishi talab qilinadi.
Kompetentlik - bu ko’pgina ijtimoiy sohalarga va ijtimoiy yo’nalishlarga
tegishli bo’lgan muammoli vazifalarning bajarilishidagi o’zlashtirilgan usullar,
hayotiy muammolarning hal etilishidagi shaxsning butun tajribasidir.
Kompetentlikni insonning faoliyatga jalb etilganlik darajasi sifatida
belgilash mumkin. Shu sababli, ta’lim beruvchi pedagogik faoliyatining samarasi,
ko’p jihatdan unda kasbiy kompetentlikning tarkib topganligi bilan tavsiflanadi.
Muvaffaqiyatli faoliyat olib borish uchun har bir ta’lim beruvchi kasbiy
kompetentlikka ega bo’lishi zarur.
Hozirgi ta’lim sohasida katta o’zgarishlar bo’layotgan bir davrda ta’lim
oluvchilar psixologiyasini teran o’rganish bilan birga, o’qituvchi o’z faoliyatiga
psixologik yondoshuvi va bugungi kun talablaridan kelib chiqqan holda
motivatsion ta’sir ko’rsatishi lozim. Shaxsga ta’lim va tarbiya berishda nafaqat
ta’lim oluvchiga ta’limning yo’naltirilishi, balki o’qituvchining pedagogik
faoliyatga psixologik tayyorligi muhimdir. Bunday hollarda o’qituvchining
kasbiy kompetentlik darajasiga alohida e’tibor qaratishni talab etadi.
Ta’lim tizimida kompetentli yondoshuv ta’lim islohatlarining konseptual
asoslari sifatida qabul qilinishi, ta’lim tizimiga kompetentli yondoshuvning joriy
etilishi ta’lim maqsadi, mazmuni, o’qitish shakli, o’qitish usullari, pedagogik va

axborot texnologiyalari, nazorat usullarini hamda ta’lim beruvchi va ta’lim
oluvchi rolida jiddiy o’zgarishlarni amalga oshirishni talab etadi.
O’qituvchining kasbiy kompetentligini tarkib toptirish uchun pedagogik oliy
ta’limda tub o’zgarishlarni amalga oshirish kerak. Oliy ta’lim Davlat ta’lim
standarti, o’quv dasturi va darsliklarni takomillashtirish yo’nalishida muayyan
ishlar olib borilayotgan bir paytda, mavjud an’anaviy mazmundan voz kechish
qiyin kechsa-da, ta’lim mazmunini yanada aniqlashtirish lozim bo’ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ
O zbekiston
ʻ Respublikasi Qonunlari
1. O zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati to g risida»gi
ʻ ʻ ʻ
Qonuni 25.04.1996 y. O zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Axborotnomasi
ʻ
1996 y. 5-6-son.
O zbekiston
ʻ Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari
1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining «O zbekiston Respublikasida tashqi
ʻ ʻ
savdo faoliyatini yanada erkinlashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi farmoni
ʻ ʻ
26.09.2003 y.
O zbekiston
ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlari
1. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Tashqi savdo faoliyatini
ʻ
tartibga solishni takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qarori. 2001 y.
ʻ ʻ
Prezident asarlari
1. Mirziyoev Sh. M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga
ʻ
Murojaatnomasi. 28.12.2018//O zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy
ʻ
veb-sayti.
Ilmiy asarlar, Monografiyalar, risolalar
1. Обид Каримий « Тригонометриядан мисол ва масалалар ечиш »,-
У .: Тошкент , 1972 й . 24-46 бетлар .
2. A.U.Abduhamidov, H.A.Nasimov va boshqalar, ”Algebra va matematik
analiz asoslari II qism”,- O’.: Toshkent, 2008 y. 35-52 betlar.
3. I.Isroilov, Z.Pashayev, ”Geometriya I qism”,- O’.: Toshkent, 2010 y. 84-
126 betlar.
4. B.Haydarov, E.Sariqov, A.Qo’chqorov, ”Geometriya I qism”,- O’zbekiston
milliy ensiklopediyasi. :Toshkent, 2014 y. 52-76 betlar.
5. Т . Р . Тулагонов , « Учбурчак геометрияси », T. : Укитувчи , 1997 й . 82-85
бетлар .
6. A. В . Погорелов , « Геометрия »-T. : Укитувчи , 1992 й .109-188 бетлар .

7. M.Ortiqov, “ Elementar geometriya”, T. :Niso Poligraf, 2014 y. 205-222
betlar
8. Обид Каримий , « Планиметриядан масалалар ечиш », У . :To шкент , 1965
й . 81-96 бетлар.
9. Abulkosimov X,. O zbekistondaʻ iqtisodiy isloxotlar. -T.: Akademiya, 2008.
10. Tuxliev N., Xakberdiev E., Ermamatov Sh., Xolmatov N. O zbekiston
ʻ
iktisodiyoti asoslari. T.:
«O zME»,
ʻ 2006.-396 b.
Internet saytlari
1. https://president.uz
2. www.pedagog.uz
3. www.uzedu.uz
4. www.ziyonet.uz
5. www.wikipedia.org
6. www.math.ru

.

Купить

Похожие документы
Chiziqli algebra elementlari
Proеktsiyalash nazariyasining ba'zi bir masalalari
Taqqoslamalar tushunchasi
Bir noma'lumli ko‘p hadli tenglamalar
Trigonometriya elementlaridan foydalanib geometrik masalalarni yechish