Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 245.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Март 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Алгебра

Продавец

Mohigul Xolyigitova

Дата регистрации 25 Октябрь 2024

7 Продаж

Axborot texnologiyalar yordamida matematikani o`qitish samaradorligi oshirish metodikasi

Купить
                        Oliy   ta'lim,   fan   va   innovasiyalar   vazirligi 
                           Jizzax davlat pedagogika universiteti
Sirtqi bo`lim
Matematika va Informatika yo`nalishi
“Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim”    kafedrasi
KURS  ISHI
        MAVZU:   Axborot   texnologiyalar   yordamida   matematikani   o`qitish
samaradorligi oshirish metodikasi
Bajardi:   Matematika va 
Informatikayo`nalishi 4-kurs 
S0603-21    guruh talabasi 
                           Sarimsakova Shoxista
                                                                   Kurs   ishi   rahbari:   Jumanov Jaloliddin  
                             Jizzax- 2025
1 MUNDARIJA
KIRISH        
1.   Kompetensiya   va   kompetentlik,   kompetentli   yondoshuvning   asosiy
komponentalari sifatida 
2.   Bo’lajak   o’qituvchida   kasbiy   kompetentlikni   shakllantirishning   pedagogik
jihatlari va xususiyatlari  
3.   Bo’lajak   matematika   o’qituvchisi   kasbiy   kompetentligining   mazmuni   va
tuzilmasi 
4.   Matematika   o’qitish   nazariyasi   va   metodikasi   kursida   kasbiy   kompetentlikni
shakllantirish   
5.  Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot-kommunikatsion ta’lim muhitida
kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari umumkasbiy 
kompetentligini shakllantirish metodikasi 
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
2 KIRISH
      Mamlakatimizda     matematikani     rivojlantirish     ustuvor     yo’nalishlaridan
biri  sifatida  belgilandi.  Prezidentimiz  Sh.Mirziyoyevning  2020-yil  7-maydagi
“Matematika     sohasidagi     ta’lim     sifatini     oshirish     va     ilmiy     tadqiqotlarni
rivojlantirish     chora     tadbirlari     to’g’risida”gi     qarorini     qabul     qildi.
Prezidentimiz  ta’biricha “ Matematika  hamma  fanlarga  asos.  Bu  fanni  yaxshi
bilgan     bola     aqlli,     keng     tafakkurli     bo’lib     o’sadi,     istalgan     sohada
muvaffaqiyatli  ishlab  ketadi”[3].  
Mamlakatimizning ta’lim tizimida olib borilayotgan keng qamrovli islohatlar
ilg’or   xorijiy   ta’lim   tajribasini   o’rganish,   tahlil   etish   hamda   ta’lim   muassasalari
sharoitlariga   moslashtirishning   ijtimoiy-pedagogik   va   didaktik   xususiyatlarini
ishlab   chiqishni   taqozo   etadi.   Hozirgi   jamiyatni   taraqqiy   ettirish   bosqichida
«bilimli»   ta’lim   yondoshuvidan   kompetentlikka   yo’naltirilgan   ta’lim   tizimiga
o’tish   hamda  bitiruvchilarda  egallanishi   ko’zda   tutilayotgan   kasbga   doir  shaxsiy
xususiyatlarni   shakllantirish   dolzarb   pedagogik   muammolardan   biri   sifatida
qaralmoqda[2].
«Kompetentli»   yondoshuvga   asoslangan   ta’lim   tizimida   ta’lim   beruvchi   va
ta’lim   oluvchining   roli   ham   o’zgaradi.   Chunki,   «bilimli»   yondoshuvda   ta’lim
beruvchi faol va asosiy ishtirokchi bo’lsa, ta’lim oluvchi esa, sust qabul qiluvchi
sifatida   ishtirok   etadi.   «Kompetentli»   yondoshuvda   ta’lim   oluvchi   faol
ishtirokchiga   aylanadi,   chunki   uning   ta’lim   olish   faoliyati   ko’proq   mustaqil-
individual   topshiriqlarni   bajarish   va   uning   natijasini   himoya   qilishga,   kreativ
amaliy   mashg’ulotlarda   doimiy   ravishda   savollarga   javob   berish   va   individual
tadqiqot ishlarini olib borishga qaratilgan bo’ladi.
  «Bilimli»   ta’lim   yondoshuvida   me’yoriy-huquqiy   asoslar   sifatida   Davlat
ta’lim standartlari, o’quv va ishchi rejalari, fanlarning o’quv metodik  majmualari
olinsa,   kompetentli   yondoshuvda   bular   qatoriga   ta’lim   oluvchining   kompetentli
shaxs modeli  qo’shiladi. Ta’lim  oluvchining kompetentli  shaxs modelida Davlat
ta’lim   standartidan   kelib   chiqqan   holda   ta’lim   oluvchida   shakllanishi   lozim
bo’lgan kompetentlikning turli jihatlarining tavsifi keltiriladi.
3   «
Bilimli»   yondoshuvning   maqsad   va   mazmuni,   ta’lim   shakli,   pedagogik   va
axborot texnologiyalari ta’lim oluvchiga bilim, malaka va ko’nikmalarni yetkazib
berish   hamda   ularning   o’zlashtirilganligini   nazorat   qilishga   qaratilgan   bo’lib,
bular   hozirgi   jadal   sur’atlarda   rivojlanayotgan   ta’lim   tizimining   asosiy
kamchiliklari sifatida e’tirof etilmoqda.
Ta’limda yangi tadqiqot yo’nalishi bo’lgan kompetentli yondoshuvning paydo
bo’lishi   hamda   xorijiy   pedagogik   va   metodik   manbalarda   «kompetentlik»   va
«kompetensiya» toifalarining  paydo bo’lishi natijasida ular 1960 yillarning oxiri
1970   yillarning   boshlaridan   boshlab   oliy   ta’lim   muassasalarida   ta’lim
oluvchilarning kasbiy tayyorgarligi nazariyasi va amaliyotiga keng kirib bordi.
Kompetentlikka   yo’naltirilgan   ta’lim   (competence-based   education   -   CBE)
amerikalik  tilshunos  N.Xomskiy   (1965  yil,  Massachutes   universiteti)  tomonidan
taklif   etilgan   «kompetensiya»   atamasining   umumiy   ma’nosida   shakllanadi.
Yevropa   Kengashi   dasturi   bo’yicha   Bern   shahrida   bo’lib   o’tgan   simpoziumda
(1996   yil)   «kompetensiya»   tushunchasi   «o’quv»,«kompetentlik»,   «qobiliyat»,
«mahorat»   singari   tushunchalar   qatoriga   kiritilganligi   ta’kidlandi.   Yevropa
davlatlarining   ta’lim   vazirlari   Boloniya   deklarasiyasida   (1999   yil)   ta’lim
islohatlarining konseptual asoslari sifatida kompetentli yondoshuvni belgilashdi.  
Kurs   ishining   dolzarbligi :   O’zbekiston   Respublikasining   «Ta’lim
to’g’risida»   gi   Qonunida:   «Tegishli   ma’lumoti,   kasbiy   tayyorgarligi,   boy   va
yuksak   axloqiy   fazilatlarga   ega   bo’lgan   shaxslargina   pedagogik   faoliyat   bilan
shug’ullanish huquqiga ega» - deb ta’kidlangan. Ushbu hujjat talablarini bajarish
uchun   bo’lajak   o’qituvchilarda,   shu   jumladan   bo’lajak   matematika
o’qituvchilarida   kasbiy   kompetentlikni   shakllantirish   va   rivojlantirish   dolzarb
masala hisoblanadi.
Kompetentlikka   yo’naltirilgan   ta’lim   tizimi   tashkiliy,   texnologik   va
metodologik   o’zgarishlar   qatorida   juda   katta   hajmdagi   didaktik   ijodiy   dars
ishlanmalarining       ta`lim       beruvchi       tomonidan       yaratilishi   va     ilg`or
texnologiyalarning   keng   o’zlashtirilishi,   uzluksiz   ta’limda   fanning   ishlab
4 chiqarish   bilan   integrasiyalashuvi,   ta’lim   oluvchilarning   qobiliyatlari   va
imkoniyatlariga   mos   ravishda   ta’limga   tabaqalashtirilgan   yondoshuvning   joriy
etilishi   hamda   ta’lim   berishning   ilg’or   pedagogik   va   axborot   texnologiyalari
hamda   zamonaviy   o’quv-uslubiy   majmualarning   yaratilishi   pedagogik
jarayonlarni   tashkil   etish   va   boshqarish   tizimini   takomillashtirishda   ta’lim
beruvchilarning   kasbiy   kompetentligini   shakllantirish   va   rivojlantirish   dolzarb
masala hisoblanadi. 
Kurs   ishining   maqsadi:   Bo`lajak   matematika   o`qituvchilari   kasbiy
tayyorgarlik jarayonlarida matematik kompetentligini rivojlantirish.
Kurs ishining vazifalari: 
Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: 
-Bo’lajak   matematika   o’qituvchilarining   kasbiy   kompetentligini
rivojlantirishning nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqish 
-Ta’lim beruvchining pedagogik jarayonlarni tashkil etish va boshqarish; 
-Bo`lajak   matematika   o`qituvchilarida   kasbga   doir   bilim,   ko`nikma   va
malakalarini   qobiliyat   va   imkoniyatlaridan   foydalanib   ta`il   va   tarbiya
jarayonlarini tashkil etish; 
-Mavzuni   yoritishga   yordam   beruvchi   pedagogik   texnologiyalarni   o’rganib
chiqish;  
-Mavzuni tahlil qilish; 
-Bo’lajak   matematika   o’qituvchilarining   kasbiy   tayyorgarlik   jarayonlarini
rivojlantirishning innovatsion usullaridan foydalanish;  
Ushbu   kurs   ishi   ana   shunday   muammolarga   bag’ishlangan   bo’lib   unda
bo’lajak   matematika   o’qituvchilarida   kasbiy   kompetentlikni   axborot
kommunikatsion ta’lim muhitida shakllantirishning didaktik asoslari yoritilgan. 
5 1.   Kompetensiya va kompetentlik, kompetentli yondoshuvning asosiy
komponentlari sifatida
Ta’lim sifatini oshirish - bu bugungi kunda butun jahon hamjamiyatidagi eng
dolzarb   muammolardan   biri   hisoblanadi.   Uni   hal   etish   uchun   esa,   ta’lim
mazmunini   modernizatsiyalash,   ta’lim   jarayoni   texnologiyalarini   va   so’zsiz
ta’limning yakuniy maqsadini qayta ko’rib chiqish talab etiladi.
Ta’limni   jamiyat   madaniyatini   o’zlashtirish   asosida   ta’lim   oluvchilarda
faoliyatning   turli   sohalarida   shaxsiy   va   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo’lgan
muammolarni   mustaqil   hal   etish   qobiliyatini   rivojlantirishning   maxsus   tashkil
etilgan jarayoni sifatida qarash mumkin. Ta’lim maqsadini bunday tushunish esa,
o’z navbatida kompetentli yondoshuvni ro’yobga chiqarish uchun asos yaratadi.
Ta’limda   kompetentli   yondoshuv   -   bu   Vatanimiz   pedagogikasi   uchun
nisbatan   yangi   hodisa.   Uning   rivoji   shu   bilan   bog’liqki,   mustaqil
Respublikamizda   ta’limni   modernizatsiyalashning   zamonaviy   bosqichida   eng
avvalo uning maqsadi tubdan o’zgaradi.
«Kompetentlik»   va   «kompetensiya»   ta’limda   kompetentli   yondoshuvning
asosiy   tushunchalaridir.   Manbalar   tahlili   esa,   ularning   ilmiy   adabiyotlarda   bir
qiymatli   ta’rifga   ega   bo’lmagan   murakkab,   ko’pkomponentli   va   fanlararo
tushunchalar   ekanligini   ko’rsatadi[14,16].   Tadqiqotchilar   fikricha   ular   hajmi,
turkumi, semantikasi va mantiqiy tuzilmasi bo’yicha farqlanib, kompetentli shaxs
tavsifi   (xususiyatlari,   odatlari   va   boshqalar)   sifatida   qaralishi   mumkin.
Kompetentli   shaxs   tavsifi   (xususiyat,   shaxs   sifati,   uning   komponenti),   shaxs
tuzilmasida   yaxlit   ta’lim,   shaxs   xususiyatlari   tizimi,   bilim,   ko’nikma   va
malakalarni   egallash   natijasida   yuzaga   keluvchi   holatlar   (tayyorgarlik,
yo’naltirilganlik   va   boshqalar)   sifatida   ifodalanishi   mumkin,   ko’pincha   esa,
kompetentli bilim va tajriba bilan tenglashtiriladi.
G.K.   Selevko   kompetensiyani   atrof-muhitni   o’zgartirish   bo’yicha   maqsadni
qo’yish   va   unga   erishishga   imkon   beradigan   bilim,   ko’nikma   va   malakalar
majmuasi shakli sifatida tushungan. Kompetentlik - bu shaxsning ta’lim olishi va
ijtimoiylashuvi     jarayonida   egallagan   hamda   faoliyatda   mustaqil   va
muvaffaqiyatli   ishtirokiga  yo’naltirilgan  bilim   va tajribalariga asoslangan,  uning
faoliyatidagi   umumiy   qobiliyat   va   tayyorgarligida   namoyon   bo’ladigan
integrallashgan sifat[7].
6 Ilmiy-metodik   adabiyotlarda   kompetensiyaning   quyidagi   an’anaviy   tasniflari
qayd etilgan:
- javobgarlikni   o’z   zimmasiga   olish,   hamkorlikda   qaror   qabul   qilishda
ishtirok etish qobiliyatiga bog’liq siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar;
- madaniyati, tili va dinidan qat’iy nazar boshqa insonlar bilan yashashga,
ularni   tushunishga,   ularga   yordam   berishga   va   o’zaro   kelishmoqchiliklarni
bartaraf  etishga yo’naltirilgan, jamiyat hayotida uchraydigan kompetensiyalar;
- kasbiy faoliyatda va jamiyat hayotida muhim bo’lgan yozma va og’zaki
muloqotga egalikni aniqlovchi kompetensiyalar;
- axborot   jamiyatining   paydo   bo’lishi   bilan   bog’liq   bo’lgan
kompetensiyalar   (yangi   texnologiyalarga   ega   bo’lish   va   ularning   afzallik   va
kamchiliklarini aniqlash).
Ular o’zaro bir-birini to’ldiruvchi va bir-biriga bog’liq bo’lgan tushunchalar.
Kompetensiyaga   ega   bo’lmagan   kompetentli   shaxs   uni   ijtimoiy   ahamiyatli
jihatlarda to’laqonli amalga oshira olmaydi.
Bu   fikrni   kompetensiyani   insonda   mavjud   bo’lgan   narsalar   to’plami,
kompetentlikni   esa,   shaxs   ega   bo’lishi   kerak   bo’lgan   narsalar   to’plami   sifatida
tavsiflovchi A.S. Belkin tomonidan berilgan ta’rifda ham uchratish mumkin.
Xorijiy   so’zlar   lug’atida   «kompetentlik»   tushunchasi   biror   shaxs   yoki
muassasaning   vakolati   va   huquqlari   majmuasi   yoki   biror   bir   insonga   tegishli
ishlar,   savollar   majmuasi   sifatida   ta’riflangan.   Fransuzcha   «competent»   so’zi
kompetentli,   vakolatli   sifatida   tarjima   qilinadi.   Shu   bilan   birga   u   yuridik
ahamiyatga   ham   ega.   Ingliz   tilida   «competence»   atamasida   shaxsning   sifati
ma’nosi mavjud: kompetentlik - qobiliyat sifatida keltirilgan .
Kompetensiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
- bitiruvchining tayyorgarligi, «mutaxassislashtirilgan» ligi, faoliyat usullari
va   vositalariga   haqiqiy   egaligi,   qo’yilgan   masalalarni   hal   eta   olishligi   bilan
ifodalanuvchi ta’lim natijasi;
- atrof-muhitni   shakllantirib   maqsadni   qo’yish   va   unga   erishish   imkonini
beruvchi bilim, ko’nikma va malakalarning mosligi.
O’zbek tilidagi «-lik» qo’shimchasi ma’lum sifatga egalik darajasini bildiradi.
Shuning   uchun   «kompetentlik»   atamasi   ma’lum   sifatlar   va   ularga   egalik
darajasini   belgilash   uchun   qo’llaniladi.   Kompetentlik   -   deganda     ko’pincha
shaxsning faoliyat  yuritishga umumiy qobiliyati  va uning kasbiy tayyorgarligida
namoyon   bo’luvchi   ta’lim   jarayonida   o’zlashtirilgan   bilim   va   tajribalarga
asoslangan integrallashgan sifatlari tushuniladi[9,19].
Demak,   kompetensiya   va   kompetentlik   tushunchalari   bilim,   malaka   va
ko’nikma tushunchalaridan kengroq, chunki ular shaxsning yo’naltirilganligi,
7 muammolarni   his   qila   olishi,   sinchkovlikni   namoyon   qila   olishi,   egiluvchan
fikrlashga ega bo’lishi kabi sifatlarni o’z ichiga oladi.
Kompetentlik   -   deganda   insonning   kompetensiya   va   faoliyat   predmetiga
shaxsiy munosabatidan iborat mos kompetensiyaga egaligi ham tushuniladi.
N.A.   Muslimov   kompetentlikni   quyidagicha   ta’riflagan:   «kompetentlik   bu
talabaning   shaxsiy   va   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   kasbiy   faoliyatining   amalga
oshirilishi   uchun   zarur   bo’lgan   bilim,   ko’nikma   va   malakalarning   egallanishi
hamda ularni kasbiy faoliyatda qo’llay olishi bilan ifodalanadi».
A.X. Mahmudov esa, kompetentlikka quyidagicha ta’rif bergan:
«kompetentlik bu doimo o’zgarib borayotgan sharoitlarda yoki mutaxasisning
kasbiy   faoliyatini   samarali   olib   borishga   imkon   beruvchi   shaxsga   xos
integrallashgan sifatlardir»[9] .
«Kompetentlik»   va   «kompetensiya»   atamalari   sinonim   tushunchalar   bo’lib,
bu   tushunchalar   O’zbekiston   pedagogikasida   yangi   hisoblanadi.   Shuning   uchun
ularning   turli   xil   talqinlari   mavjud.   Oliy   ta’limning   Davlat   ta’lim   standartida
kompetensiya va kompetentlik tushunchalariga quyidagicha ta’riflar berilgan:
kompetensiya   -   bilim,   malaka   va   shaxsiy   sifatlarni   ma’lum   sohada
muvaffaqiyatli faoliyat uchun qo’llay olish;
kompetentlik   -   shaxsning   muayyan   ta’lim   yo’nalishi   yoki   mutaxassisligi
bo’yicha   olgan   bilim,   malaka   va   ko’nikmalari   hamda   shakllangan   shaxsiy
hislatlarini mehnat faoliyatida muvaffaqiyatli qo’llay olish qobiliyatidir.
Demak,   kompetentlik   bu   aniq   faoliyatni   amalga   oshirish   uchun   bilim   va
tajribalarga ega bo’lgan shaxs  tavsifi  bo’lib, u ta’lim  oluvchi  tomonidan alohida
bilim   va   ko’nikmalarni   emas,   balki   har   bir   mustaqil   yo’nalish   bo’yicha
integrallashgan bilimlar va sifatlarning o’zlashtirilishini nazarda tutadi.
Oliy   ta’lim   muassasalari   bitiruvchilarining   kasbiy   tayyorgarligi   darajasiga
qo’yiladigan talablar nuqtai nazaridan kompetentlik bo’lajak mutaxassisning
muayyan   vaziyatlarda   bilim,   malaka   va   faoliyat   metodlari   majmuasini
maqsadga muvofiq qo’llash qobiliyatini anglatadi.
Bulardan   ko’rinib   turibdiki,   pedagogik   faoliyat   nuqtai   nazaridan
kompentensiya - bu bilim va vaziyat orasidagi aloqani o’rnatish imkoniyati yoki
keng   ma’noda   muammoni   hal   etish   uchun   zarur   bo’lgan   jarayonini   (harakat   va
bilim) ko’rsatish, topish qobiliyatidir.
Kompetensiyalar   tayanch   va   asosiy   kompetensiyalarga   bo’linadi.   Tayanch
komepetensiya - bu o’z tavsifi va qo’llanilish darajasi bo’yicha ommaviy, asosiy
kompetensiya   esa,   o’z   tavsifi   va   qo’llanish   darajasi   bo’yicha   qaralayotgan
mutaxassislikka   mos   keluvchi   kompetensiyadir.   Uni   kasbiy   kompetensiya   deb
ham atash mumkin.
8 Tayanch   kompetentlik   oliy   pedagogik   ta’limning   har   bir   bosqichi   uchun
ta’lim   bloklari   va   o’quv   fanlari   darajasida   aniqlanadi.   Tayanch   kompetentlik
tartibini   belgilashda   kasbiy   pedagogik   ta’limning   asosiy   maqsadlariga   muvofiq
ijtimoiy   va   shaxsiy   tajribaning   mohiyati,   ijtimoiy   jamiyatda   kasbiy   faoliyatni
tashkil etish jarayonida hayotiy ko’nikmalarni egallashga imkon beruvchi asosiy
turlar   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ushbu   nuqtai   nazardan   ular   quyidagi
kompetentlik turlariga bo’linadi:
1. Yaxlit-mazmunli   kompetentlik.   Bu   talabaning   qadriyatli   yo’nalishlari
bilan   bog’liq,   uning   ijtimoiy   borliqni   his   eta   bilishi   va   tushunish   qobiliyati,
mustaqil   hayot   yo’lini   topa   olishi,   o’zining   ijtimoiy   jamiyatdagi   roli   va   o’rnini
anglab yetishi, harakatlarni  tashkil  etishda  aniq maqsadni  belgilash hamda qaror
qabul   qilish   malakasi,   dunyoqarashi   bilan   bog’liq   kompetentlik,   u   talaba   uchun
o’quv   va   boshqa   vaziyatlarda   o’zini   aniqlash   mexanizmini   ta’minlaydi.
Talabaning   individual   ta’lim   yo’nalishi   va   uning   hayotiy   faoliyatining   umumiy
dasturi ana shu kompetentlikka bog’liq.
2. Ijtimoiy-madaniy kompetentlik.  Talaba chuqur o’zlashtirishining zarur
bo’lgan   bilim   va   faoliyat   tajribasi   doirasi,   milliy   va   umuminsoniy   madaniyatlar
xususiyatlari, inson va insoniyat hayotining ma’naviy-axloqiy asoslari, oilaviy va
ijtimoiy   an’analarning   madaniy   asoslari,   inson   hayotida   fan   va   dinning   roli,
ularning   moddiy   borliqqa   ta’siri,   turmush   va   dam   olish   borasidagi   bilimlar,
masalan, bo’sh vaqtni samarali tashkil etish usullarini bilishidan iborat.
3. O’quv-bilish   kompetentligi.   Bu   talabaning   o’rganilayotgan   aniq
ob’yektlar   bilan   bog’liq   mantiqiy,   metodologik   va   ijtimoiy   faoliyati
elementlaridan   iborat   bo’lgan   mustaqil   fikrlash   kompetentliklarining   to’plami
bo’lib,   unga   maqsadni   ko’ra   bilish,   faoliyatni   rejalashtirish,   uning   mazmunini
tahlil qilish, refleksiya, faoliyatga shaxsiy  baho berish borasidagi bilim va
malakalari   kiradi.   O’rganilayotgan   ob’yektlarga   nisbatan   talabalar   kreativ
ko’nikmalar,   ya’ni   bilimlarni   bevosita   borliqdan   olish,   nostandart   vaziyatlarda
muammoni hal etishning harakat usullari va evristik metodlarini egallaydi.
4. Axborot   olish   kompetentligi.   Audio-video   ko’rsatuv   vositalari   va
axborot   texnologiyalari   yordamida   mustaqil   izlanish,   tahlil   qilish   va   zarur
axborotlarni   tanlab   olish,   ularni   tahlil   etish,   o’zgartirish,   saqlash   va   uzatish
mahorati shakllantiriladi. Ushbu kompetentlik talabaning o’quv fanlari asoslarini
muhim axborotlar asosida o’zlashtirishinita’minlaydi.
5. Kommunikativ   kompetentlik.   Ta’lim   oluvchilar   bilan   o’zaro
munosabatlar,   ularning   usullari,   muloqot   jarayonida   ustuvor   o’rin   tutuvchi   tilni
o’zlashtirish,   guruhlarda   ishlash   ko’nikmalari,   jamoada   turli   xil   ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish va o’tkazishni bilishni o’z ichiga oladi.
6. Ijtimoiy-faoliyatli kompetentlik  fuqarolik   (fuqaro, kuzatuvchi, 
9 saylovchi, vakil vazifasini bajaruvchi), ijtimoiy-mehnat sohasi (iste’molchi, 
xaridor, mijoz, ishlab chiqaruvchi huquqlari), oilaviy munosabatlar va 
majburiyatlar, iqtisod va huquq masalalari, kasbiy, shuningdek, shaxsiy mavqeini 
aniqlash borasidagi bilim va tajribalarni egallash (xususan, mehnat bozoridagi 
mavjud vaziyatni tahlil qilish, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlarni ko’zlab harakat 
qilish mahorati, mehnat hamda fuqarolik munosabatlarining odobini bilish) ni 
anglatadi.
7. Shaxsning   o’z-o’zini   takomillashtirish   kompetentligi   ma’naviy,
motivatsion,   intellektual   va   amaliy   jihatdan   o’z-o’zini   rivojlantirish,   irodaviy   va
hissiy jihatdan o’z-o’zini boshqara olishga qaratilgan. Talaba shaxsiy manfaatlari
va imkoniyatlariga ko’ra faoliyat usullarini egallaydi, bu unga o’zida zamonaviy
mutaxassisga  xos bo’lgan shaxsiy va kasbiy sifatlarini rivojlantirish, tafakkurini,
madaniyati va xulqini shakllantirishga yordam beradi.
Kompetentlik   tushunchasi   nafaqat   aniq   bilim   va   ko’nikmalar,   balki   aniq
strategiya,   mos   emotsiya   va   munosabat,   xuddi   shuningdek,   butun   bir   tizimni
boshqarish   mexanizmi   mavjud   ekanligi   talab   etiladigan   murakkab   amaliy
masalalarni   hal   etish   bilan   bog’liq.   U   o’z   ichiga   nafaqat   kognitiv   tashkil
etuvchini, balki qadriyatli yo’nalganlikning motivatsion, etik, ijtimoiy va ahloqiy
tizimlarini ham oladi[12].
Pedagogika   oliy   ta’lim   muassasalarida   talabalarni   o’qitish   jarayonida
kutilayotgan natija umummadaniy, umumkasbiy va kasbiy kompetensiyalar orqali
taqdim etilgan asosiy ta’lim dasturlarini o’zlashtirishga qo’yilgan talablar
ko’rinishida   shakllantirilgan.   Davlat   ta’lim   standartlarida   bo’lajak
o’qituvchining   profilli   (mutaxassislik)   kompetensiyasi   ham   aniqlangan   bo’lib,   u
o’qituvchining   kasbiy   kompetentligining   muhim   tashkil   etuvchisi   hisoblanadi.
Hozirgi   vaqtda   u   juda   kam   o’rganilgan   muammolardan   biridir.   Ana   shunday
masalalardan biri bo’lajak matematika o’qituvchilarida kasbiy kompetensiyalarni
shakllantirishga   kompetentli   yondoshuvni   aniqlash   va   Davlat   ta’lim
standartlarining   asosiy   qoidalariga   mos   holda   uning   tuzilmaviy   modelini   ishlab
chiqishdan   iborat.   Bo’lajak   matematika   o’qituvchisining   kasbiy   kompetentligini
aniqlash   uchun   ushbu   tushunchani   o’rganishga   bag’ishlangan   ba’zi   bir
tadqiqotlarga   e’tiborni   qaratamiz.   Kasbiy   kompetensiya   pedagogik   muammo
sifatida   o’rganilgan   tadqiqotlarda   asosan,   o’qituvchining   xususiyatlari   tahlil
qilingan.
V.A.   Adolf   kasbiy   kompetentlikni   quyidagicha   aniqlagan:   kasbiy
kompetentlik - bu mahsuldor pedagogik faoliyatga nazariy, metodologik, 
predmetli, psixologo-pedagogik va texnologik tayyorgarlikni o’z ichiga olgan
umumlashgan   shaxsiy   ta’limdir.   U   o’qituvchining   kasbiy   kompetentligi
10 tuzilmasida predmetli, metodik, metodologik, psixologo-pedagogik tashkil 
etuvchilarni   ajratgan.   Uning   fikridan   kelib   chiqqan   holda   shuni   ta’kidlash
mumkinki,   to’laqonli   kasbiy   kompetentlik   faqatgina   harakatchan   va   yangilikka
intiluvchi   o’qituvchidagina   namoyon   bo’lar   ekan.   V.A.   Adolf   kompetensiyani
ob’yektiv   sharoit,   ya’ni   bo’lajak   o’qituvchining   huquqi,   burchi   va   javobgarligi
sifatida   talqin   etgan.   Matematik   kompetensiya   bo’lajak   matematika   o’qituvchisi
uchun kasbiy kompetensiyaning tashkil etuvchisi sifatida predmetli kompetensiya
bo’lib hisoblanadi.
V.I. Baydenko «kasbiy kompetentlik» tushunchasini quyidagicha tavsiflagan:
- o’z   mutaxassisligi   bo’yicha   faoliyat   yuritish   uchun   zarur   bo’ladigan
bilim,   ko’nikma,   malaka   va   qobiliyatlarga,   kasbiy   muammolarni   qisman   hal
etishda bir vaqtda avtonomlik va egiluvchanlik xususiyatlariga ega bo’lish;
- kasbiy shaxslararo muhitda hamkasblar bilan hamkorliknirivojlantirish;
- faoliyat   mezoni   (sifat   o’lchovi),   qo’llash   sohasi,   talab   etiladigan
bilimlarni o’z ichiga olgan standartlarni loyihalash tuzilmasi;
- ish   beruvchi   talablariga   ko’ra   kasbiy   faoliyatni   samarali   amalga
oshirish imkonini beruvchi qobiliyatlardan samarali foydalanish;
- insonga   hozirgi   zamon   mehnat   muhitida   ish   faoliyatini   muvaffaqiyatli
bajarish   imkonini   beruvchi   bilimlar,   xususiyatlar   va   ko’nikmalarning
integrallashgan birlashuvi.
Yuqorida   keltirilganlarni   umumlashtirgan   holda   V.I.   Baydenko   kasbiy
kompetentlikni   faoliyat   talablariga   mos   ravishda   harakat   qilishga,   masala   va
muammolarni   mustaqil   hal   etishga,   shu   bilan   birga   o’z  faoliyati   natijalari,   ya’ni
mos ko’nikmalar, texnik usullarni baholay olishga tayyorligi va qobiliyati sifatida
tushunadi[5,14].
Kasbiy kompetentlikka berilgan barcha ta’riflar o’zida ijodkorlikni ifodalaydi.
Pedagog ijodkorligi o’z predmeti va unga mos fan sohasida bilimlarga, ta’lim va
tarbiya   metodikasini   egallagan   bo’lishga,   psixologiyada   sinchiklab   tekshirib
ko’rish   ko’nikmasiga   asoslanadi.   Ijodkorlik   uchun   quyidagilar   muhim   bo’lib
hisoblanadi:   pedagogik   masalalarning   ko’p   xilligi   va   ularni   hal   etishning
variativligini   tushunish,   o’z   mahoratining   darajasi   va   tavsifini   hamda   uni
rivojlantirish   mumkinligini   tushunish,   uni   takomillashtirish   hohishi,   yangi
yechimlar   zarurligini   tushunishi   va   unga   psixik   tayyorgarlik   hamda   uni   amalga
oshirishga    ishonch.
Barcha katta yoshdagi kishilar kabi pedagogda ham psixika rivojlanishi uning
faol kasbiy va ijtimoiy faoliyati bilan bog’liq holda davom etadi.
Kompetensiya   bilim,   ko’nikma   va   malakalarni   rad   etmaydi,   balki   ulardan
tubdan   farq   qiladi.   Bilimlardan   farqi   shundan   iboratki,   ular   faoliyat   haqidagi
ma’lumotlar   sifatida   emas,   balki   faoliyat   ko’rinishi   sifatida   mavjud   bo’ladi.
11 Ko’nikmalardan   shu   bilan   farq   qiladiki,   ular   turli   ko’rinishdagi   masalalarni
yechishda qo’llanilishi mumkin. Malakalardan farqi shundaki, u anglangan, lekin
avtomatlashmagan. Bu esa, insonga nafaqat odatiy, balki yangi nostandart holatda
ham harakat qilish imkonini  beradi.
Funksional-genetik yondoshuv qobiliyatni u yoki bu psixik jarayonni amalga
oshiruvchi   funksional   tizimlarning   samaradorlik   tavsifi   sifatida   talqin   etadi.
Bunday   holda   shaxs   tuzilmasidagi   kognitiv,   motivatsion   va   xulqiy
komponentlarning   birligini   aks   ettiruvchi   «kompetentlik»   va   «kompetensiya»
tushunchalari qobiliyatlar sifatida qaralishi mumkin.
Differensial   yondoshuvga   ko’ra,   qobiliyat   bilim,   ko’nikma   va   malakalarga
keltirilmaydigan,   ammo   faoliyatning   yangi   usullari   va   yo’llari   bilan   tezkor   va
oson   o’qitishga   xizmat   qiluvchi   faoliyat   bajarish   samaradorligini   aniqlovchi
insonning   individual-psixologik   xususiyati   sifatida   qaraladi.   Bunda   qobiliyat
inson imkoniyatining bir qismini tashkil etadi. Shu bilan birga, qobiliyatlar inson
imkoniyatlarining   bir   qismi,  muvaffaqiyat   esa,   iroda,   motiv  va   ijtimoiy   muhitga
bog’liq.
«Kompetensiya»      va      «kompetentlik»      tushunchalarining   «sifat»,
«xususiyat»,   «mahorat»   toyifalari   bilan   nisbatda   mohiyatini   ochishga   A.I.
Subetto   uringan   .   Psixologik   lug’atlarda   «xususiyat»   tushunchasi   «biror   bir
insonga   xos   faoliyat   va   ahloqning   aniq   sifatli   -   sonli   bosqichini   ta’minlovchi
mustahkam   ta’lim»   sifatida   ta’riflangan.   A.I.   Subettoning   yozishicha,
«kompetentlik» va «kompetensiya» tushunchalari murakkab tuzilmali va dinamik
ta’limdir,   ammo   «sifat»   va   «xususiyat»   toyifalariga   nisbatan   ikkinchi   darajali
hisoblanadi.   Shuning   uchun   ham   ularning   quyidagi   umumiy   tamoyillariga
bo’ysunadi:
- sifatning vujudga kelishi va rivojlanishida potensial va dolzarb tashqi va
ichki ziddiyatlar tizimining mavjudlik tamoyili;
- butunlik   va   tizimlilik   tamoyili,   bunda   sifatning   ichki   tuzilmasi
ob’yektning   sifatini   potensialli   sifat   darajasida,   sifatning   tashqi   tuzilmasi   esa,
ob’yekt   yoki   jarayonning   tashqi   muhit   bilan  o’zaro  ta’siri   sifatini   real   sifat   kabi
aniqlaydi; 
-   jarayonlar   sifatini   natijalar   sifatida   aks   ettirish   tamoyili   va
boshqalar[17,18] .
Kompetentlik va kompetensiya tushunchalarining tuzilmasini tadqiq etish
bo’yicha   bir   necha   yo’nalishlarni   ajratib   ko’rsatish   mumkin.   Ko’pgina
mualliflar faoliyatli yondoshuvni istiqbolli hisoblaydi, chunki ular kompetentlikni
kasbiy faoliyatda namoyon bo’ladi  va shu bilan bir vaqtda uning asosi  ham deb
hisoblaydilar. Bunday holda kompetentlik vaziyatlarning aniq doirasida samarali
harakatni   yuzaga   keltirish   uchun   zarur   bo’lgan   ichki   resurslar   tizimi   sifatida
12 tushuniladi.   Kompetentlik   tuzilmasida   quyidagi   komponentlar   ajratiladi:
yo’naltiruvchilik   va   ijrochilik,   mazmunli   (bilim)   va   jarayonli   (ko’nikma),
kognitiv va operasional.
O’zining   fundamental   tadqiqotlarida   I.A.   Zimnyaya   kompetentlikni
yo’naltirilganlik,   maqsadni   qo’ya   bilish,   xulqning   emotsional-irodaviy
boshqarilishi, qadriyatli-mazmunli munosabatlarni o’z ichiga olgan shaxs 
xususiyatlari   sifatida   qaraydi.   Muallifning   fikriga   ko’ra,   kompetentlik
tuzilmasi quyidagi komponentlar tizimidan iborat:
a) faoliyat   va   hatti-harakatda   ushbu   xususiyatni   namoyon   qilishga
tayyorlik;
b) amallarni bajarishning vositasi, usullari va dasturlarini bilish, ijtimoiy va
kasbiy masalalarni  yechish, tartib-intizom qoidalari va me’yorlariga rioya qilish.
Bu kompetensiyaning mazmunini tashkiletadi;
v ) bilimlarni amalga oshirish tajribasi, ya’ni ko’nikma va malaka;
g )   kompetensiyalar   mazmuniga   qadriyatli-mazmunli   munosabat,   uning
shaxsiy ahamiyatliligi;
d )   emotsional-irodaviy   regulyasiya,   kompetentlikni   namoyon   qila   olish
qobiliyati,   uning   ijtimoiy   va   kasbiy   o’zarota’sir   holatlariga   bog’liq   holda
namoyon bo’lishini regulirovka qilish sifatida .
Yuqorida   keltirilgan   ma’lumotlar   «kompetentlik»   va   «kompetensiya»
tushunchalarining   ta’riflari   qanchalik   turli   xil   ekanligidan   dalolat   beradi.   Shu
bilan   birga,   bu   atamalar   orasidagi   farqni   ajratish   ham   qiyin.   Deyarli   barcha
tadqiqotchilar   kompetentlik   va   kompetensiyaning   muhim   tavsiflaridan   biri
sifatida   mavjud   bilim   va   tajribalarning   zarurligi   hamda   ularni   egallovchilarning
faolligi deb hisoblaganlar.
Kompetenlik atamasi «samaradorlilik», «erishish»,«muvaffaqiyatlilik»,
«tushunish»,   «natijalilik»,   «ega   bo’lish»,   «sifat»,   «miqdor»   so’zlari
yordamida   ta’riflanadi,   shu   bilan   birga   ko’pgina   mualliflar   uni   tashxislashdagi
qiyinchiliklarni   qayd   etgan.   L.   Spenser   va   M.   Spenserlarning   ta’kidlashicha,
kompetensiyalarning   shakllanishi   ularni   o’lchash   va   xususiyatlarini   aniqlash
qiyinchiligi bilan ortga suriladi.
L.   Spenser   va   M.   Spenserlar   kompetentlikning   mezonlari     sifatida   yuqorida
qayd   etilgan   elementlarni   qarab   chiqqanlar:   shaxsning   «Men-   konsepsiyasi»
tuzilmasidagi   motivlar,   psixofiziologik   sifatlar,   ko’rsatmalar,   qadriyatlar,
shuningdek,   bilim   va   ko’nikmalar.   Mualliflar   kompetensiyaning   boshqa
komponentlariga   qaraganda   bilim   va   ko’nikmalarni   baholash   va   rivojlantirish
osonroq   deb   hisoblaydilar.   Ular   kompetensiya   ta’rifining   quyidagi   sxemasini
keltirgan(1.1-rasm):
13 Intilish
Harakat Natija
Shaxsiy sifatlar
(motivlar, men-
konsepsiyasi,
bilimlar) Hatti
harakatlar
(ko’nikmalar) Ishni  bajarish
     1.1-rasm. Kompetensiya ta’rifi (L.Spenser va M. Spenserlar fikri 
bo’yicha).
Shu bilan birga, kompetensiyani o’rganishda qo’llaniladigan kompetentli 
xatti-harakat mezonlari quyidagicha ta’riflangan:
- eng yaxshi ijro – o’rtacha ijrodan standart chekinish deb 
ta’riflanadi, uning darajasiga ma’lum ishchi holatida o’ntadan bittasi erishishi 
mumkin;
- samarali ijro – odatda ishning eng kichik ma’qul darajasini 
bildiradi, undan past darajali ishchi esa, bu ish uchun  kompetentsiz  
hisoblanadi[7,9].
I.A.   Zimnyaya   taklif   etgan   shaxs   kompetentligi   tuzilmasiga   ko’ra   A.M.
Knyazev,   Ye.V.   Zemsov   va   S.N.   Paleskayalar   tomonidan   kompetentlik
komponentlarini baholashning quyidagi mezoni ishlab chiqilgan (1.1-jadval) 
1.1-jadval
Kompetentlikni baholash mezoni
Kompetentliknin
g
tarkibiy qismlari Kompetentlikni baholash mezonlari
1. Tayyorgarlik Maxsus xususiyatlar, axborotni qabul qilish va qayta 
ishlash xususiyatlari, o’rganish qobiliyati, tipologik 
xususiyatlar va   boshqalar
2. Bilim Kompetentlik, stereotiplar, bilim, kompetentlik bilan 
bog’liq bo’lgan o’rganishning  ustunligi  haqidagi 
tasavvurning   mavjudligi
3. Tajriba Kompetentlikka yaqin yoki aynan unga mos keladigan 
masala va  topshiriqlarni  bajarish
4. Munosabat Kompetentlikni amalga oshirish yoki faoliyat 
kompetentligi  bilan bog’liq holda o’ziga va boshqalarga 
nisbatan munosabatlarning shakllanishi
5. Muntazamlik Kompetentlikka bog’liq amallarga «turtki»larni nazorat 
qilish qobiliyati, matonat, qat’iyat, sabrlilik, kompetentlikni 
amalga oshirish  bilan  bog’liq  maqsadga  erishishdagi  
to’siqlarni  zabt  etishga  tayyorgarlik
14 Ushbu   konsepsiya   asosida   M.D.   Lapteva   talaba-yoshlar   uchun   ijtimoiy
o’zarota’sirlashuvda   kompetentlik   ko’rsatkichlarini   ishlab   chiqqan.
Kompetentlikni   namoyish   qilishga   tayyorgarlik   darajasini   quyidagi   mezonlar
bo’yicha   aniqlash   mumkin:   o’z-o’zini   rivojlantirish   va   o’zini   namoyon   etish
g’oyasi,   kasbiy   yo’l   tanlash,   turmush   qurish,   farzandli   bo’lishga   nisbatan   qaror
qabul   qila   olishga   tayyorgarlik,   o’z   hayotiga   javob   berishga   tayyorlik,   hayot
yo’lini   mustaqil   tanlash,   kasb   sohasida   ko’nikishlar   hosil   qilishga   tayyorlik   va
boshqalar .
Kompetentlik   mazmuni   haqida   bilimlarga   egalik   quyidagi   tavsiflarni   o’zida
aks   ettiradi:   fikr   yuritishning   dialektikligi,   shaxsning   kognitiv   yetukligi,   tajriba
uchun ochiqlik, rasionallik, turli standart va nostandart holatlarda kompetentlikni
namoyish   etish   tajribasini   esa,   ijtimoiy   rollarni   o’zlashtirish   va   bajarishdagi
muvaffaqiyati, hatti-harakat va faoliyatning individual yo’llari va boshqalar. M.D.
Lapteva   fikriga   ko’ra,   kompetentlik   mazmuni   va   uning   tadbiqi   ob’yektiga
munosabat,   kasbiy   o’z-o’zini   baholashning   shaxsga   tegishli   jihati   va   ota-onalik
munosabatlarining   hissiyotlari   orqali   amalga   oshiriladi.   Kompetentlikning
namoyon bo’lish natijalarining hissiyotli-idrokli regulyasiyasi baholash mezonlari
sifatiga   istiqbolli   masalalarni   qo’yish,   ularni   hal   etish   yo’llarini   topishda
qat’iyatlilik,   talabgorlikning   moslik   darajasi,   kasbiy   potensialni   o’zi   baholashni,
hissiy-shaxsiyatli avtonomlik va boshqalarga ega .
Ijtimoiy   kompetentlikning   yuqori   darajasi   o’zarota’sirga   turli   rollarda   kirish
va   ularga   mos   harakat   qilish,   shu   bilan   birga   destruktiv   o’zaro   ta’sirga   yo’l
qo’ymaslik   qobiliyatini   ko’zda   tutadi.   Hamkorlikdagi   kompetentlik
ko’rsatkichlari   sifatida   ishonch,   tolerantlik,   empatiya,   inson   huquqi   va   erkinligi
haqidagi   bilimlar,   refleksiya,   raqiblar   o’zaro   ta’siridagi   malaka   va   ko’nikmalar
xizmat qiladi.
Shunday   qilib,   kompetentlik   tuzilmasini   ta’riflashga   ikkita   turlicha
yondoshuvlar   mavjud:   tushunchaning   shajarali   ahamiyati   (kompetentlikning
mazmuni   va   tabiatini   ta’riflash)   va   tur   jihatlari   (kompetentlik   tuzilmasidagi
mutaxassis kompetensiyalari turlar).
15 2  Bo’lajak o’qituvchida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning
pedagogik jihatlari va xususiyatlari
An’anaviy   oliy   ta’limda   uning   maqsadlari   bitiruvchilar   egallashi   lozim
bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar majmuasi bilan aniqlanadi. Bugungi kunda
bunday yondoshuv yetarli bo’lmay qoldi. Zamonaviy jamiyatga keyingi hayotga
kirisha   oladigan,   oldida   paydo   bo’lgan   har   qanday   hayotiy   va   kasbiy
muammolarni amaliy hal eta oladigan mutaxassislar zarur. Bu esa, o’z navbatida,
olingan bilim, ko’nikma va malakalarga hamda«kompetensiya»,
«kompetentlik»   tushunchalari   orqali   izohlanuvchi,   ta’limning   zamonaviy
maqsadlarini tushunishga ko’proq mos keladigan qandaydir qo’shimcha sifatlarga
bog’liq   bo’lib,   ularni   pedagogik   amaliyotga   kiritish   esa,   ta’lim   mazmuni   va
usullarini   o’zgartirishni,   ta’lim   oluvchilar   ta’lim   yakuniga   qadar   va   alohida
predmetlarni   o’rganishda   egallashi   lozim   bo’lgan   faoliyat   turlarini   aniqlashni
talab etadi.
Jamiyat   talablarini   qondirish   hozirgi   zamon   o’qituvchisidan   yuqori
madaniyat,   chuqur   ma’naviyat,   Vatan   uchun   javobgarlik   hissi,   mas’uliyatlilik,
chuqur   bilimga   ega   bo’lishi,   o’z   o’quvchilarining   ijodiy   potensialini
rivojlantirishga pedagogik qiziqishi, innovatsion faoliyatga, o’z ustida ishlashga,
kasbiy faollikka qobiliyatlilik va shu kabi boshqa bir qator  sifatlarni  talab etadi.
Shu sababli, komil shaxsni tarbiyalash masalasi bilan bir qatorda yana bir asosiy
masala,   ya’ni   mutaxassisning   kasbiy   kompetentligini   shakllantirish   masalasi
bugungi  kunda o’ta  muhim  hisoblanadi.  Mutaxassisning  kompetensiyalarga  ega,
ya’ni   faoliyatning   qaysi   usulini   egallashi,   nimalarni   bajara   olishi,   nimalarga
tayyorligini   aniqlash   –   kompetentli   yondoshuv   deyiladi.   Oliy   ta’lim   muassasasi
bitiruvchilarini   tayyorlash   sifatini   boshqarishning   konseptual   muhim   usullaridan
biri   –   kasbiy   ta’lim   mazmunini   modernizatsiyalashda   kompetentli   yondoshuvni
amalga oshirishdir.
Erkin va faol fikrlash, ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirish, ta’lim berish
va   tarbiyalashning   yangi   g’oya   va   texnologiyalarini   ishlib   chiqish   va   amalga
oshirish qobiliyatlariga ega bo’lgan bo’lajak o’qituvchining kasbiy kompetentlik
darajasini   oshirish   muammosi   zamonaviy   ijtimoiy-iqtisodiy   sharoitlarda   dolzarb
hisoblanadi[10].
Kasbiy   kompetentli   o’qituvchi   birinchidan,   o’quv-tarbiya   jarayonida   ijodkor
ta’lim   oluvchilarni   shakllantirishga   ijobiy   ta’sir   ko’rsatadi,   ikkinchidan,   o’z
kasbiy   faoliyatida   ijobiy   natijalarga   erisha   oladi   va   uchinchidan,   shaxsiy   kasbiy
imkoniyatlarini amalga oshira oladi.
16 3.   Bo’lajak   matematika   o’qituvchisi   kasbiy   kompetentligining   mazmuni   va
tuzilmas  
Kompetentlik - insonning faoliyatli tavsifi, shuning uchun uning tasniflanishi
eng   avvalo,   faoliyat   tasnifiga   mos   bo’lishi   kerak.   Umumiy   holda   bular   mehnat,
o’quv,   o’yin   va   kommunikativ   kompetentliklar.   Bularga   yana   quyidagilarni
qo’shimcha qilish mumkin:
- kompetentlikni faoliyatning yo’naltirilgan ob’yekti bo’yicha tasniflash,u
«inson-inson», «inson-texnika», «inson-badiiy obraz», «inson-tabiat», «inson-
belgili tizim» sohalarida kompetentlikni beradi;
- kasblarning alohida sinflari va guruhlari sohasidagi kasbiy kompetentlik;
- aniq faoliyat (mutaxassislik) dagi predmetlikompetentlik.
Jamiyatning   turli   sohalarida   esa   quyidagi   maxsus   kompetentliklar   ham   talab
etiladi: maishiy xizmat sohasida, san’at sohasida, sport sohasida va boshqalar.
«Bilimlilik»  tavsiflari   ham   kompetentlikka  kiradi   va   ijtimoiy  bilimlar   sohasi
(matematika,   fizika,   gumanitar   fanlar,   biologiya   va   boshqa   fanlar   sohasida
kompetentlik),   ishlab   chiqarish   sohalari   (energetika,   transport,   aloqa,   mudofaa,
qishloq xo’jaligi va boshqa sohalar) bo’yicha tasniflanadi.
Psixologik tavsif sifatida kompetentlik tushunchasi nafaqat kognitiv (bilimlar)
va   operasion-texnologik   (faoliyatli),   balki   motivatsion-etik,   ijtimoiy   va   axloqiy
tashkil etuvchilarni ham o’z ichiga oladi.
Kompetentlikning asosi qobiliyatlardan iborat bo’lganligi uchun ularning har
biri o’z kompetentligiga mos kelishi kerak. Qobiliyatlar eng umumiy ko’rinishlari
bilan   kompetensiyaning   jismoniy   madaniyatdagi,   aqliy   sohadagi,   umumo’quv,
amaliy, ijrochilik, ijodiylik, badiiy, texnik, shu bilan birga pedagogik-psixologik,
ijtimoiy va boshqa ko’nikmalariga mos keladi.
Ijtimoiy   rivojlanishi   va   maqomi   pog’onalari   bo’yicha   kompetentlikni
quyidagi turlarga ajratish mumkin: bolaning maktabga tayyorgarligi;
bitiruvchining   kompetentligi;   yosh   mutaxassisning   kompetentligi;   ish   stajiga
ega mutaxassisning kompetentligi.
Ta’limni  modernizatsiyalashning  muhim  yo’nalishlaridan biri  tabiatiga ko’ra
shaxsga   yo’naltirilgan   kompetentli   yondoshuv   hisoblanadi.   Ta’limni
axborotlashtirish   jamiyatni   axborotlashtirishning   global   jarayonining   asosidir.
Bunda   u   jamiyat   faoliyatlarining   boshqa   yo’nalishlariga   ko’ra   tezroq   odimlashi
kerak,   chunki   aynan   ta’lim   berish   jarayonida   axborotlashtirilgan   jamiyatning
ijtimoiy,   psixologik   kabi   asoslari   shakllanadi.   Jamiyat   va   shaxsning   yangi
ehtiyojlari   axborotli   kompetensiyani   asosiy,   bazaviy   asoslardan   biri   sifatida
aniqlaydi.
17 Bundan tashqari kompetentlik quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga ham ega:
1) ustunlik (zamonaviy mutaxassis faoliyatida axborotli faoliyat katta
ulushga ega bo’lmoqda);
2) dinamizm   (bo’lajak   bitiruvchini   tayyorlashda   faqat
axborotlashtirishning zamonaviy holatini hisobga olish yetarli emas, uni axborot
rivojlanish tendensiyasiga yo’naltirish shart);
3) optimallik   (axborot   muhitining   tezkor   rivojlanish   holatida   bitiruvchini
optimal   axborotli   faoliyatga   tayyorlash   shart,   kompetensiya   ko’p   ham,   oz   ham
bo’lmasligi, u qo’yilgan kasbiy masalalarni hal etishga yetarli bo’lishi  lozim).
Jamiyat   va   ta’limni   axborotlashtirish   jarayonida   ma’lum   an’analar,
axborotlashtirilgan   xulq   stereotipi,   axborotning   muhim   manbalari   va   axborot
almashish   usullari   asta-sekin   hosil   bo’ladi,   shaxsiy   qadriyatlar   faollashadi,
bularning   barchasi   axborot   madaniyatining   zamonaviy   bosqichi   shakllanishida
aks etadi.
Axborot madaniyati - bu ilmiy va amaliy axborotli bilimlar va tajribalarning
muhim sohasini qamrab oluvchi yetarlicha keng va umumiy tushuncha.
Biz   axborot   madaniyatini   shaxs   madaniyati   tuzilmasi   komponenti   sifatida
qaraymiz.   Axborot   madaniyati   tushunchasi   ko’pincha   axborot   savodxonligi
tushunchasi bilan tenglashtiriladi.
Axborot   savodxonligi   bo’lajak   mutaxassisning   zaruriy   axborot   ko’rinishini
identifikasiyalash,   uni   izlash,   tanlash   va   tahlil   qilish,   kasbiy   faoliyatda   samarali
qo’llash   ko’nikmasi   sifatida   ta’riflanadi.   Demak,   axborot   savodxonligi,   eng
avvalo,   axborot   bilan   ishlashning   texnologik   jihatini   o’z   ichiga   oladi.   Axborot
bilan   ishlash   texnologiyasini   tanlash   asosan   texnik   vositalar   bilan   aniqlanadi.
Zamonaviy   kompyuter   texnikasi   bilan   ishlashni   bilish   kompyuter   savodxonligi
sifatida   aniqlanadi.   Ammo,   savodxonlikning   kompetentlikdan   asosiy   farqi
shundan iboratki, savodxon inson bilimlarni
o’zlashtirish, kompetentli  inson esa, bilimlarni  amaliy masalalarni  yechishda
samarali qo’llay olish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Qayd   etilganlar   axborot-texnik   va   axborot-texnologik   komponentlar
birlashishda   axborotli   kompetentlikning   asosiy   mazmuni   quyidagilardan   iborat
ekanligini aniqlashga imkon beradi:
- texnik   qurilmalarni   (telefondan   boshlab   to   kompyuter   tarmoqlarigacha)
qo’llash bo’yicha aniq ko’nikmalarga ega bo’lish;
- o’z   faoliyatida   axborot   va   kommunikatsiya   texnologiyalaridan   foydalana
olish qobiliyati;
- turli   manbalardan   (davriy   nashrlar   va   elektron   ta’lim   resurslari)   axborotni
olish, uni tushunarli ko’rinishda taqdim etish vaqo’llash;
- axborotni analitik qayta ishlash asoslariga ega bo’lish;
18 - turli axborot bilan ishlashni bilish;
- o’z predmetli sohasida axborot oqimlarining xususiyatlarini bilish. 
4.   Bo’lajak   matematika   o’qituvchisi   kasbiy   kompetentligining   mazmuni
va tuzilmasi
Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilardagi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga
layoqatli, ularning ehtiyojini anglay olish, mustaqil fikrlashga o’rgatish ko’nikma
va malakasiga ega bo’lishi lozim.
O’qituvchi   ta’lim   jarayonida   ta’lim   oluvchilarga   o’quv   materialini   mustaqil
ravishda   o’zlashtirishlari,   ularning   ehtiyojini   to’liq   qondirish,   ta’lim   mazmunini
o’zlashtirishga   bo’lgan   motivatsiyasini   rivojlantirishi   va   kengaytirishi,   ta’lim
oluvchilarning qiziqish va hohishlarini  hisobga olishi, shuningdek, doimo ta’lim
oluvchilarni   «nimaga   o’qitish   kerak?»,   -   degan   dolzarb   masalaga   javob   topish
istagida bo’lishi lozim.
Zamonaviy o’qituvchi ta’lim oluvchilarga va o’z pedagogik faoliyatiga mehr-
muhabbatni   uzviy   ravishda   bog’lab   olib   boradi,   faqatgina   ta’lim   oluvchilarga
ta’lim   beribgina   qolmay,   ulardan   ham   nimanidir   o’rganish   qobiliyatiga   ega
bo’lishi   kerak.   Ta’lim   jarayonida   zamonaviy   o’qituvchi   eng   muhim   kasbiy   va
shaxsiy fazilatlarini namoyon eta olishi zarur. U har bir ta’lim oluvchi qalbidagi
ijobiy   va   salbiy   sifatlarni   his   qiladi,   olgan   bilimlaridan   o’zlari   zavq   olishlari
uchun   ularni   rag’batlantirib   turadi.   O’qituvchi   ta’lim   oluvchilar   ta’lim
muassasasini   tamomlab   jamiyatdagi   o’z   o’rnini   egallashlari   hamda   hayotdagi
hozirgi va keyingi dolzarb muammolarni hal eta olishlari uchun ko’rsatma berib
boradi.
Zamonaviy   o’qituvchi   -   har   tomonlama   mahoratli,   yetuk   bo’lishi   lozim.
Mahoratli   o’qituvchi   kasbiy   yaroqliligi,   o’z-o’zini   anglashi,   o’z-o’zini
rivojlantirishi, maqsadga yo’naltirilganlik sifatlari bilan ajralib turadi. Zamonaviy
o’qituvchinig   mahorati   -   bu   o’zini   namoyon   etish,   qoniqish   va   o’zgalar
tomonidan tan olinish manbai hisoblanadi. Shuningdek, ta’lim oluvchilar faoliyati
bilan qiziqadigan, ular bilan ijobiy muloqot o’rnata oladigan bo’lishi kerak.
Zamonaviy   pedagogning   o’ziga   xos   alohida   xususiyatlari   -   mukammal   va
chuqur   bilimga   ega   bo’lishi,   doimiy   ravishda   o’z   ustida   ishlashi,   o’z-o’ziga
tanqidiy qarashi va milliy madaniyatiga ega bo’lishdan iborat.
O’qituvchi   mahoratining   ortib   borishi,   mustaqil   bilim   olish   ehtiyoji   bilan
chegaralanib   qolmasdan,   balki   ijodkor   bo’lishi,   o’z   ustida   tinimsiz   ishlashni
taqozo   qiladi.   Chunki,   o’qituvchining   ijodiy   izlanishi   samarali   natijalar   manbai
hisoblanadi.
19 4.  Matematika o’qitish nazariyasi va metodikasi kursida kasbiy 
kompetentlikni shakllantirish
Yurtimiz kelajagi bo’lgan yoshlarni har tomonlama kamolga yetgan barkamol
inson   qilib   tarbiyalashda   o’qituvchi,   tarbiyachi   hamda   ta’lim   sohasidagi   mas’ul
xodimlarning   xizmati   kattadir.   Yuksak   saviyali,   yuqori   darajada   kasbiy   mahorat
va   kompetentlikka   ega   o’qituvchilargina   xalq   orzusidagi   barkamol   shaxsni
tarbiyalaydi.
O’qituvchi   kasbi   dunyodagi   eng   qadimgi   kasblardan   biridir.   Uning   ijtimoiy
ahamiyati   hech   qaysi   davrda   kamaymagan   va   so’nmagan.   Chunki,   ilm   insonni
yuksaklik   sari   olib   boradi.   Bunda   o’qituvchining   bilimi,   mahorati   beqiyosdir.
O’qituvchining bilim darajasi, sharqona fikr yurita bilishi, ish bilan harakatining
birligi   yoshlarda  o’z-o’zini   idora   va   nazorat   qilish   ko’nikmalarini   shakllantirish,
ularda ijodiy fazilatlarni rivojlantirishda muhim o’rin tutadi.
Ta’lim   oluvchilarni   umuminsoniy   qadriyatlar,   xalqimizning   boy   madaniyati
bilan tanishtirish, ularda bilimlarni egallash ko’nikma va malakalarini oshirishga
bo’lgan   talablarni   shakllantirish,   estetik   tushunchalarni   kamol   toptirish,   ta’lim
oluvchilarning   ijodkorligi,   iqtidorini   yuzaga   chiqarish,   ularni   qo’llab-quvvatlash
uchun   shart-sharoit   yaratish   o’qituvchi   faoliyatida   chuqur   o’rin   egallashi   lozim.
Shu   bois   xalqimizning   «Dunyoda   ilmdan   boshqa   najot   yo’q   va   bo’lmagay»,   -
degan   naqlini   ta’lim   oluvchi   qalbiga   singdirish   mas’uliyati   o’qituvchiga
topshirilgan.
Qayd   etilgan   kompetensiya   tizim   sifatida   matematikani   o’qitishga   shaxsiy
yo’naltirilgan   yondoshuvni,   uni   individuallashtirishni,   differensiallashtirishni,
gumanitarlashtirish   va   fundamentallashtirishni   tavsiflaydi.   Faoliyatli,   shaxsiy   va
kommunikativ   kompetensiyalar   majmuasini   o’zlashtirish   bo’lajak   matematika
o’qituvchilarida kasbiy kompetentlikning shakllanishi va rivojlanishining optimal
darajasini ta’minlaydi.
Bo’lajak   matematika   o’qituvchisi   kasbiy   kompetentligini   shakllantirish
modelini qurishda quyidagi holatlar hal qiluvchi rol o’ynaydi:
- pedagogik   kompetentlik   matematik   bilimlar,   matematikani
o’qitish   metodikasi   va   didaktikasi,   pedagogik   muloqot   (ko’nikma   va   malaka)
madaniyat,   o’zini-o’zi   rivojlantirish,   o’zini-o’zi   takomillashtirish,   o’zini-o’zi
aniqlash usullari va vositalarining uyg’unlikdagi birlashmasi sifatida tushuniladi;
- bo’lajak   matematika   o’qituvchisining   kasbiy-pedagogik
kompetentligi tuzilmasi quyidagi uchta tashkil etuvchidan tarkib topgan: faoliyatli
(bilim, ko’nikma, malaka hamda umumiy o’rta ta’lim maktablari, akademik litsey
va   kasb-hunar   kollejlari   o’quvchilariga   matematikani   o’rgatishda   pedagogik
faoliyatni   tashabbuskorlik   va   mas’uliyat   bilan   amalga   oshirishning   individual
20 usullari),   shaxsiy   (o’zini-o’zi   rivojlantirishga   ehtiyoj,   o’zini-o’zi
takomillashtirishga   oid   bilim,   ko’nikma   va   malaka)   va   kommunikativ   (bilim,
ko’nikma, malaka va pedagogik muloqotni ijodiy amalga oshirish usullari);
- oliy ta’lim muassasalarida kasbiy kompetentlikni shakllantirish matematika
o’qituvchisi   kasbidagi   ichki   o’zining   «men-haqiqiy»   dan   «men-   haqiqiy»   va
«men-ideal»   o’rtasidagi   nomutanosibliklarni   bartaraf   etishga   qadar   bo’lgan   bir
qator bosqichlarda amalga oshiriladi;
- bo’lajak   matematika   o’qituvchisida   kasbiy   kompetentlikni   shakllantirish
o’qitishni   tashkil   etishda   e’tiborga   olish   zarur   bo’lgan   o’zaro   bir-biri   bilan
bog’langan ikki, ya’ni gnostik va amaliy bosqichlarda amalga oshiriladi;
- bo’lajak   matematika   o’qituvchisi   kasbiy   o’zini-o’zi   rivojlantirish   ijodiy
mohiyatga ega, shuning uchun ham pedagogik mehnat sub’yekti sifatida talabaga
borliqdagi   o’zining   imkoniyatlarini   erkin   tanlashni   taqdim   etuvchi   o’quv
jarayonini tashkil etish talab etiladi.
O’quv   fanlari   integrasiyasi   muammoli-qidiruv   o’qitishni   amalga   oshirishga
imkon   beradi.   Bo’lajak   matematika   o’qituvchisida   kasbiy   kompetentlikni
shakllantirishda   modulli-reyting   tizimi   samarali   hisoblanadi   va   o’qitishni
individuallashtirish va differensiallashtirish,  kasbiy kompetentlikni shakllantirish
va   rivojlantirish   yo’lidagi   to’siqlarni   bartaraf   etishda   talaba   shaxsining   ichki
potensiallarini   faollashtirish   uchun   pedagogik   ko’makni   ta’minlashga   imkon
beradi. Bundan tashqari talabaning mustaqil  ishi  ta’minlanadi.
Ta’lim   tizimini   modernizatsiyalashning   hozirgi   bosqichi   o’qituvchining
kasbiy   tayyorgarligi,   uning   pedagogik   mahorati,   kompetentligi,   eridusiyasi,
intellektualligi   va   umumiy   pedagogik   mahoratiga   yuqori   talablarni   qo’ymoqda.
Bu   holatning   yuzaga   kelishi   esa,   respublika   ta’lim   tizimida   insonparvarlik,
shaxsga   yo’naltirilgan   o’qitish,   kasbiy   tayyorgarlikda   kompetentli   yondoshuv
g’oyalariga o’tishdan kelib chiqmoqda. Ta’limda asosiy ustuvorlik ta’lim oluvchi
shaxsi, shaxslararo munosabatlarni  o’zgartirib, zamonaviy o’qitish va pedagogik
texnologiyalarni   qo’llagan   holda   jarayonni   shunday   boshqarish   kerakki,   ta’lim
oluvchi   nafaqat   o’qitish   ob’yekti,   balki   sub’yekti   ham   bo’lishiga   asoslangan
shaxsning shakllanishiga beriladi.
Shu   bois,   bo’lajak   o’qituvchining   kasbiy   va   shaxsiy   shakllanishiga   yordam
beruvchi   pedagogik   vositalarni   aniqlash   muhim   ahamiyatga   ega   bo’lmoqda.
Olingan   bilimlar,   texnika   va   texnologiyalarning   tez   eskirishi   va   yangilanishi
o’qituvchi   oldiga   doimiy   ravishda   o’z   malakasini   oshirish,   fan,   texnika,
madaniyat va ilg’or pedagogik tajribalarning zamonaviy yutuqlariga   ega bo’lish
masalasini qo’ymoqda.
Amaliyotning   ko’rsatishicha,   o’quv   reja   va   dasturlarni   takomillashtirish   har
doim ham o’quv jarayonining samarasini  oshirishga yordam beravermaydi. Real
21 amaliy   faoliyat   talablaridan   ajralgan   holda,   o’quv   jarayoniga   rasmiy   yondoshuv
bo’lajak   o’qituvchi   kasbiy   kompetentligining   rivojlanishiga   xalaqit   beradi.   I.G.
Lipatnikovaning   ta’kidlashicha,   hozirgi   zamon   maktabi   pedagogika   oliy   ta’lim
muassasasidan paydo bo’lgan muammolarni hal etish yo’llarini tanqidiy baholash
va   topish,   holatni   tahlil   qilish,   o’z   faoliyatini   adeakvat   o’zgartirish,   axborot-
kommunikatsiya   texnologiyalari   vositalarini   qo’llash,   axborotlarni   topish,
qo’llash va tanlashni bilishga qodir matematika o’qituvchisini kutmoqda[12] .
Qayd   etilgan   muammolarni   hal   etish   usullaridan   biri   sifatida   bo’lajak
matematika   o’qituvchilarida   kasbiy   yo’nalganlikni   oshirishni   taklif   etamiz.   U
quyidagilardan iborat:
- talabalarning   bo’lajak   kasbiy   faoliyatini   anglash   uchun   sharoitlar
yaratish;
- bo’lajak kasbga muvaffaqiyatli ega bo’lish uchun zarur shaxsiy sifatlarni
rivojlantirishga alohida e’tibor berish;
- har   bir   talabada   mavjud   kasbiy   ahamiyatli   sifatlarning   rivojlanish
darajasini aniqlash va individual ta’lim trayektoriyalarini qurish.
Oliy ta’limning zamonaviy tizimda bitiruvchining ma’lumoti sifatining asosiy
ko’rsatkichi   uning   kasbiy   kompetentligidan   iboratligi   bilan   tavsiflanadi.
Psixologik   lug’atlarda   pedagogning   kasbiy   kompetentligi   muvaffaqiyatli   kasbiy
faoliyat,   uning   ahamiyati   va   uni   amalga   oshirishda   qo’llaniladigan   bilim   va
ko’nikmalar   to’plami   bilan   aniq   maxsus   masalalarga   munosabat   sifatida
ta’riflanadi.
22 5. Bo’lajak matematika o’qituvchilarida axborot  kommunikatsion ta’lim
muhitida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning asosiy yo’nalishlari
umumkasbiy kompetentligini shakllantirish metodikasi
Bugungi   kunda,   biz,   axborot   makonida   yashamoqdamiz   va   u   ta’lim
jarayoniga   kuchli   ta’sir   ko’rsatmoqda.   Shu   bois   ta’lim   amaliyotiga   «axborot
makoni», «axborot-ta’lim makoni» kabi atamalar keng kirib kelmoqda.
«Axborot   makoni»   tushunchasi   o’z   ichiga   materialli   (turli   ko’rinishdagi
axborot   tashuvchilar,   uzatish,   saqlash   qurilmalari   va   boshqalar)   va   modelli
(axborot oqimi, axborot maydoni va boshqalar) ob’yektlarni  oluvchi axborotning
mavjudlik   shakli   sifatida   aniqlash   mumkin   bo’lib,   unga   tuzilmaviylik   va
ko’lamlilik kabi xususiyatlar ham xos.
Axborot-ta’lim   makoni   -   bu   axborot   ta’limiy   maqsadlar   uchun
foydalaniladigan   makon.   Axborot   makonining   maqsadi   esa,   axborot-ta’lim
makoni maqsadiga nisbatan kengroq. U o’z ichiga o’z bo’sh vaqtini tashkil etish
imkoniyati   haqidagi   axborot   (shu   jumladan,   musiqiy   dasturlar)   ni,   shuningdek,
siyosat, madaniyat, iqtisodiyotda qarorlar qabul qilish sohasini (ba’zan inson o’zi
uchun   yetarli   bo’lmagan   axborotni   ongli   ravishda   qidirish)   va   insonni   uni   o’rab
turgan   ijtimoiy-madaniy   sharoitga   yo’naltirishni   (masalan,   Internet   tarmog’idagi
yangiliklar saytlari yordamida) oladi.
Axborot   zaruriyatga   qarab   saqlash   va   uzatish   mumkin   bo’lgan,   chop   etilgan
yoki elektron ko’rinishda taqdim etilgan ma’lumotlar, dalillar, izohlar, fikrlardan
iborat. Inson uchun axborot - bu uning bilimi.
Ta’limning asosiy   maqsadi   -  kishilarning ta’lim  olganlik  va tarbiyalanganlik
darajasini   oshirish,   ularda   ilmiy   dunyoqarashni   shakllantirish,   inson   o’z
imkoniyatlarini   to’la   namoyon   qilishi   uchun   sharoit   yaratish   qobiliyati   va   katta
hajmdagi   bilimlarni   o’zlashtirishi   hisoblanadi.   Shuning   uchun   ham   ta’limni
axborotlashtirish   asosiy   maqsadga   erishishga   imkon   beradigan   omillar   bilan
butun   ta’lim   tizimini   rivojlantirishning   zaruriy   sharti   bo’lib   hisoblanadi.   Bunga
faqat   axborotni   taqdim   etishning   yanada   samarali,   yangi   usullarini   qo’llash
imkoniyatini   beruvchi,   ommaviy   auditoriyada   o’qitishni   individuallashtirish
uchun keng imkoniyat yaratuvchi o’qitishning elektron vositalaridan foydalanish
evaziga   erishish   mumkin.   Ammo,   ta’limga   axborot   va   kommunikatsiya
texnologiyalarini   joriy   etishni   jadallashtirish   yangi   muammolar   va   ziddiyatlarni
keltirib   chiqarmoqda.   Masalan,   I.G.   Zaxarova   fan   va   texnologiyalarning
zamonaviy darajasi bilan shartlashilgan ta’lim tizimi konservatizmi va mutaxassis
tayyorgarlik darajasiga qo’yilgan talablar o’rtasidagi ziddiyatni qayd etgan . S.N.
Pozdnyakov kompyuterli  o’qitish muhiti  bilan tanish bo’lgan ta’lim  oluvchining
motivatsiyasi va unga taqdim
23 etilayotgan   o’qitish   mazmuni   va   metodikasining   an’anaviyligi   o’rtasidagi
ziddiyatni   ta’kidlagan   .   V.P.   Bespalko   va   S.N.   Pozdnyakovlar   kompyuter
texnologiyasining   pedagogik   imkoniyatlari   va   ulardan   ta’limda   samarasiz
foydalanish o’rtasidagi ziddiyatni tadqiq etgan.
Yuqorida qayd etilganlar va ko’pgina boshqa tadqiqotlarda o’z aksini topgan
asosiy   xulosalar   bir-biri   bilan   ustma-ust   tushadi   va   u   quyidagidan   iborat:   oliy
ta’lim muassasasidagi muammolar va ziddiyatlarni hal etish uchun yangi axborot-
ta’lim muhitini shakllantirish strategiyasini ishlab chiqish zarur[8].
Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitining   butunlik   talabi   uning   butun
ta’lim   jarayonini   axborot   bilan   qo’llab-quvvatlash,   ta’lim   muassasasida   uning
normal   kechishini   ta’minlovchi   funksiyalarini   bajarish   zaruriyati   bilan   bog’liq.
Shu   bilan   birga   butunlik   talabi   modullik   talabi   bilan   birgalikda   ishtirok   etadi.
Bajaradigan   funksiyalariga   mos   holda   quyidagi   modullarni   ajratish   mumkin:
o’quv   jarayonini   ilmiy-metodik   ta’minlovchi,   o’quv   jarayonini   pedagogik
kuzatuv, ta’lim sifati monitoringi va boshqalar.
Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitining   sub’yektiv   yo’nalganlik   talabi
uning   o’quv   jarayoni   sub’yektlari   (ta’lim   oluvchilar,   ularning   ota-onalari,
o’qituvchilar  va  boshqalar)   ehtiyojini   qondirish  imkoniyatini  aks   ettiradi.  Bunda
muhit   har   bir   sub’yekt   undagi   o’z   qismidan   foydalanadigan   tartibda
tuzilmalashtirilgan bo’lishi mumkin. Masalan, ota-onalar maktab, akademik litsey
va   kasb-hunar   kolleji   yoki   oliy   ta’lim   muassasasida   ro’y   berayotgan   voqealar
haqida   axborot   oladi   va   shu   bilan   ta’lim   muassasalari   rahbarlari,   butun   ta’lim
jarayoni sifati monitoringi natijalari va boshqalar haqidagi axborotni olmaydi.
Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitiga   qo’yilgan   ko’pdarajalilik   talabi
turli   xil   muhitni   (aniq   ta’lim   muassasasi   axborot-ta’lim   muhiti,   tuman,   shahar,
viloyat, respublika miqyosida ta’lim tizimining axborot-ta’lim muhitini) yaratish
bilan bog’liq[16].
Pedagogika   oliy   ta’lim   muassasalarida   axborot-kommunikatsion   ta’lim
muhitini yaratish jarayoni quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitining   maqsadi   va   ta’lim
vazifalarini   aniqlash.   Ushbu   bosqichda   axborot-kommunikatsion   ta’lim
muhitidagi   loyihalash   maqsadi   pedagogik   tizim   sifatida   aniqlanadi.   Bu
bosqichdagi   asosiy   masala   -   oliy   ta’lim   muassasasida   ta’lim   muhitining   barcha
komponentlarini   maksimal   darajada   jalb   qilgan   holda   ta’lim   jarayonini   tashkil
etish usulini tanlashdani borat.
Maqsadlarni   quyidagi   guruhlarga   ajratish   mumkin:   1)   ta’lim   jarayonida
axborot-kommunikatsiya   ta’lim   muhitidan   foydalanishning   ta’limiy   maqsadi.   U
ta’lim oluvchi o’z mutaxassisiligi bo’yicha aniq bilim, ko’nikma va malakaga ega
bo’lishini ko’zda tutadi; 2) axborot madaniyatini, ya’ni predmetli sohaga bog’liq
24 bo’lmagan holda axborotni olish va tahlil qilish usullari va metodlarini egallashga
oid ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda rivojlantirishni ko’zda tutuvchi
axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitidan   foydalanishning   axboriy   maqsadi;   3)
axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitida   foydalanishning   shaxsiy-
rejalashtiruvchi   maqsadi.   Unga   individual,   shuningdek,   jamoaviy   ishlashda
mustaqil bilish faoliyati ko’nikmasi va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish, o’z-o’zini
rivojlantirishga, o’z-o’zini anglashga qobiliyatlilik kiradi.
2. Oliy   ta’lim   muassasasida   ta’limiy   muhitning   dastlabki   holatini
tahlil qilish. U o’z ichiga: oliy ta’lim muassasasining dasturiy-texnik, axborotli va
shaxsiy imkoniyati tahlilini oladi.
Oliy ta’lim  muassasasining  dasturiy-texnik holati  tahlili  - bu uning dasturiy-
texnik bazasi holatini o’rganish bo’lib, o’z ichiga quyidagilarni oladi: o’qitishning
texnik   vositalari,   kompyuter   sinflari,   Internet   kafelari,   kompyuter   tarmoqlari,
laboratoriya   majmuasi   (an’anaviy   va   virtual),   umumiy   va   maxsus   mazmundagi
dasturiy   ta’minot,   fanlar   bo’yicha   elektron   o’quv-uslubiy   majmua,   ularning
holati, uni yangilash imkoniyati, fanlararo aloqadorlikning aks etishi.
Axborotli holatning tahlili doirasida ta’limiy jarayonni axborot bilan to’ldirish
ko’zda   tutiladi,   ya’ni   an’anaviy,   shuningdek   turli   xil   saqlovchilarda   fan
mazmunini   o’zida   aks   ettiruvchi   elektron   shakldagi   axborot   resurslari;   fan
bo’yicha   qo’shimcha   materiallar;   boshqa   axborot   tizimlari   va   jahon   axborot
resurslariga,   shuningdek,   boshqa   elektron   kutubxonalarga   murojaat   qilish
imkoniyati; testlar banki va boshqa nazorat-o’lchov materiallari va boshqalar.
Shaxsiy   potensial   quyidagi   ko’rsatkichlar   bilan   baholanadi:   ta’lim   jarayoni
ishtirokchilarining,   ya’ni   ta’lim   oluvchi   va   ta’lim   beruvchining   axborot
madaniyati;   talabalar   bilimining   boshlang’ich   darajasi;   mustaqil   ishlash
ko’nikmasi.
Talabalar   tayyorgarligining   dastlabki   darajasi,   ularning   kompyuter   texnikasi
bilan   ishlash   ko’nikmasi,   mustaqil   va   guruhda   ishlash   malakasi,   ijodkorlikka
moyilligi orqali aniqlanadi.
3. Pedagogik  usullar,   metodlar   va   texnologiyani,  o’quv  faoliyatini   nazorat
qilishning ko’rinishlari va shakllarini tanlash. Bu bosqichda pedagogik va axborot
tizimining dastlabki holati tahlili asosida ta’lim jarayonini amalga oshirish uchun
turli   xil   pedagogik   usullar,   metodlar   va   texnologiyalardan   foydalanishning
maqsadga muvofiqligi asoslanadi.
4. Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitini   axborot   bilan   to’ldirish.   Bu
bosqichda   1-3   bosqichlar   asosida   mazmunli-axborotli   bazani   to’ldirish   amalga
oshiriladi.
5. Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitining   vazifalarini   aniqlash.   Bu
bosqichda   asosiy   vazifalar   aniqlanadi   va   o’qituvchining   qaysi   vazifalarini
25 avtomatlashtirish mumkinligi aniqlanadi.
6. Pedagogik   model   qurish.   Avvalgi   bosqichlarda   axborot-
kommunikatsion   ta’lim   muhiti   uchun   aniqlangan   xususiyatlar   asosida
qaralayotgan   sharoitda   amaliyotga   joriy   etiladigan   optimal   pedagogik   model
ishlab chiqiladi.
7. Bashorat qilish va farazni qurish. Mumkin bo’lgan pedagogik vaziyatlar
va qiyinchiliklar, ularni hal etish yo’llari aniqlanadi. Loyihalashda maqsadlardan
kelib chiqqan holda mumkin bo’lgan natijalar haqidagi aniq tasavvurlar yig’ilishi
lozim.
8. Amaliyotga   joriy   etish.   Bu   bosqich   loyihalangan   axborot-
kommunikatsion   ta’lim   muhitini   qurish   va   uni   o’quv-jarayoniga   joriy   etish
jarayonini o’z ichiga oladi[14].
Axborot-kommunikatsion   ta’lim   muhitining   pedagogik   samaradorligini
baholash.   Bu   bosqichda   ta’lim   jarayonining   miqdoriy   va   sifatiy   pedagogik
tavsiflarini o’lchash ko’zda tutiladi.
  Axborot   jamiyatining   rivojlanish   dinamikasi   aniq   dasturiy   vositalarni
o’rganishni   emas,   balki   bo’lajak   matematika   o’qituvchilari   tomonidan   axborot-
kommunikatsiya   texnologiyalarining   rivojlanish   istiqbollari   va   imkoniyatlari,
ularni   qo’llashning   psixologik-didaktik   asoslarini   o’zlashtirishni   talab   qiladi.   Bu
bo’lajak   matematika   o’qituvchisini   kasbiy   tayyorlashda   aniq   fanlar   sohasida
axborot-kommunikatsiya   texnologiyalarini   qo’llash   hamda   nafaqat   fan   bo’yicha
mustahkam   bilimlar   va   ko’nikmalarni   shakllantirish,   balki   bitiruvchilarning
kelajakda fan o’qituvchisi sifatida o’zining pedagogik faoliyati davomida yuzaga
keladigan   tipik   masala   va   muammolarni   bilimlar   hamda   kasbiy   tajribalarni
qo’llab   hal   etishga   imkon   beruvchi   sifatlarning   rivojlanishiga   yordam   berishini
talab etadi. 
26 XULOSA
Bugungi   kunda   «Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi»   talablarini   amalga
oshirish   jarayonida   yuqori   malakali   pedagog   kadrlarni   tayyorlash   muhim
muammo   sifatida   kun   tartibiga   qo’yilmoqda.   Shunday   ekan,   ushbu   talablardan
kelib   chiqqan   holda   bilimdon,   mustaqil   fikrlovchi,   ijodiy   izlanuvchi,   yuqori
malakali,   madaniyatli,   turli   soha   egalarini   tayyorlash   dolzarb   muammolardan
hisoblanadi.   Milliy   dasturda   e’tirof   etilgan   yangicha   modeldagi   shaxsni   kamol
toptirish,   uning   chuqur   bilimlar   sohibi   bo’lib   yetishishi,   barkamolligini
kafolatlovchi shart-sharoitlar orasida o’qituvchi kasbiy kompetentligini ta’lim va
tarbiya jarayonlariga tatbiq etishda psixologiyaning o’z uslub va qoidalari yetarli
bo’lmaganday.   Shunga   ko’ra   yosh   avlod   ta’lim   olish   davrlaridagi   rivojlanish
tendensiyalaridan   tortib,   yangicha   o’qitish   texnologiyalarini   ta’lim   oluvchi
tomonidan   o’zlashtirilishi   va   undagi   aqliy   hamda   intellektual   qobiliyatlarga
nechog’lik   ta’sir   ko’rsatayotganligini   o’rganish   hamda   psixologiyadagi
metodlarni didaktik metodlar bilan uyg’unlashtirishni taqozo etadi. Buning uchun
bo’lajak o’qituvchidan kompetentlik, ayniqsa, turli xil sharoitlarda ta’lim oluvchi
va   ta’lim   beruvchi   psixologiyasini   to’g’ri   baholay   olish   bilan   bog’liq   ijtimoiy-
psixologik kompetentlikning yuqori darajada bo’lishi talab qilinadi.
Kompetentlik   -   bu   ko’pgina   ijtimoiy   sohalarga   va   ijtimoiy   yo’nalishlarga
tegishli   bo’lgan   muammoli   vazifalarning   bajarilishidagi   o’zlashtirilgan   usullar,
hayotiy muammolarning hal etilishidagi shaxsning butun tajribasidir.
Kompetentlikni   insonning   faoliyatga   jalb   etilganlik   darajasi   sifatida
belgilash mumkin. Shu sababli, ta’lim beruvchi pedagogik faoliyatining samarasi,
ko’p   jihatdan   unda   kasbiy   kompetentlikning   tarkib   topganligi   bilan   tavsiflanadi.
Muvaffaqiyatli   faoliyat   olib   borish   uchun   har   bir   ta’lim   beruvchi   kasbiy
kompetentlikka ega bo’lishi zarur.
Hozirgi   ta’lim   sohasida   katta   o’zgarishlar   bo’layotgan   bir   davrda   ta’lim
oluvchilar   psixologiyasini   teran   o’rganish   bilan   birga,   o’qituvchi   o’z   faoliyatiga
psixologik   yondoshuvi   va   bugungi   kun   talablaridan   kelib   chiqqan   holda
motivatsion   ta’sir   ko’rsatishi   lozim.   Shaxsga   ta’lim   va   tarbiya   berishda   nafaqat
ta’lim   oluvchiga   ta’limning   yo’naltirilishi,   balki   o’qituvchining   pedagogik
faoliyatga   psixologik   tayyorligi   muhimdir.   Bunday   hollarda   o’qituvchining
kasbiy kompetentlik darajasiga alohida e’tibor qaratishni talab etadi.
Ta’lim   tizimida   kompetentli   yondoshuv   ta’lim   islohatlarining   konseptual
asoslari sifatida qabul qilinishi, ta’lim tizimiga kompetentli yondoshuvning joriy
etilishi ta’lim maqsadi, mazmuni, o’qitish shakli, o’qitish usullari, pedagogik va axborot   texnologiyalari,   nazorat   usullarini   hamda   ta’lim   beruvchi   va   ta’lim
oluvchi rolida jiddiy o’zgarishlarni amalga oshirishni talab etadi.
O’qituvchining kasbiy kompetentligini tarkib toptirish uchun pedagogik oliy
ta’limda   tub   o’zgarishlarni   amalga   oshirish   kerak.   Oliy   ta’lim   Davlat   ta’lim
standarti,   o’quv   dasturi   va   darsliklarni   takomillashtirish   yo’nalishida   muayyan
ishlar   olib   borilayotgan   bir   paytda,   mavjud   an’anaviy   mazmundan   voz   kechish
qiyin kechsa-da, ta’lim mazmunini yanada aniqlashtirish lozim bo’ladi. FOYDALANILGAN   ADABIYOTLAR   RO YXATIʻ
O zbekiston	
ʻ   Respublikasi   Qonunlari
1.   O zbekiston   Respublikasining   «Banklar   va   bank   faoliyati   to g risida»gi	
ʻ ʻ ʻ
Qonuni   25.04.1996   y.   O zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlis   Axborotnomasi	
ʻ
1996 y. 5-6-son.
O zbekiston	
ʻ   Respublikasi   Prezidentining   Farmon   va   Qarorlari
1. O zbekiston Respublikasi  Prezidentining «O zbekiston Respublikasida tashqi	
ʻ ʻ
savdo   faoliyatini   yanada   erkinlashtirish   chora-tadbirlari   to g risida»gi   farmoni	
ʻ ʻ
26.09.2003 y.
O zbekiston	
ʻ   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   Qarorlari
1. O zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining «Tashqi  savdo faoliyatini	
ʻ
tartibga solishni takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi qarori. 2001 y.	
ʻ ʻ
Prezident   asarlari
1. Mirziyoev Sh. M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga	
ʻ
Murojaatnomasi.   28.12.2018//O zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   rasmiy	
ʻ
veb-sayti.
Ilmiy   asarlar,   Monografiyalar,   risolalar
1. Обид   Каримий   « Тригонометриядан мисол ва масалалар ечиш »,-
У .: Тошкент , 1972  й . 24-46  бетлар .
2. A.U.Abduhamidov, H.A.Nasimov va boshqalar, ”Algebra va matematik 
analiz asoslari II qism”,- O’.: Toshkent, 2008 y. 35-52 betlar.
3. I.Isroilov, Z.Pashayev, ”Geometriya I qism”,- O’.: Toshkent, 2010 y. 84-
126 betlar.
4. B.Haydarov, E.Sariqov, A.Qo’chqorov, ”Geometriya I qism”,- O’zbekiston
milliy ensiklopediyasi. :Toshkent, 2014 y. 52-76 betlar.
5. Т . Р . Тулагонов , « Учбурчак   геометрияси », T. : Укитувчи , 1997  й . 82-85 
бетлар .
6. A. В . Погорелов , « Геометрия »-T. : Укитувчи , 1992  й .109-188  бетлар .  7. M.Ortiqov,  “ Elementar geometriya”, T. :Niso Poligraf, 2014  y. 205-222 
betlar
8. Обид   Каримий , « Планиметриядан   масалалар   ечиш », У . :To шкент , 1965
й . 81-96  бетлар.
9. Abulkosimov   X,.   O zbekistondaʻ   iqtisodiy   isloxotlar.   -T.:   Akademiya,   2008.
10. Tuxliev   N.,   Xakberdiev   E.,   Ermamatov   Sh.,   Xolmatov   N.   O zbekiston	
ʻ  
iktisodiyoti   asoslari.   T.:
«O zME»,	
ʻ   2006.-396   b.
Internet   saytlari
1. https://president.uz        
2. www.pedagog.uz   
3. www.uzedu.uz   
4. www.ziyonet.uz   
5. www.wikipedia.org   
6. www.math.ru

.

Купить
  • Похожие документы

  • Chiziqli algebra elementlari
  • Proеktsiyalash nazariyasining ba'zi bir masalalari
  • Taqqoslamalar tushunchasi
  • Bir noma'lumli ko‘p hadli tenglamalar
  • Trigonometriya elementlaridan foydalanib geometrik masalalarni yechish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha