Ayollar sportining fiziologik asoslari - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	537.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Ayollar sportining fiziologik asoslari

Купить

AYOLLAR SPORTINING FIZIOLOGIK ASOSLARI
Reja:
1. Ayollar organizmining morfofunksional xususiyatlari;
2. Ayollar jismoniy sifatlarining rivojlanishi va harakatlanish apparatining
xususiyatlari;
3. Ayollarning energiya xarajatlari, aerobli va anaerobli imkoiyatlari;
4. Mashg‘ulot jarayonida ayollar organizmining funksional o‘zgarishi;
5. Sportchi ayollar organizmiga katta yuklamalarning ta’siri;
6. Biologik siklarning ayollar ish qobiliyatiga ta’siri. Biologik sikllar
fazalarini hisobga olgan holda mashg‘ulot jarayonlarini individuallashtirish.

1. Ayollar organizmining morfofunksional xususiyatlari
Ayollar organizmining tuzilish va funksional jihatdan o‘ziga xos xususiyatlar,
ularning aqliy va jismoniy jihatdan ish bajarish qobiliyatini aniqlaydi.
Umumbiologik jihatdan olib qaralganda ayollar organizmi erkaklarnikiga nisbatan
tashqi muhitning o‘zgarishlariga yaxshi chmdamliligi bilan xarakterlanadi
(haroratining o‘zgarishiga, ochlikga, qonning oqishiga, qator kasalliklarga).
Hayotning katta davomiyliklariga yaxshi moslashadi ( 19 .1.1.-rasm).
19 .1.1-rasm. Ayollarning morfofiziologik ko‘rsatkichlari va ish qobiliyati .
Ayollar organizmi uchun faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari xarektarlidir.
Ularga chap yarim sharning hukmronlik roli erkaklardagiga nisbatan past darajada
namoyon bo‘ladi. Bu ayollardagi funksiyalarini vakolatlovchi joy faqatgina chap
yarim sharlarda emas, balki o‘ng yarim sharda ham yetarlicha ko‘rinishi bilan
bog‘liq. Ayollar nutqiy axborotlarni qayta ishlash, ona tili va xorijiy tillarni tez
o‘rganish va birinchidan ikkinchisiga sinxron tarzda o‘ta olishi hamda
muammolarni so‘z bilan tahrirlash strategiyasi va harakatlarni nutqiy
boshqarishning yuqori darajada bo‘lishi bilan ajralib turadi. Shu sababdan ularga

jismoniy mashqlarni bajarish paytida tushuntirish usuliga ko‘proq e’tibor berish
kerak bo‘ladi. Shu bilan birga axborotlarni qayta ishlash tezligi erkaklardagiga
nisbatan ancha past bo‘ladi. Shuning uchun ayollar stereotipli vazifalarni yengil
bajarsa, erkaklar esa ayniqsa vaqt yetishmagan sharoitlarda yangi vazifalarni
yengil bajaradilar. Shu bilan birga ancha yuqori darajadagi motivatsiya hamda
ayollarning o‘rganuvchanligini yuqori ko‘rsatkichlari ular tomonidan yuqori
darajadagi jiddiy muvofiqiyatlarga erishish imkoniyatlarini beradi. Ayollar uchun
ancha yuqori bo‘lgan emosional qo‘zg‘aluvchanlik, turg‘unsizlik va erkaklarga
nisbatan tezroq vahimaga tushish xosdir. Ular ogohlantirishga juda-juda sezuvchan
bo‘ladi, buni esa pedagog va murabbiylar hisobga olishlari zarur.
Teri reseptorlarining yuqori sezuvchanligi, harakat va vestibulyar sensor
tizimlarining mushaklar sezgisining nozik tabaqalanishi harakatlar
koordinatsiyasining yaxshi rivojlanishini, ularning tekisligi va aniqligini
ta’minlaydi.
Ayollar juda yaxshi ichki tuyg‘ular bilan ko‘rish ranglarni yuqori darajada
farqlay olish qobilyatiga, o‘tkir ko‘rish xususiyatlariga ega. Erkaklardagiga
nisbatan ularda ko‘rish maydoni ancha keng. Ko‘rish signallari katta yarim sharlar
po‘stlog‘iga juda tez yetib boradi va katta reaksiya chaqiradi. Bularning barchasi
bo‘shliqda ishonchli harakatlana olishi va ko‘z harakatlari reaksiyasining
takomillashishini ta’min etadi. Ranglarni ko‘rish, farqlay olishini buzilishi
erkaklarga (8%) nisbatan ayollarda juda ko‘p marta kam (0,5%) kuzatiladi.
Eshitish tizimi yuqori chastotali tovush diapazonlariga katta sezuvchanligi
bilan ajralib turadi. Ayollarda musiqiy eshitish erkaklarnikiga nisbatan 6 marta
yaxshi, bu esa ularning musiqa ostida harakatlanishini yengillashtiradi.
2. Ayollar jismoniy sifatlarning rivojlanishi va harakatlanish a’zosining
xususiyatlari
Ayollar tanasining uzunligi erkaklarnikiga nisbatan o‘rtacha 10sm gacha
vazni esa 10 kg ga kamdir. Ayollarning qo‘l oyoqlari kalta, gavda esa uzunroq, tos

suyagining ko‘ndalang kesimi katta, yelka esa ensizdir. Tanani bunday tuzilishi
massa markazining umumiy holatining ancha muvozanat bo‘lishini ta’minlaydi
(masalan, eshkak eshishda, yog‘ochlar ustida mashqlarni bajarishda va hokazo).
Shu bilan birga tos suyagining kengligi lokomosiyalar paytida harakat
samaradorligini pasaytiradi. Ayollarda juda ko‘pchilik holatlarda tovoni baland
bo‘lishi ko‘proq va yassi oyoqlik kamroq uchraydi bu esa ularning harakatlanish
chiroyi va samaradorligini oshiradi. Ularda chanoqoylik erkaklarga nisbatan 3
marta kam uchraydi. O‘ng tomonlama assimetriya ustun bo‘ladi. Ayollarda
mushaklarning mutloq kuchi erkaklarga nisbatan ancha kam, chunki ularning
mushak tolalari ingichka va mushaklar massasi kam (gavdaning 30-35% ini tashkil
etadi). Tez va sekin qisqaruvchi tolalarning nisbati jinsga bog‘liq emas. Nisbiy
kuchlilik bo‘yicha ayollarda tana og‘irligi kam bo‘lganligi sababli erkaklar
ko‘rsatkichlari deyarli teng bo‘ladi, son mushaklari uchun esa hatto ulardan ustun
bo‘ladi. Eng kuchsiz qo‘l mushaklarning yelka belbog‘i va gavdaning maksimal
erkin kuchi ayollarda erkaklar ko‘rsatkichlarining 40-70% ini tashkil etadi. Ancha
kuchli bo‘lgan oyoqlar mushaklarning erkin kuchi 70-80% ni tashkil etadi. Eng
maksimal kuchga 15-16 yoshda erishiladi.
Tana massasining ortishiga qarab nisbiy kuch amalda oshmaydi, aksincha
kamayishi mumkin. Tezlashuvchi kuchlilik imkoniyatlari eng yuqori darajada 10-
14 yoshda takomillashadi. Bu davrda, ayniqsa, sezirarli darajada sakrovchanlik
ortadi. Ayollar erkaklarga nisbatan tezlik sifatlarini kam rivojlanishi bilan farq
qiladi. Yuqori malakali sprotchi ayollarda yorug‘lik qo‘zg‘atuvchilarga kunlik
oddiy harakat reaksiyalarning vaqti o‘rtacha 140 ms ni tashkil etadi. Tezlikni
maksimal ahamiyatli ko‘rsatkichlarga ayollar 13 yoshda erishadilar. Harakat
chastotasi va tezligining maksimal darajasi voyaga yetgan ayollarda erkaklarga
nisbatan 10-15% ga kam.
Ayollar aerob xarakterdagi uzoq muddatli siklik ishlarga yaxshi chidam
berishiga qodir. Boshqacha aytganda, ular yuqori umumiy chidamlilik xususiyatiga
ega. Bu xususiyatning maksimal ko‘rsatkichlariga ayollar 18-22 yoshda
erishadilar. Tezlikka chidamlilikka esa 14-15 yoshda erishadilar. Ayollarning

organizmiga uzoq muddatli va kuchli statik yuklamalar jiddiy ta’sir yetkazadi Ular
organizmiga, jumladan yurak tomirlar tizimida jiddiy o‘zgarishlar yuzaga keladi.
Ancha yuqori statik chidamlilik ayollarda 15-20 yoshda paydo bo‘ladi va yozuvchi
mushaklar orqali amalga oshiriladi. Bo‘g‘inlarning egiluvchanlik xususiyatlari qiz
bolalarni ancha erta yoshida xarakterlidir, chunki bu xususiyat umurtqa
pog‘onasining katta harakatchanligi va bog‘lovchi a’zolarning yuqori elastikligi
bilan ta’min etiladi. Harakat chaqqonligi ham yaxshi ko‘rinadi.
3. Ayollarning e nergiya xarajatlari, aerobli va anaerobli imkoniyatlar
Ayollar uchun erkaklarga nisbatan ancha past bo‘lgan asosiy almashinuv
xarakterlidir (deyarli 7%). Ayollarda uning samaradorligi ayrim noqulay
sharoitlarda ancha yuqori hayotchanligini aniqlaydi (masalan ochlik paytida).
Ishchi energiya harakatlari yuklamalar xarakteriga bog‘liq. Harakatlarning
biomexanikli sharoitlari bir xil o‘xshashlikka ega bo‘lganida 1 kg tirik vaznga
energiya xarajatlari ayollarda ham xuddi erkaklaridagidek. Ammo tabiiy harakat
sharoitlarida ular erkaklar ko‘rsatkichlaridan ustun bo‘ladi: yurishda 6-7% ga,
yugurishda 10% ga. Bu paytda umum ishchi energiya xarajati ayollarda ancha
yuqori bo‘ladi. Bu sport mashqlarini bajarishda texnik ekonomiyasi bilan bog‘liq
(ayollarda qisqa va tez-tez qadam tashlash, tananing kattaroq o‘zgarishi). Kungi
energiya iste’mol qilinishi yuqori malakali sportchi qizlarda 3200-4000 kkal
darajasida bo‘ladi.
Ayollar uchun ancha takomillashgan termogulyatsiya xarakterlidir.Ularning
tana yuzasida ter bezlari bir xil tekis joylashgan, teri kapillyarlarga boy va ish
bajarish paytida issiqlikni juda samarali beradi.
Ayollar erkaklarga nisbatan energiyaning anaerobli manbalar- dan 20% ga
kam ish bajarish qobiliyatiga ega,chunki ularning organizmida adenozin uch fosfat
kislotasi, kreatinfosfat va uglevodlarning umumiy miqdori kam. Shu bilan birga
ayollarda anaerobli jarayonlarning quvvati ham, uning hajmi ham kam (sut
kislotaning maksimal konsentratsiyasi va maksimal kislorod taqchilligi

ko‘rsatkichlari bo‘yicha). Kislorod taqchilligining maksimal o‘lchami ham
nisbatdan past.
Kislorod iste’mol qilishning maksimal ko‘rsatkichlari bo‘yicha
baholanadigan ayollarning aerobli imkoniyatlari erkaklardagiga nisbatdan o‘rtacha
25-30% ga kam. Yuqori malakali sportchi ayollarda kislorodning daqiqalik hajmi
o‘rtacha bir daqiqada 3,5 l dan 4,5 l gacha yetadi. Aerobli imkoniyatlarning
chegaralanishi ishning quvvatini oshirish paytida ayollarning organizmini juda tez
anaerobli energiya ishlab chiqarishga o‘tishiga olib keladi,bu esa anaerobli
almashinuvining bo‘sag‘asini ancha past ekanligidan dalolat beradi. Ayollar
organizmida yog‘ zaxiralar jiddiy darajada katta (o‘rtacha tirik vaznning 30%),
yog‘ning mutloq miqdori ham katta. Ammo yog‘lardan foydalanishga o‘tish
kisloroddan samarali foydalanmaslikni ko‘rsatadi va kislorod taqchilligi bilan
bog‘liq bo‘lgan ish bajarishni chegaralaydi.
4. Mashg‘ulot jarayonida ayollar organizmining funksional o‘zgarishi.
Jismoniy yuklamalar bilan munatazam shug‘ullanish ayollar organizmini
funksional imkoniyatlarini oshirishga sabab bo‘ladi. Juda ko‘plab funksional
holatining ko‘rsatkichlari aerobli va anaerobli imkoniyatlari, jismoniy sifatlar
bo‘yicha sport bilan shug‘ullanmaydigan tengdoshlaridan jiddiy darajada ustun
bo‘la boshlaydilar. Sportning siklik turlari bo‘yicha shug‘ullnashuvchi sportchi
qizlar uchun chidamlilik trenirovka paytlarida shug‘ullanmaydigan qizlarga
nisbatan ancha yuqori ko‘rsatkichlari xarakterlidir.
Kuchli mashqlarni o‘rganishda qizlar yigitlarga nisbatan kuchsizroq,
mushaklarning ishchi gipertrofiyasi aniq ko‘rinadi, chunki erkaklik jinsiy
gormonlari (androgenlar) ayollar organizmida kam miqdorda bo‘lishi bilan
bog‘liqdir. Juda katta statik chidamlilik (regionalli va globalli) konkida yuruvchi
qizlarga xos bo‘lsa, chang‘ida yuruvchilar va basketbolchi qizlar uchun lokal
chidamlilik xosdir.

Qizlarda o‘g‘il bolalardagiga nisbatan harakatlanuvchi ob’ektga reaksiya
unchalik aniq emas. Qiz bolalarda egiluvchanlik erkaklarga nisbatan ancha yengil
rivojlanadi. Bu ko‘rsatkich stressli holatlar vaqtida, start oldidan va charchash
holatida pasayadi. Ayollar yuqori darajadagi chaqqonlik bilan ham ajralib turadi.
Ko‘p yillik trenirovkalar davomida erkaklardan farqli o‘laroq ayollar sport
natijalarini keskin darajada yaxshilashi mumkin, lekin erishilgan yuqori sport
darajasidagi natijalarni juda qisqa muddat davomida saqlab turishi mumkin.
5. Sportchi ayollar organizmiga katta yuklamalarning ta’siri.
Muntazam ravishda katta hajmdagi yuklamalardan foydalanish ularning
hajmini va tezligini oshirishda asta-sekin oshira borish tamoyiliga yetarlicha rioya
qilmaslik, ayniqsa, yosh sportchi qizlarda eng avvalo ovarialli – menstrualli
sikllarni buzilishi singari noqulay o‘zgarishlarga olib keladi. Katta yuklamalar
gipofizdagi adrenokortikotrop gormonlarni haydab chiqarishlishini tezlashtiradi.
Shunga mos holda buyrak usti bezidan androgenlarni ham chiqaradi. Bu esa o‘z
navbatida gipofizni gonadotropli funksiyasini buzadi. Odatda yuguruvchi ayollar
tirik vaznining kichik bo‘lishi bilan, yog‘ to‘qimalarining foizini kamayishini,
gipotalamo-gipofizar jinsiy tizimlarning so‘nishi bilan ajralib turadi.
Jinsiy yoyilish davri boshlaguniga qadar boshlangan katta hajmdagi
yuklamalar bilan tez tayyorgarlik ko‘rish dastlabki menstruasiyani boshlash
muddatini kechiktirishi mumkin ( 19 .5.1-rasm).
Chidamlilikni oshirish uchun tayyorlangan 1/3 ayollarda dastlabki
menstruasiyaning kechikishi kuzatilgan, u boshlanganidan keyin esa
rivojlanishning yetishmasligi (oligomenoreya) yoki ikkinchi bor ularning
yo‘qotishi (amenoreya) kuzatiladi. Sportli amenoreyaning rivojlanishining asosiy
sababi, organizmdagi yog‘ miqdorining kamayishi bo‘lib hisoblanadi, qaysiki
uning miqdori yoki ko‘rsatkichlari tana og‘rligining 16%dan kam bo‘lsa ayollik
jinsiy gormonlari – estrogenlarning ishlab chiqarishi buziladi.

19 .5.1-rasm. Turli sport turlariga ixtisoslashgan sportchi qizlarda dastlabki menstruasiyani
boshlanishining o‘rtacha yoshi (turli mualliflar ma’lumotlari bo‘yicha).
Amenoreya qayd qilingan sportchi qizlarda suyak tuqimalarining zichligini
buzilishi, bel umurtqalarining o‘simtalarining minerallashuv darajasi,
osteopeniyaning asorati sifatida tez-tez suyaklarning sinishi kuzatiladi.
Marafonga yugurish bilan shug‘ullanuvchi ayollarda katta miqdorda ter bilan
y o ‘qotish va ularni o‘rnini oziqalar bilan yetarlicha to‘ldirilmaslik hisobiga temir
elementining taqchilligi qayd qilinadi. Bu esa temir taqchiligi anemiyasining
rivojlanishiga, organizmni kislorod bilan yetarlicha ta’minlanmasligiga va sprotga
oid ish qobilyatini pasayib ketishiga olib keladi.
6. Biologik sikllarning ayollar ish qobilyatiga ta’siri.
Ayollarning bola tug‘ishi davri davomida 12-13 yosh, jinsiy yetishishdan,
45-55 yosh – reproduktiv funksiyalarni tugashigacha bo‘lgan davr, uning
organizmining funksiyalari faqatgina ayollar organizmi uchun xos bo‘lgan bir oyga
yaqin bo‘lgan davriy o‘zgarishga bo‘ysinadi.
7. Biologik sikllarning turli fazalarida sport ishlarini bajarish qobiliyatining
o‘zgarishi.

Odatiy sharoitlarda ovarial-menstrualning turli fazalarida faqatgina gormonal
faolligini qayta kurishni yuz beribgina qolmay, balki organizmning barcha
tizimlarining funksional holatining o‘zgarishi yuz beradi.
Menstrualoldi va menstrual hamda ovulyasiya fazalarida ayollar aqliy va
jinsmoniy ish bajarish qobiliyati pasayadi, bajarilayotgan ishning funksional
qiymati ortadi, fiziologik stress holati yuzaga keladi.
Menstruasiya siklining I fazasida eritrositlar va gemoglobinlar
konsentratsiyasining kamayishi qonning kislorod sig‘imini va shunga mos holda
organizmni aerobli imkoniyatini ham pasaytiradi. Odatdagidan katta yuklamalar
paytida yurakni qisqarish soni va nafas olish chastotasi ortadi. Mushaklarning
kuchi, tezligi va chidamliligi pasayadi, lekin egiluvchanlik yaxshilanadi ( 19 .7.1-
rasm).
II faza (postmenstrual) qonda estrogenlarni jamlanishi organizm
funksiyalarini normallashtiradi markaziy asab tizimi funksiyalariga, nafas olish
tizimi va yurak-tomirlar tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Harakatlarning
avtomatizasiyasi yengillashadi. Organizmning ish bajarish qobilyati ortadi.
III fazada qondagi estrogenlar konsentratsiyasi kamayadi, ammo
progesteronning konsentratsiyasi esa hali unchalik ko‘p bo‘lmaydi. Umumiy
almashinuv darajasi tushib ketadi, ish bajarish qobilyati keskin pasayadi va
bajariladigan ishning funksional qiymati ortadi hamda kislorod iste’moli o‘sadi.
IV fazada progesteron gormonining miqdori oshgan fonida almashinuv
jarayonlari darajasi va ish bajarish qobiliyatining oshishi kuzatiladi.
V fazada qon tarkibidagi barcha ayollik gormonlari pasayadi va tirozinni
(qalqonsimon bez gormoni) miqdori ko‘payadi. Markaziy asab tizimining
qo‘zg‘aluvchanligi ortadi. Simpatik asab tizimi tonusining ustun bo‘lishi natijasida
yurakning qisqarish va nafas chastotasi ortadi, tomirlar torayadi va arterial bosim
ko‘tariladi. Jigarda glikogenning miqdori kamayadi, qonda esa glyukoza va
kaliyning konsentratsiyasi ortadi. Eshitish va ko‘rish o‘tkirligini yomonlashishi
qayd qilinadi. Ayollarning sezishi yomonlashadi ta’sirlanuvchanlik, charchoqlik,

qayt qilish, ishtaxaning yo‘qolishi, yomon his qilishga imkoniyatlar bo‘lishi
mumkin, qorinning past qismida og‘riq, belda, dumg‘azada, bosh og‘riqlari paydo
bo‘ladi. Ish bajarish qobilyati pasayadi.
Shunday qilib, ish bajarish qobiliyati ayollar organizmining ovarial-menstrual
turli fazalaridagi funksiyalarini qayta tuzilishiga bog‘liq bo‘ladi; I, III, V fazalarida
funksional holatlar yomonlashadi, aqliy va jismoniy ish bajarish qobilyati
pasayadi, bajariladigan ishning funksional qiymati ko‘tariladi va fiziologik stress
yuzaga keladi, ovarial-menstrual siklning II va IV fazalarda esa ish qobiliyati
ortadi. Sport malakasini oshirish uchun menstruasiyaning maqbul davomiyligi 28
kun deb hisoblanadi, 36-42 kunlar esa noqulay va 21 kun unchalik xavfli emas
9 .7.1-rasm. Ovarial-menstrual siklni va tayyorgarlik ko‘rish sikllarini turli fazalarida ayollar
organizmining ish bajarish qobiliyatining turli ko‘rsatgichlarini o‘zgarishi.Dezavt –
harakatlanish ko‘nikmalarini dezavtomatiyasi YuQCh VO
2 - yurak urish va kislorod iste’mol
qilish chastotalarining ishchi o‘zgarishi; T 0
C tananing rektal haroratining dinamikasi; shil –
bachadon shilliq pardasining o‘zgarishi, ov-mens. kunlari; muv. – muvofiqlashtirish; kuch –
mushak kuchi; vaqt – reaksiya vaqti; HAX – harakat aniqlagichdagi xatolar; Tren –

trenirovka sikllari; 1,2,3 –odatiy mikrosikllar; 4 maxsus mikrosikl I - V – ovarial menstrual
fazalari
.8. Biologik sikllar fazalarini hisobga olgan holda tayyorgarlik ko‘rish
jarayonlarini individuallashtirish.
Mashg‘ulot (tayyorgarlik ko‘rish mashg‘ulotlari)ni tashkil qilishda biologik
sikllarni kechishi xususiyatlarini hisobga olish zarur.
Ovarial-menstruasiya siklining I, III va V fazalarida tayyorgarlik
mashg‘ulotlarini o‘tkazish paytida maxsus ehtiyotkorlikga rioya qilish zarur
(menstrual, ovulyator va menstrualoldi) chunki bu paytda ayollar organizmining
funksional imkoniyatlari pasayadi va natijalar kutilganidek bo‘lmaydi.
Menstruasiya paytida ish qobilyatining pasayishi 7,4% yuqori malakali
voleybolchi, 9,5% dzyudochi, 12,5% basketbolchi va 9,1% qilichboz qizlarda qayd
qilingan.
Bu fazalarda yaqin masofaga yuguruvchi qizlarda kuch va tezlik pasayadi,
gimnastikachilarda esa muvofiqlashtiruvchi imkoniyatlari kamayadi, gandbolchi
qizlarda umumiy va maxsus ish bajarish qobilyatlari yomonlashadi, chang‘ichi
qizlarda chidamlilik pasayadi, eshkakchilar vakillarida umumiy ish bajarish
qobilyati, bajarilgan ishlarining hajmi va yuklamalarining tezligi, basketbolchi
qizlarda, tezlik sifatlari, to‘p uzatishlarni tezligi va aniqligi, taktik fikrlashlar,
velosipedchilarda vestibulyar turg‘unlik yomonlashadi va shossedagi quvishlar
natijalari pasayadi, suzuvchilarda esa o‘rtacha masofali natijalar tezligi va maxsus
chidamlilik pasayadi.
Faqat ayrim yuqori malakali sportchilargina ko‘rsatilgan davrlarda
musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishi va trenirovka kilishi mumkin. Yuqori
darajadagi mohirlikga ega sportchi qizlar orasida menstruasiyaning stressli
fazasida doimiy ravishda trenirovka qiladiganlar 34%, vaqti-vaqti bilan -54% va
umuman shug‘ullanmaydiganlar 12% ni tashkil qiladi.
Trenirovkalarning mikro va mezasikllarining tuzishda sportchi qizlarni
spesifik biologik sikllarining umumiy davomiyligi bilan birga uning ayrim

fazalarini boshlash mudatlarini ham hisobga olish zarur. Bu vaqtda menstruasiya
va menstrual davrgacha bo‘lgan 1-2 kunni o‘zida qamrab oluvchi maxsus
mikrosiklni ajratish tavsiya qilinadi. Shunday ekan, trenirovka mezosikli 2-4
normal va maxsus mikrosiklni qamrab oladi. Demak, barcha mezosiklda
davomiyligi 36-32 kun bo‘lgan ovarial-menstrual siklda (maxsus mikrosikllar bilan
birga) 5 mikrosiklni, davomiyligi 28 kun bo‘lgan sikl 4 mikrosiklni, davomiyligi
24 kun bo‘lgan – 3,5 mikrosiklni va davomiyligi 21 kun bo‘lgan oavrial-menstrual
sikl 3 mikrosiklni qamrab oladi.
Maxsus mikrosikllar davrida yuklamalarni umumiy hajmini pasaytirish,
egiluvchanlik, mushaklarni bo‘shashishni tezlashish imkoniyatlarini rivojlanishni,
sport texnikalarini takomillashtirishga qaratilgan mashqlarni bajarishga o‘tilishi
kerak. Imkoniyati boricha qo‘llar mushaklarini rivojlantiruvchi yuklamalardan
foydalanish zarur bo‘ladi. Global statik yuklamalar, ko‘chish bilan bog‘liq kuchli
mashqlar, sakrash, diafragma, tos va qorin mushaklariga og‘ir ta’sirlar ko‘rsatishi
xavfli. Umumiy yuklamalar taxminan ovarial-menstrual siklning fazalari bo‘yicha
quyidagicha taqsimlash tavsiya qilinadi: I-fazada 12,2%, II- fazada -30,4%, III-
fazada - 9,3%, IV fazada 35,1%, va V fazada 13,0%.
Ta’kidlashlaricha, homiladorlikni birinchi 3 oy mobaynida sportchi qizlar
tayyorgarlikni davom ettirishlari mumkin, navbatdagi 3 oy mobaynida
yuklamalarni kamaytirishni va chegaralash zarur, oxirgi 3 oy mobaynida
trenirovkani to‘xtatish zarur.

Adabiyot
1. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i
nauka. 2001.
2. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya sportivnaya,
vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 610 s.
3. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya sporta. SPb, 1999.
4. Uilmor Dj., Kostill D.L. Fiziologiya sporta i dvigatelnoy aktivnosti. M.,
1997 (per s angl).
5. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T. Jismoniy madaniyat va sport fiziologiyasi
(uslubiy qo‘llanma). – Samarqand, SamDU, 2015, 160 b.
6. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T., Dusanov U.S. Sport fiziologiyasi,
Samarqand, uslubiy qo‘llanma, 2016
7. Nuritdinov E.N., Mardonova M.E. Anatomiya va fiziologiya (uslubiy
qo’llanma).- Samarqand, SamDU, 2016, 140 b.
8. Tkachenko B.I. Osnov ы fiziologii cheloveka. S.P. 1994.
9. Azimov I.G., Sobitov SH.S. Sport fiziologiyasi. T., 1993.
10. Stuart Y. Fox. Human physiolohical. WKB and Oxford. – England., 1993.
11. Best, Taylor. Physiolohical Basis of Medical practice. USA, 1990.

Ayollar sportining fiziologik asoslari

Купить

Похожие документы
Buyuk Britaniya Turizmini o‘ziga xosligi
Futbol sport turi sifatida
Harakatli o‘yinlar orqali sport o‘yinlari elementlarini o‘rgatish
Hujum taktikasi (futbol)
Jismoniy tarbiya. huquqiy tarbiya