Информация о документе

Цена 400000UZS
Размер 930.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 26 Июнь 2024
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Техника и технология

Продавец

Aslanbek

Дата регистрации 23 Май 2024

6 Продаж

Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini avtomatlashtirish

Купить
MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………. I.TEXNOLOGIK QISM……………………………………………………………… 1.1. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning ulanish sxemasi tavsifi.............................................................. 1.2. Jarayonda foydalanilgan SIEMENS SIMATIC S7-400 dasturlashtirilgan mantiqiy kontrolleri ………………………………………………………… 1.3. Bakterial oksidlanish jarayonining asoslari ………………………………… 1.4. Sulfidli rudalarning bakterial oksidlanish mexanizmi………………………. 1.5. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning texnologik sxemasi va uning tavsifi......................................... 1.6. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning prinspial-elektrik sxemasining tavsifi ………………………. II.HISOBIY QISM……………………………………………………………………. 2.1 Texnologik jarayonni avtomatlashtirish rostlash sintezi …………………….. 2.2 Obyektning uzatish funksiyasini tanlash …………………………………….. 2.3 Texnologik jarayonni avtomatlashtirish konturi hisobi ……………………… 2.4 Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning funksional sxemasini ishlab chiqish………………………… 2.5 Avtomatlashtirish jarayonidagi nazorat o’lchov asboblari va qurilmalari ro’yhati………………………………………………………………………... III.IQTISODIY QISM…………………………………………………………………. 3.1 Texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar……………………………………………… 3.2 Amortizatsiya ajratmalari hisobi…………………………………………… 3.3 Ishchilarning ish haqlarini hisoblash………………………………………… 3.4 Mutaxassislarning yillik ish haqi fondini hisoblash………………………… 3.5 Ish haqqini hisoblash………………………………………………………… 3.6 Elektr-energiya xarajatlari…………………………………………………… 3.7 Ekspluatatsiya xarajatlar smetasi………………………………………………. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 3.8 Avtomatlashtirishdan keyingi texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar………………… IV.HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI…………………………………………… 4.1 Atrof-muhitni va mehnatni muhofaza qilish…………..……………………… 4.2 Texnologik uskuna, moslama, qurilma-apparatlarining xavfsizligi…………… 4.3 Mashina, jihoz va qurilmalarni o`rnatish, ta`mirlash va foydalanishda mehnat xavfsizligi ....................................................................... ……………………… 4.4 Jihozlarni o`rnatish, sozlash va ta`mirlashda yong ’ in xavfsizligi ……………. 4.5 Texnologik jarayonlarni nazorat qilish, boshqarish, signalizatsiya va avariyaga qarshi avtomati himoya tizimlari…………………………………… 4.6 Elektr tokidan jarohatlanganda birinchi yordam ko rsatishʼ choralari ………..... 4.7 Shovqin va titrash ............................................................................................... 4.8 Sanoat yoritgichlari ……………………………………..…………………… 4.9 Ishlab chiqarish korxonalarida shamollatish tizimi ………………………….. 4.10 Yong’in xavfsizligi………………………………..………………………… 4.11 Yakka tartibda himoyalash vositalari.............................................................. XULOSA…………………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………… Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana KIRISH Mamlakatimizda olib borilayotgan keng qamrovli islohotlarni samarali amalga oshirish hamda Respublikamizning iqtisodiy salohiyatini yuksaltirishda “Navoiy Kon-Metallurgiya Kombinati” davlat korxonasi va Navoiy shahri alohida o’ringa ega. Mustaqillik yillarida “Navoiy Kon-Metallurgiya Kombinati” davlat korxonasi dunyoning ilg’or kon-metallurgiya sanoati kompaniyalari qatoridan munosib o’rin egallab, mintaqadagi eng yirik va ishonchli sanoat gigantlarini biriga aylandi. Ko’p millatli navoiy shahri aholisining fidokorona mehnati bilan hududda faoliyat ko’rsatayotgan metallurgiya, yoqilg’i-energetika, kimyo, yengil sanoat tarmoqlari, kichik biznes va tadbirkorlik subyektlari hamda ijtimoiy soha obyektlarida qo’lga kiritilayotgan yutuq va marralar respublikamizning umumiy taraqqiyot sur’atlarini oshirishda katta hissa bo’lib qo’shilmoqda. O’zbekiston budjetining 10 foizi, viloyat budjetining 70 foizidan ortig’i Navoiy kon-metallurgiya kombinati hisobiga to’g’ri keladi. Kombinat oltin ishlab chiqarishda dunyoda 10-o’rinda turadi. Butun jahon bo’yicha oltin ishlab chiqarish ko’rsatkichi pasayib borayotgan bir paytda 2026-yilga borib oltin ishlab chiqarishni 30 foizga oshirish rejalashtirilmoqda. Diplom ishida Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini ng loyihasi ishlab chiqilgan. Amalda mavjud texnalogiya asosan solishtirish yo’li bilan mukammal texnologik jarayonlar sxemasi ishlab chiqildi. Loyihada texnik va texnologik hisob kitoblar olib borildi, asosiy va yordamchi dastgoxlar tanlandi va hisoblandi. Asosiy texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar loyihani iqtisodiy jihatdan samaradorli deb ko’rsatadi va investitsiya kiritishga munosib sanaladi. Taklif etiladigan diplom ishining tuzilmasi quyidagicha: Kirish, Texnologik qism, Hisobiy qism, Iqtisodiy qism, Hayot faoliyati xavfsizligi, Xulosa, Foydalanilgan adabiyotlar. Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, ishning maqsadi va bajarilgan ishning qisqacha mazmuni bayon etilgan. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Diplom ishining texnologik qismida Xavsizlik tizimi uchun qo’llanilgan kontrollerlar, tok manbai, relelar, har xil parametrlarni o’lchovchi datchiklarda kechadigan jarayonlar va ularni avtomatlashtirish boshqarish usullari keng yoritilgan. Hisobiy qismida esa har xil jarayonlarga ta’minotchi vazifasini bajarayotgan nasoslarni kontroller yordamida avtomatlashtirish va boshqarish ko’rilgan bo’lib, ularning rostlash qonunlari ko’rib chiqilgan. Iqtisodiy qismida esa har bir omborxonada sarf bo’ladigan xarajatlar o’rganilib chiqilgan. Ya’ni elektr tarmog’i xarajatlari, montaj ishlari xarajatlari, ishchi kuchi xarajatlari va amortizatsiya xarajjatlari ko’rib chiqilgan. Bundan tashqari Hayot faoliyati xavfsizligi qismida jarayonni xavfsiz olib borishning asosiy qoidalari, himoya kiyimlari va himoya moslamalari to’g’risida ma’lumotlar keng asoslangan. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 1.1 Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarining ulanish sxemasi tavsifi Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarining ulanish sxemasi haqida ma’lumot berib o’tiladigan bo’lsa, ushbu tizimning ishga tushish jarayonlarini ko’rib chiqiladi va har bir element vazifalarini aytib o’tiladi. Umumiy holda to’xtaladigan bo’lsa, jarayon ishlayabdi. Ushbu jarayonlar oltin tarkibli rudalarni qayta ishlash va ko`proq foyda olish uchun avtomatlashtirildi. Kontrollerga ijro qurilmalarini ulagan holda – jarayonni to’liq avtomatik ravishda nazorat qilindi. Endi har bir bajariladigan ishga to’xtalib o’tsa: O’zgaruvchan tokni o’zgarmas tokka aylantirish uchun tok manbaidan foydalanildi. Ushbu jarayon 24V ga ishlashga mo’ljallangan. Sitrans P 300 bosim o'lchash qurilmasi SIEMENS SIMATIC S7-400 kontrollerga 4-20mA HART protokoli orqali ulangan. Ushbu qurilma 24 V da ishlaydi. Shunday qilib, tok manbaiga o’zgaruvchan tok berildi va bizga o’zgarmas tokka aylantirib berdi chunki harorat o’lchovchi qurilma, kontrollerlar (CPU) va sanoat kompyuteri (PC/PG) o’zgarmas tokda ishlaydi. Tok manbaidan 2 ta chiqish mavjud bo’lib, bular (+V;-V). O’zgaruvchan tokni - o’zgarmas tokka, tok manbai yordamida aylantirib, kontroller ishga tushirildi. Ushbu kontroller haqida ma’lumot berib o’tsak. SIEMENS SIMATIC S7-400 dasturlashtirilgan logik kontrolleridan foydalanilgan. Ushbu kontrollerga mehnat muhofazasi uchun qo’llaniladigan zamonaviy uskunalardan foydalanilgan. Ushbu programmalashtiriladigan logik kontroller(CPU)ga 16 ta analog va 8ta diskret kirish, 16 ta diskret va 8 ta analog chiqish signallar ulandi. Bunga asosiy sabab, sarf o’lchovchi qurilma va boshqa o’lchov vositalari analog signallar orqali CPU modullariga ma’lumot uzatadi. O’lchovchi qurilmalar (+) ga ulanadi, Kontroller (CPU) (–) ga ulanadi. Chunki buning sababi tok (+) dan (–) ga oqib o’tadi ya’ni datchikda bo’ladigan o’zgarishlar haqidagi axborot kontrollerga kelib turadi. Signal to’g’ri yoki noto’g’ri borayotganini tekshirish zarur bo’lib qolganda Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana kommutator orqali qo’lda ulab tekshirib ko’ramiz. SIEMENS SIMATIC S7-400 kontrollerini RS-232 (COM PORT) port orqali operator kompyuteri PC/PG va boshqa HMI ekranlariga ulandi. 1-rasm. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarining ulanish sxemasi 1.2 Jarayonda foydalanilgan SIEMENS SIMATIC S7-400 dasturlashtirilgan mantiqiy kontrolleri. S7-400 haqida umumiy ma`lumotlar: - Past va yuqori darajadagi murakkablikning avtomatlashtirish muammolarini hal qilish uchun universal modulli programmalanadigan kontroller hisoblanadi. - Masalani hal qilish uchun zarur bo'lgan maksimal moslashuv uchun modullarning keng doirasi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana - Lokal va tarqalgan kirish-chiqish strukturalari va tarmoq konfiguratsiyalariga oddiy kiritish. - Qulay dizayn va tabiiy sovutish bilan ishlash. - Boshqaruv tizimini takomillashtirishda funksional imkoniyatlarni oson kengaytirish. - Ichki funksiyalarning ko'pligi tufayli yuqori quvvat. Simatic S7-400 Darturiy kontrollerlari quyidagilarga ega: - Rossiya GOST metrologik va muvofiqlik sertifikati; - Federal ekologik, texnologik va yadroviy nazorat xizmatidan foydalanishga ruxsat berish; - "SIMATIC S7" o'rnatilgan avtomatizatsiya tizimining funktsional ko'rsatkichlarining sanoat talablari va Rossiyaning "RAO UES" elektr energiyasini ishlatish shartlari bilan muvofiqligi bo'yicha ekspert xulosasi; - “ Российского Морского Регист ¬ ра Судоходства ” tomonidan tasdiqlash to'g'risidagi sertifikat. - dengiz sertifikatlari ABS, BV, DNV, GLS, LRS, PRS, RINA; - Din, UL, CSA, FM, IE sertifikatlari; Foydalanish sohalari: - S7-400 maxsus mashinalar, to'qimachilik va qadoqlash mashinalari, muhandislik uskunalari, texnik boshqaruv va elektr jihozlarini ishlab chiqarish uskunalari, kema tizimlari va suv ta'minoti tizimlari uchun avtomatlashtirish tizimlarini avtomatlashtirish uchun ishlatiladi. Kostruktiv tuzilishi: S7-300 dasturlashtiriladigan kontrollerlar quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin: - Markaziy protsessor moduli (CPU). Vazifalarning murakkabligi darajasiga qarab, dasturlashtiriladigan kontrollerda 20 dan ortiq markaziy protsessordan foydalanish mumkin. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana - O`zgaruvchan yoki o`zgarmas tok tarmog'idan kontrollerni quvvatlantirish uchun quvvat manbalari (PS). - FailSafe va o'rnatilgan Ex-to'siqli modullarni o'z ichiga olgan alohida va analog signallarni kiritish va chiqarish uchun mo'ljallangan signalli modullar (SM). Ichki GOST termometrlari va termokupllarning termometrlarini kalibrlashni qo'llab- quvvatlaydi. - Aloqa protsessorlari (CPs) AS-Interface, PROFIBUS, Industrial Ethernet, PROFINET sanoat tarmoqlarida va PtP aloqa tizimlarida aloqa vazifalarini avtonom tarzda ishlashga mo'ljallangan aqlli moduldir. Qo'shimcha dasturiy ta'minotni ishlatish MODBUS RTU, MODBUS / TCP, BACnet va KNX / EIB tarmoqlarida ma'lumotlar almashinuvini qo'llab-quvvatlab, sizning konteyneringizning aloqa imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi. Masofadan boshqarish tizimida ishlash uchun S7-400 ni SINAUT ST7 va SIPLUS RIC apparat va dasturiy ta'minot bilan to'ldirish mumkin. - Funksional modular (FM) – o`rnatilgan mikroprotsessor bilan jihozlangan intellektual moduli va avtomatik boshqaruv, tortish, tezlikni hisoblash, harakatni boshqarish va boshqa vazifalarni bajarishga qodir. - Bir qator funksional modular markaziy protsessor to`xtasa ham ularga berilgan vazifalarni bajarishga qodir. Kontroller konstruktsiyasi yuqori moslashuvchan va foydalanishga qulayligi bilan ajralib turadi: - Barcha modullar S7-400 profil shinasiga o'rnatiladi va ishchi holatdagi vintlar bilan ishlaydi. Modullarni yagona tizimga integratsiyalashuvi ishning orqasida o'rnatilgan shina ulagichlari (har bir modulni yetkazib berish bilan birga) yordamida amalga oshiriladi. - Montaj ustunlarida modullarni tartibli joylashtirib foydalaniladi. Faqat PS, CPU va IM modullari o`rnatiladigan joyda o`rnatiladi. Olinuvchi Frontal ulagich modullari (alohida buyurtma beriladi) tashqi modul zanjirlariga halal bermasdan modularni tez va demontaj ishlarisiz almashtirish imkonini beradi. Frontal Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana ulagichlarning mexanik kodlashlari modullarni almashtirishda xatoliklarni bartaraf etadi. - Moslashuvchan va TOP Connect modulli ulagichlardan foydalanish, o'rnatish ishini ancha osonlashtiradi va ularni bajarish uchun vaqtni qisqartiradi. Markaziy protsessorlar: S7-400 markaziy protsessorlari quyidagi ko'rsatkichlar bilan ajralib turadi: - yuqori tezlik, - 8 MBgacha bo'lgan micro MMC xotira kartasi ko'rinishida yuklanishi mumkin (karta talab qilinadi), - rivojlangan kommunikatsiya imkoniyatlari, bir vaqtning o'zida ko`p sonli aktiv aloqalarni ulashni qo'llab-quvvatlaydi, - zaxira batareyasi bo'lmagan holda ishlaydi. S7-400 kontrollerini dasturlash va konfiguratsiya qilish uchun STEP 7 dasturlash paketidan foydalaniladi. Bundan tashqari, Runrime dasturiy ta`minoti va loyihalar vositalarining keng spektrli instrumentlari yordamida S7-400 kontrollerini dasturlash uchun ham ishlatish mumkin. 2-rasm. SIEMENS SIMATIC S7-400 kontrollerining ko’rinishi BIOX - Gold Fields Ltd tomonidan ishlab chiqilgan bakterial tanlab eritmaga o'tkazish texnologiyasini ko'rsatish uchun ishlatiladigan, bu jarayon bakterial oksidlanish deb ataladi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Biooksidlanish jarayonida Thiobacillus ferrooxidans, Thiobacillus thiooxidans va leptospirillum ferrooxidans o'z ichiga olgan tabiiy bakterial populyatsiyalar qo'llaniladi. 3-rasm. SIMATIC HMI TOUCH PANELining ko’rinishi 1.3 Bakterial oksidlanish jarayonining asoslari Qulay sharoitlarda bu bakteriyalar oltinni o'z ichiga olgan sulfidli rudalar va konsentratlarni oksidlashi mumkin. Ular orasida pirit, arsenopirit, xalkopirit va boshqa sulfidli minerallar mavjud. Sulfidlarni yo'q qilish mexanizmi mikroorganizmlarning hayotiy faoliyati mahsulotlari bilan bevosita ta'sir va bilvosita kimyoviy oksidlanishni o'z ichiga oladi. To'g'ridan-to'g'ri oksidlanish bilan bakteriyalarning sulfidli minerallarga qo'shilishi muhim rol o'ynaydi, natijada hosil bo'lgan sulfat kislota va temir oksidi birikmalari bevosita kimyoviy ta'sir ostida bo'linadi. Ikki tomonlama temir va elementar oltingugurt bakteriyalar tomonidan navbati bilan temir va sulfat kislota sulfatiga oksidlanadi. Bakteriyalar aerobik, ya'ni ularning hayotiy faoliyati uchun sulfid minerallarini oksidlanish uchun kislorod manbai sifatida havo kerak. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Havoda joylashgan karbonat angidrid (CO 2 ), shuningdek karbonat angidridning kimyoviy reaksiyasi natijasida hosil bo'lgan bakterial hujayra strukturasining o'sishi uchun uglerod ishlab chiqarish kerak. Misol tariqasida, piritning bakterial-kimyoviy oksidlanishining kimyosi eng katta reaksiyaga asoslangan: 4FeS 2 + 15O 2 + 2H 2 O → 2Fe 2 (SO 4 ) 3 + 2H 2 SO 4 Bu reaksiya piritning to'g'ridan-to'g'ri bakterial oksidlanishini ko'rsatadi. Natijada paydo bo'lgan temir oksidi sulfat temir oksidi sulfat va reaktsiyalarda elementar oltingugurt hosil qilish uchun piritni o'z ichiga oladi: FeS 2 + 7Fe 2 (SO 4 ) 3 + 8H 2 O → 15FeSO 4 + 8H 2 SO 4 FeS 2 + Fe 2 (SO 4 ) 3 → 3FeSO 4 + 2S Keyin kislota va oltingugurt reaksiyalarda bakteriyalar tomonidan oksidlanadi: 4FeSO 4 + O 2 + 2H 2 SO 4 → 2Fe 2 (SO 4 ) 3 + 2H 2 O 2S + 3O 2 + 2H 2 O → 2H 2 SO 4 Reaksiyalar bo'yicha sulfid oksidlanish usuli bilvosita hisoblanadi. Bakteriyalarning (Thiobacillus ferrooxidans, Leptospirillum ferrooxidans) sulfidli mineral bilan o'zaro ta'sirining birinchi bosqichi ularning yuzasida adsorbsiya bo'lib, biokimyoviy oksidlanish jarayoni boshlanadi. Minerallar yuzasida mikroorganizmlar kolloidlarning adsorbsiyasi kabi yopishqoqligi, yopishqoqligi kabi hujayra xususiyatlari tufayli adsorbsiyalanadi, ya'ni sulfid materiallari yuzasida bakteriyalarning adsorbsiya jarayoni jismoniy va kimyoviy xususiyatga ega ekanligini aytish mumkin. Shunday qilib, sulfidli minerallarning bakterial oksidlanish mexanizmini o'rganish davomiyligini hisobga olgan holda, ularning fizik va fizik-kimyoviy jarayonlarining murakkab mexanizmi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana turli pH qiymatlari uchun termodinamik jarayonning rolini jamladi. Bu ko'rsatkich reaksiya yoki redoksning salohiyatidir. Grafik tahlil pH, Thiobacillus ferrooxidans bakteriyalari sulfidli minerallarning barqaror oksidlanish mahsulotlari mavjudligida rivojlanayotganligini ko'rsatadi, termodinamik tahlilning kavivodlari esa arsenopiritning bakterial oksidlanish jarayonida temir, mishyak va oltingugurt harakatlarini o'rganishda tekshiriladi. Bakteriyalar Thiobacillus ferrooxidans huzurida arsenopirit oksidlanish eritmada bakteriyalar holda bir vaqtning o'zida, eritmada va cho'kma temir trivalent uzluksiz yig'ilishini sodir bo'ladi, temir ikkivalent yig'ilib. Eritmadagi uchvalent temir tarkibidagi o'sish kislotali temirning oksidlanishi bilan o'rta kislotaga oksidlanishiga bog'liq: 2FeSO 4 + H 2 SO 4 +0,5O 2 → Fe 2 (SO 4 ) 3 + H 2 O Ma'lum bir kontsentratsiyaga erishilganda, oltingugurt kislotasi temir gidrolizga duchor bo'ladi, bu temir oksidi hidratini hosil qiladi, bu esa kislotali muhit bilan cho'ktiriladi: Fe 2 (SO 4 ) 3 + 6H 2 O → 2Fe(OH) 3 ↓ + H 2 SO 4 Arsenopiritdan olingan arsenik nisbatda uch va beshvalent shaklda tanlab eritilganda eritma ichiga kiradi As3+ : As5+ = 5:1 Eritmada arsenik kislota shaklida mavjud, chunki u faqat kuchli eritmalarda kation shaklida mavjud. Shunday qilib, bakteriyalar tomonidan arsenopiritning oksidlanishi arsenopiritning bakterial va kimyoviy oksidlanishda mavjud bo'lgan uch bosqichli temir bilan o'zaro ta'siri bilan bir vaqtda sodir bo'ladi, bu quyidagi elektrokimyoviy reaksiya bilan tavsiflanadi: Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana FeAsS + Fe 2 (SO 4 ) 3 + 1,5H 2 O + 0,75O 2 → 3FeSO 4 + SO + H 3 AsO 3 Shu bilan birga, mineral eritma ichiga kiradigan temir ioni bakteriyalar tomonidan uch valentli holatga oksidlanadi va reaksiya bo'yicha elementar oltingugurt sulfat kislotaga. Shunday qilib, Fern tenglamasi bilan ikki tomonlama temirning kislorod ishtirokida uch valentli oksidlanishiga termodinamik ta'sir ko'rsatish mumkin E = 0,771 + 0,0991 log [Fe 3 +]/[Fe 2 +] ya'ni, Redox (E) salohiyati qanchalik yuqori bo'lsa, temir oksidlanishi va bakteriyalarning faolligi ancha yuqori bo'ladi. Thiobacillus ferrooxidans bakteriyalarini o'z ichiga olgan termokimyoviy reaktsiyalarning yuqoridagi mexanizmini sarhisob qilar ekan, sulfid minerallarning bakterial oksidlanishining texnologik jarayonining optimal parametrlari va bakterial massani eng faol holatda saqlash parametrlari aniqlandi. Bakteriyalar, shuningdek, o'sishini saqlab qolish uchun oziq moddalar kerak: azot, kaliy va fosfor-ammoniy sulfat [(NH 4 )2SO 4 )], kaliy sulfat (K 2 SO 4 ) va diammoniy hidrofosfat (((NH 4 )2H 2 PO 4 ) kabi jarayonga qo'shilishi kerak bo'lgan eng muhim elementlar. Bakteriyalar juda barqaror va sanoat sharoitlariga yaxshi moslashadi. Bir yoki bir nechta shartlar qondirilmasa, bakteriyalar kamroq faollashadi va hatto to'liq dam olish holatiga tushadi. Bakteriyalarning dastlabki faoliyatini tiklash uchun zarur bo'lgan vaqt noqulay sharoitlarning davomiyligi va darajasiga bog'liq. Asosiy texnologik parametrlar 5 bo'limida keltirilgan. Shu bilan birga, bir qator moddalar bakteriyalar uchun toksik bo'lib, ushbu moddalarning texnologik tsiklga kirishiga yo'l qo'ymaslik uchun ehtiyotkorlik va zarur choralarni ko'rish kerak. Bunday moddalar o'z ichiga oladi: Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana * Siyanidlar va tiosiyanatlar juda xavflidir. * Bakteritsidlar, fungitsidlar, odatda suvni qayta ishlash uchun ishlatiladigan deskalantlar. * Nitratlar va xloridlar. • Yog'lar, yog'lar, yog ' olish tarkibi. * Yuqori konsentrasiyalarda simob, qo'rg'oshin, vismut ham bakteriyalar uchun xavf tug'diradi. Ammo oksidlovchi bo'lmasa, rangli metall sulfidlar suvda erimaydi, ularning Erkin oksidlanish energiyasi (G) Thiobacillus ferrooxidans tomonidan energiya maqsadlarida ishlatiladi. Bio-2 bo'limi oltin tarkibidagi sulfid konsentratlarining bakterial oksidlanish (biooksidlanish) jarayonini o'tkazish uchun mo'ljallangan. Doimiy sulfidli oltin o'z ichiga olgan rudalarda oltin zarralari sulfid kristallari bilan chambarchas bog'langan bo'lib, ularga oltin hal qiluvchi (siyanid) kirish qiyin. Zarralarni bo'shatish uchun kristallarni yo'q qilish kerak. Sanoatda ishlatiladigan sulfid oksidlanishining barcha ma'lum usullari, masalan, oksidlovchi qovurish,erituvchi eritish, avtoklav oksidlanish, bakterial oksidlanish, bakterial oksidlanish usuli tanlangan, keyinchalik qoldiqning siyanlanishi, eng ekologik jihatdan qulay, texnik jihatdan qulay va sinovlarda ijobiy isbotlangan. Sulfidli oltin o'z ichiga olgan konsentratlarni olov va sianlash asosida qayta ishlash texnologiyasi yaxshi o'rganildi, bu nisbatan kichik kapital va operatsion xarajatlar bilan yuqori ko'rsatkichlarni oldini olish imkonini beradi, ammo atmosferaning arsenik va oltingugurtning toksik birikmalari bilan ifloslanishi bilan bog'liq. Bakterial oksidlanish jarayoni bioreaktorda sodir bo'ladi, bu erda tion bakteriyalari sulfid margimush rudalarini oksidlanish orqali sulfidlarning kristalli panjarasini yo'q qiladi va pirit yoki arsenopiritni ochadi, bu esa reagentlarga ingichka tarqalgan oltinning yemirilishiga imkon beradi. Natijada, 90% ga yaqin metallni qazib olishning yuqori darajasi ta'minlanadi, bunda oltinning doimiy rudalarini oldindan bakterial davolashsiz tanlab eritilishi 30-50% dan oshmaydi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Bu bakteriyalar qat'iy chemoautotrophs ularning hayoti uchun energiya yagona manbai – oksidi temir oksidlanish jarayonlari, turli metallar sulfidlar va boshlang'ich oltingugurt . Ular o'z hayotlari uchun organik moddalarni ishlatmaydilar, faqat 1,4– 1,6 ga teng bo'lgan optimal pH qiymati bilan oltingugurtli muhitda rivojlanadilar, suvda o'lishadi, shuning uchun odamlar va hayvonlar uchun xavfli emas. O'rtacha harorat 38-40°C. Metall biotexnologiya jarayonlarida ishlatiladigan mikroorganizmlar, birinchi navbatda, Fe2+, S0 va sulfidli minerallarni oksidlovchi bakteriyalar hisoblanadi. Acidithiobacillus thiooxidans - 30°C haroratda bakterial oksidlanish va tanlab eritmaga o'tkazish jarayonlarida eng katta amaliy qiymati mikroorganizmlar Acidithiobacillus ferrooxidans va oltingugurt kislotasi bakteriyalar bor. Ushbu bakteriyalar uzunligi 0,8-1 mm va qalinligi 0,4-0,5 mm. Ular Polar Flagellum 12 mm yordamida harakat qilishadi. Zaharli arsenik va oltingugurtni o'z ichiga olgan olimpiadadinning o'jar kontsentratlarini biooksidlash uchun ko'p yillar davomida turli xil kompozitsiyalarning oltin-mushak kontsentratlarida etishtirish sharoitlariga moslashtirilgan va metall pulpa va arsenikda yuqori konsentratsiyalarga chidamli bakteriyalar ishlatiladi. Biotexnologlarning mutaxassislari mikroorganizmlarning individual assotsiatsiyasini tanlab, BIONORD deb ataladigan doimiy sulfidli rudalarning biologik oksidlanish texnologiyasini ishlab chiqdi va joriy qildi, uzoq Shimolning qattiq iqlimga ega bo'lgan qiyin joylarda ishlash uchun. Bakteriyalarni oziqlantirish uchun zarur bo'lgan mineral komponentlar magniy, kaliy birikmalari shaklida konsentratda saqlanadi va qo'shimcha ravishda azot va fosfor tuzlari shaklida xizmat qiladi. Oddiy ish rejimida pulpadagi mikroorganizmlar hujayralarining umumiy soni 4,0 dan 7,0×109 gacha 1 ml oralig'ida o'zgarib turadi. Oksidlanish jarayonlarining tezligi (mikroorganizmlar katalizatori) ham faoliyat va hujayralar soniga bog'liq. Shuning uchun, bakterial oksidlanish jarayonlarini jadallashtirish yo'llaridan biri mikroorganizmlar faol hujayralari maksimal yuqori mazmunini erishish uchun emas(hujayralar soni kam emas (4-5)×109 1 ml). Bu Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana jarayonni sezilarli darajada tezlashtiradi, oksidlanish jarayonida eritmaga o'tadigan ionlarning ta'sirini kamaytiradi, bu murakkab mahsulotlarni qayta ishlashda ayniqsa muhimdir. Pulpadagi faol hujayralar kontsentratsiyasini sezilarli darajada oshirish qobiliyati, bakterial eritmalarning oksidlovchi faolligi va o'simlik ishlashi biomassaning qaytarilishini ta'minlaydi. Qaytish faqat mikroorganizmlar assotsiatsiyasining hayotiy faoliyatini saqlab qolish sharti bilan qabul qilinadi. Biomassaning kontsentratsiyasi laboratoriyada smenada bir marta aniqlanadi. 1.4 Sulfidli rudalarning bakterial oksidlanish mexanizmi. Sulfid minerallarning bakterial oksidlanishi turli xil yo'llar va ularning kombinatsiyalarini (kimyoviy, biologik, elektrokimyoviy) o'z ichiga olgan murakkab jarayondir. Ushbu biologik, kimyoviy va elektrokimyoviy reaktsiyalar o'zaro ta'sir qiladi va ularning eng muvaffaqiyatli o'zaro ta'siri muvaffaqiyatli bakterial eritmaga asoslangan. Bakterial oksidlanish jarayonida chemoautotroph bakteriyalarning noyob tabiiy qobiliyati biomassani sintez qilish uchun sulfidli minerallar, oltingugurt va nordon temirni energiya substrat sifatida va uglerod manbai sifatida atmosferaning karbonat angidridini ishlatadi. Ular oksidlanish jarayonlari uchun jonli, qayta tiklanadigan katalizatorlardir. Temir va oltingugurtli mikroorganizmlar mavjudligida sulfid oksidlanish mexanizmi haqida bir necha fikrlar mavjud, ammo ularning aksariyati ikkiga kamayadi. Birinchi ko'ra, sulfid oksidlanish mikroorganizmlar (to'g'ridan-to'g'ri mexanizmi) to'g'ridan-to'g'ri ishtirokida sodir bo'ladi; ikkinchi bakteriyalar faqat Fe 2 + Fe 3 +, A Fe 3 + bakteriyalar (bilvosita mexanizmi) ishtirokisiz, faqat kimyoviy yo'l bilan sulfid oksidlanmoq uchun kislorod ionlari Fe 3 oksidlanishini katalizator, deb taklif qiladi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 4 – rasm. Bakterial oksidlanish mexanizmining sxemasi. Quyida konsentratning asosiy tarkibiy qismlarining bakterial oksidlanishining kimyoviy jarayonlari keltirilgan. Biooksidlash jarayonida pirit sulfat kislota hosil qilish uchun temir sulfatga oksidlanadi 2FeS2 + 7O2 + 2H2O → 2FeSO4 + 2H2SO4; 2FeSO4 + 0,5O2 + H2SO4 → Fe2(SO4)3 + H2O; 2FeS2 + 7,5O2 + H2O → Fe2(SO4)3 + H2SO4. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Pirrotin - bu sulfat kislota iste'molchisi bo'lib, u bio dietasida yuqori miqdorda pH o'sishini tushuntiradi. Jarayonning kimyosi quyidagi reaktsiyalar bilan tavsiflanadi 2 FeS + 1,5O 2 + 3H 2 SO 4 = 2Fe 2 (SO 4 ) 3 + 2S 0 + 3H 2 O; Pirrotin-bu sulfat kislota iste'molchisi bo'lib, u bio dietasida yuqori miqdorda pH o'sishini tushuntiradi. Jarayonning kimyosi quyidagi reaktsiyalar bilan tavsiflanadi 2 Fess + 1,5O 2 + 3H 2 SO 4 = 2Fe 2 (SO 4 ) 3 + 2S 0 + 3H 2 O;S 0 + 4H 2 O + 1,5O 2 = H 2 SO 4 ; FeS + 8Fe 3 + + 4H 2 O → 9Fe 2 + + SO42- + 8H+; To'yingan ko'mirdan oltinni ajratish elektrolizlar bilan yopiq pastadir ichida bosim ostida ishlaydigan kolonlarda natriy gidroksidi eritmasi bilan amalga oshiriladi. Pechlarda reaktivatsiyadan keyin yog'sizlantirilgan ko'mir sorbsiyaga qaytadi. Oltin o'z ichiga olgan elektroliz shlami keyinchalik induksiyon o'choqlarida eritish bilan olovga yuboriladi. 1.5 Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning texnologik sxemasi va uning tavsifi Ishlab chiqaruvchisidan pulpa har bir zanjirning uchta bosh muharriri tomonidan taqsimlanadi. Reaktorlarda optimal harorat, kislota rejimi va biooksidlanish jarayonining normal ishlashi uchun pulpa ichida erigan kislorodning optimal miqdori saqlanadi. Quyultirilgan mahsulotni to'g'ridan-to'g'ri biooksidatsiyaga etkazib berish, filtrlash va oldindan tozalashni chetlab o'tish mumkin. Oksidlangan biokek nasoslarni gidrometallurgiya bo'limiga pompalanadi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Oksidlangan flotokontsentrat biopulpa (biokek) quyuqlashtiruvchi moddaga GMO-1 gidrometallurgik bo'linmasiga bakterial oksidlanish korpusidan keladi, uning oqimi aniqlanadi, bu drenaj, o'z navbatida, qattiq suyuqlik fazasidan to'liq olib tashlash uchun chuqur tozalash filtriga yuboriladi. Sorbsiya dumlari bilan birga neytrallashga yuboriladi va keyin ignabargli omborga chiqariladi. Quyultirilgan biomahsulot qalinlashgan va 50% qattiq olib kontakt Chan, kiradi. Chanda suv etkazib beriladi va kerakli zichlikka keltiriladi, biomahsulot nasos bilan matbuot filtrlariga yuboriladi. Filtrni bosib chiqarish bantli konveyerda amalga oshiriladi. Suzilgan biokek u suv bilan suyultiriladi va intensiv shamollatish va sian singdiruvchi kislorod bilan oldindan pH=11-11, 5 uchun qoldiq kislota ohak sut neytrallash uchun, Pachuki kiradi kontakt VATS, kiradi. Neytrallashdan keyin pulpa ishqorlash jarayoniga yuboriladi, oltin zarralarini eritib olish uchun NaCN eritmasi bilan ishlanadi. Flotatsiya quyruqlari uzluksiz tushirish bilan markazdan qochiruvchi konsentratorlarda oltinning tortishish darajasiga yo'naltiriladi. Konsentratsiyadan keyin tortish kontsentrati oldindan ezish uchun yuboriladi, so'ngra sorbsiya dumlaridan olingan konsentratsiyali zich siyanlash bilan birga yuboriladi. Gravity dumlari xandaqqa tashlanadi. Qattiq faza ignalilar omborida saqlanadi va suyuq faza teskari suv sifatida silliqlash uchun texnologik jarayonga qaytadi. Namlik 15-20% bilan neytrallanadi suzilgan so'rg'ich dumlari tayyorlangan ko'pburchakda saqlanadi. Ish qismlarini saqlash-amaldagi qoidalar va qoidalarga muvofiq nazorat qilish tizimi bilan jihozlangan. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 5-rasm. Bakterial oksidlash jarayoning texnologik sxemasi. 1.6 Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalash ning prinspial-elektrik sxemasining tavsifi Bizga elektrotexnikadan ma’lumki, o’zgaruvchan tokni o’zgarmas tokka aylantirish uchun tok manbaidan foydalanildi. 220 V o’zgaruvchan kuchlanish ostida tok berilganda, tok manbai orqali 24 V ga aylantirib olindi. Chunki jarayon o’zgarmas 24 V da ishlaydi. Ulanish sxemasidan ma’lumki, kontrollerga diskret va analog kirish-chiqish signallari ulangan edi. Kontrollerdagi analog kirish 24AC INPUTS ga quyidagi datchiklar ulangan: - Bosim o'lchash qurilmasi Sitrans P 300 - Temperatura o’lchovchi qurilma Метран-203 ТСМ - Sath o'lchash qurilmasi Sitrans LR200 - Sarf o'lchash qurilmasi SITRANS FPS300 - pH o'lchash qurilmasi LANGE 1200-S - Rostlash qurilmalarining holati Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Kontrollerdagi diskret kirish 24DC INPUTS ga quyidagi tugmalar ulangan: - Himoya relelari (jarayon himoyasi uchun o’rnatiladi) - Jarayonni ishga tushirish tugmasi SB3 - Jarayonni to’xtatish tugmasi SB4 - Avariyaviy to’xtatish tugmasi SB5 - Avtomatik/qo’lda boshqarish tugmasi SB6 Ushbu tugmalardan kelayotgan axborotlarni kontroller quyidagi kodlar bo’yicha qabul qilib oladi: - Himoya relelaridan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.5, I 0.6, I 0.7. - Jarayonni ishga tushirish tugmasidan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.0 - Jarayonni to’xtatish tugmasidan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.3 - Avariya holatida to’xtatishdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.2 - Avtomatik/qo’lda boshqarish tugmasidan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: auto I 0.3, manual I 0.4 - Rostlash klapanlarini holatlarini o’zgartirish tugmalaridan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: + I 1.1, - I 1.2 Diskret chiqishga 13 ta rele ulangan. KA2-aralashtirgich elektrodvigateli ishlamay qolsa signalizatsiya vazifasini bajaradi. SB2ni bosgan vaqti HA1 ovozli signalizatsiya o’chib, EL3 lampochka yoniq qoladi. KA3- temperatura kerakli miqdoridan oshib ketganda signalizatsiya vazifasini bajaradi. SB3ni bosgan vaqti HA2 ovozli signalizatsiya o’chib, EL4 lampochka yoniq qoladi. KA4-siqilgan havo liniyasida muammo yuzaga kelganda signalizatsiya vazifasini bajaradi. SB4ni bosgan vaqti HA3 ovozli signalizatsiya o’chib, EL5 lampochka yoniq qoladi. KA5-o’lchov Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana qurilmalarida muammo yuzaga kelganda signalizatsiya vazifasini bajaradi. SB5ni bosgan vaqti HA4 ovozli signalizatsiya o’chib, EL6 lampochka yoniq qoladi. Qolgan relelar ham o’ziga ulangan qurilmalarni ishga tushiradi yoki o’chiradi. Barcha jarayonlarni avtomatik borishini kontroller nazorat qiladi va boshqaradi. Kontrollerdagi diskret chiqishi 24VDC OUTPUTS ga quyidagicha komandalar chiqishi ta’minlangan: KA2-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.0 KA3-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.1 KA4-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.2 KA5-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.3 KM4-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.4 KM5-ga ketayotgan buyruqni kontroller quyidagi chiqish adresi orqali yuboradi: Q 0.5 Kontrollerdagi analog kirishi 24VAC INPUTS ga quyidagicha komandalar kelib turishi ta’minlangan: 1-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.0 2-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.1 3-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.2 4-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.3 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 5-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.4 8-1 datchikdan kelayotgan signalni kontroller quyidagi kod bilan tushunib oladi: I 0.5 Kontrollerdagi analog chiqishi 24VAC OUTPUTS ga quyidagicha komandalar chiqishi ta’minlangan: 6-2 – Rostlovchi klapan. Buyruqni kontrollerdan quyidagi kod bilan qabul qilib oladi: Q 0.0 7-2- Rostlovchi klapan. Buyruqni kontrollerdan quyidagi kod bilan qabul qilib oladi: Q 0.1 9-2- Rostlovchi klapan. Buyruqni kontrollerdan quyidagi kod bilan qabul qilib oladi: Q 0.2 6-rasm. Prinsipial elektr sxema. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 2.1 Texnologik jarayonni avtomatlashtirish rostlash sintezi. Rostlash qonuni quyidagicha Uzatish funksiyasi Afzalliklari: 1. Chiqishning chetlashishi va chetlashish tezligiga ta’sir ko’rsatadi. 2. Statik xatoligi nolga teng. 3. O’tish harakterestikasining vaqti kamayadi. 4. Chiqish parametrlarining ham amplitudasi kamayadi. Kamchiligi: Sozlash murakkabligi, Sozlash parametrlari –k, Tu, Td 2.2. Obyektning uzatish funksiyasini tanlash. Avtomatlashtirilgan nazorat tizimini hisoblash uchun asos - eksperimental qiymatlarga asoslangan chizig'idir (1-jadval). 1-jadval № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 T. min 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 Tajriba funksiyasi 0,2 0,2 4 0,2 9 0,4 1 0,5 5 0,6 2 0,6 9 0,7 6 0,8 2 0,8 4 0,8 5 0,8 6 0,8 8 0,8 9 0,9 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Eksperiment natijalarini qayta ishlash, bir yoki ikkita odatdagi oddiy elementlardan foydalangan holda, o'tish yoki impuls funksiyasini yaqinlashtirish yo'li bilan bajariladigan bir qator operatsiyalarni o'z ichiga oladi. Eksperiment natijalarini qayta ishlashda muayyan amaliyotni bajarish zarurati asosan tajribaning shartlari, shuningdek, ishlatiladigan sinov effekti turiga bog'liq. Eksperimental o'tish xususiyatlarining shovqin va shovqinning turli xil turlari bilan qiyoslanishi bilan amalga oshiriladi. 1, 2 va 3, 3-jadvallar navbati bilan ikkita eksperimental ravishda olingan vaqtinchalik funksiyalarning qiymatlari va grafikalarini ko'rsatadi, ulardan biri shovqinlar bilan buziladi. Bunday o'tish vazifalari uchun bir qator amaliy usullar mavjud. Eng ko'p afzal qilingan hisob-kitoblar choraklik farqlari uslubi bo'lib, uning mohiyati o'tishning funksiyaning beshta qo'shni punktini ikkinchi darajali parabola bilan yaqinlashtirishi bo'lib, koeffitsientlari eng kichkina kvadratchalar usuli bilan topilgan. I-th nuqtasida chorak farq usulini tuzatuvchi o'tish funksiyasi qiymati quyidagi formulada aniqlanadi: )2 ( )1 ( 4 )( 6 )1 ( 4 )2 ( 12 1 )( )(           i h i h i h i h i h i h i hc , bu yerda (i) i-punktida eksperimental funktsiyaning qiymati; i = 2,3, ... , n-3, n-2. Tuzilgan o'tish funksiyasining dastlabki ikki va oxirgi ikki qiymati quyidagi formulalar orqali topiladi: Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana    ;)4( )3( 4 )2( 6 )1( 4 )0( 12 1 )3( )2( 3 )1( 3 )0( 5 1 )0( )0( h h h h h h h h h h hc              ;)4( )3( 4 )2( 6 )1( 4 )0( 7 1 )3( )2( 3 )1( 3 )0( 5 2 )1( )1( h h h h h h h h h h hc              ;) ( )1 ( 4 )2 ( 6 )3 ( 4 )4 ( 7 1 ) ( )1 ( 3 )2 ( 3 )3 ( 5 2 )1 ( )1 ( n h n h n h n h n h n h n h n h n h n h n hc                       )]. ( )1 ( 4 )2 ( 6 )3 ( 4 )4 ( [ 12 1 ) ( )1 ( 3 )2 ( 3 )3 ( 5 1 ) ( ) ( n h n h n h n h n h n h n h n h n h n h n hc                  Eksperiment natijalarini qayta ishlashning keyingi bosqichlarida eksperimental funksiyalarni odatiy elementlar yordamida taxmin qilish uchun zarur bo'lgan uzatish funktsiyasi tanlangan. O'tkazish funktsiyasini oldindan tanlash o'tish vazifasining dastlabki qismida amalga oshirilishi mumkin. Jadvalda keltirilgan transfer vazifasi o'tish vazifalariga yaqinlashadi, vaqtning boshlang'ich vaqtida grafiklarning burchagi maksimal, ya'ni kechikishli ob'ektlarning o'tish funktsiyalari hisoblanadi. Bunday uzatish funktsiyalaridan foydalanish o'z- o'zidan tuziladigan ob'ektlar uchun ikkita parametrni aniqlashni talab qiladi. Biroq, sanoat ob'ektlarining o'tish vazifalari, odatda, vaqtinchalik xususiyatlarga ega emas. Haqiqiy o'tish vazifalarini yaqinlashtirish uchun klass funktsiyasidan foydalaning. Taxminan transfer funksiyasini tanlash ko'pincha faqat o'tish funksiyasi turida emas, balki nazoratning hisoblash parametrlarini tanlab olish usuli bilan ham belgilanadi, chunki ularning ko'pchiligi yaxshi aniqlangan uzatish funktsiyasini tanlashni hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. Obyektning dinamik parametrlarini eksperimental ravishda olib tashlangan o'tish funksiyasi bilan aniqlash grafik yoki grafik-analitik usullar yordamida ishlab chiqariladi. 2-jadval № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Т, сек 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 Uzatish funksiyasi 0,2 0,2 2 0,2 7 0,3 9 0,5 5 0,6 4 0,7 1 0,7 6 0,8 1 0,8 4 0,8 6 0,8 8 0,8 9 0,8 95 0,8 97 Eksprimental o’tish funksiyasi 7-rasm. Turg ’ un o ’ tish funksiyasi 3-jadval uzatish funksiyasi va o'tish funksiyasi Parametrlar Dinamik parametrlarni aniqlashобp об ап e Tp k W     1 ;            об об T t об р e k t h  1 )( об об об T k , , Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana h ( t ) t T 0,63 K об K об τ h’ (∞) h (∞) O'z-o'zidan tuzish bilan ob'ektning dinamik parametrlarini aniqlashda avval o'tish funksiyasi cheksiz vaqtga to'g'ri kelishi kerak bo'lgan yangi sobit-holat qiymati h (∞) ning chizig'ini chizamiz. Bu taxminan 0,05 [h (∞) -h (0)] ga teng masofada amalga oshiriladi, bu erda o'tish funksiyasining oxirgi tajriba qiymatlaridan o'z-o'zidan devaysiz holda o'tish vazifasining so'nggi nuqtasida sobit-davlat qiymatining chizig'i. Ob'ektning uzatish koeffitsienti qiymati o'tish vazifasining yangi va boshlang'ich qiymatlari o'rtasidagi farq sifatida aniqlanadi:)0( ) ( h h K об    Vaqtni sobit belgilash uchun, bir tanjant o'tish funksiyasi nuqtasida amalga oshiriladi, bu erda dh (t) / dt ning o'zgarish tezligi maksimal qiymatga ega, ya'ni. O'tish funktsiyasiga jalb etilishi mumkin bo'lgan barcha mumkin bo'lgan teginjlardan, bu teggen eng katta burilish burchagiga ega bo'lishi kerak. O'tish funktsiyasini o'zgartirish tezligi kelib chiqish nuqtasida maksimal bo'ladi, shuning uchun teggen ushbu nuqtada tutiladi. Vaqt o'qi bo'yicha h (0) va h (∞) tekis chiziqlari orasiga olingan tejamli segmentning proektsiyasi vaqtning doimiy T.A, vaqtning kechikish vaqtiga teng bo'lsa, u vaqt oralig'ida 0 va tezlashtirish egri kesish nuqtasi bilan vaqt o'qi bilan masofa deb ta'riflanadi. Bunday taxminiyatning aniqligi IE (T) ning ushbu nuqtasida o'tish funktsional qiymati va uning hisoblangan qiymati o'rtasidagi farqdan hisoblanishi mumkin:   об p k h h T h 63,0 )0( ) ( 63,0 ) (     Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana O'tkazish funksiyasi parametrlarini aniqlagandan so'ng, modelning mosligini tekshirish kerak. Buning uchun, o'tish vazifasini HP qiymatining hisoblash qiymati, klass funktsiyasiga muvofiq hisoblab chiqiladi va jadvalda keltirilgan formulaga binoan har xil t qiymatlari uchun hisoblab chiqiladi. 4-jadval № 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Т. m in 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 Hisoblangan o'tish funktsiyasi 0,2 0,2 2 0,2 7 0,3 9 0,5 5 0,6 4 0,7 1 0,7 6 0,8 1 0,8 4 0,8 6 0,8 8 0,8 9 0,8 95 0,8 97 Amaliy maqsadlar uchun topilgan parametrlarga muvofiq, biz quyidagi formula bo'yicha, bir yoki bir nechta transfer funksiyasini qo'llashda va 15% dan oshmasligi kerak bo'lgan modelning (xato) etarliligini topamiz:% 100 ) ( )( )(     Э p Э h t h t h  )(t hp - T davridagi o'tish funktsiyasining hisoblangan qiymati, )(t hЭ - O'tish funksiyasi vaqtida eksperimental qiymati t, ) ( h - Tajribaning oxirida o'tish funksiyasining barqaror holat tajriba qiymati. Barcha hollarda modelning mosligi 15% dan oshmaydi. Bu shuni anglatadiki, uni samarali ishlatish mumkin. 2.3 Texnologik jarayonni avtomatlashtirish konturi hisobi Regulyator ma'lum bir faoliyat algoritmi va optimallash mezonlari asosida tanlangan. Bunday holda, bu PI tartibga solinadi, mezonlari min ∫ va 20% esa bekor qilinadi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana PI kontroller parametrlarini nomogrammalardan tashqari hisoblash uchun analitik formulalarni ham qo'llashingiz mumkin. 5- jadval Rostlash qonuni Sozlash parametrlari Optimallik kriteriyalari Aperodik uzatish funksiyasi Minimal kvadratik integral orqali baholash PIp K обK T6,0 обK T0,1 uT T6,0 T Jadvalda keltirilgan formulalar yordamida va ob'ektning hisoblangan parametrlari asosida quyidagilarga erishamiz: - 20% ga oshgan; 53,5 39,0 16,2 5,0 785,0 6,3 6,0 6,0       об p K T K ; 16,2 6,3 6,0   ИT сек . - minimal integral kvadratik smeta uchun 23.9 39,0 6,3 5,0 785,0 6,3 0,1 0,1       об p K T K ; 6,3 T TИ сек . Matlab asboblari yordamida tizimda vaqtinchalik tizimlar quramiz. O'tish davrlarining egri chiziqlari rasmda keltirilgan. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 5.6 0.003s+1 T ransfer Fcn2 4.83 55s+1 T ransfer Fcn1 15 0.03s+1 T ransfer Fcn Step Scop e 1 s In teg ra tor 2.16 Ga i n1 5.53 Ga i n8-rasm. ART strukturaviy sxemasi Step Response Time (sec) Amplitude 0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1.2 1.4 From: Step To : Tr ansf er Fcn2 9-rasm. O’tish funksiyasi ART Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Frequency (rad/sec) 10- 1 100 101 102 103 104 -270 -225 -180 -135 -90 -45 0 Phase (deg) -140 -120 -100 -80 -60 -40 -20 0 20 From: Step To: Trans f er Fcn Magnitude (dB)10-rasm. LACHX va LAFX Time (sec) Amplitude 0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 -10 -5 0 5 10 15 20 25 From: Step To: Transf er Fcn 11-rasm. Impuls funksiyasi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 12-rasm. Naykvist kriteriyasi 2.4 Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarining funksional sxemasining tavsifi Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarining funksional sxemasining tavsifi haqida bayon qiladigan bo’lsak, ushbu sxemada jarayonning qanday borishi va qanday qurilmalardan tashkil topganligi ko’rsatib berilgan. Jarayon sifatida bakterial oksidlash 1-bosqich apparati ishlash prinsipi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo SanaReal A xis Imaginary Axis -1 -0.5 0 0.5 1 1.5 -1.5 -1 -0.5 0 0.5 1 1.5 From: Step To: Tr ans f er Fcn 0 dB -20 dB -10 dB -6 dB -4 dB -2 dB 20 dB 10 dB 6 dB 4 dB 2 dB olingan. Bo’tananing bakterial oksidlash qurimalari zanjiri ushbu funksional sxemada ko’rsatilgan. Umumiy holda aytadigan bo’lsak, jarayon bakerial oksidlash qurilmalari (BIOX reaktori), temperatura, bosim, sarf va sathni o’lchovchi va uni nazorat qiluvchi vositalar va signalizatsiyalardan tashkil topgan. Sxemada bakterial oksidlashning birinchi bosqich apparatiga bo’tana va flotokonsentrat ajratkich orqali kiritiladi. Apparatda oksidlanish reaksiyasi borishi uchun siqilgan havo qo`shiladi va bo’tana aralashtiriladi. Aralashma haroratini bir me`yorda saqlash va sovutish uchun suvdan foydalaniladi. Oksidlangan aralashma 2- bosqich BIOX reaktoriga yuboriladi. Siqilgan havo liniyasiga Sitrans P 300 bosim o’lchash qurilmasi (1-1) va Sitrans FPS300 sarf o’lchash qurilmasi (2-1) o’rnatilgan. BIOX 1-bosqich reaktoriga esa Метран-203 ТСМ temperatura o’lchash qurilmasi (4-1), LANGE 1200-S pH o’lchash qurilmasi (3-1) va Sitrans LR200 sath o’lchash qurilmasi (2-1) o’rnatilgan. Ushbu qurilmalar barchasi kontrollerga ma`lumotlarni yetkazib beradi va bu ma`lumotlar orqali Arosna 1D200-07 aralashtirgich elektrodvigateli (6-2) va 1067 Burkert rostlash qurilmasi (7-2) nazorat qilinadi. Suv orqali sovutish konturiga Метран-203 ТСМ temperatura o’lchash qurilmasi (8-1) o’rnatilgan bo’lib, bu orqali 1067 Burkert rostlash qurilmasi (9-2) nazorat qilinadi va harorat bir me`yorda bo’lishiga erishiladi. Birlamchi oksidlanishga erishilganidan so’ng, aralashmalar ikkilamchi BIOX reaktorlariga yuboriladi va oltin tarkibli rudalar shu orqali boyitiladi. Barcha o’lchash qurilmalari boshqarish kontrolleriga yuboriladi va ma’lumotlar qayta ishlanib, jarayon boshqariladi va nazorat qilinadi. Agarda qiymatlar belgilangan miqdorlardan chiqib ketsa, signalizatsiga ishga tushadi, avariya holatlarida jarayon qurilmalari o’chiriladi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 13-rasm. Jarayonning funksional sxemasi 2.5. Avtomatlashtirish jarayonidagi nazorat o’lchov asboblari va priborlari ro’yxati 6-jadvalPozitsiyasi Turi Nomi va texnik xarakteristikasi Markasi Yetkazib beruvchi M iqdori PLK PLK orqali tizimli avtomatlashtirish. Markaziy protsessor CPU417-T, RAM 4 МБ , Flash EEPROM 8 МБ . 4…20 mA, 0…5 mA tok kuchi va 0…1 V kuchlanishli unifitsirlangan signalli Siemens SIMATIC S7-400 “Siemens” Germaniya 1 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana datchiklar uchun kanallari mavjud. Tok manbai Sitop PSU100S, kirish kuchlanishi ~220V, chiqish kuchlanishi =24V. Ulanish moduli Industrial Profibus CP443-1, 10/100 Мбит / с , razyom RS232, RS485. 1-1 Bosim o’lchov qurilmasi Chiqish signali: 4….20mA yoki 0….10 V. 8-30 bar qiymatlar orasida bosim o’lchay oladi. O’lchash temperatura diapazoni: - 20…..+80°C. 1.4404/316L po’latidan tayyorlangan. HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi. Qiymatlarni qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. Sitrans P 300 “Siemens” Germaniya 4 2-1 Sarf o’lchov qurilmasi Siqilgan havo sarfini o’lchaydi. Chiqish signali: 4….20mA yoki 0….10 V. 8-30 bar qiymatlar orasida bosimlar farqi orqali sarf o’lchaydi o’lchay oladi. O’lchash temperatura diapazoni: -100…..+500°C. 1.4404/316L po’latidan SITRANS FPS300 “Siemens” Germaniya 4 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana tayyorlangan. HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi. Qiymatlarni qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. 3-1 pH o’lchov qurilmasi BIOX reaktorlaridagi bo’tana pH darajasini o’lchash qurilmasi. O’lchash diapazoni: 0 pH…..14 pH. IP68 himoya korpusiga ega. O’lchash temperatura diapazoni: -5…..+50°C. Interfeys: ModBus. Aniqligi: ± 0.02 pH. 20 m chuqurlikgacha o’rnatsa bo’ladi. Energiya istemoli: 35 Vt/soat 4….20mA HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi. Qiymatlarni qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. LANGE 1200-S “HACH LANGE” Germaniya 4 4-1 8-1 Temperatura o’lchov qurilmasi Reaktordagi aralashma va suv temperaturasini o’lchaydi. Chiqish signali: 4….20mA yoki 0….10 V. Метран- 203 ТСМ “Emerson” Rossiya 8 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana O’lchash temperatura diapazoni: -50…..+150°C. 12Х18Н10Т po’latidan tayyorlangan. IP68 himoya korpusiga ega. HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi. Qiymatlarni qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. 5-1 Sath o’lchov qurilmasi Reaktordagi sathni radar orqali o’lchaydi. Chiqish signali: 4….20mA yoki 0….10 V. O’lchov chuqurligi: 20 metr. O’lchash temperatura diapazoni: -40…..+80°C. 1.4435 po’latidan tayyorlangan. IP68 himoya korpusiga ega. HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi. Qiymatlarni qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. Sitrans LR200 “Siemens” Germaniya 4 6-3 Elektro dvigatel Reaktorda aralashtirish jarayoni uchun qo’llaniladi. Chastota o’zgartirgichlar Arosna 1D200-07 “Arosna” Rossiya 4 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana orqali boshqariladi. Nominal quvvati: 7kVt. Aylanishi: 3000 ayl./minut. Kuchlanish: 380 V. IP68 himoya korpusiga ega. 4….20mA HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi va PLK orqali signal qabul qiladi. Qayday holatdaligini qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. 7-2 9-2 Rostlash qurilmasi Rostlash qurilmasi. 4….20mA HART protolkoli orqali kontrollerga ulanadi va PLK orqali analog signal qabul qiladi. Qayday holatdaligini foizda qayd qilish va ko’rsatish xususiyatlariga ega. 1067 Burkert “BURKERT ” Germaniya 8 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 3.1 Texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar. Yangi avtomatlashtirilgan texnikaning iqtisodiy samaradorligini baholash bo’yicha ko’rsatkichlarni hisoblash uchun bazaviy va yangi texnikalarni tavsiflovchi, hamda ulardan foydalanishning tashkiliy-texnik sharoitlari haqida aniq ma’lumotlarga ega bo’lish talab etiladi. Amaldagi obyektlarni avtomatlashtirishga qilinadigan xarajatlarni kapital quyilmalar ( investetsiyalar) deb aytiladi. Ular orqali asosiy fondlarni oddiy hamda kengaytirilgan ishlab chiqarilishi ta’minlanadi. Kapital quyilmalarni bir yo’la, bir martalik, obyektni ishga tushirishdan uzoq muddat oldin qo’yiladigan turlari mavjud. BMI bo’yicha bir vaqtda qo’yiladigan kapital quyilmalar hajmi mavzudan kelib chiqqan holda hisoblanadi. Bizning holatdagi texnologik jarayonda yangicha avtomatlashtirishni tadbiq etishda obyektning qiymati, unga ketgan qurilish-montaj ishlari, jihozlarning qiymati aniqlanadi. Montaj ishlari va qurilmalarning umumiy qiymati transport harajatlar (4%), omborxona harajatlari (2%) , ehtiyoj qismlari harajatlari va qo’shimcha harajatlar (1%) ni hisobga olgan holda. 7-jadval Montaj ishlari va jihozlarning nomlanishi O’lchov birligi Miqdori 1 2 3 Siemens Simatic S7-400 kontrolleri dona 1 SITRANS P300 bosim o’lchov qurilmasi dona 4 SITRANS FPS300 sarf o’lchov qurilmasi dona 4 LANGE-1200-S PH o’lchov qurilmasi dona 4 METRAN 203-TSM harorat o’lchov qurilmasi dona 8 SITRANS LR200 sath o’lchov qurilmasi dona 4 AROSNA 1D200-07 elektrodvigatel dona 4 1067 BURKET Rostlash qurilmasi dona 8 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 7-jadvalning davomi Smeta narxi ming so’m Birliklar Jami Jihoz narxi ming so’m Montaj ishlari ming so’m Ish haqi uchun ming so’m Jihozlar so’mmasi ming so’m Montaj ishlari ming so’m Ish haqi uchun 4 5 6 7 8 9 10 905 830 255 10 905 830 255 1423 78 24 5692 312 96 289 86 31 1156 344 124 2 378 485 140 9512 1940 560 920 488 265 7360 3904 2120 6 425 740 320 51400 5920 2560 132 45 23 528 180 92 1895 78 15 15 160 624 120 101 716 13 307 5927 Jami: 120 950 000 so’m 3. 2 Amortizatsiya ajratmalari hisobi. Amortizatsiya- asosiy kapital (fondlar) amartizatsiyasi – asosiy kapital ( mashina va mexanizmlar, jihozlar va uskunalar, binolar va inshootlar) ning ekspluatatsiya jarayonida eskirilishi va ayni paytda ular qiymatining muayyan davr davomida ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotga o’tib borishi. Ma’lumki, amortizatsiya ajratmalari belgilangan korxonalar bo’yicha tayyor mahsulotning tan narxiga kiritiladi va u quyidagi formula yordamida aniqlanadi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Na=(F1-Fm)/(Ta*Ti) * 100 % Bu yerda : F1 - asosiy fondlarning dastlabki yoki tiklash qiymati Fm – asosiy fondlarning tugatish qiymati Ta – asosiy fondlarning normativ ishlash muddati (amortizatsiya vaqti) Amortizatsiya normasining darajasi asosiy fondlarning eskirgan qismini tiklash uchun resurslar hajmini aniqlaydi. Amortizatsiya normasi bilan asosiy fondlarning aylanish tezligi belgilanadi va ularni qayta ishlab chiqarish jarayoni jadallashtiriladi. Yangi o’rnatilgan jihozlar va asboblar amortizatsiyasi 8-jadval Jihozlar va asboblarning nomi Smeta bo’yicha qiymat (ming so’m) Amortizatsiya hisobi Amortizatsiya normasi, % Yillik qiymat(ming so’m) Jami 120950, 000 15 18 142,000 3. 3 Ishchilarning ish haqlarini hisoblash 9-jadval Shtat birliklari ning nomlani shi 1sutka dagi smena lar soni Tariff razryadlari Ishchilarga tegishli miqdor Ishchi guruh a’zola rining koeffit siyenti Ishchi guruh miqdo ri Ishchi guruh a’zolarining ishlash holati 1sme 1sut sm soat Kech Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana nada kad a en a gi va bayra m kunla ri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 KIP chilanga ri 1 5 1 1 1.14 1.14 26 4.4 8 211 5.8 3.4 Mutaxassislarning yillik ish haqi fondini hisoblash. 10-jadval Shtat birliklarining nomlanishi Shtat jadvali asosida oylik maosh (ming so’m) Yillik ish haqlari fondi (ming so’m) Uchastkadagi bandlik miqdori Ish haqining oylik koeffitsiyentiga bog’liq summasi TJA mutaxassisi 2450 29400 1 29400 TJA bo’limi boshlig’i 2740 32880 1 32880 jami 62 280 ming s 3. 5 Ish haqini hisoblash 11-jadval Shtat birliklarining Tarif Soatiga Tarif bo’yicha Ish haqi fondidan mukofot Qo’shimcha to’lov ming so’mda Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana nomlanishi ming so’m ish haqi ming so’m % Summasi ming so’mda Tungi Bayramlar uchun 1 2 3 4 5 6 7 KIP chilangari 5.922 12528.912 20 2505.782 - - KIP chilangari 5.671 11999.564 20 2399.846 - - KIP chilangari 5.671 11999.564 20 2399.846 - - KIP chilangari 5.671 11999.564 20 2399.846 - - 12-jadval Qo’shimcha to’lov 20 % ming so’m Jami ish haqi ming so’m Qo’shimcha ish haqi ming so’mda Ish haqining yillik fondi ming so’mda 1 ta ishchining o’rtacha ish haqi 8 9 10 11 12 2505.782 10424 1385.7 18926.17 1577.2 2399.846 10086 1467.6 18266.98 1522.2 2399.846 10086 1467.6 18266.98 1522.2 2399.846 10086 1467.6 18266.98 1522.2 Jami:91 994.09 ming so’m Umumiy ish haqi fondi: 62280 ming so’m + 91 994.09 ming so’m = 154274.04 ming so’m Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Yagona ijtimoiy to’lovlar : Umumiy ish haqi fondidan 12 % 154274.04 * 12 %= 1851288.5 ming so’m. 3.6 Elektr energiya harajatlari. 13 -jadval Elektr energiya harajatlari (kVt/soat) Elektr energiyaning narxi so’m (1kVt/s= 450 so’m) Yangi texnologik jarayonga cha Yangi texnologik jarayondan so’ng Yangi texnologik jarayongacha Yangi texnologik jarayondan so’ng soatiga 28 19 12600 8550 yiliga 336 228 151200 102600 Yillik tejam: 48 600 so’m 3. 7 Ekspluatatsi ya xarajatlar smetasi . 14 -jadval № Xarajatlar moddasi Xarajatlar Summasi ming so’m Hisoblash usuli 1 yangi texnologik jarayongacha yangi texnologik jarayondan so’ng 3 2 Ishchi-xodimlarning asosiy va qo’shimcha ish haqi 154274.04 61250.66 4;5 jadvallar 3 Yagona ijtimoiy to’lov uchun ajratma 38568.51 30365.34 Ish haqining 12 % Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 4 Ishlab chiqarish uchun sarflangan elektroenergiya 151200 102600 6 jadval 5 Qo’shimcha amortizatsiya - 18 142 2 jadval 6 Ehtiyot qismlar uchun qilingan qo’shimcha xarajatlar - 48 380 Amortizatsiyaning 40%i 7 Qo’shimcha MPB ishdan chiqishi va ta’mirlash sarflari - 926,920 Qurilmalarning smetadagi narxining 2%i 8 Qo’shimcha joriy ta’mirlash xarajatlari - 1 390,380 Qurilmalarning smetadagi narxining 3%i Boshqa xarajatlar 29 356,000 22 998,500 Ish xaqi fondining 20-25%i olinadi Jami xarajatlar 373 398,55 286 053,8 87 344 Yillik tejalgan xarajatlar: 87 344 ming so’m. 3.8 Avtomatlashtirishdan keyingi texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlar . 15-jadval № Ko’rsatkichlar O’lchov birligi Summasi 1 Yillik sof iqtisodiy samara(S) m ing .sum. 87 344 2 Avtomatlashtirishga quyilgan capital mablag’(K) m ing .sum. 120 950 3 Iqtisodiy samaradorlik 0.9 Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana koeffitsiyenti (E ef ) 4 Xarajatlarni saqlash muddati (Т km ) yil 1.1 Jarayonning ta’minotchi qismida Bug’ qozoni ish rejimlarini avtomatlashtirish jarayonlarini boshqarish algoritmlarini joriy etish natijasida korxona bir yilda 87 344 ming so’m sof iqtisodiy samaraga erishadi. Bu natija texnologik jarayonni takomillashtirish uchun bir yo’la 120 950 ming so’m kapital qo’yilmalar sarflash natijasida erishiladi. Kapital qo’yilmalar qoplash muddati quyidagicha aniqlanadi: Tkm=S/K=87 344/120 950 =1.1 yil E ef = 1 / Т km = 1 / 1. 1 = 0, 9 > E norm =0,15 Sarflangan kapitalning qoplash muddati 1.1 yilga teng bo’ldi. Iqtisodiy samaradorlik koeffitsiyenti 0,9 ga teng bo’lib, bu me’yoriy ko’rsatkich 0,15 dan katta. Ushbu natijalardan kelib chiqib xavfsizlik tizimini avtomatlashtirish iqtisodiy va texnik jihatdan foydali degan xulosaga kelamiz. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 4.1 Atrof-muhitni va mehnatni muhofaza qilish Azot kislotalarni muhofaza qilishning asosiy vazifalaridan biri atmosfera havosini sanoat korxonalari chiqindilaridan ifloslanishidan muhofaza qilish hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasining “atmosfera havosini muhofaza qilish to’g’risida”gi qonuniga muvofiq atmosfera havosi yengil yonuvchi (xavfliligi yuqori bo’lgan yonuvchi resurslar) resurslarning tarkibiy qismi bo’lib, u korxona tomonidan muhofaza qilinadi. Ushbu azot kislotalar saqlanadigan korxonalar- atrof-muhitida aholi istiqomat qiladigan punktlardan uzoq masofada joylashgan bo’ladi. Ularda faqatgina yong’in chiqarish xavfi emas , balki portlash xavfi ham yuqori bo’ladi. Mehnatni muhofaza qilish qonuniyatlari O`zbekistan Respublikasi Konstituttsiyasi O`zbekiston Respublikasi Mehnat qonunlari kodeksi asosida olib boriladi. Mehnatkashlarni xavfsiz va sog ’ lom mehnati sharoiti bilan ta`minlashni davlat o`zining asosiy vazifalasi deb hisoblaydi, buning uchun zarur bo`lgan chora – tadbirlarni qonun asosida amalga oshiradi. O`zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1992 yil 8 Dekabr 12 chaqiriq II sessiyasida tasdiqlangan Konstituttsiyaning 18-20, 27, 29, 36-42 – moddalarida mehnatni muhofaza qilish masalalari bayon etilgan. Konstitutsiya barcha fuqarolarni mehnat qilish xuquqini ta`minlaydi, ya`ni mehnatkashlar ma`lum miqdorda xaq olish xisobiga ish bilan ta`minlanadilar. Bu huquq xaftasiga 41 soatdan oshmagan ish soati belilash asosia va yiliga bir marta haq to`lanadigan (dam olish) ta`til berish yo`li bilan amalga oshiriladi. Davlat korxonalari, tashkilotlari va muassasalarida xavfsizlikni ta`minlash va shu sharoitini yaxshilash ma`muriyatning asosiy vazifasi ekanligi Mehnat qonunlari kodeksi (MQK yoki KZOT) da yozib qo`yilgan. Mehnatni muhofaza qilish xizmatlani uyushtirish 1980 yil 10 iyunda tasdilangan va 1984 yil 14 noyabrdan kuchga kirgan yagona “ Nizom ” ga asoslanadi. Ishlab chiqarishga texnika xavfsizliki, sanitariya – gigiena holati bo`yicha javobgarlik korxona boshlig ’ i – direktori va bosh muxandis zimmasiga yuklatilgan. Sex, bo`lim, uchastka, laboratoriyalarda ularning boshliqlari javobgardirlar. Korxona Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana boshlig ’ i ajratilgan mablag ’ va vositalardan rejali foydalanishi, xavfsizlik texnikasi qonun – qoidalari va normalariga rioya qilinishi, mehnat qonunchiligiga amal qilishi, vazirlikdan va davlat nazorati ispektsiyasidan beriladigan farmoyishi, ko`rsatmatlarning bajarilishi ustidan nazorat o`rnatadi. Mehnat xavfsizligi standartlar tizimining tadbir qilinishini ta`minlaydi, mehnat shroitini yaxshilash, sanitariya sog ’ lomlashtirish tadbirlari haqida tuzilgin rejalarni ko`rib chiqadi va ularni yuqori tashkilotga tasdiqlash uchun tadim etadi, kasaba uyushmasi qo`mitasi bilan kelishadi. Nomenkulatura chora tadbirlarining bajarilishi uchun zarur bo`lgan mablag ’ ni ajratadi, bajarilishini tekshiradi. Har yili muhandis – texnik xodimlar kengash o`tkazishadi. Statistik hisobot, baxtsiz hodisalar axborotini o`z vaqtida tavsiya etilishini ta`minlaydi. Bosh muxandis korxonada barcha tashkiliy - texnikaviy ishlarni bajaradi, buning uchun mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo`yicha bosh muxandis o`rinbosari lavozimi bo`lishi mumkin. Katta korxonalarda ishlab chiqarish quvvati xavfsizligi jihatdan mehnat muhofazasi bo`lishi tashkil etiladi. Kichik korxonalarda esa xavfsizlik bosh muxandisga bo`ysunadi. Bosh muxandis korxona bo`yicha mehnat muhofazasi xizmati ishlariga rahbarlik qiladi, tuzilgan rejani tasdiqlaydi. Bosh muxandis kasaba uyushmasi qo`mitasi bilan birga xavfsizlik rejalari, yo`riqnomalarini ko`rib chiqadi, tasdiqlaydi. Malaka oshirish, xavfsizlik texnikasi bo`yicha sinov, tekshirish va o`qitish ishlarini uyushtiradi. Korxona bo`limlarining xavfsizlik holatini shaxsan ko`rib chiqadi, qonun – qoidalarga amal qilish jarayonlarning bajarishini tekshiradi, suhbatlar o`tkazadi. Kamchiliklarni mutasaddi shaxslarga ko`rsatib maxsus daftarga belgilab qo`yadi. Mehnatni muhofaza qilish bo`limi (MMQB) o`z faoliyatini korxonaning boshqa bo`limlari, kasaba uyushmasi qo`mitasi, mehnat bo`yicha texnik nazoratchi, mahalliy davlat nazorati organlari bilan birlalikda tasdiqlangan reja asosida olib boradi. Bo`lim quyidagi vazifalarni bajaradi: - xavfsiz, sog ’ lom mehnat sharoitini takomillashtirish; - shikastlanish, kasallikka ogohlantirish; Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana - ilg ’ or samarali tajriba, ilmiy usullarni tadbiq qilish; - korxonada nazorat o`rnatish, shikastlanish va kasallanishlarning sabablarini teksirish; - sharoitni yaxshilash borasida chora-tadbirlar ishlab chekish; - qayta ta`mirlangan asbob-uskunalarni qabul qilish komissiyaida ishtirok etish; - baxtsiz hodisalarni tekshirishda ishtirok etash, hisobot tuzish 4.2 Texnologik uskuna, moslama, qurilma – apparatlarining xavfsizligi Sanoat korxonalarida mo`ljallangan ishlarni, texnologik jarayonlarni bajarib, talabga mos keladigan mahsulot va moddalar olishda bir necha turdagi universal, maxsus, asosiy va qo ’ shimcha asbob – uskunalardan foydalaniladi. Ularga nasoslar, kompressorlar, ventilyatorlar, sentrifuga, quritish qurilmasi, ekstraktorlar, separatorlar, gazni va changni tozalash uskunalari, transport vositalari, issiqlik almashtirgichlar, rektifikatsiya kolonnalari, absorberlar, granulyatorlar, sublimatorlar, presslar, valetslar, reaktorlar, kontakt apparatlari, sintez kolonnalari, bug ’ latgichlar, sig ’ im, distillyatorlar, maydalagichlar, idish saqlagichlar va boshqalar misol bo`ladi. Sanoatda qo`llaniladigan zamonaviy uskunalarni yaratish va qo`llashda umumiy xavfsizlik yo`llanmasi siftida unifikatsiya jadallashtirish, kam quvvat sarflash, ergonomika, yiriklashtirish, ishonchlilini oshirish omillari hisobga olinadi, shuningdek, uskunalarga inson xususiyatlarini, faoliyatini ifodalaydigan antropometrik, psixofiziologik, psixologik, gigienik talablar qo`yiladi. Uskuna, moslama – apparatlarning ishonchlilik darajasini oshirish, baholash, shuningdek bo`ladigan avariya va shikastlanishdan ogohlantirishda ishlatiladigan metallar qotishmalarining mexanik pishiqligi, issiqlik ta`siriga, chirishga chidamliligi hisobga olinadi. Mexanik pishiqlik materiallarini, qismlarni, qurilmalarni, tashqi kuch ta`sirida buzilishga bo`lgan qarshilik qobiliyati bilan ifodalanadi. Pishiqlik, oquvchanlik chegarasi, urilishi, qovushqoqlik, mexanik pishiqlikning asosiy Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana ko`rsatgichlari bo`lib hisoblanadi. Barcha uskunalarning pishiqlikligini baholashda zahira koeffitsientidan foydalaniladi. Materiallarning issiqlikka chidamliligi ularning yuqori haroratda tashqi mexanik kuch ta`sirida buzilishiga bo`ladigan qarshiligi bilan ifodalanadi. Materiallarni toblash, tarkibigi boshqa qotishma materiallar (xrom, volfram va h.k.) qo`shish va termik qayta ishlash bilan uning pishiqligi oshiriladi. Texnologik uskuna – apparatlar pishiqligini ta`minlash, avariya sodir bo`lmasligi ularni tayyorlash uchun materiallarni, shakllarni to`g ’ ri tanlashga, jismlar yuzasini sifatli qayta ishlashga bog ’ liq. Tayyorlangan har bir uskuna, idish, apparat ishga tushirishdan avval to`liq texnik ko`rikdan o`tkaziladi. Buning uchun defektoskopiya usullaridan foydalaniladi. Choklarning sifati, mexanik pishiqligi tekshirilganidan so`ng foydalanishga ruxsat beriladi. Idish va qurilmalarning tashqi tomoni bir yilda bir marta ko`rib chiqiladi. Cho`zilish, bukilish va qovushqoqlikka sinaladi, materiallar va idishlarning ba`zi qismlari rentgen va gamma nurlari bilan tekshiriladi. Ulangan joylarning zichligi, mustahkamligi suv yordamida sinab ko`riladi. Ba`zi hollarda apparat, uskuna qobig ’ ida tashqi kuch ta`sirida vujudga keladigan haqiqiy cho`zilish, siqilish kuchlanishni va xavfsizlik darajasini aniqlashda mexanik va elektr tenzometrlardan foydalaniladi. Sanoatda qo`llaniladigan uskuna va apparatlarning barchasi xavfsizligini ta`minlash maqsadida ГОС T 12.2.003 – 79 ССБ T talablariga to`liq javob berishi kerak. Texnologik uskuna, moslama, appartlarning xavfsiz ishlatilishida, ishchilarning shikastlanishdan saqlashda quyidagi umumiy tadbir – choralar ko`rilishi zarur. 1) uskuna, apparat tarkibidagi qismlar xavf tug ’ diradigan darajada shikastlangan bo`lmasligi; 2) uskuna, qurilma tayyorlash uchun qo`llaniladigan material xavfli va zararli bo`lmasligi; 3) harakatlanuvchi va xavfli qismlarni to`siqlash; 4) uskuna, apparatlarning to`liq ko`rinishida o`tkir qirralar, bo`rtiqlar, notekis yuzalar bo`lmasligi; Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 5) ishchilarning issiq yoki sovuq qismlarga to`satdan, favqulotda tegish sharoiti bo`lmasligi; 6) uskuna, apparatlarni qulay, xavfsiz yo`lak, vositalar bilan ta`minlash; 7) mahalliy yoritilishi to`liq ta`minlash; 8) uskunalarni ularga elektr tokini uzatishni uzib qo`yadigan vositalar bilan ta`minlash; 9) elektr toki yordamida shikastlanishdan himoyalash; 10) shovqin, tebranish, ultratovushning normadan oshib ketmasligini ta`minlash; 11) xom-ashyo, mahsulotni yuklash, tushirish, tashish jarayonini mexanizatsiyalash; 12) bosim ostida bajariladigan ishlarda kichikroq hajmdagi apparatlardan foydalanish. 4.3 Mashina, jihoz va qurilmalarni o`rnatish, ta`mirlash va foydalanishda mehnat xavfsizligi . O`rnatish ishlarini bajarishning barcha bosqichlarida ishlovchilarning mehnat xavfsizligi ta`minlanishi zarur. O`rnatish maydonchalari, ish uchastkalari, ish o`rinlari, yuk tashish mashinalari va transport vositalari o`tish joylari hamda odamlar o`tish joylarini tashkil qilishda inson uchun xavfli bo`lgan zonalar aniqlanadi. Xavfli zonalar belgilangan, shakldagi xavfsizlik belgilari va yozuvlari bilan ta`minlanadi. Ishlab chiqarish faktorlariga bog ’ liq bo`lgan, doimiy mavjud bo`ladigan xavfli zonalarga quyidagilar kiradi: - elektr qurilmalarining tok yurituvchi himoyalangan qismlari atrofi; - 1,3 m va undan ko`p balandlikka ega bo`lgan, chegaralanmagan yo`laklar va maydonchalar; - mashina va jihozlarni yoki ularning qismlari va ishchi organlarini harakatlantirish joylari; Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana -tarkibida belgilangan normadan ko`p miqdorda zaharli moddalar kontsentratsiyasi mavjud bo`lgan yoki ruxsat etilgan normadan yuqori shovqinli joylar; - yuk ko`taruvchi kranlar yordamida yuklarni harakatlantirish joylari. Doimiy ishlab chiqarish faktorlari xavfli zonalariga begonalar kirib kelishini oldini olish maqsadida bu zonalar himoya to`siqlari bilan o`ralgan holda bo`lishi kerak. Ushbu zonalarda qurilish-montaj ishlarini bajarishga ruxsat berilmaydi. - ko`tarilayotgan yuk massasi yukni ushlovchi moslamalar va tara og ’ irligi bilan birgalikda yuk ko`taruvchi kranning texnik pasportida ko`rsatilgan maksimal yuk ko`tarish qiymatidan oshmasligi kerak; - yuk massasi maksimal yuk ko`tarish qiymatiga yaqin bo`lsa yukni bir joydan boshqa joyga ikki martada siljitish tavsiya qilinadi; - qiyshiq tortilgan kanatli yoki buriladigan ko`targichli (strelali) yuk ko`tarish mashinalarida yukni siljitish taqiqlanadi; - kranning yuk ko`tarish xarakteristikasi chegarasida yuk ortilgan strela uzunligini o`zgartirish mumkin; - yukni odamlar ustidan olib o`tish taqiqlanadi; - kran ishiga aloqasi bo`lmagan odamlarning ish zonasida bo`lishga ruxsat berilmaydi; - yukni ushlab turuvchi moslamalarni 10 daqiqa davomida ular maksimal yuk ko`tarish qobiliyatidan 1,25 marta ko`p bo`lgan yuklama ostida sinovdan o`tkazish kerak bo`ladi; - ko`tarish kranlarini ishlatish jarayonida davriy ravishda kuzatib, nazorat jurnaliga qayd qilib borish kerak. 4.4 Jihozlarni o`rnatish, sozlash va ta`mirlashda yong ’ in xavfsizligi Ishlab chiqarish xonalari, omborlar va boshqa yordamchi xonalar amaldagi tarmoq “Yong’in xavfsizligi qoidalari”ga muvofiq birlamchi o’t o’chirish vositalari bilan ta’minlangan bo’lishi kerak. Yong’inga qarshi uskunalar soz holatda saqlanishi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana va qulay joylarda joylashgan bo’lishi kerak. Yong’inga qarshi jihoz va uskunalardan o’t o’chirish bilan bog’liq bo’lmagan ishlarda foydalanish taqiqlanadi. Tuzilmaviy bo’linmalarning rahbarlari quyidagilarni bajarishlari shart: - Barcha ishchilar va muhandis –texnik hodimlar tomonidan yong’in xavfsizligi qoidalarni o’rganilishi va bajarilishini tashkil etish - Yong’in va portlash xavfi bo’lgan ishlab chiqarishlarni kamaytirishga qaratilgan qarorlarni ishlab chiqilishi va tadbiq etilishini ta’minlash barcha bo’linmalarda yong’inga qarshi qat’iy rejim o’rnatish Hodimlar: - Yong’in xavfsizligi qoidalarini bilishlari va bajarishlari ishlatiladigan muhitlarning yong’in-portlash xavfi va zaxarli xususiyatlarini bilishlari; - O’t o’chirish vositalari joylashgan joylarni bilishlari, ularning mavjudligi va sozligini nazorat qilishlari, ulardan foydalanishni bilishlari; - Yong’in chiqishiga olib keladigan xatti-harakatlariga yo’l qo’ymasliklari kerak; - O’t o’chirish komandasini favqulotda chaqirish uchun avtomatik yong’in bildirgichlari o’rnatilishi lozim. Montaj, sozlash va ta`mirlash ishlarini bajarishda yong ’ inni oldini olish maqsadida qurilish-montaj ishlarida yong ’ in xavfsizligi qoidalariga rioya qilish talab qilinadi. Ishlab turgan korxonani rekonstruktsiya qilish, kengaytirish va texnik qayta jihozlash vaqtida yong ’ in xavfsizligi qoidalariga amal qilishning vaqtinchalik instruktsiyasi tuziladi. Bunda montaj, sozlash va ta`mirlash ishlari olib boriladigan uchastka boshqa ishlab chiqarish sexlarida yonmaydigan yoki qiyin yonadigan to`siqlar yordamida ajratiladi. Ushbu ob`ektlar uchun yong ’ in xavfsizligi bo`yicha mas`ul shaxs ishlab chiqarish va qurilish-montaj korxonalari rahbarlarining qo`shma buyrug ’ i asosida aniqlanadi. Yong ’ inga qarshi suv ta`minoti, yo`laklar, yo`llar va aloqa vositalari mavjud bo`lmaganda qurilish-montaj ishlarini bajarishga ruxsat berilmaydi. Obyektning yong ’ inga qarshi holati bo`yicha mansabdor shaxslar yong ’ in xavfsizligi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana qoyidalarini aniq bilishlari va uni bajarishlari, ushbu qoidalarga rioya qilish ustidan nazorat o`rnatishlari, o`rnatilgan normalar bo`yicha yong ’ in o`cherish vositalarining ishchi holda va doimo tayyor bo`lishi, qurilayotgan binolarning yong ’ inga qarshi holatini tekshirishlari, yong ’ in sodir bo`lganda yong ’ inni o`cherish qismiga darhol xabar berishlari va zudlik bilan yong ’ inni o`chirish choralarini ko`rishlari shart. Qurilayotgan obyektdagi barcha ishchi va xizmatchilar 12 soatlik dastur asosida yong ’ inga qarshi kursdan va instruktajdan o`tkaziladilar. Instruktaj o`tkazish jarayonida yong ’ in xavfsizligi qoidalari va yong ’ inga qarshi rejimlar bilan tanishtiriladi. Bunda asosiy e`tibor yong ’ in sabablari, yong ’ inni o`chirish vositalarini qo`llash qoidalari va usullariga qaratiladi. Payvandlash va olov ishtirokida bajariladigan barcha ishlar yong ’ in xavfsizligi qoidalariga qat`iy rioya qilgan holda amalga oshirilishi shart. Olov ishtirokida bajariladigan ishlarga qurilish tashkiloti rahbari yoki bosh muhandis ruxsat beradi. Payvandlash va olovli ishlarni bajarish uchun yong ’ inga qarshi texnik minimumni o`tgan va ushbu ishlarni bajarish uchun maxsus malaka guvohnomasi bo`lgan mutaxassislarga ruxsat beriladi. Payvandlash va olovli ishlarga yong ’ in xavfsiligi bo`yicha barcha talablarni (yong ’ in o`chirish vositalari mavjudligi, ish joyini yonuvchi materiallardan tozalanganligi, yonuvchi konstruktsiyalarni metall ekranlar yoki listlar bilan himoyalanganligi, uchqun uchishi va uning yonuvchi konstruktsiyalarga tushishi oldini oluvchi choralar ko`rilganligi va h.k.) bajargandan keyin ruxsat beriladi. Balandlikda ish bajarayotgan payvandchi o`zi bilan elektrod qoldiqlarini solish uchun metall quti olishi shart. Shamol kuchi 6 balldan oshganda balandlikda gaz-elektr payvandlash ishlarini bajarish taqiqlanadi. Payvandlash ishlarini yonuvchi va qiyin yonuvchi moddalarni qo`llab amalga oshiriladigan ishlar bilan bir vaqtda bajarish taqiqlanadi. Yong ’ in xavfi yuqori bo`lgan joylarda hamda katta hajmdagi payvandalsh ishlarini bajarganda yong ’ inga qarshi postlar tuziladi. Bu postlarning asosiy vazifasi payvandlash ishlari tugagandan keyin ish joylarini e`tibor bilan tekshirish, quyi qavatlar va maydonchalarda yashirin yong ’ in o`choqlarini Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana aniqlash, yonuvchi konstruktsiyalarga suv sepish, zarur bo`lganda qo`shimcha postlar tashkil qilishdan iboratdir. 4.5 Texnologik jarayonlarni nazorat qilish, boshqarish, signalizatsiya va avariyaga qarshi avtomati himoya tizimlari. Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish – boshqaruv xonasiga joylashgan operator ish joyidan turib amalga oshirilishi , bunda jarayon xavfsizligini belgilab beruvchi texnologik parametrlarini nazorat qilish va ularni boshqarish, avariya oldi va avariya vaziyatlari signalizatsiyasi vositalarini uskuna joylashgan joyida va operator xonasida o’rnatilishi kerak. Texnologik parametrlar (sarf, bosim, harorat, sath, namlik) ni o’lchash va tartibga solish ishchi muhitda korroziyaga chidamli yoki uning ta’siridan himoyalangan texnik qurilmalar yordamida amalga oshiriladi. Azot kislotasini neytralizatsiyalash jarayonida chegaraviy harorat qiymatlari 15 ⁰ Cdan 25 ⁰ Cgacha bo’lishi kerak. Azot kislotasini neytralizatsiyalash jarayonida chegaraviy harorat qiymatlari signalizatsiyaga ega suyuqliklarning haroratini o’lchash, nazorat qilish va tartibga solish vositalari va belgilangan chegaraviy haroratga yetganda ularni ya’ni datchiklarni avtomatik tarzda uzib qo’yadigan vositalar yoki azot kislota me’yoridan oshib ketmasligi va yong’in chiqmasligiga yo’l qo’ymaydigan boshqa vositalar bilan jihozlangan bo’lishi kerak. 4.6 Elektr tokidan jarohatlanganda birinchi yordam ko rsatish choralariʼ Аgar jabrlanuvchining nafas olishi to xtagan bo lsa yoki u qiynalib nafas ʼ ʼ olayotgan bo lsa, u holda unga sun iy nafas oldiriladi va yuragi uqalanadi. Sun iy ʼ ʼ ʼ nafas oldirish bemor o ziga kelguncha davom etgiriladi. Bir me yorda nafas olish ʼ ʼ boshlangach, sun iy nafas oldirish to xtatiladi. ʼ ʼ Yurakni uqalash — bu bemor ko krak qafasining pastki uchdan bir qismini bir ʼ maromda siqishdan iborat. Bu usul turli sabablarga ko ra yurak urishi to xtaganda ʼ ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana qo llaniladi. Buning uchun bemorni qattiq yuzaga, chalqanchasiga yotqiziladi.ʼ Yordam ko rsatuvchi tizzada turib kaftini ko krakning pastki qismiga qo yadi. ʼ ʼ ʼ Ikkinchi qo lning kaftini birinchisining ustiga qo yib, ko krak qafasini pastki ʼ ʼ ʼ tomondan bir maromda tez-tez bosadi, bunda faqat qo lining kuchi emas, balki ʼ tanasining og irligidan ham foydalaniladi. Bosish tezligi minutiga 50-60 marta ʼ takrorlanishi kerak. Yordam ko rsatishda ikki kishi qatnashishi kerak — biri yurakni ʼ ustidan uqalaydi, ikkinchisi — sun iy nafas oldiradi. ʼ Sun iy nafas oldirish «og izdan og izga» va «og izdan burunga» usullarida ʼ ʼ ʼ ʼ bajariladi. «Og izdan og izga» usuli «og izdan burunga» usulidan afzalroqdir, chunki ʼ ʼ ʼ burun yo llaridan shilimshiq va suyuqlikni yo qotish qiyin bo ladi. Ba zi hollarda ʼ ʼ ʼ ʼ sun iy nafas berish vositasi sifatida plastmassali naychalardan ham keng ʼ foydalanadilar. 4.7 Shovqin va titrash Shovqin asosan ko p mashina va mexanizmlar ishlatilayotgan joylarda, ya ni ʼ ʼ texnologik jarayonlar bajarilayotgan joylarda paydo bo ladi. Shovqin odam ʼ oshqozonini ishlash faoliyatining buzilishiga, yurak-tomir kasalliklariga va quloqning bitib qolishiga sabab bo lishi mumkin. Shovqinning kuchi detsibellarda o lchanadi. ʼ ʼ Oddiy tovushlarning shovqin kuchi 40 detsibelgacha yetadi, yuk mashinasining shovqin kuchi esa 105-110 detsibelga tengdir, 80 detsibeldan yuqori shovqin kishi organizmiga yomon ta sir qila boshlaydi, 120 detsibeldan yuqorisi kishi asabini ʼ jarohatlashga olib keladi. Ba zi ma lumotlarga asosan shovqin kishi umrini 3-12 ʼ ʼ yilgacha qisqartirishi, yosh organizmning o sish tezligini 15-57% gacha kamaytirishi ʼ mumkin. Sanoat korxonalariniloyihalashtirishdagi sanitariya me yorlarida(SM 245-71) ʼ ishlab chiqarish korxonalarining xonalari va ularning territoriyalarida ruxsat etilgan me yoriy tovush ish turiga qarab 50DB dan 80DB dan ko p bo lmasligi lozim. ʼ ʼ ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Titrash ( vibratsiya) — titrash deb, uskuna va mashinalarning ayrim qattiq, mo rt detallarini barcha joylashtirilgan maydonlari va asoslarining to lqinlanishigaʼ ʼ aytiladi. Titrash natijasida asab va yurak-tomir sistemasi zararlanishi mumkin, kapillyar tomirlarning spazmalanishi sodir bo ladi, hushdan ketishga va gipertoniyaga ʼ moyillik kuzatiladi, qonda o zgarishlar, umumiy holsizlik yuz beradi. Titrashlar, ʼ ayniqsa, ayollar organizmiga zararli ta sir ko rsatadi. Titrashlarning intensivligi ʼ ʼ ularning amplitudalari va chastotalariga bog liqdir. Sanitariya me yorlari va ʼ ʼ Qoidalariga asosan, titrashli ishlarga bog liq bo lgan joylarda 18 yoshga to lmagan va ʼ ʼ ʼ homilador ayollarning ishlashiga ruxsat etilmaydi. 4.8 Sanoat yoritgichlari Kishining tashqi muhit haqida axborot olib turishi, mehnat qilish qobiliyatini va salomatligini saqlab turish uchun yorug lik asosiy omillardan biri bo lib xizmat ʼ ʼ qiladi. Ish joyining yaxshi yoritilmaganligi ishlab chiqarishdagi jarohatlanishga sabab bo lishi mumkin, asab sistemasiga salbiy ta sir etadi, ko zni charchatadi. Ishlab ʼ ʼ ʼ chiqarish xonalari va ish joylarining yoritilganligi ko z toliqishini kamaytiradi, nafas ʼ olishni yaxshilaydi, jarohat sabablarini yo qotadi. ʼ Yoritilish manbalariga qarab tabiiy, sun iy va aralash yoritilish bo ladi. Sun iy ʼ ʼ ʼ yoritiladigan ishlab chiqarish xonalarini sanitariya me yorlariga asosan yoritish talab ʼ qilinadi. Ko pgina binolarda aralash yoritilish sistemasi qo llaniladi. Yorug lik kuchi ʼ ʼ ʼ yorug lik oqimining u tarqlayotgan moddiy burchakka nisbatidan iborat. Yorug lik ʼ ʼ kuchi kandel (kd)da o lchanadi. Har qaysi nuqta yuzasining yoritilganligi (E) ʼ lyukslarda aniqlanadi va lyuksmetrlar orqali hisoblanadi. Xonalarning tabiiy yoritilganligi yorug lik koeffitsientidan tashqari tabiiy yoritilganlik koeffitsienti (e) ʼ bilan ham baholanadi. Deraza oynalarining holati yorug likning o tishiga ta sir ko rsatadi. Binoning ʼ ʼ ʼ ʼ ichkarisidagi devorlarining bo’yalganligi va qurilmalarning ranglari yoritilganlikka ta sir qiladi. Masalan, oq rangga bo yalgan devordan 80% gacha yorug lik qaytadi, ʼ ʼ ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana ko k rangli devordan esa faqat 11% yorug lik qaytadi. Ishlab chiqarish xonalariniʼ ʼ tabiiy yoritilganligini loyihalash, tabiiy yoritilganlik va yorug lik koeffitsientlari ʼ yordamida olib boriladi. Sun iy yoritish uchun chug lanma, lyuminestsentli yoritgichlardan ʼ ʼ foydalaniladi. Turli xildagi ishlab chiqarish sharoitlari va binolar uchun maxsus elektr yoritgichlar va armaturalar qo llaniladi. Portlash xavfi bo lgan va gazlari mavjud ʼ ʼ bo lgan xonalar uchun maxsus xavfsizlantirilgan yoritgichlar qo llaniladi. Bunday ʼ ʼ yoritgichlarning usti berkitilgan bo ladi. Sun iy yoritgichlar o z vazifasiga ko ra ish, ʼ ʼ ʼ ʼ avariya va maxsus yoritkichlarga bo linadi. ishlab chiqarish bo linmasiga va ʼ ʼ ishlarning turiga qarab, asosiy, umumiy hamda aralash yoritgichlar qo llaniladi. ʼ Tabiiy yoritilganlik koeffitsientini aniqlash (TYoK) xona ichidagi nuqtaning Ei xuddi shu gorizontal tekislikda joylashgan butun osmonning tarqoq nuri bilan yoritilgan Em tashqaridagi nuqtaning shu paytdagiyoritilgaligiga nisbatan protsent xisobida olingan yoritilganlikdir. Bir tomonlama yoritilganda xonaniig eng uzoq nuqtasi uchun TYoK ning minimal qiymati normalanadi. Turar joy va jamoat binolarida polning yoki poldan 0,8 m balandlikdagi gorizontal yuzaning yoritilishi aniqlanadi. Shu bilan bir vaqtda havo ochiq bo lganda tarqoq yorug lik bilan yoritilishi o lchanadi. ʼ ʼ ʼ Natijalari esa yuqorida keltirib o tilgan formula bo yicha hisoblab chiqariladi. ʼ ʼ Yuqoridan va aralash yoritiladigan binolarda TYoQ ning o rtacha qiymati ʼ normalanadi. Buning uchun tekshirilayotgan xonada bir-biridan teng uzoqlikda joylashgan beshta nuqtaning yorug ligi aniqlanadi. Shu bilan birvaqtda havo ochiq ʼ bo lganda tarqoq yorug lik bilan yoritilish o lchanadi. ʼ ʼ ʼ 4.9 Ishlab chiqarish korxonalarida shamollatish tizimi Ish joylarida havoning harakati ish sharoitini yaxshilashning muhim omillaridan hisoblanadi. Issiqlik yuqori bo lgan, binolarda havoning harakati ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana organizmndan chiqadigan issiqlikni atrof-muhitga berilishini yaxshilaydi va aksincha, sovuq binolarda organizmga salbiy ta sir qiladi.ʼ Havoning odam uchun sezilarli minimal tezligi 0,2 m/s hisoblanadi. Yilning sovuq paytlarida havoning tezligi 0,2-0,5 m/s, issiq joylarda esa 0,2-1,0m/s bo lishi ʼ tavsiya etilgan. Issiq joylarda bu ko rsatkich 3,5 m/s. gacha oshirilishi mumkin. ʼ Mikroiqlimni tashkillashtiruvchi elementlar ko rsatgichlarini nazorati uchun ʼ turli o lchov uskunalardan foydalanadilar. Havoning nisbiy namligini o lchash uchun ʼ ʼ А vgust va А sman aspiratsion psixro metrlari va gigrograflardan keng foydalanadilar. Muhitning haroratini ma lum vaqt davomida qayd qilib borish uchun termograflardan ʼ va lahzaviy o lchash uchun termometlardan foydalanadidar. ʼ Ish o rinlarida havoni almashish harakat tezligini aniqlash anemometrlar ʼ yordamida amalga oshiriladi. Havoning nisbiy namligi va tozaligi markazlashgan havo almashtirgichlar (ventilyatsiya) tizimi yordamida amalga oshiriladi va havoning harakatlanish usuliga ko ra tabiiy va mexanik shamollatishlar bo ladi. Tabiiy ʼ ʼ shamollatishda xonaga havo tabiiy kuchlar - gravitatsion (issiqlik) va shamol bosimi ta sirida kiradi. Gravitatsion bosim sovuq va issiq havoning solishtirma ʼ og irliklaridagi farq natijasida yuzaga keladi. ʼ Barcha ishlab chiqarish binolarining havosini tozalab turish tabiiy va mexanik shamollatish usullari yordamida amalga tozalanadi. Buning uchun binoni loyihalanayotganda derazalar va devorlarda derazachalar, ventilyatsiya kanallari, quvurlar, derazalar, eshiklar o rnatiladi. Ularning hajmi, bino hajmining umumiy ʼ hajmiga nisbatan 2% ni tashkil qilinishi kerak. А gar tabiiy ventilyatsiyaning samarasi kam bo lsa binoning ichki havosini tozalash maqsadida mexanik ventilyatsiyadan ʼ foydalaniladi. Havo almashuv qisqaligi kerakli unumdorlikda ventilyator tanlashni ta minlaydi. Ventilyatsion qurilmani doimo ishlatmaslik sababiga ko ra ventilyatorlar ʼ ʼ havo almashish normalariga ko ra 2 marotaba katta unumli qilib chiqariladi. Qishki ʼ paytlarda ventilyatorlarning o rniga isitish sistemasi qo llaniladi. Binoning ichida ʼ ʼ havo almashishini ta minlashi uchun ventilyatsiya sistemasini to g ri ekspluatatsiya ʼ ʼ ʼ qilish kerak. Ularni muntazam ravishda ta mirlab turish kerak. Ventilyatsiya ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana sistemasi nosoz bo lsa texnologik jarayonlarda turli xil gazlar, tutunlar, changlar,ʼ issiqlik va suv bug lari belgilangan miqdordan oshib ketishi mumkin. Shu sababli ʼ uning samarali ishlashini tez-tez tekshirib turish lozim. Ventilyatsiya qurilmalarining samarali ishlashi binolar ichidagi havoning harakati, harorati, havo namligi va uning ifloslanish darajasi o lchangandan keyin aniqlanadi. O’lchash uchun ʼ katotermometrlardan foydalaniladi, ya ni 0,5 m/s gacha, agar 0,3—1,0 m/s gacha ʼ bo lsa, u holda parrakli anemometrlar, agar 20 m/s gacha bo lsa anemometrlardan ʼ ʼ hamda termometrlar, psixrometrlar va UG — 2 gazoanalizatorlardan foydalaniladi. 4.10 Yong’in xavfsizligi Vujudga kelishi mumkin bo lgan yong inni oldini olish uchun quyidagi ʼ ʼ tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: - tashkiliy (ko ngilli o t o chiruvchi drujinalari yoki yong indan muhofazalash ʼ ʼ ʼ ʼ drujinalari tuzish, omma orasida tushuntirish ishlari olib borish); - texnikaviy tadbirlarga ishlab chiqish ( yong in yoki portlash jixatidan xavfli ʼ xonalarga alohida konstruktsiyali elektr jixozlar o rnatish, nosoz pechlar, ʼ mashinalar, elsktr jixozlardan, shuningdek, oson alangalanadigan suyuqliklar saklanadigan yoki ishlatiladigan joylarda olovdan foydalanishni taqiqlab qo yish, yashin qaytargichlar o rnatish; ʼ ʼ - chiqqan yong inning tarqalishiga yo l qo ymaslik maqsadida obyektlarnio tga ʼ ʼ ʼ ʼ chidamli materiallardan qurish; - binolar orasidagi yong inga karshi oraliqlarga rioya qilish; ʼ - yonayotgan binolardan odamlar, hayvonlar va qimmatbaho xo jalik ʼ buyumlarini muvaffaqiyatli ravishda ko chirishga imkon beradigan choralarni ʼ ko rish (kerakli mikdorda eshiklar, zarur kengliqda yo laklar qurish va ularni ʼ ʼ to sib qo yishni man etish; ʼ ʼ - yong inni o chirishni osonlashtiradigan tadbirlarni ko rish (yong inni ʼ ʼ ʼ ʼ o chirish, narvonlar, yong in kuzatish minoralari, suv havzalari va binolarga ʼ ʼ Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana kelish yo llari qurish, yong inga qarshi avtomatlashtirilgan o’chirishʼ ʼ vositalarini hamda signalizatsiyasini o rnatish). ʼ 4.11 Yakka tartibda himoyalanish vositalari Ishchilarga yakka tartibda foydalanish uchun beriladigan yakka tartibda himoyalanish vositalari ish vaqtida ularni ish joyida bo’lishi kerak. Ish vaqtida qo’llaniladigan maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari ro’yhati bajariladigan ishlarning aniq sharoitlari va o’ziga xos jihatlarini hisobga olgan holda har qaysi ish joyi bo’yicha mehnatni muhofaza qilishga doir yo’riqnomalarda keltirilgan bo’lishi kerak. Maxsus kiyim va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini korxonadan tashqariga olib chiqish taqiqlanadi. Nafas organlarining yakka tartibda himoyalanish vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining ishlovchilarga ta’sirini oldini olish yoki kamaytirish uchun qo’llaniladi. Ular omborlar devor va pardevorlarning ikki metrdan baland qismi, shuningdek shiplari suvga chidamli bo’lishi kerak. Elektr tokidan himoya qilish vositalari asosiy va qo’shimcha vositalarga bo‘linadi. Asosiy vositalarga 1000 Voltdan ortiq kuchlanishli elektr moslamalariga xizmat ko‘rsatishda foydalaniladigan izolyatsiyali shtangalar, tok o‘lchovchi kleshalar, kuchlanishni ko‘rsatuvchi asboblar, himoyalovchi qurilmalar va turli ko‘rinishdagi jihozlar hamda moslamalar kiradi. Kuchlanishi 1000 Voltgacha bo‘lgan elektr moslamalariga xizmat ko‘rsatayotganda esa izolyatsiya qilingan dastlabki asboblar: buragichlar, ombur va tishlagichlar, dielektrik qo‘lqoplar hamda izolyatsiyalangan kleshalardan foydalaniladi. Qo‘shimcha vositalarga kuchlanish 1000V.dan ortiq bo‘lganda ishlatiladigan dielektrik etiklar, kalishlar, tushamalar va izolyatsiyali tagliklar kiradi. Tarmoqdagi yoki elektr moslamalaridagi kuchlanishni tekshirib ko‘rishda tokning aktiv ta’sirida ishlovchi kuchlanish signali va kuchlanishni ko‘rsatuvchi maxsus asboblardan foydalaniladi.500 V.gacha bo’lgan elektr moslamalaridagi Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana kuchlanishni tekshirib ko‘rishda TI-2, MIN-1, UIN-10, IN-92 markali asboblar ishlatiladi. Kuchlanishi 1000 V.dan yuqori bo‘lgan elektr qurilmalarini tekshirishda neon chiroqli indikatorlardan foydalaniladi. 10 kV. gacha bo‘lgan elektr o‘tkazgichlardagi kuchlanishni tekshirishda tok o‘lchovchi kleshalar ishlatiladi. Bulardan tashqari, elektr tokidan himoya qilish vositalariga montyor belbog‘lari, bog‘ichli montyor kovushlari, muhofaza arqonlari, teleskopli minoralar va narvonlar ham kiradi. Montyor belbog‘lari 225 kg, kovushlar esa 135 kg tok bilan 5 daqiqa davomida sinab ko‘riladi va keyingina ularlan foydalanishga ruxsat etiladi. Barcha yakka tartibdagi himoya vositalari quyidagi standartlarga mos bo'lishi kerak: - jomakor, maxsus poyabzal va qo'lni himoyalash vositalari GOST 12.4.103-86 ga; - maxsus rezina etiklar - GOST 12.4.072-89 ga: - umumiy ishlab chiqarish iflosliklaridan himoyalovchi kom binezonlar GOST 12.4.100-86 ga; -filtrlovchi respiratorlar va gazniqoblar (protivogazlar)-GOST 12.4.041-88 ga. Ushbu vositalar ishchi-xizmatchilarga "Bepul korjoma berishning namunaviy tarmoq me’yorlariga muvofiq beriladi. Me’yorlarda ko'zda tutilgan korjoma maxsus poyabzal va saqlovchi moslamalar belgilangan muddatlarda berilishi hamda standart va texnik shartlar talablarini qanoatlantirishi zarur. Korxona ma’m uriyati korjoma, maxsus poyabzal va sozlovchi vositalarni ishlab chiqarish sharoitini hisobga olgan va fabrika-zavod kasaba uyushmasi qo'mitasi hamda sanitariya nazorati tashkilotlari bilan kelishgan holda belgilangan muddatda yuvib. zararsizlantirib tuzatib berilishini ta ’minlashi lozim. Agar ishlar ko'p miqdorda chang chiqishi yoki zaharli moddalar ta ’sir ko'rsatishi bilan bog'liq bo'lsa, korxona ma’muriyati korjoma, maxsus poyabzal va saqlovchi moslamalamri changsizlantirish va zararsizlantirishni tashkil qilishi kerak. Filtrlovchi vositalar nafas olinadigan havoni zararli aralashmalardan tozalaydi. Ular sanoat filtrlovchi gazniqoblari va filtrlovchi respiratorlarga bo'linadi. Sanoat Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana filtrlovchi gazniqoblari nafas olish organlarini, shuningdek ko'zlar va yuz terisini gazlar hamda changdan himoyalaydi. Ular filtrlovchi qutichadan, egiluvchan shlangning yuzga kiyiladigan qismidan tashkil topgan. Sanoat gazniqoblarining qutichalari muayyan zararli moddalardan himoyalash uchun yutkichlar bilan to'ldiriladi va vazifasiga qarab har xil ranglarga bo'linadi hamda muayyan xizmat muddatiga ega bo'ladi. Filtrlovchi respiratorlar vazifasiga ko'ra changga qarshi, gazga qarshi va universal xillarga bo'linadi. Respiratorlar yarim yuzniqob va filtrdan tuzilgan. Ular bir necha markalarda ishlab chiqariladi. Og'ir ishni bajarishda va chang miqdori ko'p bo'lganda changga qarshi F-62 Sh respiratoridan, og'ir va o'rtacha og'irlikdagi ishlarda hamda chang miqdori ko'p bo'lganda U -2h respiratoridan, chang miqdori kam bo'lganda esa "Lepestok" respiratoridan foydalaniladi. Universal RU- 60M respiratori nafas olish organlarini zararli moddalar-gaz, bug' va changdan himoyalash uchun ishlatiladi. O'tkazmaydigan vositalar nafas olish organlarini atrof- muhitdan butunlay ajratib qo'yadi. Bunday vositalarga shlangli gazniqoblar, kislorodli va havoli nafas olish apparatlari kiradi. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana XULOSA BIOX - Gold Fields Ltd tomonidan ishlab chiqilgan bakterial tanlab eritmaga o'tkazish texnologiyasini ko'rsatish uchun ishlatiladigan, bu jarayon bakterial oksidlanish deb ataladi. Biooksidlanish jarayonida Thiobacillus ferrooxidans, Thiobacillus thiooxidans va leptospirillum ferrooxidans o'z ichiga olgan tabiiy bakterial populyatsiyalar qo'llaniladi. Qulay sharoitlarda bu bakteriyalar oltinni o'z ichiga olgan sulfidli rudalar va konsentratlarni oksidlashi mumkin. Ular orasida pirit, arsenopirit, xalkopirit va boshqa sulfidli minerallar mavjud. Sulfidlarni yo'q qilish mexanizmi mikroorganizmlarning hayotiy faoliyati mahsulotlari bilan bevosita ta'sir va bilvosita kimyoviy oksidlanishni o'z ichiga oladi. To'g'ridan-to'g'ri oksidlanish bilan bakteriyalarning sulfidli minerallarga qo'shilishi muhim rol o'ynaydi, natijada hosil bo'lgan sulfat kislota va temir oksidi birikmalari bevosita kimyoviy ta'sir ostida bo'linadi. Ikki tomonlama temir va elementar oltingugurt bakteriyalar tomonidan navbati bilan temir va sulfat kislota sulfatiga oksidlanadi. Diplom ishida Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini ng loyihasi ishlab chiqilgan. Amalda mavjud texnalogiya asosan solishtirish yo’li bilan mukammal texnologik jarayonlar sxemasi ishlab chiqildi. Loyihada texnik va texnologik hisob kitoblar olib borildi, asosiy va yordamchi dastgoxlar tanlandi va hisoblandi. Asosiy texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar loyihani iqtisodiy jihatdan samaradorli deb ko’rsatadi va investitsiya kiritishga munosib sanaladi. Taklif etiladigan diplom ishining tuzilmasi quyidagicha: Kirish, Texnologik qism, Hisobiy qism, Iqtisodiy qism, Hayot faoliyati xavfsizligi, Xulosa, Foydalanilgan adabiyotlar. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, ishning maqsadi va bajarilgan ishning qisqacha mazmuni bayon etilgan. Diplom ishining texnologik qismida Xavsizlik tizimi uchun qo’llanilgan kontrollerlar, tok manbai, relelar, har xil parametrlarni o’lchovchi datchiklarda kechadigan jarayonlar va ularni avtomatlashtirish boshqarish usullari keng yoritilgan. Hisobiy qismida esa har xil jarayonlarga ta’minotchi vazifasini bajarayotgan nasoslarni kontroller yordamida avtomatlashtirish va boshqarish ko’rilgan bo’lib, ularning rostlash qonunlari ko’rib chiqilgan. Iqtisodiy qismida esa har bir omborxonada sarf bo’ladigan xarajatlar o’rganilib chiqilgan. Ya’ni elektr tarmog’i xarajatlari, montaj ishlari xarajatlari, ishchi kuchi xarajatlari va amortizatsiya xarajjatlari ko’rib chiqilgan. Bundan tashqari Hayot faoliyati xavfsizligi qismida jarayonni xavfsiz olib borishning asosiy qoidalari, himoya kiyimlari va himoya moslamalari to’g’risida ma’lumotlar keng asoslangan. Xulosa qilib aytganda, diplom ishida o’rganilgan masalalar o’zini dolzarbligi bilan ajralib turadi. Bunda olingan ba’zi natijalarni “Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish va boshqarish” kafedrasidagi o’quv jarayonida qo’llash mumkin. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.-T.:O’zbekiston, 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.:O’zbekiston, 3. Mirziyoyev Sh.M.Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’tarilamiz. T.:O’zbekiston, 4. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. T.:O’zbekiston, 5. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. – Т.:O’zbekiston, 2009. – 56 b. 6. Aripov M., Begalov B., Begimqulov U., Mamarajabov M.. Axborot texnologiyalari: O’quv qo’llanma. -T: Noshir, 2009. – 368 b. 7. A втоматизированные информационные технологии в экономике. / Под редаксией проф. Титоренко Г.А. - M .: Компьютер, ЮНИТИ, 1998 г. 8. Avtomatlashtirilgan boshqaruv va jarayonni boshqarish diagrammalarini o'qitish usuli / Ed. A.S. Klyuev. - M.: Energoatomizdat, 1991. - 432 b. 9 . Гулямов С.С., Мусалиев А.А., Хашимходжаев Ш.И. Проектирование автоматизированных экономических информационных систем. Учебник. - Ташкент: ТГЭУ, 2007, - 343 стр. 10. Kuzatuv kengashining avtomatlashtirish tizimlarining texnik vositalari bo'yicha ma'lumotlar 11. Konyux V.L. Ishlab chiqarishni kompyuterlashtirishni avtomatlashtirish. Qo'llanma, 1 qism. - Kemerovo: 2003. - 118 b. 12. Medvedev A.E. Avtomatlashtirish jarayonlari va jihozlarini joriy etish qoidalari. - Kemerovo: KuzGTU, 2006. - 56 b. Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 13. Medvedev A. E. 140604 (180400) "Sanoat korxonalari va texnologik komplekslarini avtomatlashtirish " ixtisosligi bo'yicha talabalar uchun kurslarni ishlab chiqish bo'yicha dastur va ko'rsatmalar - Kemerovo: KuzGTU, 2004. - 42 b. 14. Medvedev A.E. Kompressorlarni avtomatlashtirish tizimi. Laboratoriya ishlarini bajarish uchun qo'llanmalar. - Kemerovo: KuzGTU, 2007. - 31 b. 15. Стрижко Л.СМеталлургия золото и серебра. – М.: МИСиС, 2001. 16. Doniyarov N.A., Voxidov B.R. «Nodir metallar metallurgiya» fanidan ma’ruzalar matni. Navoiy , NDKI. 2013y. 17. Меретуков М.А. Развитие процесса интенсивного цианирования золотосодержащих гравитационных концентратов // Цветная металлургия. – 2004. №4. 18. Григорьев С.Г,Татаринов А.П, Гудков С.С. Цветная металлургия. – М.: Металлургия, 1991. 19. СН-245-71. Санитарные нормы проектирования промышленных предприятий. – Переизд. 1999М.:Стройиздат, 1999. 20. ГОСТ 12.0.003-74. Система стандартов безопасность труда. Опасные и вредные производственные факторы. Классификация. –Переизд. Сентябрь 1999с изм. 1. –М.:ИПК издательство стандартов, 1999. 21. Учебное пособие № 216. Безопасность жизнедеятельности: Учебное пособие для выполнения домашнего задания / Е.П. Потоцкий, Н.В. Гриценко, Н.В. Мануев и др. Под ред. Л.С.Стрижко. –М.:МИСиС. 22. СНиП 23-05-95. Естественное и искусственное освещение. Нормы проектирования. –М.: Стройиздат, 1995. 23. Milliy iqtisodda axborot tizimlari va texnologiyalari: Oliy o`quv yurtlari talabalari uchun uquv qo`llanma // Mualliflar: R.Х.Alimov, B.Yu.Хodiyev, K.A.Alimov va boshqalar.; S.S.G`ulomovning umumiy tahriri ostida. – Т.: «Sharq», 2004. – 320 b. 24. Nazarov X.N., Jurayev R. Robototexni k si s tem alar. T.: TDTU 2004y. - 50b Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana 25. N.R. Yusufbekov, va boshq.«Avtomatik boshqarish nazariyasi» Toshkent. O`qituvchi 1995y. -217-b. 26. O’zbekiston Respublikasininig «Yoshlarga oid davlat siyoati to`g`risida» gi Qonuni, //“Хalq so’zi”, 2016 y. 15 sentabr 27. O’zbekiston Respublikasininig «Axborotlashtirish to’g`risida» gi Qonuni, //“Хalq so’zi”, 2004 y. 11 fevral. 28. Chupin A.V. Texnologik jarayon va uskunalar avtomatika tizimlarini hisoblash. - Kemerovo: KuzGTU, 2004. - 63 b. 29 . www.ziyouz.com 30. https://priceclimate.com/vstraevyemyi-flancevyi-ten-atlantic- 30-kw/ 31 . https://priceclimate.com/SIEMENS Cerberus FDMO 4171 32 . https://priceclimate.com/vstraevyemyi-SIEMENS SIMATIC S7-300 logic controller 3 3 . http://:www.lex.uz Bet O ’ lch Varaq Hujjat № Imzo Sana

KIRISH…………………………………………………………………………….

I.TEXNOLOGIK QISM………………………………………………………………

  1. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalashning ulanish sxemasi tavsifi..............................................................
  2. Jarayonda foydalanilgan SIEMENS SIMATIC S7-400 dasturlashtirilgan mantiqiy  kontrolleri …………………………………………………………
  3. Bakterial oksidlanish jarayonining asoslari …………………………………
  4. Sulfidli rudalarning bakterial oksidlanish mexanizmi……………………….
  5. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalashning texnologik sxemasi va uning tavsifi.........................................
  6. Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalashning prinspial-elektrik sxemasining tavsifi ……………………….

II.HISOBIY QISM…………………………………………………………………….   

2.1   Texnologik jarayonni avtomatlashtirish rostlash sintezi ……………………..

  1.     Obyektning uzatish funksiyasini tanlash……………………………………..
  2.     Texnologik jarayonni avtomatlashtirish konturi hisobi ………………………
  3.     Bakterial oksidlash jarayonining intellektual boshqaruv tizimlarini loyihalashning funksional sxemasini ishlab  chiqish…………………………

2.5 Avtomatlashtirish jarayonidagi nazorat o’lchov asboblari va qurilmalari ro’yhati………………………………………………………………………...

III.IQTISODIY QISM………………………………………………………………….

3.1     Texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar………………………………………………

3.2     Amortizatsiya ajratmalari hisobi……………………………………………

3.3     Ishchilarning ish haqlarini hisoblash…………………………………………

3.4   Mutaxassislarning yillik ish haqi fondini hisoblash…………………………

3.5   Ish haqqini hisoblash…………………………………………………………

3.6   Elektr-energiya xarajatlari……………………………………………………

3.7  Ekspluatatsiya xarajatlar smetasi……………………………………………….

3.8  Avtomatlashtirishdan keyingi texnik iqtisodiy ko’rsatkichlar…………………

IV.HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI……………………………………………

4.1  Atrof-muhitni va mehnatni muhofaza qilish…………..………………………

4.2  Texnologik uskuna, moslama, qurilma-apparatlarining xavfsizligi……………

4.3 Mashina, jihoz va qurilmalarni o`rnatish, ta`mirlash va foydalanishda mehnat xavfsizligi.......................................................................………………………

4.4 Jihozlarni o`rnatish, sozlash va ta`mirlashda yong’in xavfsizligi …………….

4.5 Texnologik jarayonlarni nazorat qilish, boshqarish, signalizatsiya va avariyaga qarshi avtomati himoya tizimlari……………………………………

4.6  Elektr tokidan jarohatlanganda birinchi yordam koʼrsatish choralari……….....

4.7  Shovqin va titrash...............................................................................................

4.8  Sanoat yoritgichlari ……………………………………..……………………

4.9  Ishlab chiqarish korxonalarida shamollatish tizimi …………………………..

4.10  Yong’in xavfsizligi………………………………..…………………………

4.11  Yakka tartibda himoyalash vositalari..............................................................

XULOSA……………………………………………………………………………

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………………

Купить