Беруний ҳақида хорижий тиллардаги тадқиқотлар - Алгебра - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	218.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Алгебра

Беруний ҳақида хорижий тиллардаги тадқиқотлар

Купить

Беруний ҳақида хорижий тиллардаги тадқиқотлар КИРИШ …....................................................................................... .................. 3-13 I БОБ. БЕРУНИЙ ЯШАГАН ДАВР ХУСУСИЯТЛАРИ, УЛАРНИНГ МУТАФАККИР ДУНЁҚАРАШИ ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ .............................................. 14-50 1.1. Беруний яшаган давр: ижтимоий-сиёсий вазият, маънавий – маданий тараққиёт..................................................................................... 14-34 1.2. Берунийнинг ҳаёт йўли ва илмий - фалсафий мероси................... 34-50 II БОБ. БЕРУНИЙНИНГ БОРЛИҚ ҲАҚИДАГИ ҚАРАШЛАРИДА СУБСТАНЦИОНАЛ КОНЦЕПЦИЯ ТАЛҚИНИ .................................................................................... 51-82 2.1. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйил

ХУЛОСА .......................................................................................... ................. 133-137 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ .................................... 138-160

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. И.А.Каримовнинг “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси” тўғрисидаги маърузасида “...эртанги кун талабларидан келиб чиққан ҳолда, мамлакатимизни ислоҳ этиш ва модернизация қилиш йўлидаги ҳаракатларимизни кучайтиришимиз, уларни янги, янада юқори босқичга кўтаришимиз даркор” 1 лиги таъкидланиши маънавиятимизни юксалтиришни тақоза этади. Бу эса, ўз навбатида, тарихимизни холисона ўрганиш ва ҳаққоний баҳолаш, маънавий меросмизни бойитиш ва ривожлантиришни талаб қилади. Шу нуқтаи назардан аждодларимиз меросига, хусусан буюк аллома Беруний қарашларига мурожаат қилиш маънавиятимизни ривожлантиришнинг муҳим омили бўлиб хизмат қилади. Юртбошимиз таъкидлаб ўтганидек, “...донишманд аждодларимиз қадимги ю

нутқида, “Афсуски, ана шу қадимий илм-фан марказида яратилган, ҳозирги кунда мамлакатимиз қўлёзма фондларида сақланаётган бетакрор илмий 1 Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. -Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – Б.7. 2 Каримов И.А. Илму маърифат зиёси ҳеч қачон сўнмайди. Хоразм Маъмун Академиясининг 1000 йилигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқ //Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизни ҳаёт даражасини ошириш - барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. Асарлар тўплами. 15-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2007. - Б.88. 4 мерос ҳали-бери тў

Биринчидан, Президентимиз И.А.Каримов файласуф олимларимиз олдига қўйган “Ўзбек миллий фалсафаси”ни яратишдек ўта мураккаб, долзарб ва шарафли вазифани 3 ҳал этиш учун маънавий меросимизга мурожаат қилишимиз зарур. Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги таълимотини адекват тарзда тиклаш “Ўзбек миллий фалсафаси”нинг онтология, яъни “Борлиқ ҳақидаги таълимот” қисмини яратишдагина эмас, балки бутун миллий фалсафамиз баҳс мавзуси, предмети, мазмуни ва структурасини яратишда ҳам тарихий – фалсафий асос сифатида хизмат қилиши мумкин. Иккинчидан, Ўрта аср мусулмон фалсафасини ўрганишнинг зарурлиги шундаки, мустақил ижтимоий-сиёсий тараққиёт йўлида бораётган мусулмон Шарқи, ва умуман, Осиё ва Африка мамлакатларида маънавий анъаналар, шу 1 Ўша асар. - Б.89. 2 Немис олимлари Маъмун академияси ҳақида //Хораз

илмий ва фалсафий таълимотининг қайта англаниши ва баҳоланишини тақозо этади. Тўртинчидан, Берунийнинг борлиқ, унинг мавжудлик усул ва шакллари тўғрисидаги таълимотини ўрганиш борлиқ тўғрисидаги тасаввурларимиз эволюциясини аниқлаштиради, тўлдиради. Бешинчидан, Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари ўзаро уйғун ҳолда ривожланган бўлиб, ўзига хос натурфалсафий кўринишга эгалиги мавжуд адабиётларда етарли даражада тўла очиб берилмаганлиги сабабли, уни махсус тадқиқ этиш талаб этилади. Олтинчидан, Берунийнинг фалсафий қарашлари, хусусан борлиқ ҳақидаги илмий таълимоти кўплаб чет эл ва Республикамиз манбашунос олимлари томонидан жиддий ўрганилиб келинаётганлигига қарамай, уни махсус тадқиқ этиш, фалсафий умумлаштириш, хулосалаш ва баҳо бериш ишлари ҳали якунланмаганлигини ҳам таъкидлаш

Мир Урании, 2003-2004. 6 А.Шарипов, Р.Носиров, Ж.Туленов, Ҳ.Ҳасанов, М.Б.Баратов, Ю.Н.Завадовский, А.Носиров, Р.М.Баҳодиров, Н.Комилов, М.Қуронов, М.А.Усмонов, М.О.Усмонов, О.Ф.Файзуллаев, Б.О.Тўраев, А.Зоҳидий, Х. Алиқулов, Тоҳир Карим ва бошқалар киради 1 . Бу ўринда А.Шариповнинг, “Великий мыслитель Абу Райхан Беруни” монографиясида буюк аллома дунёқарашини яхлит ҳолда тасвирлашга бўлган уринишни алоҳида таъкидлаш зарур. Берунийнинг табиий-илмий қарашлари С.У.Каримова 2 , Қ.Норхўжаев 3 асарларида ва бошқа манбаларда ёритилган. Лекин уларда мутафаккир илмий кашфиётларининг дунёқараш мазмуни, борлиқ тўғрисидаги таълимотининг шаклланишига таъсири очиб берилмаган. 1 Мўминов И.М. Хоразмлик буюк энциклопедист олим. – Тошкент: Фан, 1973. - Б. 50; Мўминов И.М. Беруний – фан тарихчиси //Беруний

прогрессивных мыслителей Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1988. -120 с; Носиров Р. Берунийнинг табиий- илмий қарашлари. – Тошкент: 1975. – Б. 60; Носиров Р.Н., Сирожиддинов Ш.С., Зиаутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. Ўқув қўлланма. –Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти, 2007. – Б. 60; Туленов Ж. Диалектика назарияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2001. - 324. б.; Хасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. – Тошкент: 1981. – Б. 20; Баратов М.Б. Абу Райҳон Беруний ва ҳинд фалсафаси //Беруний ва ижтимоий фанлар. - Тошкент: Фан, 1973. –Б. 121-127.; Завадовский Ю.Н. Абу Али Ибн Сина. Жизнь и творчество. - Душанбе: Ирфон, 1980. - 302 с.; Носиров А. Беруний ҳақида Шарқ қўлёзма китобларидаги материаллар: Беруний тўғрисида бўлган манбаларнинг қисқача мазмуни. – Тошкент: Фан, 1950. - 168 б.; Бахадиров

Тошкент: Фан, 2002. –461 б. 3 Норхўжаев Қ. Беруний ва унинг геодезия фанига доир ишлари. – Тошкент: Фан, 1973. – 123 б. 7 А.Қаюмов 1 , П.Шермухамедовнинг 2 бадиий, илмий-маърифий китобларида Берунийнинг ҳаёт йўли ва ижоди қизиқарли баён қилинган бўлиб, уларда илмий қимматга эга бўлган фикр-мулоҳазаларни топишимиз мумкин. Ф.Жўрақулов 3 , Г.Носирхўжаева 4 , Д.Файзиходжаева 5 , Л.Йўлдошеваларнинг 6 диссертация тадқиқотларида Беруний илмий- фалсафий таълимотининг айрим қирралари таҳлил қилинган. Лекин борлиқ ҳақидаги таълимоти уларнинг ҳеч бирида махсус ўрганиш объекти бўлмаган ва шунинг учун ҳам бизнинг тадқиқот мавзуимизга билвосита алоқадор, холос. Берунийнинг фалсафий қарашларини хорижлик олимлардан А.Шпренгер, Т.де Буур, М.Мейерхоф, Э.Захау, С.Х.Наср, Юсуф Али, М.С.Хон, А.В. Сагадеев, Анр

4 Насирходжаева Г. Проблемы историко-философской мысли в трудах Беруни. Автореф.дис.кандидата философских наук. – Ташкент, 1999. - 26 с. 5 Файзиходжаева Д.И. IX-XI асрлар Марказий Осиё мутафаккирларининг мантиққа оид қарашларида исботлаш муаммолари. Автореф. дис.фалсафа фанлари номзоди. – Тошкент, 1999. - 21 б. 6 Йўлдошева Л.С. Абу Райҳон Беруний дунёқарашида ҳинд фалсафаси муаммолари. Автореф. дис.фалсафа фанлари номзоди. – Тошкент, 2010. - 16 б. 7 Қаранг: Sprenger A. Alberunis India Zeitschrift der Deutchen Morgenlandischen Geselschaft. -Leipzig, 1889.B.43 Heffe II. ; De Boer T. Ceschichte der Philosophie im Islam. 1901; Max Meyerhof. Quellen und Studien fur Geschichte der Naturwissenschaften und der Medizim. B. 9 Heft 3, 1932.; Sachau E. Albirunis India. An Account of Religion, Philosop

Ўзбекистон Миллий университети Фалсафа факультети “Фалсафа тарихи ва мантиқ” кафедрасининг илмий тадқиқот ишлари мавзуси билан боғлиқ бўлиб, у факультет Илмий Кенгашида тасдиқланган (1997 йил, 5-сонли баённома) ҳамда илмий тадқиқотлар режасига киритилган. Тадқиқотнинг мақсади : Берунийнинг борлиқнинг моҳияти, мавжудлик усул ва шакллари тўғрисидаги қарашларини янги манбалар ҳамда замонавий ёндашувлар асосида тадқиқ этиш. Тадқиқотнинг вазифалари : − Беруний яшаган даврдаги ижтимоий-сиёсий вазият,маънавий тараққиётни янги манбалар ва бугунги кун вазифалари билан боғлиқ ҳолда таҳлил этиш; − Берунийнинг ҳаёт йўли ва меросини унинг асарларида қўйилган муаммоларни кўрсатиш орқали ёритиш; − Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйилиши ва муҳокама этилишини тадқиқ этиш; − Бер

методологик хулоса ва тавсиялари, “Хоразм Маъмун Академиясининг 1000 йиллигини нишонлаш ҳақида”ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 9-ноябрдаги Қарори, шунингдек И.А.Каримовнинг “Юксак маънавият – енгилмас куч” китобида зикр этилган халқимизнинг бой илмий–фалсафий мероси, маънавий қадриятлари, шу жумладан, Берунийнинг жаҳон илм – фани, маданияти тараққиётидаги буюк ўрни, унинг ривожига таъсири, шунингдек, алломанинг илмий объективлик ва тарихий ҳаққонийлик методи, эътиқоди, дунёқараш ва маънавий идеалларга содиқлиги, инсонпарварлик ва ижтимоий адолатни баҳолаш билан боғлиқ сифатларни, кўрсатиш асосида чиқарган хулосалари ушбу диссертацион тадқиқотимиз учун назарий–методологик асос вазифасини ўтади. Тадқиқотнинг методлари : қиёсий таҳлил, редукция методи ва экзогетик м

субстанционал концепцияни ривожлантирди. Бу концепция, натурфалсафий жиҳатларига қарамай, бутун Ўрта ва Яқин Шарқдаги фалсафий ва илмий тафаккур жараёнига сезиларли таъсир кўрсатди. У оламнинг замонавий 10 илмий-фалсафий манзараси, тафаккур тарзининг шаклланиши тўғрисидаги тасаввурлар эволюциясини англашда ҳам ўз ўрнига эга бўлди. Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар : − Берунийнинг борлиқ, субстанциялар ҳақидаги онтологик таълимотининг шаклланишида тарихий шарт-шароит, илм- фандаги, шу жумладан, фалсафий, мантиқий тафаккурдаги юксалиш; мумтоз ислом фалсафаси, ундаги онтологик қарашлар; қадимги ҳинд фалсафаси, неоплатонизм таълимотлари, қадимги юнон фалсафий таълимотларидаги онтологик концепциялар, Беруний мансуб бўлган табиййун оқими асосчилари Жобир, Эроншахрий, Розийнинг борлиқ тўғр

субстанция ҳақидаги таълимотлари билан қиёсий таҳлили унинг ўзига хослигини кўрсатади; хусусан, сувга бирламчи ибтидо – субстанция сифатида қараши, унга Қуръони Каримдан далил келтириши ҳамда илмий жиҳатдан асослашга уриниши, масалан, сув, олов, ҳаво, тупроқни ҳақиқий яратувчи, ижодкор фаол куч, атом(зарра)ларни уларнинг таркибий элементлари сифатида талқин этиши бундан далолат беради; − XX аср - XXI аср бошида Беруний ижодига, шу жумладан, олам, унинг тузилиши, мавжудлик шакллари тўғрисидаги қарашларига бўлган қизиқишнинг кучайиши ҳамда унинг баъзи асарларининг қайта нашр 11 этилиши Беруний илмий ва фалсафий таълимотининг оламнинг ҳозирги илмий манзараси ва замонавий фалсафий принциплар асосида қайта англаниши ва баҳоланишини тақозо этади; − Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари

қаторда худо, жон (нафс), ҳаюлани бирламчи субстанциялар деб ҳисоблади. Кейинчалик бу бешта бирламчи субстанцияни янада бирламчироқ бўлган субстанцияга келтиришга уринди; − Берунийнинг борлиқ, субстанциялар, уларнинг мавжудлик усул ва шакллари ҳақидаги қарашлари ҳозирги умумий фалсафа ўқув курсининг онтология, методология қисмларини яратишда маънавий, гносеологик асос бўла олади. Ишнинг илмий янгилиги . Борлиқ муаммосининг Беруний асарларида қўйилиши, уларда “Борлиқ” тушунчаси таърифи ва талқини, шунингдек, мутафаккирнинг борлиқнинг бешта субстанциал асоси, унинг мавжудлик усули, ҳаракати, тараққиёти, борлиқнинг мавжудлик шакллари – макон ва замон, улар алоқадорлигининг умумий ва хусусий жиҳатларининг илк бор замонавий тамойиллар асосида махсус фалсафий – тарихий тадқиқ этилганлиги тадқиқо

тузилишини асослашга йўналтириши унинг онтологик таълимотининг муҳим хусусиятини ташкил этиши очиб берилди. − Берунийнинг “борлиқ” (олам) тушунчасига берган таърифи, унинг талқини тадқиқ этилди; − мутафаккирнинг олам, борлиқ асосида ётувчи субстанциялар ҳақидаги таълимоти унинг турли асарларида билдирган фикр- мулоҳазаларини таҳлил этиш ва умумлаштириш асосида англанди. Тадқиқот натижаларининг назарий аҳамияти . Диссертация жаҳон фани тараққиётида Берунийнинг ўзига хос ўрни ва роли борлигини асослашда, унинг дунёқарашининг илм – фан, фалсафий тафаккур тараққиётидаги беқиёс қадр - қимматини кўрсатишда муҳим аҳамият касб этади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти . Тадқиқот натижалари ёшларда юксак маънавиятни шакллантириш, уларни миллий ғоя руҳида тарбиялаш билан боғлиқ тарғибот ишларид

маданиятидаги ўрни”, “Ижтимоий фалсафа” каби фанлардан маъруза ва амалиёт машғулотларида фойдаланилаётганлиги, “Марказий Осиё фалсафий меросини ўрганиш” тўгараги фаолияти натижалари асосида нашр этилган “Баркамоллик сарчашмалари” китобининг I-II қисмларида акс этганлиги расмий ҳужжатлар асосида далолатланган. Тадқиқотнинг илмий-назарий хулоса ва ечимлари Халқаро ва Республика миқёсида ўтказилган қатор илмий конференцияларда баён этилган ва илмий мақола, тезислар шаклида эълон қилинган. Ишнинг синовдан ўтиши ( апробацияси ). Диссертация Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети Фалсафа факультети “Фалсафа тарихи ва мантиқ” кафедрасида бажарилган ва 2009 йил 28 январдаги йиғилишида (Баённома №12) ҳамда Д.067.02.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган кенгаш ҳузуридаги илмий-назарий се

14 I БОБ . БЕРУНИЙ ЯШАГАН ДАВР ХУСУСИЯТЛАРИ , УЛАРНИНГ МУТАФАККИР ДУНЁҚАРАШИ ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ Бу бобда IX-XI асрлардаги Яқин ва Ўрта Шарқ, хусусан, Марказий Осиёдаги, айниқса, Хоразмдаги ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий вазият, маданий юксалиш, Берунийнинг ҳаёти, илмий мероси, фалсафий дунёқарашининг шаклланиши, унинг тадрижоти, шунингдек Хоразм “Маъмун Академияси”даги фаолияти, илмий йўналиш ва муаммолар бўйича тадқиқотлари, унинг фалсафий тафаккур тарихида тутган ўрни таҳлил қилинади. 1.1. Беруний яшаган давр : ижтимоий - сиёсий вазият , маънавий – маданий тараққиёт Абу Райҳон Беруний (973-1048) тарихий воқеаларга бой замонда яшади. Бу даврнинг ўзига хослиги, ундаги кучли ижтимоий- сиёсий ва ғоявий жараёнлар, хусусан Хоразмдаги ижтимоий муҳит, маънавий ҳаёт, илму-фан ривожи, Хоразм Маъму

тупроғида ўсиб-унган, халқимиз тарихида ўчмас из қолдирган Абу Райҳон Беруний, Муҳаммад Мусо Хоразмий каби мўътабар зотлар жаҳон цивилизациясига, умумбашарий қадриятларга қўшган ҳиссаси билан 15 миллатимизнинг фахру-ғурурига айланган Хоразм заминида бундан 10 аср муқаддам ўз бағрида Шарқнинг буюк алломаларини бирлаштирган, инсоният тарихидаги илк академиялардан бири бўлган Маъмун академияси фаолият кўрсатгани ҳам буни тасдиқлайди” 1 . Илк ўрта асрда Яқин ва Ўрта Шарқда деҳқонлар оммасининг машаққатли меҳнати туфайли гуллаб-яшнаган воҳаларнинг вужудга келиши, ажойиб архитектура қурилишига эга бўлган катта шаҳарларининг бунёд этилиши, ҳунармандчиликнинг тараққий этиши, карвон, дарё ва денгиз йўллари орқали амалга оширилган халқаро савдо алоқаларининг кенгайиши, Шарқ ва Ғарб мамлакатларининг

Мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитда сомонийлар эски ва янги тартиб-қоидаларни усталик билан ишлатиш усул, ҳадисларни қўлладилар, Абу Али Симжур, Фоиқ ва шу каби янги йирик ҳарбий – феодал ер-сув, мулк эгалари фаолиятига, идора ва бошқарувига кенг йўл очиб бердилар. Бироқ, бу ҳали мустаҳкамланиб улгурмаган янги феодал идора бошқарувида сепаратчи- бўлгинчи, яъни ҳар бир катта вилоят, беклик, ўлка эгаси бўлиб олган йирик ҳарбий, феодал мулк эгаларининг марказлашган давлат идорасидан чиқиш, ўзи мустақил бўлиб олишга уринишларини кучайтириб юборган эди. Бундай 1 Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. – Берлин, 2006. – Б. 5. 16 сепарат – бўлгинчи кучларни тинчитиш йўллари топилганда эса, улар ён қўшни, янгидан кучайиб келаётган ижтимоий кучлар, масалан, Маҳмуд Ғазнавий, қора

қадимги пойтахти Кат шаҳрида африғийларнинг охирги ҳукмдори Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Хоразмшоҳ тахт сурарди 1 . Араб истилосидан кейин қадимги, анъанавий Хоразмда ўзига хос икки давлат, сулола шаклланган эди. Хоразмнинг шимолий минтақаларида амалда мустақил ҳокимият ташкил этилиб, унинг ҳукмдори Миздеҳқонда тахт сурган. VII-X асрларда гуллаб яшнаган буюк Евроосиё салтанати-Хазар ҳокимлигининг ворисий давомчиси сифатида африғийлар давлати ҳукм сурар, унинг тасарруфига нафақат анъанавий Хоразм ҳудудлари – Каспий бўйидаги Журжон минтақасидан Шимолда Қуйи Сирдарё ҳавзасида гуллаб- яшнаган Жанд, Барчинлиғкент минтақалари, сомонийлар давлати сарҳадларидан то Жанубий Ўрол тоғлари, Туркистон паст- текислиги, Сибир бўзқирларигача, Ғарбий-шимолда эса Итил (Атил)-Булғор ҳамда Қрим ороли, Дон чўлларидаги

маълумотга эга эмас. Ҳолбуки, Хоразм-Хазар давлати (Шимолий Хоразм) миллий давлатчилигимизнинг энг муҳим, порлоқ саҳифаларини ташкил этади. Ғарбда, шунингдек, Россия, Туркманистон ва Ўзбекистонда нашр этилган баъзи фундаментал тадқиқотлар, масалан, С.П.Толстовнинг “Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования”, “По следам древнехорезмийской цивилизации” 1 , Б.Д. Греков ва А.Ю.Якубовский 2 , М.И. Артомонов 3 , С.Г. Агаджанов 4 асарларидан ва қисман “История народов Узбекистана” 5 (I-жилди)дан, гарчи тўлиқ бўлмасада, муайян хабар, маълумотларга эгамиз. Хусусан, С.П. Толстов тадқиқотлари натижалари Шимолий Хоразм-Хазар давлатининг қудрати, маданий – техникавий, коммуникатив, савдо-тижорат алоқалари тўғрисида бизга жуда кўп маълумотлар бера олади. Юқоридаги мухтасар маълумотларг

3 Қаранг: Артомонов М.И. История Хазар. – М.: Наука. ГРВЛ., 1962. - 248 с. 4 Қаранг: Агаджанов С.Г. Очерк истории Огузов и Туркмен Средней Азии IX-XII вв. – Ашхабад, 1969. 5 Қаранг: История народов Узбекистана. В 2-х тт. – Ташкент: 1950. - С. 280-283. 18 сургунда бўлиб, 1010-1011 йиллардагина Хоразмга қайта кела олган. П.Г.Булгаков талқинида ҳам 1004-1011 йиллар лакун (узилиш__________) бўлиб қолган 1 . IX-асрга келиб Миздеҳқоннинг ғарбдаги Гурганж (ҳозирги Кўҳна Урганч) шаҳри тез ривожлана бошлади ва Х-аср охирида бу шаҳар янги маъмунийлар сулоласининг пойтахтига айланди. Маъмунийлар Катда ҳукм сураётган қадимги африғийлар сулоласи билан рақобатда муваффақият қозондилар. 995 йили Гурганж амири Маъмун ибн Мухаммад Кат шаҳрини ишғол этиб, охирги африғий амирини қатл эттирди ва ўзи Хоразмшоҳ

тарихчи Мақдисий эса аниқ 32 та, қўшимчалар билан қарийб 40 та йирик шаҳарлар, аҳоли масканларини бўлганлигини айтиб ўтади 3 . Агар, юқорида саналганлар ёнига 995-йилда Жанубий ва Шимолий Хоразмлар бирлашиши арафасида Қос (Кат) африғий-хоразмшоҳлар исёнкор сомонийлар ва укаси Абу-л-Қосим Симжурга қарши курашда кўрсатган ёрдамлари учун уларга совға, мукофот қилиб берилган Хуросоннинг Обивард ва Наса вилоятлари 1 Қаранг: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Ташкент: Фан, 1972. - С. 35-69: Захиди А. К вопросу о времени создания Хорезмской “Академии Маъмуна” //Общественние науки в Узбекистане. - 2006. - № 1-2. – С. 14-21. 2 Ҳудуд-ул-олам (Муовароуннахр тавсифи) – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. – Б.22 . 3 Мақдисий. Аҳсан ат-тақасим фи-л-маърифат ал-акалим /Толстов С.П. По следом древнехорезмийской

манбавий тасдиғи 1010-1017 йилларда Аббосийлар халифаси томонидан (албатта ўзининг геополитик стратегик мақсадларидан келиб чиққан ҳолда) Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатининг халқаро муносабатларнинг тўлақонли, мустақил субъекти, ўзининг иттифоқдоши (Маҳмуд Ғазнавийнинг Бағдодга қарши зуғумини тизгинловчи куч) сифатида эътироф этиши, махсус элчилик ҳайъати халат, ноғора ва бошқа регалияларни, халифа мактубини юбориб, аббосийлар фойдасига давлат хутбасини ўқитишида яққол кўзга ташланган эди. Шунинг учун ҳам Маҳмуд Ғазнавий чапдаст ва стратег сиёсатчи сифатида Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатини тезкор, шиддатли ва қатъий тарзда маҳв этишни самарали амалга оширган эди 2 . Демак, Шимолий Хоразм-Кат африғийлари ва Урганч амири Маъмун ибн Муҳаммаднинг эҳтиёткор, лекин ўта изчил ички ва ташқи сиёсати и

тез кўтарилиб, илмий-маданий, иқтисодий ва сиёсий таъсири ортиб борган 1 . Илмий-маданий кўтарилиш Хоразм ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ҳаётидаги ана шундай тараққиёт жараёнларининг оқибати эди. Беруний яшаган давр арафасида, яъни IX-асрдан бошлаб Марказий Осиё ва бошқа мусулмон мамлакатлари маънавий ҳаётида ҳам кескин юксалиш содир бўлиб, у бир неча аср давом этди. Ўша даврнинг илмий тилига айланган араб тилига турли чет тилларидан китобларининг таржима қилиниши авж олди. Бу ҳақда биз барча Ғарбий Европа тилларида вужудга келган махсус ва улкан тадқиқот адабиётларида ҳам алоҳида таъкидлаб ўтилганини кўришимиз мумкин. Хусусан, мусулмон халқлари фалсафасининг пайдо бўлиш ва ривожланишининг биринчи мумтоз босқичи IX-XI-асргача Машриқда, яъни Япон денгизидан Ўрта ер денгизи соҳилларигача бўлган

вужудга келган халифалик - араб-мусулмон давлатида кескин курашлар, қаршиликларига қарамай, ерли халқ босқинчиларга қарам бўлиб қолган эди. 1 Қаранг: Толстов С.П. Древный Хорезм. Опыт историко- археологического исследования. – М., 1948. - С. 242-244. 21 Буюк олим Беруний таърифича, босқинчилар ерли халқларга ҳам моддий, ҳам маънавий жиҳатдан катта зарар келтирди – ерли ҳокимият тугатилиб, маданият ёдгорликлари, мавжуд ёзувлар йўқ қилинди, китоблар ёндириб юборилди” 1 . Лекин бу маданий юксалиш жараёнини тўхтатиб қола олмади, у ўз давомига эга бўлди. Яқин ва Ўрта Шарқда IX-асрдан бошланиб бир неча аср давом этган ва турли мамлакатларда қисқа вақт ичида ўзининг юксак нуқтасига кўтарилган бу маданий равнақ сўнгги йилларда адабиётда Ренессанс (Уйғониш даври) деб тавсифланмоқда. IX-XII-асрларда

деган нотўғри хулосага олиб келиши мумкин. “Араб Ренессанси” терминининг қўлланиши – ана шунинг оқибатидир. Аслида “Араб Ренессанси” – термини IX-XII-асрларда Миср, Сурия, Ироқ, Мағриб каби араб мамлакатларида юз берган маданий ривожланиш сифатида талқин этилишини тақозо этади 2 . Уйғониш даврида Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари маданияти, фанининг ривожига улкан ҳисса қўшган ал-Хоразмий, ал- Фарғоний, Жобир, Закария ар-Розий, ал-Киндий, ал-Форобий, Ибн Сино, ал- Беруний, Умар Хайём, Наршахий, Баттоний, Марвазий, Маҳмуд Қошғарий, Маъсудий, 1 Халидов А.Б. Арабские рукописи. – М.: Наука, ГРВЛ, 1985. - С. 122-140; Беруний. Ал-Осор-ул-боқийа //Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар - Танланган асарлар. – Тошкент: Фан, 1968. - 1жилд_____. – Б. 72-84. 2 Қаранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ м

М.Хайруллаев эътироз билдириб, уни антик маданиятни тиклаш, уйғотиш деб талқин қилиш нотўғридир; антик маданиятни тиклаш унинг уйғонишидан кутилган мақсад эмас, балки асосий восита бўлиб хизмат қилади деб тушунтириш тўғрироқ бўлса керак, дейди 2 . Бизнингча, у ҳақиқатга яқинроқ талқиндир. Агар антик маданиятни тиклаш мақсад бўлганда, унинг сезиларли барча натижалари Уйғониш даври маданиятида ўз аксини тўлароқ топган бўлур эди. Лекин биз бундай манзарани кузатмаймиз. Ҳатто қадимги грек адабиётининг оқсоқоли Гомернинг “Илиада”, “Одиссея” сининг Ўрта аср Шарқида қай даражада маълум бўлганлиги, ўрганилганлиги ҳақида маълумотлар кам. Ана шундай маълумотлардан бирини Беруний беради. У ўзининг “Ҳиндистон” асарида Гомер мисраларини эслатиб ўтади, бундан унинг Ўрта аср Шарқининг энг йирик олими Бер

Афродизий, Порфирий асарлари, Гиппократ (“Оғир касалликлар”, “Инсон табиати” ва бошқалар), Гален (“Ҳунар” “Қон томири ва касалликни даволаш”, “Анатомиялаштириш” ва бошқалар), Эвклид (“Геометрия асослари”, “Чўққилар ва бошқалар”), Птоломей (Алмагест ал- Мажистий), Архимед (“Шар ва цилиндр тўғрисида”, “Доирани тўрт ва етти қисмга бўлиш”, “Туташувчи доиралар”), Апполония Бергский (“Конуссимон кесишмалар”, “Ясси кесишмалар”), Аристарх Самосский ва бошқаларнинг асарлари машҳур бўлиб қолди. Айни пайтда Форс тилидан бадиий дидактик асарлар: “Калила ва Димна”, “Шаҳзода ва Парвез”, “Форс шоҳлари ҳаётлари” ва бошқалар; ҳинд тилидан медицинага оид асарлар: “Ҳинд дорилари ва уларнинг номлари”, “Сафад”; астрономик жадваллар илова этилган сайёраларнинг ҳаракати тўғрисида рисола – “Сиддихант”; арифметика

Лука, Семон ибн Курра, Яхё ибн Ади, Исҳоқ Дамашқийлар юнон табиий 1 Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. - Б. 79. 24 илмий ва фалсафий адабиётларининг таржимонлари сифатида шуҳрат қозондилар. Форс тилидан таржима қилиш билан Масаржувайх, Наубхат, Ибн ал-Ҳасан, Ибн Саҳл, Ибн ал-Муқаффа, ҳинд тилидан Ибн Макка ва Ибн Даҳн, наботий тилидан таржималар билан Ибн Вахшия ва бошқалар шуғулландилар. Адабий ва илмий асарларининг илк таржимонларидан бири эронлик Абдулла ибн ал-Муқаффа (724-750) эди. Муқаффа йирик олим, ёзувчи ва таниқли арбоб бўлган. У “Буюк ишлар учун насиҳатлар” ва “Кичик ишлар учун насиҳатлар” каби асарлар ёзган. Ўзининг “Ҳиндистон” асарида Беруний Муқаффани моний таълимотининг тарғиботчиси сифатида таърифлайди. Муқаффа халифа Мансур даврид

Аристотел асарлари билан танишмай, унинг ғояларини билмай туриб фалсафани ўрганиш ва дунёвий билимларга эга бўлишни тасаввур этиш мумкин эмас эди. Шарқ аристотелизми (перипатетизми) ана шу негизда пайдо бўлган. Шарқ аристотелизми тушунчасининг мазмуни шундаки, у Аристотел фалсафий тизими ёки таълимотинигина эмас, балки натурфалсафа билан мустаҳкам боғланган рационализмни, у орқали эса - ўрта аср рационалистик фалсафасини ифодалайди. 1 Каранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 78. 25 Умуман олганда, Ренессанс маданиятининг Европада ҳам, Ўрта аср Шарқида ҳам антик маданиятга таяниши, ундан куч олишини кўрамиз. Ҳар икки ҳолда ҳам антик маданиятдан конкрет тарихий шароит, ижтимоий- иқтисодий, сиёсий ва маданий эҳтиёжлар, талабларни қондириш йўли

Учинчидан, Халифаликда кучли давлат ҳокимияти мавжуд бўлиб, у илм- фанни системали, марказлашган тарзда тарқатиш ва ривожлантиришга имкон берарди. Мана шундай шароитларга кўра Бағдод халифалигига кирувчи мамлакатлар антик маданиятнинг ворисига айландилар” 1 . Антик маданият ютуқлари, хусусан илғор илмий ва фалсафий ғоялар Ўрта ва Яқин Шарқда, шу жумладан, Марказий Осиёда қандай бўлса, шундайлигича эмас, балки замон талабига бўйсундирилган ҳолда маълум мафкура, мақсадни амалга ошириш учун тикланди ва фойдаланилди. Ҳар бир синф, ҳар бир ғоявий оқим антик маданиятдан ўз манфаати, синфий ва ғоявий мақсадлари йўлида хизмат қилувчи томонларидан фойдаланишга ва уни тараққий эттиришга ҳаракат қилди. Ўрта аср Шарқида Аристотелнинг табиий- илмий фикрлари Форобий, Ибн Сино, Беруний ва бир қатор файла

маданий марказлар бор эди. Улар илм-фан, фалсафанинг ривожланишида муҳим рол ўйнаган. Дунёвий билимлар ривожланиши учун шарт-шароитлар туғилишининг ижтимоий омилларини араблар зулмига маҳкум бўлган халқларнинг ислом билан тўхтовсиз кураши, дунёвий илмларнинг тараққиёти учун имкон берган ҳинд, Ўрта Осиё, Эрон ва, айниқса, юнон илмий фикрининг ютуқларини кенг ёйишга олиб келиши билан изоҳлаш зарур 2 . Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, катта кутубхона ва астрономик обсерваторияга эга бўлган ўзига хос илмий-маданий марказ яратишга халифа Ҳорун ар-Рашид давридаёқ уринишган бўлсада 3 , бироқ машҳур халифа Маъмуннинг бошқаруви пайтида “Донолик уйи” (Байт-ул- ҳикма)ни қуриши, унинг гуллаб яшнаши (813-832 йиллар), ундан кейинги даврларига тўғри келади. Гарчи мазкур Халифа “Маъмун Академияси” нинг вужу

ал-Хутталоний ат-Туркий, ал-Фарғоний ва унинг ўғли Али Амаюрий ат-Турк, Марвазийлар етакчи, раҳнамо бўлиб қолган деган ўринли, ҳақли ва ҳайратомуз савол туғилади 1 . Бу ўринда академик И.Ю. Крачковский иборасини қўллаб жавоб бериш мумкин: истаймизми - йўқми, ҳайратдан лол қоламизми - йўқми, барибир қуйидаги тарихий, манбавий маълумотларни ҳисобга олиб фикр юритсак, Ватанимизнинг буюк алломаларининг Бағдоддаги “Маъмун Академияси”да етакчи, раҳнамо бўлиб қолиши тарихий ҳақиқатдир. Бунинг сабабини, Маъмуннинг халифалик тахтига ўтиришидан олдин айнан Марвда бутун Ироқ, Хуросон, Мовароуннаҳр, Туркистон минтақаларининг халифа Хорун ар-Рашиднинг Волийси сифатида фаолият бошлаганлиги эканлигини Ашраф Аҳмедов Хоразмий асарларининг ўзбекча таржималарига ёзган “Кириш”, изоҳ ва тадқиқотларида ўта ишон

ворисий сақланиб қолиб, етиб келган юнон олимлари, сабийлар, халдейлар вакиллари ҳам бўлишган. Уларни Маъмун Марвга келишга даъват этиб, бу ердаги илм-фан, маданият марказини дунёвий даражага олиб чиқишга ҳаракат қилаётган эди 3 . 813 йилда укаси Амин ўлдирилиб, Маъмун тахтга 1 Қаранг : G.Sarton. Inroduction to the history of science.N.Y. Batimore.vol.1. 1927 .- P. 540-542; 626-630. 2 Қаранг: Аҳмедов А. Хоразмий ижодида математик фанлар. Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий. Танланган асарлар. Математика, астрономия, география. – Тошкент: Фан, 1983. - Б. 8-9. 3 Каранг: Зоҳидий А. Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияси”нинг вужудга келиши ва тараққиётида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти //Xalqaro munosabatlar. – Тошкент, 2004. – Б. 33-73. 28 ўтказилгач, у Бағдодга ўзи билан бутун Марв-Хоразм

маънавий маданият тараққиётига оид бирламчи, нуфузли тарихий манбалар маълумотлари шуни кўрсатадики, Маъмуний Хоразмшоҳлардан охирги Анушатегин Хоразмшоҳ Султон Жалолуддин Мангуберди давригача, ундан кейин Чиғатой улуси даври, ҳатто Соҳибқирон Амир Темур ва темурийлар давригача бўлган 5-6 асрлик жуда мураккаб, шиддатли юксалиш, ҳалокатлар, яна тикланиш, қудратли ва дунёвий салтанат қуриш билан боғлиқ кескин, тезкор ижтимоий-сиёсий тараққиётга қарамай, Хоразмда қадимдан келаётган маданият, шаҳар ишлаб чиқариши, касб-кор, ҳунарманчлилик ўтроқ маданият билан кўчманчи чорвадорлик, овчилик, кенг маънода дашт маданияти ўзаро боғлиқлик, бир-бирига таъсир ва бир- бирини бойитиш жараёнларини тўхтатмаган, илм-фан, тарих, сиёсат диний- ахлоқий илмлар узлуксиз ривожланишда давом этган. Шунинг учун ҳам

ўзгаришлар даврига -997-1017 йилларга тўғри келади. Шунга қарамай, улар жаҳоншумул илмий кашфиётларни амалга оширганлар, шоҳ асарларини ёзиб қолдирганлар 1 . Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Хоразмдаги маданий юксалиш қуйидаги тадрижотга эга. VI-IX асрлар оралиғида “Катта Хоразм” минтақаси ҳисобланган Истахр, Ҳамадон, Балх, Ниса, Журжония, Марв, Хоразмда яҳудий олим ва мутафаккирлардан Хиви Габалки, Ибн Зурр, Ибн Тилмис, христиан илоҳиётчилари ва юнон фани фалсафаси вакиллари Павел Перс, Сергей Ришайнский, Мар-Абба, Мар Феодор, Х аср фармацевти Диоскрид шу минтақада яшаб, табиатшунослик, фалсафа, диний- илоҳиётга алоқадор изланишларини олиб борганлар. Бу ҳақида словакиялик олимлар Я. Фолта, Л. Новыйлар қуйидагиларни ёзадилар: “Александриядаги илмий марказнинг бузилиши, император Юстинианнинг

faoliyatida xalqaro ilmiy hamkorlikning o’rni va ahamiyati //Xalqaro munosabatlar. – T ошкент , 2004. - № 4 – Б . 66-73. 30 таржималари пайдо бўлиб , улар антик дунё илмларининг араблар ишғол қилган ерларда тарқалишига имкон яратди” 1 . Ислом кириб келиб, қарор топгач, унинг ақидалари, шариат қонунлари, маросимчилиги кенг ёйилган, гуллаб яшнаган бир даврда Дамашқ, Бағдод, Мисрда эътиқодий таъқиб, тазийқлардан қочиб қутулиш, эркин илмий, фалсафий тадқиқотлар олиб боришни истаган мухолифат бидъат мазҳаблар, хусусан, қадария, мурижийа, муътазила, шийа-исмоилия мазҳаблари, тасаввуф, фалсафа, мантиқ фанлари вакиллари айни халифаликнинг марказий ҳокимиятига тобеъликдан озод бўлишни, тўла мустақил бўлишни истаган, шунга интилаётган маҳаллий тохирийлар, саффарийлар, сомонийлар, ғазнавийлар, салжуқ

гуллаб яшнаган даврини бошдан кечирдилар” 2 . Академик В.В. Бартольд манбалар хабарларига асосланиб, Х аср аввалларидаёқ Абу-л-Қосим Самарқандий ва Имом Абу Мансур Мотуридийлар Бухоро ва Самарқанд мадрасаларини эгаллаб олган қадарийя, муржийя ва муътизила таъсири ортиб бораётганидан ташвишга тушиб, 1 Фолта Я., Новы Л. История естествознания в датах: Хронологический обзор. – М.: Прогреес, 1987. – С. 495. 2 Зохидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ, 1993. – Б. 79. 31 уларга қарши қаттиқ баҳс-мунозаралар очганликлари, порлоқ ғалаба қозонганликларини ёзган эди 1 . Қози Абдужаббор ва унинг издошлари таъсирида Марв- Хоразм, Журжония, Хоразмда муътазила мазҳаби етакчиси бўлиб олган эди. Хоразмлик машҳур луғатшунос - филолог олимлар ва фақиҳлар Абу Мудар Маҳмуд бин

Хоразмда муътазилани расмий ислом, шариат - “Аҳли Сунна ва жамоа” эътиқодига зид эмас, балки жузъий фарқлари бор таълимот сифатида талқин қилишган. Ибн Арабшоҳ буни қуйидагича баён этган эди: “Фуруъ юзасидан Аҳли Сунна билан Аҳли муътазила ўртасида ихтилоф йўқ; фақатгина улар ўртасида диннинг асосий қоидаларидаги бирмунча масалаларда ихтилофлар борки, уларни талқин қилишда нотўғри йўл тутадилар” 3 . Муътазиларнинг бундай қатъий ва кенг ижтимоий замини Хоразмда ҳурфикрлилик анъанасининг қарор топишига олиб келган эди. Натижада Маъмуний хоразмшоҳлардан Абу Али Муҳаммад ибн Маъмун давридаёқ нафақат муътазила, балки бошқа бидъат мазҳабларга йўл берилган, ҳатто Хоразмшоҳнинг ўзи шийалик қадриятларга майли кучли бўлиб, уларга ён 1 Қаранг: Бартольд В.В. Соч. Т.VI. – М.: Наука, 1966. - С. 126. 2 Қ

Бутун Марказий Осиё, Туркистонда мутлақ ҳукм сураётган туркий уруғ қабилалари ҳарбий қатлами куч-қудрати, “ўткир тиғли қиличлари”дан муқаррар ўлим зарбаси хавфи мавжуд шароитда Хоразмшоҳ аъёнларининг, биринчи навбатда, Садри Аъзам ас-Суҳайлийнинг расмий сунний ислом, шариат позициясида туриши, унинг Хоразмшоҳни шийалик ва бошқа бидъатларга ён босишидан қайтариб, огоҳлантириб туриши катта аҳамиятга эга эди. Чунки, ас-Суҳайлий “жуда тақводор ва эътиқодли мусулмон ҳисобланган ва, эҳтимолки, ўз ҳукмдори (яъни Хоразмшоҳни)ни Суннадан баъзи оғишлардан сақлаб, тийиб турган” 2 . Худди ана шу вазиятни, қалтис сиёсий-ҳарбий ва мафкуравий муносабатлар мувозанатини ҳисобга олган бўлса керакки, Ибн Сино Хоразмга қочиб борганда расмий ханафий сунний фақихлар киядиган кийимни кийиб, бошини офтоб куйдирма

профессор У.Уватовнинг қатор асарларида 1 ҳамда академик Зиё Бунёдов тадқиқотларида 2 , “Жалолиддин Мангуберди” 3 альбомида, А.Қ.Мўминов, Б.Абдуҳалимов, А.Зоҳидийлар томонидан эълон қилинган “Хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди (даври, маданий ҳаёт, манбалар)” 4 деб номланган мақола-материалларда акс этгани учун 5 биз уларни бу ўринда қайтариб, такрорлаб ўтирмай, уларга ҳавола қилиш билан чекландик. Юқорида билдирилган фикрлардан қуйидагича хулосага келиш мумкин: 1. Ўрта асрларда Яқин ва Ўрта Шарқда, шу жумладан, Хоразмда кучли иқтисодий, сиёсий ва ғоявий жараёнлар содир бўлган. Хусусан, Жанубий ва Шимолий Хоразмнинг бирлашиб, Катта Хоразмнинг тиклана бошлаши, Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатининг барпо этилиши, унинг халқаро муносабатларнинг тўлақонли субъектига айланиши Беруний яшаган даврнинг ў

3 Жалолиддин Мангуберди. Альбом. – Тошкент: Шарқ,. 1999. - 174 б. 4 Хоразмшох Жалолиддин Мангуберди (Даври, маданий ҳаёт, манбалар) – Тошкент: Фан, 1999. – 108 б. 5 Мўминов Қ.Қ., Иброхимов Н. Хоразмшохлар Маъмун Академияси //Шарқ машъали. 2001. - №2. Б.Абдухалимов. Байт-ул Хикма ва Ўрта Осиё олимларининг Бағдоддаги илмий фаолияти (IX-XI асрларда аниқ ва табиий фанлар). - Тошкент: ТДИУ, 2004. - 236 б. Зохидий А. Хоразм “Маъмун Академияси”нинг ташкил топиши ва фаолиятида халқаро илмий хамкорликнинг ўрни ва аҳамияти //Халқаро муносабатлар.- 2004. - № 4. - Б. 66-73.; Шу муаллиф: Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ.,1993. - 120 б., шу муаллиф: Берунийнинг ақл чироғи //Тафаккур. – 2005.- № 3.; Шу муаллиф: К вопросу о времени создания Хорезмской Академии Маъмуна //Ўзбе

Энг муҳим илмий-тарихий манбаларга ҳамда Берунийнинг ҳаёт йўли, илмий ижоди ва мероси, дунёқараши тадқиқотчилари Э.Захау, Д.Буало, академик У.И.Каримов, О.Ф.Файзуллаев, П.Г.Булгаков, А.Шариповлар кузатиши, маълумотлари, хулосаларига кўра, Беруний ҳаёт йўли, илмий ижоди қуйидагича тадрижот (эволюцияси)га учраган: I. Берунийнинг ёшлиги, балоғатга етиши, ижоди ва дунёқарашининг Хоразм даври (973-1017) –Хоразм “Маъмун Академияси”даги фаолияти. II. Беруний ҳаёти, илмий ижоди ва дунёқарашининг Ғазна даври (1018-1048) I. Хоразм даври ўз навбатида қуйидаги суббосқичларга эга: 1. 973-994 йй. Болалик, ўсмирлик ва балоғатга эришиш даври. 2. 994-996 йй. Райга биринчи муҳожират. 3. 997-998 йй. Катга қайтиш-Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан давомли ёзма мактублар орқали илмий-фалсафий баҳс-мунозаралар. 35 4.

3. 1042-1048 йй. Ғазна. Султон Мавдуд Ғазнавий ҳузурида илмий фаолият- “Китоб-ус-сайдана”, “Китаб-ул-жамахир” (Минерология) ва бошқа шоҳ асарларнинг ёзиб тугатилиши. 4. 1048 йил, 11 декабр. Қози Абу-л-Ҳасан Али ибн Иса ал- Валволижий билан сахих бўлмаган даромаднинг ҳисобини чиқариш борасидаги-ўлими арафасидаги мулоқотдан сўнг Берунийнинг вафот этиши. Биз бу ўринда, Берунийнинг ҳаёт йўли, илмий ижоди ва дунёқараши тадрижоти Э.Захау, академик У.И.Каримов, Дж. Буало, Р. Носиров, А.Шариповлар, шунингдек, П.Г. Булгаков, А.Носиров, А. Расуловлар томонидан амалга оширилган анча-мунча жиддий манбашунослик ва тадқиқотчилик нуқтаи-назаридан аниқлаб берилганлигини назарда тутган ва уларга таянган ҳолда мутафаккир фаолиятининг энг муҳим даврлари, йўналиш ва муаммолари, хусусан Хоразм “Маъмун Академия

маркази-қадимги Африғий Хоразмшоҳлар пойтахти Кат Амударёнинг суви тошиб, ювиб кетган ва то сўнгги даврлагача Авлиё-пир Шоҳ Аббос Валий ёки Шаббоз Ато номи билан аталиб келинган 2 . Берунийнинг сабаблари аниқланмаган болалик ҳаёт йўли саргузаштлари, шарт-шароитлари туфайли, у мазкур йилларда Катда тахтда ўтирган Африғий Хоразмшоҳ Муҳаммад ибн Ироқнинг амакиваччаси Абу Наср Мансур ибн Ироқ хонадонида тутинган ўғил ёки шогирд сифатида яшаб, улғайган деган фикр мавжуд. Академик И.Ю.Крачковскийнинг аниқлаб, тадқиқ этишича Беруний ўзининг бизгача етиб келган баъзи шеър- байтларида ўз ота-онаси кимлигини билмаганлиги, авлод- аждодлари кимлигидан тамоман бехабар етим бўлганлигини қуйидагича ифодалаган: “Аллоҳ таолога қасамки, мен насабим кимлигини билмайман. Зеро, мен аслида бобом кимлигини ҳам б

анъанавий олий мусулмон маълумотига эга бўлган, айниқса математика, астрономия соҳалари бўйича мукаммал билимга эга етук шахс, олим бўлиб етишган. Устози Абу Наср Мансур ибн Ироқ воситасида ўша пайтда ўз тараққиётининг гуллаб-яшнаши палласига кираётган Катдаги Африғий Хоразмшоҳларнинг Ироқийлар сулоласи саройида тўпланган, шаклланаётган етук олимлар, сиёсатчилар, арбоблар, надим-маслаҳатчилар, давлат аъёнлари даврасига қўшилган 1 . Умрининг охирларида битган “Китаб-ус-сайдана” асарида ҳаёт йўлини қайтадан хотирлаб, Беруний қуйидагиларни ёзган эди: “Ўз табиатимга кўра мен жуда ёшлик чоғларимданоқ ёшим ва шарт-шароитларга тўғри келадигандан ортиқ даражада билим олишга ўта чанқоқ эдим. Бунинг далили сифатида (қуйидаги)ни келтириб ўтиш кифоя: биз турадиган жойга (ўшанда) бир Румлик кўчиб келга

мустақил таълим олиши туфайли Қуръони Карим, ҳадиси Шариф, тафсир, фиқҳ илмларини, араб, форс, турк, юнон тилларини, қофия, бадиъият, ахлоқ илми, қироъат каби шаръий-исломий фанларни чуқур, пухта ва мукаммал 1 Қаранг: Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. -М. –Л., 1948. - С. 234-266. 2 Қуйдаги манба бўйича:Каримов У.И. Китаб ас-Сайдана Беруни: Автореф. дис… д-ра. филол. наук. – Ташкент, 1971. – С. 6. 38 ўрганди. Шунинг учун ҳам Беруний илм-фан, фалсафани дин, илоҳиётнинг ўша даврда табиий бўлган ҳукмрон мавқеи, турли __________тазйиғи ва зуғумларидан асрашда ислом, шариатнинг муқаддас, илоҳий асослари бўлмиш Қуръон, Ҳадис, тавсифлардан ўз ўрнида жуда усталик билан фойдаланиб, ҳимоя қила олган 1 . Албатта, Берунийнинг кучли илмий қизиқишлари, биринчи навбатда, табиатшуносли

келган Берунийнинг барча асарларида ва энг асосийси - унинг ўзининг табиий-илмий қарашларида, дунёқарашида яққол кўзга ташланиб туради. Бунинг устига, Берунийнинг алоҳида ва фавқулодда катта қизиқишларининг объекти бўлган махсус, фундаментал табиатшунослик фанлари - астрономия, математика, уларнинг асосий бўлимлари бўлган арифметика, алгебра, геометрия, тригонометрия, тақвим ва шу каби фанларни у, нафақат чуқур билар ва амалда қўллай оларди, балки мазкур соҳаларни ўз замонасидан ўзиб, илгарилаб кетган савия ва йўналишларида ривожлантира бошлаган эди. Бундай ёндашиш Берунийнинг табиатшуносликнинг бошқа амалий соҳаларида ўзи асос сола бошлаган, 1 Қаранг: Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган асарлар. I-жилд. – Тошкент: Фан, 1968. – Б. 240. 2 Қаранг: Мўминов И.М

келтирган, уларда 60лик саноқ системасини қўллаб, ҳисоб- китоблар қилган” 2 . Табиийки, Беруний эгаллаган фундаментал табиий-илмий ва гуманитар илмларга бўлган қизиқишларни унинг табиййун оқими вакили, йирик натурфалсафачи табиатшунос, мутафаккир бўлиб етишишига олиб келди 3 . Зеро, ҳақиқатга яқинроғи шундаки, Беруний таълимотининг нақадар чуқур, кенг, фундаментал ижодий-танқидий, системали ва асосли бўлиши унинг ўз натурфалсафий тизимини яратишида муҳим аҳамиятга эга бўлган. Дарҳақиқат, фалсафани, айниқса, қадимги юнон ва Ўрта Шарқ натурфалсафачиларининг қарашларини чуқур ўрганиш фалсафий, табиий- илмий масалалар бўйича баҳс-мунозара юритиш маданияти, салоҳияти, усул ва услубларини тўла ва мукаммал эгаллашни, уларнинг хулоса ва ечимларини эркин топа билишни, далиллар келтира олишни, юксак

билимларни, ҳаётни чуқур, мукаммал билиш талаб қилинар эди. Ҳаммаси бўлиб қандайдир 35 йил давомида Хоразмда Хоразмшоҳлар давлат бошқаруви ва идора усули барқарорлашиб, мустаҳкамланиб, марказлашган ва қудрати жуда тез суратларда ўсиб бораётган янги Хоразмшоҳ Маъмунийлар сулоласи қарор топганлиги оқибатида иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг гуллаб яшнаши, тинч, тўқ- фаровон ҳаётнинг йўлга қўйилиши Хоразмда анъанавий кучли бўлган илм-фан, маданиятнинг тараққий этишига олиб келди. Илм-фан, маданият тараққиёти шу қадар тезкор ва юксакликка кўтарилдики, Кат ва Гурганжда нафақат бошланғич, балки ўрта таълим муассасалари-мактаб, масжид, мадраса тизими, вақф, хусусий (шахсий) кутубхоналар, фиқххоналар, расадхона ва шу кабилар вужудга келди 1 . Натижада Бухородаги сомонийлар даврида пайдо бўлган

ўрганган муаммолар йўналишида тадқиқотлар олиб борганлар. Кўплаб манбалар жамланди, таржималар амалга оширилди, Мухаммад ибн Мусо ал – 1 Каранг: Зоҳидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ, 1993. – Б. 19 - 30. 2 Қаранг: Zohidiy A. Хоразм “Маъмун Академияси”нинг ташкил топиши ва фаолиятида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти. //Xalqaro munosabatlar, 2004 № 4. - Б. 66-73.; Shu muallif: Zohidiy A. Beruniyning aql chirog’I //Tafakkur. - 2005. - №3. - Б . 102-107. 41 Хоразмий ва бошқа олимларнинг асарлари ўрганилди, Аристотел асарларидаги ноаниқликларга тузатишлар киритилди” 1 . Ўз замонасининг бошқа “Академиялари”дан фарқли ўлароқ, Хоразмшоҳларнинг Маъмун Академиясида 1 ёки 2 та эмас, балки бир неча ўнлаб жаҳон илм-фани тараққиётига улкан ҳисса қўшган, ф

(фалсафа ва тиббиёт), Абу Наср ибн Ироқ (математика), Абу Али ибн Сино (фалсафа, тиббиёт, сиёсат), Беруний (сиёсат, тарих, жуғрофия, астрономия, диншунослик, мифология, геодезия ва ҳ.к.), Ҳаммор ва унинг ўғли Абу Али (илми ҳандаса, табиатшунослик, мантиқ, математика ва ҳ.к.), ас-Саъолибий (сиёсат, нозим, нотиқ, воъиз, шеърият, адабиёт), Садри Азим ас-Сухайли (сиёсат, шеърият, фан ташкилотчиси), ас-Сахрий (Сеҳрли сўз, ҳажв, танқид устаси, зукко ва топағон мунозарачи) ва бошқаларнинг ҳар бири ана шундай буюк, ўлмас даҳолар, илм-фан юлдузлари эдилар. Бу ҳолат Хоразм Маъмун академиясида турли миллатга мансуб, турли мамлакатлардан келган олимларнинг ҳамкорлиги йўлга қўйилиши ва бунинг 1 Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. – Берлин, 2006. – Б.15. 2 Sarton G. Inroduction

фикрни Фрайбург Алберт Людвигис университети профессори, немис – ўзбек илмий жамиятининг раиси доктор Йенс Питер Лаут ҳам билдиради: “Кенг жамоатчиликка яхши маълум бўлган “Ипак йўли” тушунчаси, ҳозирги тил билан айтганда глобаллашувнинг илк намунаси, турли маданиятларнинг ўзаро мулоқоти яхши йўлга қўйилгани демакдир. Гарчи сўз ўтмиш тўғрисида бораётган бўлса-да, Марказий Осиёдаги бугунги давлатлар мустақилликнинг навқирон даврини бошидан кечирар экан, ўзларининг тарихий анъаналарини тиклаб, уларни янги шароитда ривожлантиришга интилишлари табиий” 2 . Берунийнинг сўнгги бор Журжония мухожирлигидан Хоразмга қайтиши, хусусан Хоразмшоҳларнинг “Маъмун Академияси”даги илмий- ижодий ва қизғин сиёсий-дипломатик фаолияти жуда катта кўламда шиддатли, айни пайтда, сермаҳсул ва ўта фожиали кечганлиги

Беруний араб дунёсида илк бор астрологияга оид ҳинд манбаларини таржима қилди. Бунда у астрологиянинг математик ва астрономик аппаратларини ривожлантирди, планеталар ҳаракати жадвалини яратди, “ҳаракатланмайдиган” юлдузлар координатларини аниқлаштирди, ўзининг гороскоп системасини таклиф қилди. Айни пайтда, Беруний “юлдузлар ҳукми”га ҳаддан ташқари ишонишдан сақланишни ҳам айтиб ўтади. Буюк аллома астрологиянинг бошқа илм соҳалари, хусусан, астрономия, математика билан боғлиқлигини кўрсатди. Бу ҳақда, аллома “мен геометриядан бошладим, кейин арифметика ва сонларга ўтдим, ундан кейин борлиқнинг тузилишини ўргандим, яна кейинроқ, юлдузлар ҳукмини баён қилишга қарор қилдим, чунки фақат мана шу тўртта фанни мукаммал ўрганган кишигина астроном деган номга сазовордир” 1 . Астрологиянинг мазкур ф

бевосита махсус математик инструментарий, тушунча ва категориал 1 Беруний. Избранные произведения. Т.VI. – С. 21. 2 Қаранг: Новая философская энциклопедия: В 4 тт. – М.: Мысль. Под ред. В.С.Степина, 2001. – С. 192 . 44 аппаратни эгалламай туриб тадқиқ этиши жуда қийин. Ғарбий Европа фан тарихчилари Видеманн, Мейерхоф, К.Шой ҳамда рус шарқшунослари, фан тарихчилари ана шу йўналишда катта муваффаққиятларга эришганлар. Бу борада Ўзбекистон олимлари академик У.И.Каримов, П.Г.Булгаков, А.Аҳмедов, О.Файзуллаев, Ҳ.Хикматуллаевлар ва бошқа фан тарихчилари ҳам анча-мунча жиддий, салмоқли илмий ютуқларга эришганлар 1 . Бунинг устига Берунийнинг илмий дунёқарашида аввал бошдан соф табиатшунослик, аниқ фанлар соҳасини тадқиқ этиш етакчи бўлган бўлсада, бироқ бу жараён мутафаккирнинг илмий фаолияти дав

ҳатто уларнинг асарлари, номларини тилга олишга йўл қўйилмаётган бир даврда Беруний айни ана шу мутафаккирлар асарларини қидириб топиш, танишиш, уларни сақлаб қолиш, келгуси авлодларга етказиш, уларнинг асарлари рўйхатини тузиши (Фехрест) ундан жуда катта илмий жасорат, эркин фикрлилик, довюраклилик, илмий ҳақиқатга эришишни ҳамма нарсадан устун қўйишни тақозо этар эди. Ўзи айтгандек, Жобир Эроншаҳрий, Розий асарларини қидириб топиш, улар ҳақида сўз юритиш 1 Бу муаллифлар асарлари тўла реквизит кўрсаткичлари билан ушбу диссертация охирига илова қилинган библиографияда муфассал кўрсатиб ўтилган – Р.У. 2 Қаранг: Усманов М.А. Проблемы религии в мировоззрении Беруни //Беруни_____. К 1000-летию со дня рождения. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 39-52. Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Тошкент: Фан

олиб келган эди. Зеро, фалсафани чуқур, асосли ўрганиш, айниқса, фалсафий, табиий-илмий баҳс-мунозара юритиш маданиятига эга бўлиш юксак мантиқий, фалсафий илмий тафаккур усулларини билишни, уларни эгаллашни тақозо этади. Бунинг учун эса борлиқ, билиш, кишилик жамияти, тафаккури тараққиётини, айниқса табиатшунослик ва жамиятшунослик фанларини ва, албатта, ҳаётни жуда чуқур, ҳар тарафлама, мукаммал билиш зарур. Шунинг учун ҳам Беруний фалсафани атайлаб бир мунча кейинроқ, етукликка яқинлашиши даврида ўрганиш, юксак билим ва тафаккур салоҳиятига эга бўлгачгина у билан жиддий шуғулланишни мақсад қилиб олган. Тадқиқотчилар кузатишларича, манбалар маълумотларига кўра Берунийнинг табиатшуносликка бўлган қизиқиши болалигидан бошланган бўлса, фундаментал табиатшунослик фанлари – математика, астрон

билан Х асрнинг 90-йиллари иккинчи ярмидан шуғуллана бошлаган. Хусусан, Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан мактублар воситасида қизғин, давомий ва шиддатли баҳс-мунозараларга киришган 2 (997) ва асосан Хоразм “Маъмун Академияси”даги, ундан кейинги етуклик ва балоғат даврида муҳим фалсафий масалалар, шу жумладан, борлиқ муаммоси билан шуғулланган. Бироқ, Берунийга хос бўлган билимдонлик, ижодий-танқидий тафаккур усули, унинг илм – фандаги идеали, фалсафага муносабати, фалсафий муаммоларни ўртага қўйиши, уларни охиригача илмий мантиқий исботлаб беришга интилиши илм-фан, фалсафани турли таҳдид, тажовуз, ҳужумлардан фаол, изчил ва рационал ҳимоя қилишида яққол намоён бўлган деса бўлади. Юқорида кўрсатилган манбалар маълумотлари таҳлили шуни кўрсатадики, Берунийнинг 1010-1017 йилларда Хоразм “Маъмун А

2 Қаранг: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Ташкент:Фан, 1973. – С.62. Завадовский Ю.Н. Абу Али Ибн Сина. Опыт критической биографии. – Ташкент: Фан, 1958; Захиди А. К вопросу о времени создания Хорезмской Академии Маъмуна //Общественные науки в Узбекистане. - 2006. № 1-2. - Б. 14-21. 47 эксперимент, тажрибалар ўтказган. Шогирдлари илмий тадқиқотларини йўналтириб турган, жуда кенг илмий алоқалар (шахсан ва ёзма нома, мактублар)ни йўлга қўйиш билан шуғулланган. Мутафаккирнинг ҳаёт йўли, илмий-фалсафий ижоди тадрижотининг энг асосий даврлари, муҳим натижалари қуйидагилардан иборат бўлди: • Беруний устози, тутинган отаси ва тарбиячиси Абу Наср Мансур ибн Ироқ ёрдамида, даставвал, Катдаги қадимги Африғийлар саройидаги олим, сиёсатчилар даврасига қўшилди (982-994). • Рай – Табарракдаги раса

Масихий ўртасида катта маънода ва давомли илмий ҳамкорлик йўлга қўйилди. Бу Ибн Ироқнинг 12 та, Ал-Масихийнинг 12 та, Ибн Синонинг 10 та асари, шунингдек, “Маъмун Академияси”даги бошқа олимларнинг бошқа асарларининг Беруний раҳбарлигида, ҳомийлигида ва унинг номига бағишлаб ёзилган фундаментал илмий тадқиқотларида ўзининг яққол ифодасини топган эди. 48 • Берунийнинг Хоразм “Маъмун Академияси” ташкилотчиси, раиси бўлиб хизмат кўрсатган 1010-1017 йилларда битилган яна 10-15 асарини ҳам қўшиб ҳисоблаганда, унинг бу ерда жами 50-60 та энг асосий асарлари яратилганлиги эътирофлидир. • Беруний илмий изланишлари, ижодида Ғазна даври айниқса сермахсул бўлганлигини ҳам қайд этиш лозим. Энг муҳим асарлари “Геодезия”, “Машоихири Хоразм”, Розий ва ўзининг библиографик фихристи каби 1021-1027 йилларда

рисола битиб, унда ҳар бир модда ўзининг солиштирма оғирлиги билан алоҳида хусусият кашф этиши тўғрисида фикр- мулоҳазаларини билдиради. • География масалаларига бағишланган асарларида ернинг шакли ва ўлчамлари муаммосига эътиборини қаратади, унинг географик макетини – глобусни яратади. Шунингдек, гидрология, минералогия соҳаларидаги илмий изланишларини олиб боради. • Берунийнинг ҳаёт йўли, сиёсий фаолияти, илмий ижоди, унинг 2 та: Хоразм “Маъмун Академияси”даги ҳамда Ғазнадаги даврга ажратилиши, уларнинг биз кўрсатиб ўтган суббосқичлари бўлганлигини умумлаштирилган тарзда кўрсатиб ўтиш мумкин. Шундай қилиб, Беруний яшаган давр, ҳаёти, илмий ижоди, амалий ижтимоий фаолияти, мероси, илмий-фалсафий дунёқарашининг 49 шаклланиши, тадрижоти, асосий йўналиш ва муаммолари бўйича ушбу бобда амалга

3. Берунийнинг мураккаб, шиддатли ҳаёт йўли, унинг табиййунларга хос катта эмпирик табиатшунослиги билимларининг бутун мажмуига, бу соҳадаги кузатиш, тажриба, эксперимент, ўлчашлар каби илмий тадқиқот усул, воситаларининг жуда бой, ўз замонасидан олдинга кетган савияси, имкониятларига асосланган кенг кўламли тадқиқотлари Беруний дунёқарашига хос асослилик, ижодий ва танқидий ёндашиш, миллий ёки диний-конфессионал сабр-тоқатлилиги, толерантлигини белгилаб берган эди. 4. Маъмун Академиясида олиб борилган илмий тадқиқот ишлари, жумладан Берунийнинг илмий кашфиётлари нафақат ўрта аср Шарқида фан ва фалсафани юксак чўққига кўтарди, балки Янги даврда Ғарбда экспериментал математик табиатшунослик ва янги фалсафий системаларнинг пайдо бўлишига маълум бир даражада асос бўлди, зарур турткини берди.

СУБСТАНЦИОНАЛ КОНЦЕПЦИЯ ТАЛҚИНИ Берунийнинг борлиқ муаммосини қўйиши ва ҳал этишининг ўзига хослиги ва моҳиятини билиш учун у яшаган даврдаги мавжуд онтологик концепциялар, уларнинг аллома дунёқарашига таъсирини муҳокама этиш зарур. Бунда айниқса борлиқ, унинг мавжудлик усули тўғрисидаги субстанционал ва реляцион концепцияларнинг мавжудлиги, Берунийнинг Демокрит натурфалсафий йўналиши бўйича бориб, субстанционал концепцияни янгича мазмун билан бойитганига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Мазкур бобда, ана шундан келиб чиқиб, буюк алломанинг борлиқ муаммосини қўйиши тадқиқ этилади. 2.1. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйилиши ва муҳокама этилиши . Борлиқ масаласи фалсафанинг фундаментал, ўзак муаммоси ҳисобланади. Бу масала олам ҳақидаги диний – мифологик қарашлар

52 ечимини топмаган. Улардан иккитаси физикага, иккитаси биологияга, учтаси психологияга мансуб. Улар қуйидагилар: “1-жумбоқ: материя ва кучнинг моҳияти ҳозиргача очилмаган; 2-жумбоқ: ҳаракатнинг келиб чиқиш сабаби аниқланмаган; 3-жумбоқ: ҳаётнинг келиб чиқиши исботланмаган; 4-жумбоқ: табиатдаги мақсадга мувофиқликнинг илдизи номаълум; 5-жумбоқ: сезги ва онгнинг пайдо бўлиш сабаби маълум эмас; 6-жумбоқ: тафаккур ва нутқнинг келиб чиқишини билмаймиз; 7-жумбоқ: ирода эркинлиги нималиги ҳеч кимга аён эмас” 1 . Табиийки, уларни фалсафий билиш даражасида таҳлил этиш ва умумлаштириш борасида ҳам ечимини кутаётган масалалар мавжуд. Турли даврлардаги фалсафий таълимотларга хос бўлган умумий хусусият шундаки, борлиқ деганда, мавжудликнинг барча (моддий ва маънавий) шакллари, (реал ва нореал) турлар

ожиз қоладиган, билолмайдиган илоҳий ҳикмат – “ал-Ҳикмат ал-аслийа”нинг ҳукмронлик қилиши, Аллоҳнинг ўз ҳукми – иродаси билан ҳар бир нарса, жараённи истаган онда йўқдан бор қила олиши, бордан йўқ қила олиши 1 Тўраев Б.О. Ҳозирги замон табиатшунослиги концепциялари фани бўйича асосий тушунчаларга изоҳли луғат. – Тошкент: Tafakkur, 2009. – Б. 7. 2 Қаранг: Тўраев Б.О. Борлиқ // Фалсафа дарслиги. –Тошкент: Ўзбекистон, 2005. – Б. 45. 53 тўғрисидаги теодеистик диний-илоҳиёт таълимотини ўзининг бирламчи пойдевори, асоси деб қараган. Бунга, айни пайтда, расмий сунний ислом ва шариатнинг, яъни “Аҳли Сунна вал Жамоъа”нинг диний- илоҳиёт ақидавий дунёқараш таълимоти деб қаралади 1 . Борлиқ ва унинг Аллоҳ таоло томонидан яратилганлигининг Қуръони Каримнинг бошидан охиригача барча сура ва оятларида та

(яъни, барча хожатлар) Ундан сўралади, аммо У ҳеч кимга муҳтож эмасдир. 3. У туғмаган ва туғулмагандир (яъни Аллоҳнинг ўғил-қизи ҳам, ота-онаси ҳам йўқдир. У азалий абадий Зотдир). 4. Ва ҳеч ким У Зотга тенг эмасдир” 3 . Ўз-ўзидан очиқ кўриниб турганидек, юқоридаги сура, оятларда борлиқ ҳақидаги диний илоҳиётчилик руҳидаги теодеистик таълимот мазмун- моҳияти берилган. Қуръон ва тафсирлардаги бу сатрлар барча исломий диний- фалсафий таълимот ва қарашлар –мўътазила, муржиъа, калом, тасаввуф, исломий бидъат мазҳаблар, шийа-исмоилийлар, ҳурфийлар, ишроқийлар ва шу каби таълимотлар учун асос бўлган. Шунингдек, мусулмон фалсафасининг барча 1 Қаранг: Петрушевский И.П.Ислам в Иране. Курс лекций. - СПб. 1996. –С. 62-73; Усмонов М.А. Ислом ақидалари ва маросимлари. – Тошкент:Ўзбекистон, 1975.- 120 б

яратиш йўли билан пайдо қилинадиган борлиқ ҳақидаги таълимот; 2. Аллоҳ таоло борлиғидан “Файзи илоҳий”, “Ас-судури-илоҳий” йўли билан келиб чиқадиган, пайдо бўладиган борлиқ ҳақидаги тасаввуфий таълимот; 1 3. Борлиқ асосида ётувчи илоҳий нур (Нури илоҳий) ҳақидаги таълимот (нурчилар - ишроқийлар) 2 . Албатта, мусулмон жамиятида “Зиммийлар” деган умумий тоифа номини олган яҳудий, христиан, зардўштийлик, манихейчилик каби оқим, таълимотлар ҳамда борлиқ ҳақидаги туркий, ҳинд, хитой, юнон, собий, холдейларга мансуб монотеистик, дуалистик ва шу каби таълимотлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлмасалар-да, рудимент ҳолда мавжуд эдилар. Улар жуда озчиликни ташкил этсалар-да, мавжуд гуллаб яшнаётган мусулмон жамияти илм – фани, диний-ирфоний тафаккури доирасида мавжуд бўлиб, ўзларининг маслакдош, издо

тўхталиб ўтишган бўлсаларда 1 , уларда мазкур масала қандай назария, концепция, таълимотлар шаклида ўртага қўйилганлиги, уларнинг тўла таснифи, ҳар бир оқимнинг борлиқ ҳақидаги таълимоти бир бутун тизим сифатида, мантиқий изчил тарзда баён қилинмаган, фалсафа тарихи нуқтаи- назаридан умумлаштирувчи хулосалар берилмаган. Бу муаллифлар тадқиқотларида борлиқ муаммоси махсус ўрганиш объекти бўлмагани учун, унинг у ёки бу мутафаккир меросида қандай қўйилганлигини аниқлашга уриниш қабилидаги баъзи кузатиш, айрим ҳолларда эса - чалкаш таъриф, талқинлар кўзга ташланади. Хусусан, совет давридаги ҳукмрон мафкура таъсирида уларнинг баъзиларида борлиқ муаммоси бўйича кўпчилик ўрта аср Шарқ мутафаккирлари, масалан: Розий, Беруний, Улуғбек кабилар мероси, дунёқарашидан нима қилиб бўлса-да материалистик,

қилиш. Хусусан, академик М.М. Хайруллаев, бутун ўрта аср мумтоз араб – 1 Юқорида исми – шарифи кўрсатилган муаллифлар тадқиқотлари диссертация охирида илова қилинадиган адабиётлар рўйхатида тўла берилади-диссертант. 56 мусулмон фалсафаси вакиллари у ёки бу даражада пантеистик позицияда турганлар, деган хулосани илгари сурган 1 . Албатта, ХХ асрнинг 50-70 йилларида мусулмон халқлари фалсафаси фундаментал оқимларининг хато номланиши, калом, машшоиййун, табиййун, ишроқиййун, тасаввуф концепциялари ҳали жиддий тадқиқ этилмаган, кўп ҳақиқатлар номаълумлигича қолаётган вазиятда бундай бўлиши тамомила табиий эди. Бу даврда мазкур оқимларнинг борлиқ тўғрисидаги концепциялари деярли ўрганилмаган, ўзига хослиги аниқланмаган эди. У пайтда фақат Шарқ арастучилиги – Шарқ перипатетизми нисбатан яхши ўрг

адабиётларда, масалан, ўз пайтида жиддий тадқиқот деб ҳисобланган Г.Лейнинг “Очерки истории средневекого материализма” (М: ИИЛ, 1962) асарида улардаги концептуал ёндашиш ўша ўзимизга маълум “материализм ва идеализм” қарама – қаршилиги шаклида, вульгар методология ақидалари руҳида талқин этиб берилганлиги ёмон панд берган эди 2 . Г.Лейнинг бундай 1 Қаранг: М.М. Хайруллаев. Мировоззрение Фараби и его значение в истории философии. – Тошкент: Фан, 1967. – С. 179.; Шу муаллиф: Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 118- 119. 2 Лей, Герман. Очерки истории средневекого материализма. – М.: ИИЛ, 1962. - 588 с. 57 талқини унинг кейин нашр этилган тадқиқотида 1 бир мунча юмшатилган бўлса-да, бари – бир ўзининг асосий ва етакчи вульгар методология ақидалари руҳидаги талқи

изланишларида юқоридаги икки оқим нафақат етакчи йўналишлар сифатида, балки қадимги юнон илм-фани, фалсафасининг мусулмон жамиятида маълум ва машҳур бўлган асосий оқим, фалсафий мактаблари сифатида кўрсатилади. Ҳолбуки, биргина Ибн ан-Нодим “Фихристи” 3 ёки Абу Наср ал- Форобийнинг “Фалсафани ўрганишга киришишдан олдин нимани билиш кераклиги ҳақида” 4 ва Берунийнинг Розий ва ўз асарлари библиографиясини ўз ичига олган “Фехрести” 5 лари мазмуни тадқиқ этилса, ўрта аср мусулмон Шарқ халқлари илм-фани, фалсафаси вакилларининг қадимги юнон фалсафасининг барча асосий ва машҳур 10-12 тадан ортиқ фалсафий мактаб, оқимлари тўғрисида жуда яхши, муфассал, аниқ, ҳатто махсус маълумотларга 1 Қаранг : Ley Hermann. Geschichte der Aufklarung und des Atheismus.-Berlin: 1966. - P. 1-2. 2 Қаранг : Хайруллае

Форобийнинг қадимги юнон фалсафасида мавжуд бўлган мактаб, оқимларни тадқиқ этиши, уларнинг мақсад, усул ва муаммолари бўйича махсус таъриф ва хулосалари ёки Берунийнинг ўз асарларида, айниқса Розий ва ўз асарлари библиографик “Фехрести”да ҳамда Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан мактублар воситасида бўлиб ўтган машҳур фалсафий баҳс – мунозараларида Аристотель натурфалсафасининг ожиз, мунозарали ўринларини кўрсатиши, қадимги юнон фалсафасидаги унга мухолиф мактаб, оқимлар вакиллари – демокритчилар, скептиклар, стоиклар, диалектиклар (Гераклит, Зенон издошлари) билдирган эътироз, далилларига ишора, ҳавола қилиши ҳам ўрта аср мусулмон жамиятида файласуфларнинг қадимги юнон илм-фани, фалсафасининг бутун бойлиги, оқим, мактаб, муаммоларидан жуда яхши хабардор бўлганликларини тасдиқлайди 1 . Шунинг уч

1 Қаранг: Расулов А., Абдураҳмонов М. Беруний билан Ибн Синонинг савол-жавоблари. - Тошкент: Фан, 1956; Завадовский Ю.Н. Ибн Сина и его философская полемика с Беруни //Ибн Сина. Материалы научной сессии АН УЗССР, посвященной 1000-летнему юбилею Ибн Сины. – Ташкент: АН УзССР, 1953; Шарипов А. Малоизвестные страницы переписки между Бируни и Ибн Синой //Общественные науки в Узбекистане, - 1965. - № 11; Шу муаллиф. Великий мыслитель Беруни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 12; 58; 72; 74; 774 79-81; 83; 92; Материалы по истории прогрессивной общественно-философской мысли в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1957; Материалы по истории прогрессивной общественно-философской мысли в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1976. - 588 с. 59 ўтганлигини, талқинлар илгари сурилганлигини таъкидлаш лозим. Бироқ, бизни

тасдиқлайди. Хусусан, борлиқдаги барча нарсалар Аллоҳ қудрати ила атомлар(субстратлар) ва акциденциялар (хусусиятлар, муносабатлар)дан ташкил топган деган фикрни муътазилийлар, мутакаллимларнинг кўпчилиги қўллаб-қувватлаганлар ва, ҳатто, муътазилийлар “атомлар ва акциденциянинг имконий метафизикасини (илоҳиётини) баён қилганлар” 2 . Бунда атомлар табиат жисмларини, акциденциялар-уларнинг сифатини ифода этувчи тушунчалар тарзида талқин қилинган. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, IX асрга келиб борлиқнинг яратилиши ва тузилиши, унда атомлар (субстратлар) ва акциденцияларнинг ўзаро муносабати тўғрисида бир қанча қарашлар мавжуд бўлган. Улардан бири VIII асрда яшаб ўтган Зираф б. Амрга тегишлидир. Унга кўра борлиқ атомлар 1 Қаранг: Классическая наука в Средней Азии и современная цивилизация. - Таш

оламнинг мавжудлиги кўпроқ акциденцияларга эмас, балки субстратларга, яъни атомларга боғлиқ, чунки жисмлар атомлардан ташкил топган дейишган. Улар қаторида Хишом б. Ал-Ҳаким, ал-Асам, Наззомлар бўлган. Наззом фикрича, моддий жисмлар доимий ўзгаришда бўлиб, унинг сабаби жисмларнинг ҳамиша аралаш ҳолатда бўлиши, яъни бирининг иккинчиси таркибида бўлиб, ўзаро боғлиқ ҳолда мавжудлигидадир. Физик жараёнлар ўзгарганда, ичидагилари намоён бўлади. Буни Наззом қуйидаги мисол ёрдамида тушунтирган: жисм ёнганда, олов ажралиб чиқади, оловда яширин ҳолатда бўлган сифатлар – иссиқлик ва ёруғлик сезилади. Худди шу сингари, бутун борлиқ жисмлар билан тўла бўлиб, улар табиий жараёнлар ўзгаришида турли даражада намоён бўлади ва сезилади. Учинчи қарашга мувофиқ, жисмлар ҳам, акциденциялар ҳам борлиқнинг тарк

бўйича, гарчи бирламчи манбалар етарли фойдаланилмаган бўлсада, асосий қарашлар-субстанционал ва реляцион концепциялар мавжуд бўлганлиги, уларнинг моҳияти, функционал фарқлари, ўзаро муносабати тадқиқ этилиб, баъзи умумлаштирувчи хулосалар берилган. “Фазо ва вақт ҳақидаги тасаввурларни ўрганар эканмиз, мавжуд фазо ва вақтнинг у ёки бу белгиларига асосланувчи икки ўзаро қарама-қарши концепцияларни кўриш мумкин. - деб ёзади Б.О.Тўраев, - Улардан бири фазо ва вақт деганда фақат (уларнинг) мутлақ, ўзгармас, барқарор белги, хоссалари, томонларини тушунса, иккинчиси эса, уларнинг (яъни фазо ва вақтнинг – Р.У.) нисбий, доимий ўзгариб турувчи тасвирини кўриш, шакллантиришга уриниб келган... Бу ўзаро қарама-қарши концепциялар – субстанционал ва реляцион концепциялардир” 1 . Биз бу ерда субстанциона

муносабатлар мутлақ характер касб этиб, ҳар қандай ҳисоб тизимларида бир хилдирлар (Демокрит - Ньютон концепцияси)” 2 . 1 Қаранг: Б.О. Тураев. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992. – С. 7. 2 Ўша асар. – Б. 6. 62 Қадимги юнон фалсафасида Демокрит, Гиппократ, Гален каби мутафаккирларнинг табиатшунослик билан чуқур боғлиқ бўлган бу натурфалсафий қарашлари кейинчалик ўрта асрлардаги мусулмон фалсафасида табиййун оқими анъаналари сифатида юзага чиққан. Бу оқимнинг асосий вакиллари Жобир ибн Хайён, Муҳаммад Эроншахрий 1 , Закариё ар-Розий 2 , Беруний, Абу-л-Баракот ал-Бағдодий 3 ва бошқа буюк табиатшунос, натурфайласуфлар бўлишган. Бу ҳақда қуйида бир мунча батафсил тўхталиб ўтамиз. Иккинчи оқим борлиқ, унинг мавжудлик шакллари ҳақидаги реляцион концепциядир. Реляцион концепция ас

кетлиги, тартибининг) ўзаро таъсири ва ўзгаришлари оқибатидир. Фазо ва вақт, реляцион концепцияга кўра, нисбий характерга эга” 4 . Шуниси диққатга сазоворки, ҳар икки концепция вакиллари ўртасида борлиқ, унинг моҳияти, тараққиёти, мавжудлик усули ва шакллари ёки атрибутлари муаммолари юзасидан ўта қадим замонлардан бошлаб, бутун 1 Sarton G.S. Intraduction to the history of Science. Baltimore. 1927. vol.I. 622-630; Фролова В.А. Проблемы веры и знания в арабской философии. – М.: Наука, 1983. -169 с. 2 Каримов У.И. Неизвестное сочинение ар-Рази “Книга тайны тайн” – Ташкент: Фан, 1957. 3 Захидов А. Абу-л-Баракат ал-Багдадий о бытии и материи //Общественные науки в Узбекистане, - 1992, - № 5-6. - Б. 48-52. 4 Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992. – С. 6. 63 ўрта асрлар

сурилиши мумкинлигидан, бу борлиқ тўғрисидаги мавжуд тасаввурларнинг янада чуқурлашишидан далолат беради. Лекин, биз учун энг муҳим, фалсафий тафаккур тараққиёти нуқтаи назаридан фавқулодда аҳамиятга эга ҳолат шундаки, Шарқ мутафаккирлари, хусусан ўрта аср мусулмон халқлари илм-фани, фалсафасининг буюк вакиллари Жобир, Эроншахрий, Розий, Беруний, Бағдодийлар борлиқ муаммоси бўйича субстанционал концепцияни, Киндий, Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино, Умар Хайём каби Ватанимиз – Туркистондан, етишиб чиққан буюк мутафаккирларимиз реляцион концепцияни ўз даври фани, фалсафаси тараққиёти даражасида хулосалаб беришда фавқулодда ўрин тутганлар, хизмат кўрсатганлар. Айниқса, ўрта асрлар илм- фани, фалсафаси асосчилари, қурувчилари бўлишган реляцион концепция вакили Ибн Сино билан субстанционал конц

Ана шу нуқтаи назардан Шарқ мутафаккирларининг, шу жумладан, Абу Райҳон Берунийнинг борлиқ, унинг моҳияти, мавжудлиги, тараққиёти, ҳақидаги субстанционал қарашларининг келиб чиқиши, эволюцияси, ўзига хослиги, бу таълимотга қўшган ҳиссаларини қайта англаш, бунда улар қўллаган усул ва услубларини тадқиқ қилиш, умумлаштирувчи хулосаларга келиш фалсафий тафаккур тараққиёти нуқтаи-назаридан муҳим илмий назарий аҳамият касб этади. Шундай қилиб, биз тадқиқ этаётган Берунийнинг борлиқ, субстанция, унинг моҳияти, мавжудлик усули, ўзгариши, тараққиёти, ҳаракат ва унинг шакллари, фазо, вақт ҳақидаги қарашлари, Ғарб олимларининг юқоридаги хулосалари, берган баҳолари Берунийнинг мазкур масала бўйича қарашларини махсус тадқиқ этиш, бунда, биринчи навбатда, алломанинг борлиқ масаласини ўзига хос тарзда қ

борасидаги изланишларининг бутун - бир улкан мажмуига таянгани , асосланганлиги учун ўз даврининг академик дунёқарашлари сарасига киради. Шу жиҳатдан Берунийнинг дунёқараши, фалсафий қарашлари илмий ижоди, тадқиқот усуллари ва услубларини тадқиқ қилиш ўта мураккаб муаммодир. Берунийнинг фалсафадаги ўрни, мавқеи, бу соҳага унинг тасодифан, адашиб кириб қолмаганлигини, балки фалсафада тутган позициясини аниқ, онгли ва мақсадга мувофиқ ҳолда танлаб олинганлигини, унинг фалсафадаги Демокрит натурфалсафаси оқими анъаналарини мусулмон халқлари илм- фани, фалсафасида ворисий давом эттирган табиййунлар оқими мактаби вакили бўлганлигини кўриш мумкин. Беруний қадимги юнон фалсафаси намояндалари Суқрот, Афлотун, Арасту, Гераклит, Анаксагор, Левкипп, Демокрит, Парменид, қадимги ҳинд фалсафаси салафлар

алломанинг фалсафада табиййун оқимига мансуб эканлигини аниқлашга жуда яқин келган эди 2 . Буюк алломанинг натурфалсафачи табиатшунос, файласуф эканлигини, хусусан ўрта аср мусулмон фалсафасининг етакчи 1 Каримов У.И. Неизвестное сочинение Абу Бакра ар-Рази “Книга тайны” –57 с;Усманов М.А. Философские взгляды Мухаммад Закария ар-Рази //Философское наследие народов Ближнего и Среднего Востока. - Ташкент: Фан, 1976. 2 Қаранг: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. 66 кучи бўлган табиййун оқимининг йирик вакили, асосчиларидан бири бўлганлигини унинг илмий-фалсафий дунёқарашининг концептуал таҳлили ҳам, даврига оид мўътабар манбалари, маълумотлари ҳамда ҳозирги замон фан тарихчилари тадқиқотлари, хулосалари ҳам тасдиқлайди. Ушбу ўринда Беруний дунёқараши,

Муҳаммадийа” билан қатъий тарзда боғламасдан, уни бевосита табиатнинг ўзидан келтириб чиқариб тушунтиришга уринган. Ҳолбуки, жон(руҳ)нинг табиат билан боғлиқлиги тўғрисидаги бу муаммо дин, калом билан илм-фан, фалсафа ўртасида кескин кураш шароитида муҳокама қилинаётган, бу борада Берунийга ўхшаган йирик табиатшунос файласуф (табиййун)ларнинг фундаментал илмий қарашлари, экспериментлар, тажрибаларга асосланган хулосалари даҳрийлик сифатида қораланаётган эди. Имом Абу Ҳамид Муҳаммад ал-Ғаззолий ўзининг “Мунқиз мин аз- залол” (Хатолардан қутқаргувчи) номли машҳур тавба- тазарру асарида натурфалсафачи, табиййунларнинг инсоннинг жисмоний танаси (бадани, яъни табиий борлиғи) билан унинг маънавий борлиғи-жони (руҳи) ўртасида 1 Беруний. Минералогия. – М.: 1963. –С. 335. 67 ажралмас табиий бирлик,

ва қатъий қилиб таърифлаган. Табиййун таълимотидаги инсон танаси ва руҳи (жони) ўртасидаги тадрижий ва ажралмас бирлик, боғлиқлик ҳақидаги хулоса расмий диний таълимот, эътиқод эгалари учун катта хавф туғдирадиган мазмун касб этиб, бу Берунийни табиййун натурфалсафачи оқимининг асосчилари, етакчиларидан бири бўлганлиги, шу оқимга онгли тарзда эргашганлиги, уни ҳимоя қилганлиги ва ривожлантирганлигини Ғаззолий ўз сўзлари билан исботлаб берган. Зеро, ўрта аср мусулмон фалсафасининг етакчи оқими бўлган табиййун таълимотининг табиат билан жон (руҳ) ўртасидаги муносабат, ўзаро туб алоқадорлик, боғлиқликнинг уч жиҳати академик М.М. Хайруллаев томонидан қуйидаги бандларда кўрсатиб ўтилган: “1) руҳ(жон)нинг материядан, танадан ташқари яшаши мумкин эмаслиги ва ҳар қандай борлиқ моддий асосга эга эк

(темпераменти)га боғлиқ ва жон(руҳ)нинг ҳар қандай ҳолатини шу жон (руҳ) мавжуд бўлган тана (бадан) мижози (темпераменти) белгилайди; бундан эса муқаррар тарзда жон(руҳ)нинг ҳолати у мавжуд бўладиган тана(бадан)даги ўзгаришларга мос равишда ўзгариб бориши лозимлиги келиб чиқади. Нарса (тана, бадан)лар ўзгаришлари чексиз бўлганлиги учун (танада мавжуд) жон(руҳ)нинг ўзгарувчанлиги ҳам чексиздир” 2 . Ўзининг бу хулосасини Форобий “Масалалар моҳияти” асарида қуйидагича таърифлаган: “Жон (руҳ), Афлотун айтганидек, танадан олдин мавжуд бўлолмайди; худди шунингдек, у (жон, руҳ) таносуҳ ҳақидаги таълимот тарафдорлари уқтирганларидек, бир танадан бошқасига кўчиб ўта олмайди” 3 . Бундай хулосага ўзининг “Китоб-уш-шифо”, “Китоб-ун- нажот”, “Донишномаи Аъло” ва бошқа асарларида жуда катта табиатшуносл

3 Абу Наср аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1970. – С. 174. 4 Ибн Сина. Избранные философские произведения. – М.: Наука, 1980. – С. 250-252. 69 алоқа тўғрисидаги фикр-мулоҳаза юритиш борасида таянч нуқталардан бири бўла олади. Бироқ, бу ўринда шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, инсон танаси ва унинг руҳи (жони) ўртасидаги теран, ажралмас ва тадрижий алоқадорлик, боғлиқлик ҳақидаги мазкур, деярли бир хил мазмундаги мулоҳазаларда таърифларда ифодаланган хулосалар мумтоз ўрта аср мусулмон фалсафасининг борлиқ, билиш ва бошқа кўплаб фалсафий муаммоларни аниқлаш, талқин этишда кўпинча ўзаро келиша олмайдиган, ҳатто принципиал ўзаро қарама-қарши позицияда туришган икки етакчи оқим - табиййун (Розий, Беруний ва бошқалар) ва машшоиййун (Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино ва бошқалар

позицияда турганлар, моҳиятан яқин таъриф ва хулосаларга келганлар. Чунки, улар нафақат файласуф, айни пайтнинг ўзида, замонасининг тенги йўқ, мислсиз табиатшунослик илми даҳолари эдилар. Улар ўз даври табиатшунослик илмларининг энг сўнги янги кашфиётларини амалга оширган аниқ фанлар вакиллари эдилар. Аслида машшоиййун ҳам, табиййун ҳам бошқа баъзи фалсафий масалалар бўйича ўзаро жуда яқин, яхлит, мунтазам, изчил рационал 1 Қаранг: Бируни и Ибн Сина. Переписки. – Ташкент: Фан, 1973.- 36 с. 70 мантиқий позицияда турганлар. Улар ўртасидаги фарқлар фан объекти, конкрет тадқиқот услубларига оид эди, холос. Шунинг учун ҳам Имом Ғаззолийнинг ўз даври фалсафаси, илм- фанининг энг илғор оқимлари, вакилларига қарши ғоявий- мафкуравий ҳужуми, танқидининг тиғи мусулмон фалсафасининг айнан ана шу икки

Шуниси диққатга сазоворки, файласуфлар ғоялари, таълимотларининг ислом, шариатга зарар келтирувчи оқибати, аҳамиятини нафақат расмий сунний ислом, шариатнинг ҳимоячиси ҳисобланган Имом Ғаззолий, балки шийъа мазҳаби раҳнамоларидан бири Имом Муҳаммад Шаҳризурий ҳам тушунган ва қуйидаги қатъий даъват, таклифини ёзиб қолдирган: “Фалсафа- бу бузилиш ва ақлсизлик манбаидир, ожизлик ва адашишнинг асосидир, диндан чиқарадиган ва бидъатга юз тутиладиган жойдир. Мантиқ эса, фалсафа остонасидир..., ёмонлик остонаси ёмонликдир. Шунинг учун ҳам уни ўрганиш ва ундан таълим беришга қозикалон томонидан рухсат йўқ... Мантиқ сўзларидан шариат асосларини ўрганишда фойдаланиш эса кечириб бўлмайдиган қабиҳликдир...Султон мусулмонларни бу шайтонларнинг ёмонлигидан ҳимоя қилиши, уларни мактаблардан четлаштириши,

масофани аниқлаш (топография, геодезия), сувни механик мосламалар ёрдамида баландликка кўтариш, дарё ва денгиз кемачилигида кенг қўлланиладиган харита, компас, лоциялар, тарозулар, дорилар ва минераллар, қимматбаҳо тошлар, маъдан ва шу каби сон – саноқсиз кашфиётлар инсон, жамият учун жуда фойдали, асқотади. Табиатшунослик илмлари берадиган бу самарали ечимлар, ўлчаш, ҳисоб-китобларнинг ўзини олиб қаралса, уларда ислом, шариатни инкор қилиш ёки бўлмаса тўғридан тўғри тасдиқлаш, исботлаш мазмунига эга эмас. Фақат, табиатшунослар амалга оширадиган кузатиш, тажриба, эксперимент, ҳисоб-китоб, ўлчашларга файласуфларнинг умумлаштирувчи методологик хулосалари қўшилса ёки бўлмаса табиатшуносларнинг ўзлари ўз кашфиёт, кузатиш, тажрибаларидан фалсафа соҳасига ўта бошласалар, улар дин ва шариатга тер

абадийлиги; 2) Аллоҳ Таолонинг олам универсал моҳияти, қонунларини билгани ҳолда, жузъийлик, нарсалар дунёси, унинг қонунларини билмаслиги; 3) инсон руҳи инсоннинг жисмоний ўлиши билан йўқ бўлиб, фақат маънавият сифатидагина абадий бўлиши, яъни охират, тақдир, Қиёмат куни, ўлгандан сўнг тирилиш, нариги дунёдаги дўзах, жаннат ва бошқа оламларнинг жисмонан мавжуд бўлмай, уларни мажозий маънодагина тасаввур қилиш мумкинлигига оид дахриёна хулосаларга келган эдилар 1 . Бу хулосалар, шубҳасиз, ислом, шариат, калом таълимоти, ақидалари, асосларини емирувчи, куйдирувчи моҳиятга, аҳамиятга эга эди. Табиййун оқими асосчиларидан бири Жобир ибн Ҳайён эса инсон аниқ тарозилар ясаб, улар ёрдамида химиявий элементлар оғирлигини ўлчаб, ўзига ўхшаган тирик организм, жонзотларни ўз ақли идроки, маҳорати би

Наука, 1960. - С. 227-228. 2 Қаранг: Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. – М.: Наука, 1983. – С.98. 3 Қаранг: Усмонов М.А. Философские взгляды Абу Бакра Закарийя ар-Рози //Философиское наследие народов Ближнего и Средного Востока. – Ташкент: Фан, 1976; Шу муаллиф: Философские взгляды Абу Бакра Мухаммад Закария ар-Рази: – Автореф. дисс. канд. филос. наук. – Ташкент, 1969. - 17 с. 4 Усмонов М.А. Юқоридаги манбалар. 5 Қаранг: Каримов У.И. Неизвестные сочинения Абу Вахайр- Рази “Книга тайна тайн” Введение – Ташкент: Фан, 1957. – С. 5-7. 73 ана шу йўлига эргашган, уларнинг қарашлари, таълимотларини ҳимоя қилишга уринган 1 . Берунийнинг табиййун оқимига эргашганлигини ўрта аср муаллифи Абу-л-Ҳасан Байҳақийнинг “Татимма сиван-ал ҳикма” асаридаги Берунийга берган қуйидаги тах

алхимиклар, табиблар, гностицизм вакиллари, ислом даврида эса, Зуннун Мисрий, Ҳасан Басрий, Жобир, Эроншаҳрий, Розий каби табиатшуносларни атаганлар. Қолаверса, Байҳақий Беруний илмий ижоди, меросининг асосан табиатшунослик билан боғлиқ бўлганлиги, Арасту мантиғида эса кучли эканлигига урғу қилган. Мантиқда ҳам Берунийнинг етарли даражада кучли бўлганлигини унинг рационал ва миқдорий тадқиқот методларига ашаддий ихлосмандлиги, “Геодезия”, Ибн Сино билан ёзма фалсафий баҳс, мунозарасидаги кўплаб ўринлар кўрсатади 3 . Бу ерда Байҳақий Берунийнинг Арастуга эргашиб, мантиқ бўйича асарлар ёзмаганлиги ёки уларга шарҳлар 1 Қаранг: Г.Ашуров Философские взгляды Носири Хисрави. – Душанбе: Дониш, 1965. – С. 37. 2 Байхақи Абу –л-Хасан. Китоб татимма сиван-ул-хикма” //С.Г.Багирова. Сочинение татимма “С

субстанционал ёндашишнинг мунтазам, изчил намоён бўлганлиги, кўпчилик ўринларда пардаланган тарзда бўлсада, Эроншахрий, Розийга эргашганлиги ҳақида узил-кесил хулосага келиш имконини беради. Бу муаммони биз ушбу диссертациянинг III бобида муфассал асослаб беришга уринамиз. Берунийнинг борлиқ, унинг моҳияти, мавжудлик усули ва шакллари ҳақидаги қарашлари, таълимотини, унинг ўрта аср мусулмон илм-фани, фалсафасининг йирик, етакчи вакили сифатидаги ўрнини табиййун оқими вакили, субстанционал концепция тарафдори сифатида аниқламасдан туриб тушуниш қатор фалсафий-тарихий мураккабликларни туғдиради. Фикримизни қуйидаги ҳолатлар тасдиқлайди. Аллома илмий меросини жиддий тадқиқ этган Э.Захау Беруний дунёқараши ва меросида дин, ислом, шариатнинг ўрни, аҳамиятини мўътадил, илмий холис, оғир-вазминли

илм-фан, фалсафа уйғунлиги тарафдори сифатида, охир- оқибатда эса - Аллоҳ таолонинг бирлиги, борлиги, мутлақ илми, қудратини ҳам диний, ҳам илмий исботлашга, диний эътиқодни ҳимоя қилишга уринган мутафаккир сифатида таърифлашга, баҳолашга интилганлар 1 . Энг аввало, Беруний борлиқ, муаммосини тор маънода тушунтирган “соф фалсафачи”, яъни машшоиййун-арастучи файласуф сифатида эмас, балки табиййун вакили-натурфалсафачи, табиатшунос сифатида ўртага қўйган. Фалсафада муҳим фундаментал ўрин тутган борлиқ муаммосига аниқ, конкрет табиий фанлар тадқиқот усул ва методлари - тажрибалар ўтказиш, анализ, синтез, умумлаштириш, исботлаш методлари асосида ёндашган. Иккинчидан эса, табиййун оқими вакили сифатида борлиққа релятивистик давргача бўлган фандаги субстанционал фалсафий концепция позициясидан ё

идиш)” 3 . Ана шу маънода, макон ҳаюлага ҳам, замонга ҳам боғлиқ эмас. Макон ҳаюла туфайли ва унинг атрибути сифатида мавжуд эмас, балки, 1 Бу ҳақда муфассалроқ қаранг: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. -Ташкент: Узбекистан, 1972. - С. 13-16; 20-38; 45-49. 2 Каранг: Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992. – С. 7-8. 3 Ўша жойда. 76 аксинча, ҳаюла маконда мавжуд бўлади. Макон бундай талқинда бирон-бир нарса турадиган ўрин, жой маъносида тушунилади. Демокритга кўра, макон ва замон азалий ва абадий бўлган ҳаюла (материя) мавжудлигининг мустақил, автоном шаклларидан иборат бўлиб, ўз навбатида, ҳаюла ҳам, макон ҳам, замон хам бевосита ўзаро боғлиқ эмас. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Демокрит ва Шарқ табиййунларининг субстанция ҳақидаги қарашлари, таълимот

тадқиқотлари, энциклопедик мақолаларида ўрта аср Шарқ файласуфлари Эроншаҳрий, Розийларнинг кўп субстанциялар ҳақидаги диққатга сазовор концепциялари назардан четда қолган, ҳисобга олинмаган, бу борадаги умумлаштирувчи фалсафий талқин-концепцияларда ўз ифодасини топмаган 1 . Фалсафа тарихидан маълумки, Демокритда материя, макон, замон биринчи туртки ёки биринчи сабаб туфайли ҳаракатга келади, яшайди дейилмаган, аксинча улар азалий ва абадий тарзда бўшлиқда бўлиши туфайли ҳаракатланади, деб айтилган. Унинг Шарқдаги издошлари- Жобир, Эроншахрий, Розий, Берунийлар эса Худо, руҳни уларни туташтирувчи, боғловчи ва шу билан уларни ҳаракатга келтирувчи биринчи туртки, 1 Қаранг: Огурцов А.П. Субстанция; Бытие “Философский энциклопедический словарь” – М., 1983. - С. 660. Доброхотов А.Л. Онтология….

таълимотларида ўз ифодасини топган нуқтаи-назарни субстанционал концепцияга тааллуқли деб ҳисоблаш мумкин” 2 . Масалан, ар- Розий маконни азалий ва абадий субстанция деб атар экан, айни пайтда, уни икки турга: мутлақ макон (макони мутлақ) ёки умумий, универсал макон (макони куллий)га ва чекланган макон (макони мудаъф) ёки жузъий макон (макони жузъий)га ажратади 3 . Бу ўринда мутлақ макон ёки универсал макон-мутлақ кўлам бўлиб, унда жойлашадиган нарса, жараёнларга боғлиқ эмас 4 . “Чекланган ёки нисбий макон” (макони мудъаф) тушунча ва талқинни киритар экан, бу билан Розий ўзига хос тарзда Демокритнинг субстанционал концепциясини Аристотелнинг реляцион концепцияси билан бирлаштиришга уринган. Розийнинг ана шу қарашлари расмий Калом таълимоти, хусусан Имом Абу Мансур Мотуридий ас-Самарқандий

калом илоҳиёт фалсафаси вакиллари ҳам субстанционал концепция-калом атомистик таълимотини ривожлантирганлар. Улар ақидаларига кўра, нафақат дунё, материя, балки макон ва замон ҳам атом тузилишга эга. Бу эса мутакаллимлар атомизмининг Демокрит атомизми ҳамда Уйғониш ва Янги давр атомизмидан қуйидаги иккита фалсафий-тарихий ва мантиқий- концептуал фарқини кўрсатади. Биринчидан, мутакаллимлар атомизми Зардўштийлик дини илоҳиётчилари бўлмиш Мағовонлар (Магы) орасидан ажралиб чиққан Зарвончилар атомизми билан муайян ғоявий, гносеологик боғлиқликка эга бўлган. Зеро, Зарвончиларнинг Зарвон (борлиқ-дахр-замон) ҳақидаги таълимотига кўра нафақат зарвон (борлиқ- материя), балки макон ҳам, замон ҳам энг майда, охирги ва бўлинмас зарра (зарвон)лардан таркиб топган, яъни атом тузилишга эга. Иккинчидан,

1 Мотурудий Абу Мансур. Китоб-ут-тауҳид. Мактабат-ул- исломиййа. - Истамбул-Туркия. 1981. – Б. 17-27; 86-90; 108-118. (араб тилида). Ушбу иқтибос Зоҳидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. - Тошкент: ГФНТИ, 1993. – Б. 17. китобидан олинди (Р.У.). 79 яратаверади, шу туфайли (яъни, бордию Худо уларнинг йўқ бўлишини истаса, улар йўқ бўлишлари, мавжуд бўла олмасликлари мумкин)” 1 . Яъни, мутакаллимлар талқинида, атомлар объектив, мустақил мавжуд бўлолмайдилар, атомлар ўз борлиғи, мавжудлигида Худонинг яратувчилик, индетерминистик аралашишига боғлиқ бўлиб қолар эди. Бу эса, ислом, шариатнинг Қуръон, тафсир, ҳадисларда ўз асосига эга Аллоҳ таолонинг мутлақ эркин, ўз хоҳиш-истаги, иродаси, нимани хоҳласа, уни бир онда яратиши, истамаса__________-йўқ қилиб юбориши мумкинлиги ҳақидаги

Мутакаллимлар энг охирги бўлинмас зарра(атом)ни ва маконнинг моҳиятини “мутлақ йўқлик” маъносида, яъни диний- идеалистик руҳда талқин этганлар. Хусусан, бундай таълимот ва талқин Имом Мотуридийнинг “Китоб- ут-тауҳид” китобининг “Борлиқнинг пайдо қилинганлигининг далили”, “Борлиқнинг яратувчиси бирдир”, “Зарурий борлиқлар яратилишининг ҳикмати” бобларида, Имом Ал-Ашъарийнинг “Мақолот-ул- исломиййин ва иҳтилофот-ул-мусаллиййин” китобининг “Нарса хақида 14 зумраларининг 1 Маймонид М. Путеводитель колеблющихся //С.Н.Григорьян. Из истории философии Средней Азии и Ирана VII-XII вв. – М.: Наука, 1960. – С. 288. 2 Маковельский А.О.Атомистика на Ближнем Востоке //Вопросы философии. – М., 1957.-№ 3. – С. 11. 80 ақидалари бобида, Имом Боқиллонийнинг “Китаб-ат-тамҳид” асарининг илм ва дедукцияга оид к

оқими вакили бўлиб, унинг борлиқ ҳақидаги креацион субстанционал концепциясининг соф, изчил деистик талқинини берганлигини, бу унинг фалсафий дунёқараши ва илмий-фалсафий меросининг ўзига хослигини ташкил қилишини таъкидлаш билан чекландик. Пировард натижада қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Берунийнинг борлиқ, унинг моҳияти, бирламчи субстанциялар ҳақидаги қарашлари ўрта аср-мусулмон жамияти табиатшунослик ва фалсафасида мавжуд бўлган жуда бой, хилма-хил таълимотлар билан узвий боғлиқдир. Бу таълимотлар қуйидагилардир: а) расмий сунний ислом, илоҳиётчилигининг Қуръонда, тафсир, ҳадисларда асослари берилган борлиқ, унинг моҳияти ҳақидаги таълимоти; б) муътазила, калом, унинг асосчилари Мотуридий, Ашъарий, Боқиллоний ва бошқалар асос солган борлиқнинг “йўқдан бор қилиниб”, ҳар он, ҳар д

қарашларининг шаклланиши учун асос вазифасини ўтаган. 2. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасидаги борлиқ, унинг моҳияти, мавжудлик усули ва шакллари ҳақидаги таълимотлар: а) Шарқ Арастучи-машшоиййунлари - Форобий, Ибн Мискавайиҳ, Ибн Синолар ишлаб чиққан борлиқ, субстанциялар ҳақидаги реляцион концепция. Бу концепцияга кўра борлиқ ва унинг мавжудлик шакллари- макон, замон ва жон (нафс) ўзаро мустақил эмас, балки туб алоқадорлик, боғлиқликда бўлади ва тадрижий ўзгарувчандир; б) Қадимги юнон мутафаккирлари Левкипп, Демокрит, Эпикур, Гераклит, Гиппократ, Галеннинг шарқдаги издошлари бўлган натурфалсафачилар-табиййунлар - Жобир, Эроншахрий, Розийларнинг борлиқ, унинг моҳияти, қонунлари, мавжудлик усули ва шакллари ҳақидаги субстанционал концепция. Бу концепцияга кўра, борлиқ ва унинг мавжудлик

УСУЛИ ВА ШАКЛЛАРИ ҲАҚИДАГИ БЕРУНИЙ ТАЪЛИМОТИ ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ Беруний борлиқ субстанцияси, мавжудлик усул ва шакллари тўғрисида фикр-мулоҳазаларини ўзининг деярли барча асарларида, айниқса Ибн Сино билан бўлган ёзишмаларида баён қилган. Шунинг учун ҳам мазкур масала бўйича Беруний эгаллаган позиция, у яратган таълимот моҳияти, ҳосил қилган хулосалари тўғрисида фикр билдиришдан аввал турли асарларидаги мулоҳазаларини жамлаш, синтез қилиш, яхлит кўринишга солиш зарур. Бунда айниқса унинг дунёқараш мазмунга эга илмий ғоялари, фаразларига эътибор қаратиш керак бўлади. Мазкур бобда Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги қарашлари ана шу ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда тадқиқ этилган. 3.1. Берунийнинг борлиқ субстанцияси ва турлари ҳақидаги қарашлари . Биз юқорида Берунийнинг ҳақиқатдан ҳам буюк олим, ф

машшоиййунлар натурфалсафасининг борлиқ-субстанция ҳақидаги релацион концепциясининг ожиз, заиф нуқталарини жиддий танқид остига олган эди. 84 Мутафаккир меросини ўрганиш шуни кўрсатадики, “Беруний ҳеч қачон фалсафанинг моҳияти ва вазифалари ҳақидаги масалани махсус қўйган эмас” 1 , лекин унинг асарларида нафақат натурфалсафанинг аниқ масалаларини ишлаб чиқиш, балки муайян даражада фалсафанинг моҳияти ва умумий вазифалари ҳақидаги қарашлари ўз аксини топган” 2 . Бошқача бўлиши мумкин ҳам эмас, чунки фалсафанинг мақсади, муаммолари, унинг фан билан бўлган муносабатини билмасдан туриб, борлиқ тўғрисида дунёқараш мазмунга эга фикр-мулоҳазаларни, ғояларни ҳосил қилиб бўлмайди. Ҳақиқатда ҳам, мутафаккир фалсафанинг бир қанча фундаментал масалаларига, шу жумладан, борлиқ муаммосининг қадимги юно

Бунинг устига, ўзининг “Ҳиндистон” асарида Беруний қуйидаги кузатиш-хулосасини таъкидлаб ўтган: “Ҳиндларда, уларнинг фанларига балоғат, мукаммаллик кўринишини бера оладиган унга ўхшаган (яъни Суқрот)лар йўқ эди. Уларда бунда асқотиши мумкин бўлган махсус (фалсафий) асарларини топиш ҳам амри маҳол, балки беҳад пароканда, нобарқарор ва ўзининг якуний кўринишида қора оломоннинг уйдирмалари… диний эътиқодлар билан қоришиб кетган” 4 . 1 Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 49 . 2 Ўша асар. – С. 50. 3 Беруни. Геодезия. Избранные произведения. Т.III. – Ташкент: Наука, 1966. – С. 221. 4 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. – Б.37. 85 Буюк аллома ҳиндлар қарашларидаги фалсафий мулоҳазаларни, шу жумладан борлиқ масалаларига т

орқали ҳис қилинади, хусусан, осмон эшитиб билинади, шамол – тегиб билинади, олов - кўриб билинади, сув - татиб билинади, тупроқ – ҳидлаб билинади. “Шу содда унсурлардан ҳар бирининг ўзига хос кайфияти ҳамда ундан юқори турган беш кайфиятнинг ҳаммаси нисбат берилади” 2 , - деб ёзади Беруний ва гап охир-оқибатда йигирма беш унсурнинг мавжудлиги ҳақидаги хулосага бориб тақалишини таъкидлайди. Бу йигирма беш унсурлар “...нафси куллий, шаклга кирмайдиган туб модда, шаклга кирган модда, билдирувчи сезгилар, ишлатувчи ифода ва қурол органларининг зарурий ишлари” 3 дан иборат бўлиб, ҳаммаси битта исм – татва билан аталади. Илм ва маърифат фақат уларни билиш натижасида ҳосил бўлади. Шундан кейингина истаган динга кириб, нажот топиш мумкин, деган ҳиндларнинг ақидавий хулосасини Беруний алоҳида ажра

Бундан ташқари, Берунийга кўра, фалсафа билан шуғулланмоқчи бўлган кишидан, Демокрит, Афлотун айтганларидек, математика фанларини, айниқса бутун табиатшунослик илмларини чуқур, мукаммал билиши, қобилияти, салоҳиятини намоён этиши, яъни фалсафа санъатининг фундаментал асослари, пойдеворини, усул ва воситаларини, мантиқий исботлаш усулларини эгаллаган, бу борада балоғат касб этган бўлиши талаб этилади. Берунийнинг қатъий эътиқодига кўра, фалсафани эгаллаш йўли бошқа фундаментал, аниқ фанларни эгаллаш орқали, яъни табиатшунослик фанларини ўрганиш воситасида содир бўлади. Бу фанларнинг оламни фалсафий тушунишдаги ўрнини Беруний аниқ тасаввур этган. Хусусан, унинг фикрича, табиатшунослик фанлари, бир томондан, фалсафанинг моҳиятини, ўзига хослигини билиб олиш, англаб етиш, идрок этиш имконини б

орттира бориб, сен табиий фанлардан илоҳиёт илмларига қараб кўратила борасан” 1 , яъни фалсафани табиат фанларидан ажралган ҳолда тушуниш мумкин эмас, деб айтган. Бунинг устига бошқа фанлар каби фалсафа-“илоҳий илм” “исботлаш принципларига таяниши керак”, “...улардан четлашувчи эса муқаррар тарзда чалкашиб кетади” 2 , деган фикрда бўлган. Демак, фалсафа, Беруний наздида; 1) оддий, тор илм соҳаси эмас, балки бутун табиатшунослик фанлари материаллари, хулосалари пойдеворига, айниқса, мантиқий исбот усулларига таянадиган, умумлаштирувчи, ўзига хос фан; 2) Фалсафа билан шуғулланиш учун унинг махсус инструментарийсини эгаллаш, хусусан мантиқ воситаларидан моҳирона фойдаланиш лозим; 3) фалсафанинг ўзига хослиги унинг нафақат бу дунё, балки у дунё муаммоларини ҳам қамраб ола билиши, яъни “илоҳий

1 Бируни. Трактат об определении хорд в круге при помощи ломаной линии, вынешенной в него, ученого Абу Райхана Мухаммада ибн Ахмада ал-Бируни //Из истории науки и техники в странах Востока. Вып. III – М., 1963. – С. 93-148. 2 Ўша асар. – Б. 93. 3 Ўша асар. – Б. 93-94. 88 моҳир эдики, у яшаган даврда унга ўхшаш одам бўлмаган ва у билган нарсани хаёлига қандай келиб қолса, шундайлигича ёзмаган” 1 . Берунийнинг кейинги бошқа бир яқинроқ асрдаги ихлосманди Абу-л- Ҳасан Байҳақий эса ўзининг “Татимма сиван-ул-ҳакма” тазкирасида Беруний ҳақида “ унинг Абу Али ибн Сино билан баҳс-мунозараси бўлиб ўтган: асарлари миқдори бир туя юкидан ортиқ эди. У бу олижаноб соҳада (яъни илм, фалсафада) беназир, омадли эди ва бунинг ҳайрон қоладиган жойи йўқ, зеро зумрад (денгиз) чиғаноғида топилади-да!” 2 , деб

(асл) мутафаккири эди” 4 . Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги фалсафий мушоҳадалари унинг янги табиий-илмий ғояларига таянади. Уларнинг бир қанчасини айтиб ўтсак ўринли бўлади. Я. Фолта, Л. Новыларнинг тадқиқотида кўрсатилишича, ўз даврида Ер айланасини ўлчашга бўлган уринишларни давом эттириб, аль- 1 Беруни. Машахири Хваразм-Абу-л-Фазл Байхаки. История Маъсуда. -М.: Наука, ГРВЛ, 1969. – С.807. 2 Байхақи Абу-л-Хасан “Китоб татимма сивон-ул-хикма” //Багирова С.Г. Сочинение татимма “Сивон-ул- Хикма” ал-Байхаки как образец средневекового энциклопедического справочника. - Ташкент: Фан, 1987. – С. 55. 3 Семёнов А.А. Беруний Величаиший учёный средневкового Востока и Запада //Литература и искусство Узбекистана Ташкент: 1938 В.И.Б.1. - С.106. Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни китобида (45

кўрсатадилар. Улар яна Берунийнинг “функция”, “функционал боғланиш” тушунчаларининг шаклланишига катта ҳисса қўшганликларини таъкидлашадилар 6 . Қайд этиб ўтилган кашфиётлар, айниқса гелиоцентрик ғоя Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги қарашларига бевосита таъсир кўрсатган. Буни унинг қуйидаги мулоҳазалари тасдиқлайди: “Олам бутун борлиғи билан юмалоқ шаклли бир жисм бўлиб, унинг чегаралари чекли ва унинг ичида бир қисми ҳаракатсиздир. Ҳаракатсиз навдан бир бўлаги бошқа нав ўрнига кўчирилганда, у ўша ўз ўрнига томон (қайтиб), тўғри ва акцидент ҳаракат қилади. Шу ҳаракатсиз қисмнинг атроф-теварагидагилар “Ҳақиқат ас-суфл- ҳақиқий қуйилик” ва “Ернинг ҳақиқий маркази” дейиладиган ўрта жой тевараги бўйлаб фазода айланма ҳаркат қилади. Ана шу мавжуд жисм тўпламига умумий қилиб – олам исми берилади”

интилиши тўғрисида эмас, балки барча оғирликларнинг ер марказига тортилиши тўғрисида гапиради. Ундан ташқари Ибн Синога ёзган эътирозларида фазовий муҳитнинг оғирлигини эътироф этиши, бу фазо жисмлари билан ер ўртасида тортишиш кучлари борлигини тан оладиган фикрга яқинлашганини кўрсатади” 1 . Беруний борлиқнинг турлари ва бошланғич асослари тўғрисида ҳам ўз фикрларини аниқ баён қилади. Ҳозирги фалсафада борлиқ турли асосларга кўра таснифланади. Хусусан, моддий ва маънавий, реал ва нореал, ўтмишдаги, ҳозирги ва келажакдаги борлиқлар, шунингдек, табиий борлиқ, руҳий борлиқ, индивидуал ва социал (ижтимоий) борлиқ, инсон борлиғи ва шу кабилар фарқланади. Биз Берунийнинг борлиқ ҳақидаги қарашларини қуйидаги изчилликда: табиий борлиқ, руҳий борлиқ, ижтимоий борлиқ, инсон борлиғи тўғрисидаги фик

ташкил этиши тўғрисидаги ғоя билан боғлашга, уни ўзига хос тарзда талқин қилишга уринишини ҳам кўришимиз мумкин. У ёзади: “Баёнига эҳтиёжимиз тушадиган нарса (яъни Ер) шу (тўрт) навнинг бири бўлиб, улар олам ўртаси атрофида бир-бирининг тепасига тартибли суратда қўйилган ва (уларнинг энг енгили) то эфир “тагигача”, яъни унинг бизга энг яқин чегарасига етади. У 1 Иқтибос қуйидаги манба бўйича: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. – Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 74. 2 Қаранг: Беруний. Қонуни Маъсудий. Танланган асарлар. Т.V. – Тошкент: Фан, 1973 – Б. 41. 91 навларнинг вазни оғири олам марказига интилма, енлиги эса, олам марказидан (қочма) ҳаракат қилади” 1 . Демак, Беруний фалсафанинг нафақат етук билимдони, шарқда табиййун оқими етакчиси ва асосчиларидан бири, балки фалсафанинг

манзараси асосида ётувчи концепция таълимот реляцион концепция бўлиб, унинг ҳимояси Арастунинг обрў-авторитети билан кафолатланган эди. Беруний бу концепциянинг моҳияти, ўзига хослигини жуда яхши билиш билан бирга, унинг ўта мавҳум, кузатувчан, асосан ақлий мушоҳадага, дедуктив методга асосланувчи концепцияга айланиб улгурганлигини ҳам билар эди. Борлиқ, субстанция, макон ва замон ҳақидаги ана шу реляцион концепцияга асос бўлган оламнинг ўша даврдаги илмий манзарасига хос камчиликларини Беруний ўзининг Ибн Сино билан бўлиб ўтган қизғин ва давомли ёзма баҳс-мунозараси асносида жуда асосли, кескин танқид қилган эди. Бунинг учун Беруний Ибн Синодан мазкур ёзма баҳс- мунозара давомида қуйидаги икки бор таъна-дашномни эшитган эди. Хусусан, Берунийнинг Арастунинг “Осмон ва олам” китоби бўйича бе

сўзни...Муҳаммад ибн Закарийё Розийдан олдингми? Билмак керакки, - деб давом эттиради ўзининг Беруний саволига жавоб-эътирозини билдириб Ибн Сино, - Аристотелнинг оламнинг боши (ибтидоси) йўқ деганининг маъноси оламнинг яратувчиси йўқ дегани эмас, балки мақсади- оламнинг яратувчиси ишлаш (яъни, яратиш)дан бўш эмас, деганидир” 2 . Кўриниб турибдики, Беруний борлиқ тўғрисидаги қадимги юнон файласуфларининг концепцияларини яхши, чуқур билган, афсуски, бу тафсилотлар ҳозирги кундаги фалсафа хрестоматияси, дарсликларида муфассал баён этилмайди. Агар Ибн Синонинг Берунийга борлиқ, субстанция масаласида таъна- дашномининг асл маъноси, моҳиятига қаралса, у баҳсдошини ўзининг ҳақиқий қарашларини яшираётганликда, сир тутаётганликда айблаяпти. Берунийнинг кўплаб шоҳ асарларининг матнига диққат билан

давригача қадимги юнонлардаги етти доно-Солон, Биас, Периандр, Фалес, Ҳилон, Питтак, Клеобул кабилар туфайли “барча нарсалар охири-оқибатда бир нарса (асос)га бориб тақалади, у эса очиқ-аъён кўринмайдиган, яширин қолувчи нарсадир, бошқалари эса, у нарса-кучдир” 1 , деган қарашларга риоя қилганлар. Шу нуқтаи-назардан келиб чиқиб, Беруний, бошқа бир қадимги юнон файласуфи фикрини баён қилади:... “ҳақиқий борлиқ фақат Биринчи сабабга хосдир, зеро у ўз-ўзича етарли, кифоя, бошқа барчаси эса – унга боғлиқ, ундан келиб чиқади, нимаики бошқа бир нарсага муҳтож, боғлиқ бўлса, у фақат хаёлда ва ноҳақиқий мавжуддир, ҳақиқий борлиқ эса- фақат биру-бор, ибтидосиз, азалий ва абадий бўлиши воҳиддир. Бу суфийлар, яъни донолар нуқтаи-назаридир. Зеро, юнонларча “суфия (софос)-бу донолик демакдир. Уларнинг

кишилар ҳам бор. Сўфия маслагидагилар ҳам шундай эътиқод қиладилар, чунки (иккаловининг ҳам бу масалага) қараши бир-бирига ўхшайди” 3 . 1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. – Б. 42. 2 Ўша асар. – Б. 42. 3 Ўша жойда. 94 Юқорида келтирилган матнлардаги фикрлар борлиқ, субстанцияга Берунийнинг ўзи билдирган мулоҳазалари бўлмай, у фақат қадимги ҳиндлар ёки юнонларнинг қарашларини ифодаланаётгандек бўлсада, алломанинг охирги изоҳи, яъни “бу сўфийлар қарашларига ўхшайди” деган қиёсий таҳлили, хулосаси бизни узил-кесил ана шу барча таъриф, қарашлар баёни, хулосаларни мутафаккирнинг келтиришининг сабабини у яшаган давр муҳити таъсири билан изоҳлаш мумкин. Зеро, ислом, шариат муҳитида, бунинг устига Калом таълимоти мутлақ ҳукмронлик қилаётган даврда файласуфлар борли

Бу ўринда Берунийнинг борлиқ муаммоси бўйича илгари сурган нуқтаи-назарини қуйидаги икки ҳолатдан келиб чиқиб талқин қилиш мумкин. Биринчиси, Берунийнинг борлиқ ҳақидаги қарашлари мумтоз мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ, субстанция масаласининг қўйилиши ва ҳал этилишини тушуниш ва талқин этишда Киндий ва ундан аввалги табиатшунос файласуфлар илгари сурган “Борлиқ-бу жавҳар (субстанция)” деган илк талқиндан (IX-X аср) мусулмон жамияти, фалсафасининг етук, балоғат давридаги (XI-XII асрлар) “Борлиқ-бу Ҳаққ вужуддир” (вожиб-ул-вужуд) деган талқин, концепцияга ўтиш жараёнини 95 ўзида яққол акс эттиради 1 . Бу эса нафақат табиатшуносликда, балки фалсафа, дин, илоҳиётда ҳам содир бўлган ўта мураккаб, зиддиятли жараён эди. Иккинчиси, борлиқ-Ҳаққ вужуди тўғрисидаги масала теварагида муътазила,

Бухоро-Самарқандда расмий ислом эътиқоди, унинг асосий ақида ва қоидалари, талаб ва таъкидлари, ҳад-чегаралари белгилаб берилган исломий, шаръий эътиқоди рамзини халифа ва Қорахоний Садри Аъзамлари фатвоси билан эълон қилган эди 2 . Берунийнинг ҳаёт йўли, айниқса, унинг, иккинчи даврида- Ғазнадаги 1018-1048 йиллардаги дунёқараши ана шундай диний- эътиқодий, мафкуравий алғов-далғов, диний-мазҳабий кескин курашлар даврида кечаётган эди. Бунинг устига, Беруний жуда пардаланган тарзда бўлса-да ўзининг юнон илм-фани, мўътазила ақидалари, шийа- исломилий мазҳабларига зимдан хайр-хоҳлигини у ёки бу кўринишда ифодалаган, бунинг учун унинг ўзининг ҳаёти бир неча бор хавф-хатар остида қилган эди. Масалан, бидъатчиликда айбланиши, шийа-исмоилийлар қарашларига ёки 1 Қаранг: Шарипов А. Великий мыслител

асарларида жуда кам ҳолларда бевосита борлиқ, субстанция муаммоси хусусида ўз номидан фикр билдирган, келтирмаган кўпинча буни Оллоҳ таолодан бошқа ҳеч ким билмайди, ўта мураккаб масала, чалкашиб кетиш, хатоларга йўл қўйиш мумкин, деган умумий қайдлар билан чекланишга мажбур бўлган. Буни Берунийнинг қуйидаги фикрларидан билса бўлади: “Қуръон”, соф ақл бориб тақалган нарса, фақат бошланишининг зарурлигидан бошқа бирон нима ҳақида гапирмаган, балки бошланиши ниҳоятининг атайин яширинганлиги сабабли, уни атрофли ўрганишдан жазмий суратда умид уздирган” 1 . Шунга қарамай, қадимги халқлар - ҳиндлар, юнонларнинг олам, дунё, борлиқ ҳақидаги қарашларидан кўплаб мисоллар келтириб, таҳлил этар экан, у ўзининг бу мураккаб, хатарли муаммо юзасидан қарашларини билвосита, пардаланган тарзда билдириб ўтг

тангрилар исмини ҳис қилинадиган жисмларга ишлатадиган бўлганлар; 1 Беруний. Қонуни Масъудий. Танланган асарлар. Т.V. – Тошкент: 1973. – Б. 560. 97 кейин ақлий жавҳарлар ҳақида ўйлай бошлагач, шу исмни уларга ишлатганлар” 1 . Юқорида келтирилган материаллардан маълум бўлмоқдаки, Беруний масалани жуда яхши ва мукаммал билгани ҳолда Арасту ва унинг Шарқдаги издошлари - Киндий, Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Синоларнинг спекулятив схоластик мазмунга эга бўлган, лекин ўта мукаммал, системалаштирилган, изчил исботланган, жуда катта анъанавий таъсир кучига эга бўлган реляцион концепцияси-“Вожиб-ул-вужуд” тўғрисида ўзининг қатъий фикрини айтмайди ва баҳо бермайди. У кўпроқ борлиқ, субстанция, макон ва замон ҳақида субстанционал концепция йўналиши ва мазмунидаги ўз талқинини, юқорида айтганимиздек, п

фалсафанинг вазифаси қилиб белгиламаган 2 . Унинг учун фалсафанинг предмети, вазифаси, Арастунинг умумий таърифига кўра, борлиқни аслида қандай бўлса, шундайлигича олиб билишдан иборат бўлиб, Берунийнинг тўла тушунчаси, эътиқодига кўра, борлиқ тўғрисидаги таълимот, энг аввало, табиат, унинг қонунларини билишга асосланиши керак эди. Бироқ, Берунийнинг табиий-илмий, фалсафий дунёқарашининг туб ўзига хослиги шунда эдики, у борлиқ, табиат тўғрисидаги таълимотида абстракт-мавҳум 1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. – Б. 44. 2 Қаранг:Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 52. 98 борлиқ, ҳаюла ва шакл, сабаб ва оқибат каби схоластик муаммолар устида самарасиз баҳс-мунозара юритиш билан шуғулланиш эмас, балки табиатни бевос

ҳаракатнинг азалий ва абадий ўзгармас, доиравий ва тўғри чизиқ бўйлаб ҳаракати тўғрисидаги схоластик натурфалсафа ақидавий қарашларини инкор этишига, борлиқнинг моҳияти, унинг мавжудлик усули ва шаклларини эксперимент, тажриба, ўлчаш, ҳисоб-китобларда аниқ, миқдорий кўрсаткичлар асосида тушунтиришга уринишни устун қўйишига ундаган эди. Дарҳақиқат, Беруний борлиқ бир ёки бир нечта бирламчи асос - субстанция негизида мавжуд деган нуқтаи-назарни ифодалашга, ҳимоя қилишга уринади. Бунинг устига у борлиқ асосида ётувчи субстанцияларни янада умумийроқ, фундаменталроқ кўринишида ифодалашга ҳаракат қилади. “Қадимгилар ишоратларича, - деб ёзган эди Беруний, - сув ҳамма нарсадан илгари пайдо бўлиб, олам фазоси сув билан тўлиқ бўлган... яратилган нарсаларнинг олдингиси сувдир... тўзонга айланган ҳамм

Борлиқнинг мавжудлиги ва тузилиши тўғрисидаги бундай талқиндан кейинчалик Ибн Рушд ҳам унумли фойдаланган 2 . Берунийнинг бу таъкид, эътирофлари, айниқса Қуръони Каримдан келтириб, таҳлил этган ва умумлаштирган фикри - оламнинг боши, аввалида борлиқ-ҳаюланинг ёлғиз конкрет, энг шаффоф, содда ва фундаментал асоси, субстанцияси - сув эди, деган хулосаси, унинг, Имом Ғаззолий кўрсатиб ўтганидек, қадимги юнонлар-Фалес ва унинг мактаби вакиллари Гераклит, Левкипп-Демокрит, Эпикур, мусулмонлардан эса Жобир, Эроншаҳрий, Розий таълимотларига асосланган қарашларга тўла, изчил хайр- хоҳлигини яққол кўрсатиб турибди 3 . Аммо, бундай хулосанинг ҳаддан ташқари очиқ, хатарли, эканлигини, унинг куфрда айбланишга сабаб бўлиши мумкинлигини яхши тушунган Беруний ислом, шариат, Каломнинг асоси бўлган Қуръони

1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. II т. – Тошкент: Фан, 1965. - Б. 177. 2 Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 59. 3 Газали. Избавляющий от заблуждений, - С. 221. 100 муаммо бўлмиш борлиқ, субстанция масаласида Розийга, табиййунларнинг субстанциал концепциясига қўшилганлиги, эргашганлиги аъён бўлади. Одатда, бундай жиддий масала муҳокамасида кескин ҳолатлардан чиқиш учун Форобий, Ибн Мискавайҳ ва Ибн Синолар Аллоҳ таолонинг “99 гўзал исмлари” (Асамаихусна)-атрибутларининг ўта мураккаб каузистик, схоластик мантиқий далилларини келтириш, асослашга эришганлар. Масалан, Аллоҳ- “ас-Самад” – азалий ва абадий бўлганлиги учун, у яратадиган ҳар қандай нарса, шу жумладан, борлиқ, дунёлар ҳам мукаммалдир. Зеро, болиғ, қодир, доно Аллоҳ таоло нуқсонл

фойдаланган ҳолда “далиллаб”, “исботлаб” берган бўлсалар, Беруний тақводор мусулмон ва кўзга кўринган табиатшунос натурфалсафачи, табиййун сифатида бундай схоластик мантиқий каузистик исботга эмас, балки конкрет илмий-фалсафий ва табиий-илмий далилларни келтириб, Аллоҳ таоло ролини дунё, олам, табиатга нисбатан фақат Биринчи туртки берган сабаб сифатида қуйидагича лўнда ва мухтасар хулосасини беради: “Файласуфлар ва бошқа (олим)лар учун (нарсалар) ўз пайдо бўлишидан олдин чексиз тарзда ўзининг потенциал имконият ҳолатидан актуал ҳолатга 1 Бу ҳақда муфассал қаранг: Форобий-Аль-Фараби. Философские трактаты. Алматы: Наука, 1970; Ибн Сина. Избранные философские произведения. - М.: Наука, 1980. - 490 с. 101 чексиз ўтавериши мумкин эмаслиги маълум” 1 . Бу масалада Беруний ҳатто расмий сунний исл

биридан жудо бўлиб, жам қилинмаган бўлишлари ҳам мумкин, ҳисоблаш натижасида маълум бўлишича, улар бир нуқтада бирлашиш ҳаракатларига ўша муддатдаёқ эга бўлгандирлар” 2 . Демак, Беруний борлиқ дунёнинг яратилганлиги, боши, аввали ва охири борлиги масаласини ҳал қилишда расмий ислом ақида- таълимотини ҳеч бир ортиқча фикр-мулоҳазасиз келтириб, расмий ислом, шариат позициясида туришини очиқ баён этиб, ташқи жиҳатдан диний-идеалистик позицияда туришини билдирган ва мунозара, схоластик баҳсларга йўл қўймай, гапни тугатган. Бироқ, шундан кейин борлиқ, дунёнинг мавжудлиги, ўзгариши, ҳаракати, ривожланиши борасида сўз юритганда ёки тадқиқотларини олиб борганда, очиқдан-очиқ табиий-илмий, фалсафий деизм позициясида турган. Шунингдек, мутафаккир Аллоҳ таолонинг “Биринчи турткиси” – “Яратиш” актидан

мумкинлиги, осмон жисмлари – Қуёш системаси сайёраларининг космик чанг ва хаос ҳолатидан моддий жисмлар шаклига келганлиги тўғрисидаги гипотезани илгари сурган эди (кейинчалик бу Кеплер- Кантнинг нисбуляр назарияси номини олган). “Яна маълумки, Ер унсурлари (қачонлардир) бир- бирига ёпишмас, туташмайдиган ҳолатда бўлганидан сўнг (Ер ўз) маркази атрофида думалоқ ҳолга келди; бу содир бўлгач сув Ерни ҳамма тарафдан ўраб олди. Тавротга кўра, олам яратилиши аввалидаги ҳолат шундай эди. Мен бу ўринда (Тавротнинг) ер юзи ҳали қуп-қуруқ, бўм-бўш бўлган бўлиб, илоҳий насим эсаётган эди, деган оятни назарда тутаяпман. Оллоҳ таолонинг ўз ваҳий китобидаги “ва унинг Арши сув устида эди” (Қуръон. Ҳуд: XI:7) деган марҳамати ҳам бунга шоҳидлик беради “Оллоҳ одамларни яратишни истаганида, у даставвал тупр

1 Беруни. Избранные произведения. Т.III. – Ташкент: Фан, 1966. – С. 98-99. 2 Қаранг: Зиёмухамедов Б. Комиликка элтувчи китоб. – Тошкент: Турон-Иқбол, 2006. - Б. 122. 103 белгилаган. Хусусан, Беруний табиатнинг мустақиллигини, ўз ҳолича ҳаракат қилишини эътироф этар экан, инсоннинг унда мавжудлиги, руҳий оламига эгалигини ҳам таъкидлайди. Бунда аллома инсон руҳиятини бошланғич субстанциялардан бири бўлган жон (руҳ) асосида ҳамда юқорида зикр этиб ўтилган борлиқ, унинг ҳаракати тўғрисидаги деистик позициядан келиб чиқиб тушунтирган. Яъни, аллома ҳаракатга доир кучнинг биринчи таъсири ва сўнгги ҳаракатнинг мустақиллигини эътироф этган. “Ҳиндистон” асарида қуйидагиларни ёзади: “Баъзиларнинг фикрича, фақат ҳақиқий борлиқгина биринчи сабабдир, чунки у борлиқнинг ҳеч нарсага зотан эҳтиёж йўқ, бош

Беруний сўзини давом эттириб, эшитиш органига товушлар таъсир этади, улар эшитиш органига хавф орқали келадилар, ҳид сезгисига ҳар хил ҳидлар таъсир қилади, буғ сувдан ажралиб, унинг заррачалари ҳавога аралашиб кетадилар, ана шу ҳаво орқали ҳид бурун катакларига киради, таъм сезгини қўзғатади. Бу органлар номсиз бўлганда (ўлганда) таъм сезилмайди 3 . Шуни таъкидлаш зарурки, Берунийнинг борлиқ, шу жумладан руҳий борлиқ, ҳаракат макон, замон тўғрисидаги қарашлари, бир томондан, 1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. 1965. - Б. 111. 2 Қаранг:Ўша асар. – Б. 74. 3 Беруний. Минералогия. М.: Наука, 1963. – С. 9. 104 қадимги грек файласуфлари фикрларига таянади, иккинчи томондан эса ўз замондошларининг мулоҳазалари билан ҳамоҳангдир. Аллома, А.Ж.Шарипов таъкидлаганидек, руҳ ва табиат мунос

шароити мавжуд танадагина у билан ҳамоҳанг бўлиши мумкин. Бу ҳақда аллома: “Мана кўринг, табиат ўз имкониятларидан келиб чиқиб тана яратди, лекин унда (танада) оз-моз етишмовчилик бўлгани билан руҳ яшаб кета оладиган шароит бор, демак, бу унсур яшашга қодир” 2 . Умуман борлиқдаги ҳаёт жараёнини ўзича мулоҳаза қилар экан, Беруний шундай дунёвий ҳолатни тасаввур қилади: ҳар қандай майда жонзот материядан, ўз-ўзидан пайдо бўлади, бунга сабаб унсурга бевосита таъсир қилган меъёрий иссиқлик қувватидир. У унсурга улкан намлиги орқали таъсир этади ва натижада янги жонзот дунёга келади 3 . Берунийнинг ижтимоий борлиқ ҳақидаги қарашлари ҳам эътиборлидир.Бу тўғрида гапирар эканмиз, унинг ҳанузгача на бизнинг, на хорижий адабиётда чуқур тадқиқ этилмаганини қайд этиш лозим. Ваҳоланки, улар ўзининг ори

лекин унинг жамиятга бўлган қарашларини “консерватив” деб атаган. Тўғри, сиёсатчи сифатида Беруний консерватор бўлиб, тахт ва меҳробни ҳимоя қилган, уларнинг ҳамкорлиги жамият тараққиётидан, инсон тилайдиган ҳар қандай нарсадан устун туради, деган 1 . Э.Захау Берунийнинг исломга бўлган муносабатини умуман чеклаган бўлса (немис олими Броккеямо ҳам унинг ижтимоий-сиёсий қарашларига худди шундай баҳо берган), кейинчалик бир қанча муаллифлар Берунийни мусулмон ҳисоблашиб, унга ислом ва фан бир нарса, унинг шарҳлари эса Қуръон шарҳларига ўхшаб кетади, деб аташган 2 . Берунийнинг ижтимоий борлиқ ҳақидаги қарашларининг қизиқарли томони шундаки, у даставвал энциклопедист олим сифатида жамият ҳаётини ўрганиш методини ишлаб чиқишга интилган. Бу метод ўрганилаётган ҳодисаларга тажрибавий, рационалист

турли соҳаларига киришига, диний ғояларга суянишга йўл очиб берганди. Беруний томонидан “ижтимоий борлиқ” – инсон ва инсоният жамиятининг юзага келиши масаласининг қўйилиши диққатга сазовордир. Аллома фикрича, “Қадимги тарихларнинг энг аввалгиси ва машҳури башариятнинг бошланишидир. Китоб аҳллари бўлиш яҳудийлар, христианлар, оташпарастлар ва буларнинг синфларида башариятнинг бошланиши ва унинг тарих боши қилиб олиниши хусусида шундай ихтилофлар мавжудки, тарихлар ҳақида бу каби хилма- хиллик бўлиши мумкин эмас” 1 . Берунийнинг таъкидлашича, инсоният ҳайвонот оламидан ақли билан ажралиб туради. Унинг сабабини тушунтирар экан, аллома Худога мурожаат қилади ва уни инсон ақл – заковатининг яратувчиси сифатида тавсифлайди. Бу унинг дунёқараш масалаларида, шу жумладан, инсоннинг моҳияти, унинг

Беруний кишилик жамиятининг пайдо бўлиши ҳақидаги мулоҳазаларни 1 Қаранг: Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар, I-том, - Б. 50. 2 Қаранг: Шарипов А. Берунийнинг гуманистик қарашлари //Ўзбекистонда ижтимоий-ахлоқий ва гуманистик фикрлар тарихининг муҳим босқичлари. – Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. – Б.90. 3 Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган асарлар. Т.I. Тошкент: Фан, 1968. – Б. 236. 107 рационализм позициясидан туриб таҳлил қилиш зарурлиги тўғрисида хулосага келади. Берунийнинг фикрича, ҳар хил тарихлар, солномалар мавжуд, аммо булар орасида умумийлик бор, бу умумийликни барча ирқ, миллат, бутун инсониятнинг бошланиши ташкил этади. Бундай позицияда туришнинг ўзи Берунийнинг бу масалага табиий равишда ёндашганлигидан далолат беради. Бу ўринда Х. Алиқуловнинг, “Бую

биридан узоқ туриши” 2 дир. Берунийнинг ижтимоий ҳаётда моддий эҳтиёжнинг роли ҳақидаги фикри ҳам ўша даврдаги ижтимоий қарашлардан фарқ қилади. У онг қудратининг ёлғиз ўзи инсон учун етарли куч эмас, ўша куч ва қудратни жамият беради, деган фикрни олға суради. Берунийнинг буюклиги шундаки, ижтимоий борлиқнинг шаклланиши асосида кишиларнинг моддий ҳаётини кўра олди. Хусусан, бу ҳақда у: “Инсон ялонғочлиги ва мадорсизлиги туфайли, ҳимоя қилувчи таянчлари бўлмаганлиги сабабали бошқалар томонидан мусибат чекади. У эҳтиёжини қондира оладиган, талабини ҳимоя қиладиган доимий заруриятни ҳис 1 Алиқулов Х. Фалсафий мерос ва маънавий – ахлоқий фикр ривожи. - Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2009. – Б. 8. 2 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар.. Т.II. Тошкент: Фан, 1965. – Б. 11. 108 этади”... “Эҳтиёжлар

умуман мумкин эмас” 2 . Албатта, жамоавийлик муҳим ижтимоий хусусиятдир. Айни пайтда, ана шундай шароитда шахснинг шаклланишига ҳам эътибор қаратиш зарур ва бу ҳақида Президентимиз И.А.Каримов жуда кўп фикрларни билдирган. Шу ўринда, М.Бекмуродов мақоласида “жамоага қараб фикр юритиш, аммо шахсга қараб иш тутиш” мосдир 3 , деб айтилган фикрга ҳам эътибор қаратиш керак, деб ҳисоблаймиз. Беруний ижодига мурожаат қилсак, бу ҳақда “Ҳиндистон” асарида ҳинд халқининг урф- одатлари, ахлоқий қарашлари мисолида фикр юритганини кўрамиз. Демак, Берунийнинг ижтимоий борлиқ тўғрисидаги қарашлари унинг инсон борлиғи ҳақидаги фикр-мулоҳазалари билан узвий боғлиқдир. Инсон, Беруний назарида, бунёдкор ва яратувчи кучдир. У инсоннинг ижобий ва салбий томонларини бирма-бир тавсиф этади. Масалан, у инсондаги

хил ҳолларда бўлади. Буларнинг бир тури билан улар мақталадилар, бошқаси билан қораланадилар” 1 , деб таъкидлаган эди. Беруний юксак инсоний фазилатлар ҳақида ўз мулоҳазаларини баён қилиб, айтади: “Мақтовларнинг қутби мурувват, мурувватнинг қуйи асоси- тозалик ва покизаликдир” 2 . Беруний инсонларда мурувватнинг муҳим белгиси - тозалик ва покизалик дейди. У тозалик, ҳалоллик ҳар бир ишда бўлиши кераклигини уқтириб, ҳар бир кишида покизалик, озодалик, ихчамликни кўришни орзу қилган. Беруний фикрича, ташқи гўзаллик, қиёфадаги жамол- буларнинг иккови ҳам ёқимли бўлиши одамларнинг ўзаро учрашганларида ушбу гўзал жамолни кўришга рағбат қиладилар, “Лекин шакли чирой, она қорнида ато қилинади, уни ўзгартириш ҳеч бир зотнинг қўлидан келмайди. Аммо хулқ- атворга келсак, уни инсоннинг ахлоқ китоблар

1 Мўминов И. Берунийнинг ватанпарварлиги ва гуманизми ҳақида. -Тошкент: Фан 1973, – Б. 17. 2 Бу ҳақида тўлароқ маълумот олиш учун қаранг: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972., Иқтибос //Беруний А.Р. “Китоб ал-Жавоҳир”, - Ҳайдоробод, 1936. – Б. 18. 3 Мўминов И. Берунийнинг ватанпарварлиги ва гуманизми ҳақида. - Тошкент: Фан, 1973. – Б. 18. 4 Бу ҳақида тўлароқ маълумот олиш учун қаранг: Шарипов А. Берунийнинг гуманистик қарашлари //Ўзбекистонда ижтимоий-ахлоқий ва гуманистик фикрлар тарихининг муҳим босқичлари. – Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. - Б. 84-100. 110 шаклланади” 1 . Жамият аъзоси оилада тарбияланар экан, оила бошлиқлари, катталар фақат яхши томонлари, яхши хулқлари, яхши сўзлари билан намуна бўлишлари лозим деган фикрда бўлади. Беруний ота

Аллома ақл ва ҳунар ҳар бир кишининг энг яхши фазилатларидан, ҳатто баланд мартабалик ҳам ақл-билим ва ҳунарга боғлиқ эканлигини алоҳида таъкидлайди ва ўзидан олдин яшаган юнон олими Суқротдан мисол келтириб, уни қуйидагича изоҳлайди: Суқрот деган эдики, ҳунардан яхшироқ нарса ва билимдан улуғроқ мартаба, шарм-ҳаёдан яхшироқ безак йўқдир. Берунийнинг борлиқ турлари тўғрисидаги қарашлари таҳлили шуни кўрсатадики, у борлиқни табиатнинг ўзидан, унинг ўз-ўзича объектив, мустақил мавжудлиги, ҳолатидан келиб чиққан ҳолда тушунтириш, талқин этишга интилган. Табиат, яъни борлиқ, субстанциянинг ҳақиқий мавжуд кўриниши барча табиий, моддий жараён, ҳодисалар, қисқаси инсонни ўраб турган дунё, унинг қонунлари, ҳаракати, таъсирининг намоён бўлишидан иборат. Бу дунёни Беруний оддий, жонли тилда “Ат-Таби

Бу дарахтлар ва экинларда кўриниб туради, чунки уларнинг бир нави узоқ вақт яшаш билан танилган бўлса, бошқаси тез офат етиш ва қисқа муддат яшаш билан билан машҳурдир” 1 . Бундай хулоса-таъриф эса, табиийки, ўша даврдаги расмий ислом шариатининг назарий, ақидавий-мафкуравий ҳимоячиси бўлган калом вакиллари-мутакаллимларнинг ҳақиқий фоъил-бу фақат Аллоҳ таоло, унинг билиши, ҳикмати, қудратидир, табиат, инсон эса унинг қўлида истаган нарсани яратиши учун ярайдиган “ўлик нарса”, пассив, шакл- шамойилга эга бўлмаган, ҳаракат интилиш, ўзгаришга ўзича қобил, қодир бўлмаган ҳаюланинг ўзи ва бундан бошқа нарса эмас, деган ҳукмрон ақидага тубдан қарама-қарши илғор табиий-илмий, фалсафий дунёқарашга кенг йўл очадиган таъсир кучига эга эди. Имом Ғаззолийнинг “Иҳъёи- умум-ад-дин”, “Таҳофут-ул-фалосиф

натурфалсафачи табиатшунос-файласуфлар-табиийуун оқими етакчиларидан бири эди. Моддий дунё, борлиқнинг табиий, моддий асоси- субстанцияси эканлиги, унинг мустақил, азалий ва абадий, фоъил (яъни фаол) ва янгидан яратувчи қудратли куч эканлигини тан олиш, буни олдинги ўринга қўйиш Беруний табиий-илмий ва фалсафий дунёқараши, меросининг ўзак негизини ташкил этар эди. Моддий асос- сувга бирламчи ибтидо-субстанция сифатида қараш билан боғлиқ Берунийнинг эътиқоди, дунёқарашига оид унинг Қуръони Каримдан келтирган далили-“Ва унинг Арши сув устида эди” (Қуръон XI:7) таҳлилини биз юқорида “Геодезия” асаридаги талқини бўйича берган эдик. Шунингдек, Берунийнинг “Ҳиндистон” асарида ана шу илоҳий сурани табиййун натурфалсафаси нуқтаи-назаридан янада изчил таҳлил, талқин этилганлигини келтириб ўтдик. “Ҳ

қўшилмаган, ундан бекорга завқланмаган, қойил қолмаган. Зеро, унинг ўзи табиат, борлиқни ана шундай яратувчи, ижодкор, қудратли куч деб билган. 113 3.2. Беруний борлиқнинг мавжудлик усули ва шакллари тўғрисида . Фалсафада борлиқ, субстанциянинг мавжудлик усули, унинг туб, ажралмас атрибути-ҳаракат намоён бўлиш шакллари -макон ва замон энг қадимги даврлардан то ҳозирги кунгача энг муҳим, асосий муаммо сифатида ҳар бир фалсафий мактаб, оқим, таълимот ва файласуф дунёқараши, меросининг таркибий қисмини ташкил этиб келган. Бу Берунийнинг ҳам фалсафий қарашлари ва меросининг таркибий қисми, муаммоси сифатида муҳим ўрин тутади. Берунийнинг борлиқнинг мавжудлик усули-ўзгариш, ҳаракат, тараққиёт муаммосини қандай тушунтирганлиги, талқин этганлигига келсак, унинг муайян даражада И.М.Мўминов, О.Ф.Фа

ҳақидаги муаммо эди. Борлиқ, субстанциянинг мавжудлик усулини тадқиқ этиш, умуман борлиқдаги ҳар қандай ўзгариш, ривожланиш, ҳаракат ва унинг шаклларини ўрганиш демакдир. Албатта, табиййун фалсафаси, унинг натурфалсафадаги методологик асослари, усул ва методларини назарда тутган, уларга эътиқод қилган Беруний учун фалсафанинг бош вазифаларидан бири олам, бу дунё 114 сирлари, қонун ва қонуниятларини кашф этишдан иборатдир 1 . Бунинг устига табиат ундаги, ҳаракат, ўзгариш жараёнларини унинг сирлари, қонуниятларини билиш, улардан инсон эҳтиёжларини қондиришда фойдаланиш ижтимоий ҳаётнинг ўз талабидир. Қолаверса, Беруний яшаган даврдаги расмий сунний ислом, шариат фақат Қуръон, тафсирлар, ҳадис, сураларда берилган “Оламнинг диний- илоҳий манзараси”, ҳамда диний-илоҳий асос, талқинлар билан чек

ривожланишни Беруний уларнинг фундаментал, универсал атрибути, туб сифати сифатида олиб қараган эди. Олимнинг атомистик назариясини махсус тадқиқ этган А.Ж.Шарипов борлиқ асосида ётувчи атом- зарраларнинг қуйидаги ўзгариш, ҳаракат шаклларини мутафаккир махсус ўрганганлиги ҳамда ўз таъриф, хулосаларини яратганлигини аниқлаб берган 4 . 1. Зарра (атом) ларнинг туб, ажралмас атрибутив сифати-бу уларнинг изчил, кетма-кетликда қўшилиш, бирлашиш, уюшиш ва аксинча ажралиш, тарқоқ, хаос холига келишидир. Бу туб хоссалар зарра (атом)нинг атрибутив, сифати эканлиги тўғрисида фикр, албатта, ўз вақтида Демокрит томонидан 1 Қаранг: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С.51. 2 Қаранг: Nasr. An Introduction to the Islamic cosmological Doctrines. Cambridge. 1964. -

энг асосий, бош таърифи эканлиги. Кўп мутафаккирлар борлиқ, субстанция ҳаракати, ўзгариши жараёнларининг кейинги субдаражаси борлиқнинг бирламчи, энг тоза ва содда асоси (субстанциялари) бўлмиш тўртта унсур-сув, тупроқ, ҳаво, олов ҳаракати билан боғлиқ кўринишини баён этаётган бир пайтда, Беруний мазкур унсурларнинг Арасту билан боғлиқ машшоиййунлар ҳамда демокритчиларнинг натурфалсафаси концепцияларига хос бўлган бир неча қуруқ схоластик сафсата, ҳатто уйдирма характердаги ақидаларни жиддий ва асосли танқид қилади. 1. Беруний кузатиш, тажрибаларига кўра, ”... бирламчи ибтидо- субстанциялар-сув ва тупроқ, Арасту айтганидек, оғир бўлганликлари туфайли Коинот (Ерга) марказига, ҳаво ва олов эса енгил бўлганликлари туфайли юқорига ҳаракатланмайдилар, балки, аксинча, умумий натурфалсафий ақидаг

кўринишлари қизиқтирган. Буни Беруний ўзининг механикага оид кўплаб кузатиш, тажрибалари, хусусан, фонтандан сувнинг доимий бир текис, мароқ ва куч билан отилиб чиқиб туриш механизми воситасида далиллаб берган 1 . 3. Борлиқнинг бирламчи субстанционал унсурлари-сув, тупроқ, ҳаво ва олов, уларнинг зарра (атом)лари, Демокрит ва унинг издошлари ўйлаганларидек, азалий ва ўзгармас, қотиб қолган сифатларга эга эмас, аксинча, улар доимо ҳаракатда, сифатий ўзгаришлар ҳолатида, мавжуд. Ҳаракат ва ривожланишда, Берунийнинг қатъий эътиқоди, табиий-илмий кузатишларига кўра, бу субстанциал унсурлар табиатнинг таркибий тузилишининг сўнгги даражаси, ниҳояси бўлиб, ундан қуйида яна қандай ўзгариш, ҳаракат бўлади, деган савол қўйишнинг маъноси йўқ, чунки бунинг сабаби, ўша унсурларнинг моҳияти, табиатининг

1 Қаранг: Беруни. Геодезия. Избранные произведения. Т. III. – Ташкент, 1963. - С. 90. 2 Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган асарлар. Т.I. – Тошкент: Фан. 1968. – Б. 29. 117 макрооламдаги ўзгариш, ҳаракатни, унинг шаклларини, ривожланишини яхши билган ва тадқиқ этган. Берунийга кўра, кўриниб турувчи, ҳис этилувчи дунё (макроолам)даги ўзгариш, ривожланиш, ҳаракат асосан қуйидаги шаклларда содир бўлади. 1. Қуёш, осмон сайёралари, юлдузлар, ер, ой ҳаракати, улар таъсири, кучи остида ер қаъридаги, устидаги жараёнлар (геологик ҳаракат), сув, ҳаво (шамол) ҳаракати 1 . 2. Ўсиш ҳаракати: a) кристаллар, минераллар, жавоҳирлар, тошларнинг ўсиши; b) ўсимликларнинг бир жойда туриб ўсиши ва ҳаракатланиши; c) ҳайвонот оламидаги ўсиш, ўзгариш, ҳаракат-ўз кучи, оёқлари билан, инстинкт

ташкил этиш, қуриш ва уларни бошқариш воситасида содир бўлади. Берунийнинг “Китаб-ул-жамаҳир” (Минерология) шоҳ асарига Мадҳал тадқиқоти ўрнида ёзилган Наатлари (дуои-илтижо, руҳий таваллоси)да биз 1 Қаранг: Бируни. Минерология.М.:Наука,1963. - С. 7-8. 2 Қаранг: Ўша асар. - Б. 9-10. 3 Қаранг: Бируни. Минерология.М.:Наука,1963. - С. 12-14. 118 юқорида келтириб, санаб ўтган борлиқ, субстанциялар ҳаракати, шакллари тўғрисидаги қарашлари унинг муайян маънода XVIII-XIX асрлардаги Ғарбий Овропа илғор илми, фалсафаси даражасида турганлигини кўрсатади 1 . Зеро, Беруний, ҳаракат, умуман ўзгариш, ривожланиш ҳақидаги кейинги даврлардаги мумтоз Ньютон механикаси даражасидаги беш ҳаракат шакллари, уларнинг ўзаро муносабатини тушунтирибгина қолмай, балки ижтимоий ҳаракатнинг нафақат инсон ақли, онги бил

хусусан, Ибн Сино ва унинг издошларидан, балки, ҳатто, янги давр Ғарбий Овропа табиатшунослиги, фалсафаси вакилларидан ҳам олдинга ўтиб кетганилиги тўғрисида хулоса чиқариш асосли бўлади. Макон ва замон муаммоси, унинг борлиқ, субстанция билан туб, ички зарурий алоқадорлиги масаласида ҳам Беруний қарашларининг табиййун оқими вакили, субстанционал концепция тарафдори сифатидаги ўзига хослиги яққол кўзга ташланиб туради. Аввало, Беруний арастучи-машшоиййунлар таълимотида соф ақлий мушоҳада асосига қурилган муаммога айлантириб юборилган макон ва замон масаласини борлиқ, субстанциянинг туб атрибути сифатида, уларнинг сифат, хоссаларини эса – акциденция сифатида тизимлаш, уларнинг борлиқ, 1 Қаранг: Ley H.Gescheichte der Aufklarung und des Attheismus. Band I-II. Berlin. 1966. Band I. - S. 201-20

шу жумладан макон ва замоннинг Аллоҳ таоло томонидан яратилганлигига ишонган, шу ақидага эътиқод қилган, бу муаммо борасида Қуръон, ҳадис, тафсирларда, илоҳиётчи уламолар асарларида илгари сурилган диний- илоҳиётчилик қарашидан келиб чиққан. Шу билан бирга, юқорида айтилганидек, Беруний макон ва замон муаммосининг бефойда, самарасиз схоластик баҳс-мунозара мавзусига айланишига ҳам қарши бўлган. Унинг бу масала юзасидан тутган позициясини фақат ва фақат йирик, фундаментал табиатшуносликнинг ҳар қандай масаласи, шу жумладан, макон ва замон муаммосини тадқиқ этаётганда, энг аввало ва асосан табиатшунослик илмлари бераётган маълумотлар, тажриба, эксперимент, кузатиш материалларига математик, геометрик, физикавий, астрономик ёндашиш, бунда миқдорий ўлчаш, ҳисоблаш усул-воситаларига асосланиш та

бирламчи асоси-ибтидоларидан бири эканлигини Ибн Синонинг Арастунинг “Осмон ва олам ҳақида”деган китобидаги масалалар юзасидан берган тўртинчи саволига яққол эътироз билдирган эди: “Нима учун Арасту бўлинмас зарра (атом) ҳақидаги таълимотни ботил деб ҳисоблайди, ҳолбуки жисмларнинг чексиз бўлинишини тасдиқлаш ундан ҳам баттарроқ ботил- ку?!. Бу сўнгги таълимот тарафдорлари, ҳеч бир ҳаракатланувчи жисм, агар бир томонга қараб ҳаракатланаётган бўлса, бошқа бировига бориб етмайди, у билан туташмайди, деб ҳисоблашадилар. Мисол сифатида Қуёш ва Ойни олайлик. Уларни муайян макон ажратиб туради. Ой ҳам, Қуёш ҳам ҳаракатланмоқда ва иккаласи ҳам бир замон(вақт)нинг ўзида муайян масофани босиб ўтадилар. Ой ҳаракатланиши билан бирга Қуёш ҳам ўша вақт оралиғида, фақат, бир мунча қисқароқ масофага силж

//Материалы по истории прогрессивной общественно- философской мысли в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1976. - С. 248-249. 121 ниҳоялидир, олтита охиригача, яъни томонига эга. Агар борди-ю, уларнинг кесишадиган марказида бир ҳайвон турса, у ана шу томонлардан бирига қараб турибди деб тасаввур қилсак, унинг учун бу томонлар олдинда, орқада, ўнгда сўлда, юқорида ва пастда бўлади” 1 . Беруний ўзининг “Ҳиндистон” асарининг “Муддат, умуман вақт ва оламнинг яратилиши ва йўқ бўлиши ҳақида” деб номланган ўттиз иккинчи бобида борлиқ, субстанция ҳақидаги ўз фалсафий ва табиий- илмий қарашлари, умуман “Оламнинг илмий – фалсафий манзараси”га оид қарашлари, концепция ва таълимотида тамомила Муҳаммад ибн Закариё Розийнинг борлиқ ва унинг 5 та субстанциал асослари-Худо, нафс, ҳаюла, макон ва замон ҳақидаги т

Бу ерда қадимги юнон мутафаккирлари Левкипп, Демокрит, Гераклит, уларнинг мусулмон Шарқидаги издошлари – Жобир, Эроншахрий, Розийларнинг субстанция, макон, замон ҳақидаги субстанционал концепциянинг энг муҳим ўзига хослиги, моҳияти, фалсафий маъноси ва аҳамияти ҳақидаги қарашлари Беруний томонидан аниқ тарзда тавсифлаб берилганини кўрамиз. Боз устига Беруний бу концепциянинг борлиқ, ҳаракат, макон, замонга оид муаммоларининг ўзига хослиги, моҳияти, алоқа 1 Беруни. Минерология.М.:Наука,1963. - С.325. 2 Беруни. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент:Фан, 1965. - Б. 385. 122 ва боғлиқлигининг энг муҳим жиҳатларини системали ва изчил баёнини берган. “Розий, - дейди Беруний, - ҳалиги беш нарсанинг шу борлиқда бўлиши зарур деган ва шу борлиқда сезиладиган ва кўринадиган нарсалар ўша беш н

эриштирадиган ҳикмат эгаси, билимдон ва моҳир яратувчининг бўлиши зарур, деб баён қилганлар” 1 . Демак, борлиқ деганда Розий, унга эргашиб Беруний, 5 та бирламчи ибтидо-жавҳар (субстанция)ларнинг турли даражада, йўналиши, вақтда ўзаро туташиши орқали вужудга келувчи, ўзгаришга учровчи, ҳаракатланувчи, мутлақ макон ва замонда, жони (руҳи) бор, кўриниб, ҳис этилиб турувчи оламни тушунганлар. Фалсафий, мантиқий жиҳатдан борлиқ, 5 субстанциянинг онтологик моҳияти, ўзаро муносабатларининг қадимги юнон натурфалсафачилари, Жобир, Эроншахрий, Розий ва уларга эргашган Беруний томонидан талқини жуда диққатга сазовор. Ҳаюла, макон ва замон, жон (руҳ)га азалий ва абадий бўлгани ҳолда, Худонинг ўрни, таъсири ана шу қолган унсур субстанцияларни ўзаро таъсир этишга, туташтиришга биринчи сабаб, туртки бўл

ҳаракатланиш нуқтасига қараб; 3) жисм ҳаракатининг оқибатларига қараб анчагина мураккаб, кўз илғамас, ақл бовар қилмас сифат, хоссаларга эга бўлиши мумкин 2 . Бунда Беруний эҳтимол, қадимги зардўштий мағовонлар, зарвонизм таълимотида мутлақ замон деганда мутлақ борлиқ ва мутлақ замоннинг айнанлаштирилиши таъсирида шундай хулосага келгандир. Зеро, Зарвончиларга кўра, нафақат материя (зурвон), балки макон ҳам, замон ҳам бир хилда мутлақ атом тузилишига, таркибига, сифат, хоссаларига эга 3 . Бошқа томондан эса, тадқиқотчилар аниқлаганидек, ўз даврида Розий мутлақ маконни “Мутлақ” ва “Мудаъф” тур, жинсларга ажратиб қараган 4 . Мутлақ замон (вақт) тушунчасини изоҳлашга келганда Беруний бу субстанциянинг ҳаюла ёки мутлақ маконга ёки жон (Руҳ)га алоқаси йўқ, уларга мутлақо боғлиқ бўлмаган, ўз-ўзи

4 Қаранг: Ар-Рази. Абу Бакр. Духовная медицина. – Душанбе: Ирфон, 1990. - С. 7-9. 124 беришлик учун (фалсафий аҳамиятга эга бўлган) бўлиши керак; чунки улар тузилиш ва бузилиш, вужудга келиш ва йўқ бўлиб кетишдан бошқа нарсани билдирмайди” 1 , деб таъкидлайди. Ана шу маъно, талқинда Беруний, мутлақ замонни бир неча тур, жинсларга ажратиб гуруҳлайди ва бунда ҳам Розийнинг “уларнинг бирига сон тўғри келади, соннинг (эса) чеки бўлмаганлиги туфайли, бошқасига бирорта сон тўғри келмайди” 2 , деган таърифига қатъий эргашади. Бу билан чекланмай, мутлақ замоннинг бу икки жинси, турининг мутлақ маконда чекли, чегараланганлигини ҳисобга олган ҳолда, Розийнинг мутлақ замон ҳақидаги юқоридаги таърифини қуйидагича ифодалайди, унга шарҳ беради. “Файласуфлар, аввал ва охири бор нарса учун замонни, аввал

даҳрнинг мавжудлигини таъкидлаган, уларни борлиқнинг бирламчи асослари-субстанциялари деб билган, замоннинг умумий номини, унинг энг кичик дақиқа, муддат, даврлардан энг катта даврларгача ҳаммасини ўз ичига олишини назарда тутиб, “Муддат” деб атаган. 1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. - Б.253. 2 Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992, - С. 7-8. 3 Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. - Б. 245. 4 Ўша асар. - Б. 242. 125 Ана шу умумий муддатлар, Беруний фикрича: 1) мутлақ даҳрда, яъни боши ва охири бўлмаган сон, миқдорларда ифодалаш мумкин бўлмаган вақтдан; 2) мутлақ замон, яъни боши ва охири бўлган, ниҳояси бор, чекланган сон, миқдорларда ўлчаб, таърифласа бўладиган вақт бўлакларидан иборат. Бундай талқи

шунингдек Худо макон ва замонга муҳтожлиги, эхтиёжи бўлмаса-да, у яратилган бу дунё, оламнинг маконий ва замоний сифатсиз, хоссасисиз, маъносиз ва номукаммал бўлиб қолишини “Асл ал-ҳикмати”га кўра аниқлаб, ўзининг (яъни Оллоҳ таолонинг) “99-гўзал исмлари” (Ал- Асамаъи ҳусна)да намоён бўлувчи донолиги (Ал-Алимун), қудрати (Ал- Машиъатун) туфайли ўз зоти сифатларига тўғри келадиган даҳрни, яъни боши, охири йўқ, сон миқдорда ўлчаш имкони бўлмаган мутлақ замоннинг (вақтнинг) ўлчанувчи замон асоси сифатида пайдо қилинганлигини мантиқий зиддиятсиз, дин эътиқодга соя солмайдиган тарзда тушунтириш, таърифлаш, изоҳлаш мумкин бўлар эди 2 . Бу, албатта, Розий, Беруний каби буюк натурфалсафачи табиййунларнинг энг чуқур, батафсил ишлаб чиққан спекулятив талқини, 1 Ўша асар. – Б. 242. 2 Қаранг: Пиотровс

асосида тадқиқ этиш палласига ҳали етмаган. Бундай нуқтаи-назар, Берунийнинг ёшликда ёзган рисолаларида, хусусан “Ал-осор- ал-боқия”да ҳам, Ибн Сино билан 996-999 йилларда олиб борган ёзма фалсафий баҳс- мунозараларида ҳам, ўрта балоғат ёшида ёзилган “Геодезия”да ҳам, етуклик, балоғат даврида ёзган “Ҳиндистон”, “Ал-Қонун ал-Масъудий” ёки “Китаб- ул-жамаҳир” (Минералогия) каби шоҳ асарларида ҳам яққол кўзга ташланади. Макон ва замон масаласида Беруний ўзи яшаган даврдаги ҳукмрон, расмий сунний ислом, Калом таълимоти ақидалари, “Оламнинг диний- илоҳий манзараси” талаб, меъёр ва ҳадларидан келиб чиққан ҳолда “Замоннинг тугаладиган ва пайдо бўладиганлиги” тўғрисида фикр билдиради 2 . “Замон”нинг моҳияти, сифат ва хоссаларини илмий- фалсафий таърифлашга уринар экан, Беруний, унинг туб сифати “д

ақлларнинг уларни бирор усулдаги қиёс билан билишларининг имконияти йўқ” 1 , деб ёзади. Ўзи яшаб,илмий ижод қилган даврда чуқур фалсафий таҳлил қилиш бундай фикр, хулосани билдиришига ўша даврдаги табиий фанлар-математика, геометрия, астрономияларнинг на инструментал, эксперимент, тажриба базаси, на тараққиёт мантиғи имкон бермас эди. Беруний макон ва замон ҳақида Демокритнинг атомистик назарияси, Эвклид асос солган текислик, юза, сирт геометрияси кузатиш, аксиомалари асосида фикр юрита оларди, холос. Макон ва замон, уларнинг борлиқ, субстанция, ҳаракат билан туб, ички, узвий алоқадорлиги, боғлиқлиги муаммосини тушунтириб бера оладиган квант механикаси, астрофизикаси ҳали ҳатто башорат (гипотеза) шаклида ҳам мавжуд эмас эди. Бунга қарамай, Беруний ана шундай жиддий, илмий- фалсафий муҳокам

1 Беруний. Ҳиндистон. Танланган. асарлар. Т.II. – Тошкент: Фан, 1965. –Б. 40. 2 Қаранг: Носиров А. Беруний ҳақида Шарқ қўлёзма китобларидаги материаллар; Беруний тўғрисида бўлган манбаларнинг қисқача мазмуни; Беруний асарларининг рўйхати (Фехрести) - “Беруний – ўрта асрнинг буюк олими”. – Тошкент:Фан,1950. - Б. 108-168.; Расулев А. Берунийнинг ўз асарларига ўзи тузган рўйхати (Фехрести) //Беруний туғилган кунининг 1000 йиллагига. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 230-243. 128 келган бўлиши мумкин” 1 . У келтириб чиқарган хулосага кўра, оламнинг яратилиш вақти, хоҳлаганча узоқ муддатча илгарига, ҳатто чексизликка ҳам, орқага ҳам сурилиши мумкин. Албатта, Беруний, юқорида таъкидланганидек, борлиқ, оламнинг Худо томонидан яратилганлигини, хусусан “Қуёш системаси”, “Тахти қамар” (Ой ости) дунёсининг

исботлар, миқдорий ўлчаш, ҳисоб-китоблар, ёндашиш усуллари, воситаларига мурожаат қилишдан бошқа имкониятимиз йўқ деган ўзининг соф илмий-фалсафий дунёқараши мулоҳазасини билдирган, қатъий эътиқодини ифодалаган. “Биз (бу оламнинг яратилиши) ҳолати ҳақида фақат қараб кузатиладиган, ҳосил бўлиши учун икки тарафдан чегараланган бўлса ҳам, катта муддат керак бўлган қадимги (жараёнларнинг) изларидангина биламиз. Масалан, тошга айланган, лой ва қум билан боғланган ва текис, рангли тошлардан таркиб бўлган баланд тоғлар (ўша излардандир). Агар кимда-ким бу масала ҳақида чуқур ўйласа ва унга тўғри йўл топса, бу тош парчалари ва шағаллар-аслида тошлар бўлиб, тоғларнинг ёрилиши ва 1 Беруний. Геодезия. Танланган асарлар. Т.III. – Тошкент: Фан, 1982. - Б. 40. 2 Ўша асар. - Б. 41. 129 (қояларнинг) урили

узунлиги, замоннинг реал кечиши, оқиши, унинг кундалик ҳаётда қўлланиладиган, катта самарага олиб келадиган онлар, дақиқалар, соатлар, ҳафталар, ойлар, йиллар, асрлар, эраларга оид ўша пайтда энг обод ва маъмур, тараққий этган дунё мусулмон жамияти, маданият, илм-фан, цивилизацияси ўз тасарруфига ола билган, ўз таъсир доирасида бўлган барча халқлар билимлари, кузатиш, тажриба, экспериментлар, ҳисоб-китоб ўлчашлари, уларнинг натижаларини умумлаштириш амалга оширилганлигини кўришимиз мумкин. Айнан ана шундай илмий-фалсафий умумлаштириш табиййун оқимининг асосчиси, етакчиларидан бири бўлган Беруний томонидан амалга оширилган бўлиб, унинг бу соҳадаги буюк хизмати ҳаюла- материя, борлиқ- субстанциялар, ҳаракат, ўзгариш, тараққиёт, макон, замоннинг бошқа концепциялари, масалан, диний-илоҳиётчила

шакллари ўз даврининг ҳақиқий илми тўғрисидаги фикр- мулоҳазаларнинг фалсафий дунёқараши, илмий таълимоти бўлиши мумкинлигини кўрсатиб, исботлаб бера олганлигидир. Шундай қилиб, учинчи боб бўйича қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Берунийнинг борлиқ, субстанция муаммосини қўйиши, талқин этишининг ўзига хослиги унинг мумтоз ўрта аср мусулмон фалсафасининг табиййун оқими асосчиси, етакчи вакили сифатида субстанционал концепция тарафдори бўлганлиги билан боғлиқ. 2. Беруний, энг аввало, буюк табиатшунос эди, шунинг учун у борлиқ бирламчи субстанциялар муаммосини “соф фалсафачи” – арасту- машшоиййунларга хос тарзда қўйгани йўқ. У умумий борлиқнинг бир неча ёки ҳатто битта субстанцияси бор эканлигини таъкидлаб, уларни дунё, оламнинг бир-биридан мустақил ва ўзаро объектив мавжуд ва бир-биридан

5. Табиат борлиғи турли хил даражада (ноорганик табиат, органик табиат, инсон), яшаш шаклида (“вужуди вожиб” ва “вужуди мумкин”) ва шу кабиларда намоён бўлади. 6. Беруний кишилик жамиятининг пайдо бўлиш сабабини онгли мавжудотларнинг бир-бирлари билан биргаликда яшашда бўлган табиий эҳтиёжидандир, деб тушунтиради. Беруний ижтимоий борлиқнинг асоси бўлмиш меҳнат ва ҳунар ворислик асосида авлоддан-авлодга ўтишини синчиклаб текширган. Беруний ижтимоий борлиқ ҳақидаги қарашларида оилага алоҳида аҳамият беради, уни инсоният мавжудлигининг асосий шарти, зарурий элементи деб тавсифлайди. 7. Беруний талқинидаги “макон” муайян жой, ўрин сифатида талқин қилинган бўлсада, лекин унинг ҳаюла мавжудлиги, ҳаракатининг маконда чекланганлиги, чегараланганлиги тўғрисидаги хулосаси Борлиқ ва унинг бирламчи с

концепция ҳал қилувчи таъсир кўрсатган. Бу таъсирни эътироф этиш қанчалик хатарли бўлмасин, Беруний уни Ибн Сино билан ёзма фалсафий баҳс-мунозараларида ҳам, “Геодезия”да ҳам, “Ҳиндистон”да ҳам, Розий ва ўз асарлари библиографик рўйхати-Фехрестида ҳам очиқ тан олди, ҳимоя қилди, ривожлантирди. 132 9. Замоннинг оқиб бориши, ўтиши, давомийлиги тўғрисидаги Берунийда узил кесил шаклланган субстанционал концепция мутлақ замон, муддат, шакл, даражаларини, сон, миқдорда ўлчанадиган, ҳисоблаб чиқиладиган мазмунини конкрет ва аниқ табиатшунослик фанларининг жуда катта эмпирик материаллари, натижалари, хулосалари асосида аниқлаб берди. 10.Беруний субстанционал ва реляцион концепцияларни янги фундаментал асосда бирлаштиришга уринди, бу анъанавий натурфалсафачилик ақидалари доирасидан ташқари чиқиш, ҳ

фани, маданияти, фалсафий тафаккури анъаналари таъсирида яралган бўлса, етук олим бўлиб шаклланганидан сўнг, у бутун ўрта аср мусулмон илм-фани, фалсафаси заминида, унинг воситасида қадимги турк, юнон, собий, халдей, бобилликлар, сурёнийлар, шунингдек, қадимги ҳинд ва эрон илм-фани, маданияти, фалсафаси билан танишди, уларни тадқиқ этишга киришди; - Беруний илгари сурган илмий ва фалсафий ғоялар ўз замонидан анча илгарилаб кетган, кейинги илмий-фалсафий фикр тараққиётига катта таъсир ўтказганлиги ҳозирги пайтда унинг ижодига бўлган қизиқишнинг ортишини белгилайди; - Ўрта аср мусулмон халқлари илм-фани, фалсафасида, шу жумладан, Беруний яшаган даврда, борлиқ муаммоси бўйича мавжуд энг асосий концепциялар – “Аҳли Сунна ва-л-жамоъа”, калом, тасаввуф, муътазила, шийа-исмоилийлар (таълимийлар),

баҳс-мунозараси, “Ёдгорликлар”, “Геодезия”, “Ҳиндистон”, “ал-Қонун ал- Масъудий”, “Фехрест”, “Минерология”, “Китаб-ус-сайдана” каби шоҳ асарлари ҳозирги замон Шарқ ва Ғарб, шунингдек Ватанимиздаги нуфузли тадқиқотлар материаллари, натижа ва хулосалари асосида чуқур ва муфассал тадқиқ этиш натижасида маълум бўлди; - Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари ўзаро уйғун ҳолда ривожланган, улар бир-бирини тўлдиради ва аниқлаштиради ва бу хол аллома дунёқарашининг ўзига хос натурфалсафий кўринишга эга бўлишини, тадқиқотларида тажрибавий методни самарали қўллашини белгилаган. - Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги қарашлари изчил деистик позицияни ифодалайди, яъни аллома Худонинг оламнинг яратувчиси эканлигини ва, айни пайтда, яратилгандан кейин табиатнинг ўз қонунлари бўйича ривожланишини эътир

бўлса-да, бироқ ўзининг бутун мураккаблиги, муфассаллиги билан пухта 135 ишлаб чиқилган оригинал фалсафий таълимотдир; унинг асосий принциплари қуйидагилардан иборат: -мазкур бешта субстанцияларнинг ҳар бири ўз-ўзича, бир- бири билан боғлиқ бўлмаган ҳолда, мустақил, тарзда мавжуд бўлиб, азалий ва абадий ўзгармас борлиқнинг асосларидир; - худо ўз ҳикмати, иродаси, машиъати билан мазкур субстанцияларни ўзаро туташтирувчи, ҳаракатга келтирувчи биринчи сабабдир; - мутлақ ҳаюла эса, бирламчи, фаол, яратувчи, ижодкор асос, материядир; - мутлақ макон эса ҳаюла яшайдиган ўрин-жой бўлиб, борлиқнинг мавжудлик шаклидир. У уч ўлчови-эни, бўйи, узунлик йўналишларида, кўламда ўлчаниши, миқдорий ҳисоблаб чиқилиши мумкин бўлган сирт, юза, текислик кўринишига эга; - мутлақ замон эса, борлиқнинг иккинчи мав

машшоиййунларнинг жон (нафс) ҳақидаги таълимотларидан ҳам фарқ қилади ва бу ҳам махсус фалсафий-тарихий тадқиқ этишни талаб қиладиган мавзудир; Беруний борлиқни бевосита турларга ажратиб тадқиқ қилмаган бўлсада, унинг фикр-мулоҳазаларидан табиат борлиғи, руҳий борлиқ, инсон 136 борлиғи, ижтимоий борлиқнинг ўзига хос хусусиятларини кўрсатишга уринганини пайқаш мумкин. Диссертант, юқоридагилардан келиб чиқиб, Берунийнинг илмий- фалсафий мероси, дунёқараши, илмий-тадқиқот усул, принциплари, шу жумладан унинг борлиқ, субстанция тўғрисидаги таълимоти, у ҳимоя қилган ва ривожлантирган субстанционал концепция, ўзининг натурфалсафий жиҳатларига қарамай, бутун Ўрта ва Яқин Шарқдаги фалсафий-тарихий, илмий тафаккур жараёнига жуда катта ва сезиларли таъсир кўрсатган, оламнинг замонавий илмий-фалсафий

имкон беради; - борлиқ, субстанция муаммосини тадқиқ этиш, талқин этишда фундаментал табиатшунослик илмлари соҳаларида олиб бориладиган миқдорий ёндашиш, тажриба, кузатиш, эксперимент, ҳисоб- китоблар, ўлчашлар усулларига, воситаларига, принципларига таяниш зарурлигини, шунингдек, ҳозирги замон илмий-фалсафий тафаккури усул ва принципларининг шаклланишида Беруний ижодининг намуна эканлигини кўрсатиб бериш лозим; - Берунийнинг умумжаҳон илми, фалсафаси, хусусан ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасининг асосий оқими – табиййунчилик асосчиси, етакчиси эканлигини, борлиқ, макон, замон, ҳаракат муаммолари бўйича 137 субстанционал концепцияни онгли тарзда илгари сурганлиги, ҳимоя қилганлиги ва ривожлантирганлиги фалсафий тафаккурнинг кейинги ривожланишида асос бўлганлигини илмий-фалсафий жамоатчи

бадиий-ахлоқий, шунингдек илмий-фалсафий билиш усул ва методлари қисмларида миллий фалсафий тафаккуримизнинг тарихий илдизи сифатида пойдевор ўрнини ўташи лозим. 138 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР ВА МАНБАЛАР РЎЙХАТИ Расмий ҳужжатлар , материаллар 1.1. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. 1-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 1996. - 236 б. 1.2. Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 1996. - 380 б. 1.3. Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. 3-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 1996. - 385 б. 1.4. Каримов И.А.Бунёдкорлик йўлидан. 4-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 1996. - 351 б. 1.5. Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш-давр талаби. 5- жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 1997. – 412 б. 1.6. Каримов И.А. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида

1.12. Каримов И.А. Тинчлик ва хавфсизлигимиз ўз куч- қудратимизга, ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. 12-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2004. - 400 б. 1.13. Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон ҳеч кимга қарам бўлмайди. 13-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - 262 б. 1.14. Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари – олий қадрият. 14-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - 280 б. 1.15. Каримов И.А. Бизнинг бош мақсадимиз – жамиятни демократлаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва ислоҳ этишдир. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - 640 б. 1.16. Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. 15- жилд. -Тошкент: Ўзбекистон, 2007. - 320 б. 1.17. Каримов И.

1.22. Каримов И.А.Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. - 440 б. 2. Биринчи манбалар 2.1. Беруний А.Р. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган асарлар I-жилд –Тошкент: Фан, 1968. - 486 б. 2.2. Беруний А.Р. Ҳиндистон. Танланган асарлар II-жилд. - Тошкент: Фан, 1965. - 537 б. 2.3. Беруни и Ибн Сина. Переписка / Отв. ред. И.М. Муминов.- Ташкент: Фан, 1973. - 36 с. 2.4. Беруний А.Р. Турар жойлар [орасидаги] масофаларни аниқлаш учун манзилларнинг чегараларини белгилаш [Геодезия]. Танланган асарлар III-жилд. - Тошкент: Фан, 1982. - 344 б. 2.5. Беруний А.Р. Қонуни Масъудий. Танланган асарлар. V- жилд. – Тошкент: Фан, 1973. - 590 б. 2.6. Беруний А.Р. Тарвиҳалар, “Жавоҳирот” китобидан. – Тошкент: Мерос, 1991. - 47 б. 2.7. Беруний А.Р. Памятники минувщих п

сайдана фи-т-тибб). Избранные произведения. Т.IV. – Tашкент: Фан, 1973. - 1120 с. 2.14. Бируни Абу Рейхан. Книга вразумления зачаткам науки о звездах. Избранные произведения. Т.VI - Tашкент: Фан, 1975. - 328 с. 2.15. Бируни Абу Рейхан. Математическая и астрономические трактаты. Избранные произведения. Т.VI. - Tашкент: Фан, 1987. - 339 с. 2.16. Беруний __________билан Ибн Синонинг савол- жавоблари. - Тошкент: Узфанакадемнашр, 1950. - 34 б. 3. Монографиялар , рисолалар , тўпламлар 3. 1. Абу Муъин ан Насафий. Баҳрул калом. - Байрут, 2005. Т.I.- 463с. 3. 2. Абу Муъин ан Насафий. Табсиратул адилла фи усулиддин. – Дамашқ, 1990. –473с. 3. 3. Абу Райҳон Берунийнинг ўз асарларига ўзи тузган рўйхати //Беруний туғилган кунининг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. - Тошкент: Фан, 1973. – Б. 230-243. 3.

3. 9. Аль-Фараби. О том, что должно предшествовать изучению философии – аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-ата: Наука, 1970. - 140 с. 3. 10. Антология мировой философии. Т.I. частъ2., - М.: Мысль, 1969. – С. 153 3. 11. Ар-Рази. Абу Бакр. Духовная медицина. - Душанбе: Ирфон, 1990. - 390 с. 3. 12. Артамонов М.И. История Хазар. - М.: Наука, ГРВЛ., 1962. – 248 с. 3. 13. Бахадиров Р.М. Из истории классификации наук на средневековом мусульманском Востоке. – Ташкент: Академия, 2000. - 244 с. 3. 14. Беруний авлодлари. Илмий мақолалар. - Нукус: Қорақалпоғистон, 1988. - 80 б. 3. 15. Беруний А.Р. 100 ҳикмат: Ибратли сўзлар. - Тошкент: Фан, 1993. - 21 б. 3. 16. Беруний А.Р. Ўйлар, ҳикматлар, нақллар, шеърлар. - Тошкент: Ёш гвардия, 1973. - 103 б. 3. 17. Беруний ва ижтимоий фанлар /УзССР ФА Абу Р

3. 24. Булгаков П.Г. Розенфельд Б. Бирунии и его Канон Масъуда. Предисловие к “Канону Масъуда” //Абу Райхан Берунии. Избранные произведения. - Ташкент: Фан, 1973. – Т.5; Ч.1.- С.7-49. 3. 25. Булгаков П.Г. Жизнь и труды Берунии. - Ташкент: Фан, 1972. – 428 с. 3. 26. Бунёдов З.М. Государство Хоразмшахов – Анушатегинов (1097-1291). – М.: Наука, 1986. – 248 с. 3. 27. Бобоев Н., Норматов К. Миллий давлатчилик ҳақида. - Тошкент: Ёзувчи, 1999. - 48 б. 3. 28. Буюк алломаларимиз. – Тошкент: Ислом университети, 2002. - 158 б. 3. 29. Бўриев О. Ал-Фарғоний ва унинг илмий мероси. - Тошкент: Ўзбекистон, 1998. - 96 б. 3. 30. Газали. Избавляющий от заблуждения //Григорян С.Н. Из истории философии Средней Азии и Ирана VII-XII вв. - М.: Наука, 1960. - С. 221-222. 3. 31. Григорян С. Н. Великие мыслители Сред

Тошкент: Шарқ, 1993. - 104 б. 3. 39. Ислом. Энциклопедия. -Тошкент: Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси, 2004. – 320 б. 3. 40. История народов Узбекистана. Т.I. -Ташкент:АН УзССР, 1950. – 290 с. 3. 41. Исматов Б. Пантеическая философская традиция в персидско-таджикской поэзии IX-XV вв. Душанбе: Дониш, 1986. – 256 с. 3. 42. Жалолиддин Мангуберди. Альбом. -Тошкент: Шарқ, 1999. - 174 б. 3. 43. Заблоцка Ю. История Ближнего Востока в древности. - М.: Наука, 1989. – 120 с. 3. 44. Завадовский Ю.Н. Абу __________Али Ибн Сина. Жизнь и творчество. - Душанбе: Ирфон, 1980. – 302 с. 3. 45. Захидов В.Ю. Бирунии как мыслитель //Бируни. Сб. Статей.- М.: Л.: АНСССР, 1950. - С. 30-60. 145 3. 46. Зиёмухамедов Б. Комиликка элтувчи китоб. – Тошкент: Турон-Иқбол, 2006. - Б. 122. 3. 47. Зохидий А. Туркистонда ўрта

3. 53. Каюмов А. Беруний ва адабиёт. - Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1974. - 142 б. 3. 54. Кедров Б.М., Розенфельд Б.А. Абу Рехан Бирунии. – М.: Наука, 1973 .- 55 с. 3. 55. Классическая наука Средней Азии и современная мировая цивилизация. - Ташкент: Фан, 2000. - 415 с. 3. 56. Конрад Н.И. “Средние века” в исторической науке //Запад и Восток. –М.: ИВЛ, 1972. – С. 102-105. 3. 57. Конрад Н.И. Послесловие //Чалоян В.К. Армянской Ренессанс. – М.: ИВЛ, 1963. – С. 165-166. 3. 58. Конрад Н.М. Запад и Восток. –М.:ИВЛ., 1972. – 494 с. 3. 59. Комилов Н., Қуронов М. Миллий маънавиятимиз асослари. – Тошкент: Ўзбекистон файласуфлар миллий жамияти, 2006. - 410 б. 146 3. 60. Крачковский И.Ю. Бируни и его роль в истории географии //Бируни. Сборник статей. – М.–Л.: АН СССР, 1950. -С. 58-79. 3. 61. Крачковский

философской мысли в Узбекистане. - Ташкент: Фан, 1976. - 588 с. 3. 69. Маънавият юлдузлари. – Тошкент: Халк мероси, 1999. – 400 б. 3. 70. Маънавиятнинг ойдин йўли. 2-китоб. –Тошкент: Маънавият, 1997. - Б. 30. 3. 71. Методологические проблемы истории филасофии и общественной мысли. – М.: Наука, 1977. - 358 с. 3. 72. Мец А. Мусульманский Ренессанс. - М.: Наука, 1973.- 537с. 3. 73. Миллий истиқлол ғояси: Асосий тушунча ва тамойиллар. – Тошкент: Ўзбекистон, 2000. - 68 б. 147 3. 74. Мўминов И.М. Беруний фан тарихчиси //Беруний туғилган кунининг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. - Тошкент: Фан, 1973. – Б.11- 13. 3. 75. Муталибоев С. Беруний билан Ибн Синонинг савол- жавоблари. 2-нашр. - Тошкент: Фан, 1973. – 56 б. 3. 76. Мустақил Ўзбекистон: фалсафа ва ҳуқуқ фанларининг долзарб муаммолари. - То

Средней Азии и борьба идей. - Ташкент: Фан, 1988. – С. 76-78. 3. 83. Насыров Р.Н. Фараби о рациональном познании //Общественные науки в Узбекистане. – Ташкент, 1973. – №2. - С. 66. 3. 84. Насыров Р. Соотношение наблюдения и опыта в учении. Бируни о познании //Логико-гноселогические идеи мыслителей Средней Азии. - Ташкент: Фан, 1981. - С. 110-111. 3. 85. Норқулов Н.К. Беруний ва Хоразм. - Тошкент: Фан, 1973. - 48 б. 148 3. 86. Норхўжаев К. Беруний ва унинг геодезия фанига доир ишлари. – Тошкент: Фан, 1973. - 123 б. 3. 87. Носиров А. Беруний ҳақида Шарқ қўлёзма китобларидаги материаллар: Беруний тўғрисида бўлган манбаларнинг қисқача мазмуни. - Тошкент: Фан, 1950. - 168 б. 3. 88. Носиров Р. Берунийнинг табиий-илмий қарашлари. – Тошкент: Узбекистон, 1975. - 24 б. 3. 89. Насыров Р. Вопросы теор

3. 96. Розенфельд Б.А., Аҳмедов А. Книга вразумления начаткам науки о звездах Бируни //Абу Рейхан Бируни. Избранные произведение. T V.- Tашкент: Фан, 1973. - С. 20-22. 3. 97. Розенфельд Б.А., Краснова С.А., Рожанская М.М. О математических работах Абу-Рейхана ал-Бируни //Из истории науки и техники в странах Востока. Сб. статей. – М.: ИВП, 1963. – Вып. 3. - С. 147- 148. 149 3. 98. Розенфельд Б.А., Рожанская М.М., Соколовская З.К. Абу- р Рейхан ал-Бируни. - М.: Наука, 1973. – 273 с. 3. 99. Сагадеев А.В. Восточный перипатетизм - М.: Издательский дом Марджани, 2009. – 268 с. 3. 100. Садыков Х.У. Астрономическое учение Бируни //Бируни Сб. статей. - М. – Л.: Наука, 1950. – С. 87-89. 3. 101. Саъдуллаев А., Алиқулов Б. Ўзбекистоннинг тарихи, давлат ва жамият тараққиёти. – Тошкент: Академия, 2000. -

2001. - 324. б. 3. 110. Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. - Ташкент: Фан, 1992. - 86 с. 150 3. 111. Тўраев Б.О. Ҳозирги замон табиатшунослиги концепциялари фани бўйича асосий тушунчаларга изоҳли луғат. – Тошкент: Tafakkur, 2009. – 128.б. 3. 112. Тўраев Б.О Абу Райҳон Беруний. Тошкент.: Tafakkur, 2010. 968 б 3. 113. Турон Усмон. Туркий халқлар мафкураси. – Тошкент: Фан, 1995. - 155 б. 3. 114. Уватов У. Абу-л-Қосим Маҳмуд аз-Замахшарий. Нозик иборалар. - Тошкент: Камалак, 1992. - 80 б. 3. 115. Уватов У. Донолардан сабоқлар. - Тошкент: Халқ мероси, 1994. - 78 б. 3. 116. Уватов У. Махмуд аз-Замахшарий. - Тошкент: Халқ мероси, 1995. - 72 б. 3. 117. Уватов У. Иймон нури. - Тошкент: Ёзувчи, 1996. – 112 б. 3. 118. Умаров А.Р. Беруний ва унинг ҳақида. - Тошкент: Фан, 1973. - 120 б. 3. 119.

3. 124. Усмонов М. Ислом ақидалари ва маросимлари. – Тошкент: Ўзбекистон, 1975. - 120 б. 3. 125. Файзуллаев О.Ф. Муҳаммад ал-Хоразмий ва унинг илмий мероси. – Тошкент: Фан, 1983. - 40 б. 3. 126. Файзуллаев О.Ф. Научное творчество Мухаммад ал- Хоразми. - Тошкент: Фан, 1983. - 32 с. 3. 127. Файзуллаев О.Ф. Проблемы противоречия в трудах классиков естествознания и философии Средней Азии. - Ташкент: Фан, 1974. – 148 с. 3. 128. Файзуллаев О.Ф. Фалсафа ва фанлар методологияси. - Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2006. - 124 б. 3. 129. Фалсафа асослари. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005. - 382 б. 3. 130. Фалсафа энциклопедик луғат /ЎзРФА И.Мўминов номидаги Фалсафа ва ҳуқуқ институти. – Тошкент: Давлат илмий нашриёти, 2010. – 344 б. 3. 131. Философское наследие народов Средней Азии и борьба идей. - Ташкент: Фа

3. 140. Халидов А.Б. Арабские рукописи – Ташкент: Фан, 1985. – 223 с. 3. 141. Халидов А.Б. Арабские рукописи. - М.: Наука, 1985. – 217 с. 3. 142. Халидов А.Б., Эрман В.Г. Предисловие к “Индии” //Абу Рейхан Бируни. Избранные произведения. - Ташкент: Фан, 1963. – Т.2. - С. 53-54. 3. 143. Ҳасан Ато Абушқий. Туркий давлатлар тарихи. – Тошкент: Фан, 1993. - 110 б. 3. 144. Хасанов А. Маке, Мадина и верования арабов накануне возникновения ислама. - Ташкент: Фан, 1994. – 125 с. 3. 145. Хасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. -Тошкент: Фан, 1981. - Б. 20-26. 3. 146. Холидов Б.З. Замахшари (О жизни и творчестве) Семитские языки -М.: Наука, 1965. – 550с. 3. 147. Хоразм Маъмун академияси ва унинг жаҳон илм-фан тараққиётидаги ўрни: Халқаро илмий анжуман материаллари – Тошкент - Хива: Фан, 2006. - 207 б. 3. 148. Хора

Беруний қисмати. Илмий-маърифий қисса. - Тошкент: VORIS- NASHRIYOT, 2009. - 340 б. 3. 156. Шониёзов К. Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни. - Тошкент: Шарқ, 2001. - 464 б. 3. 157. Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асослари. - Тошкент: Университет, 1998. - Б. 30. 3. 158. Юсупов Э. Истиқлол йўлида. - Тошкент: Фан, 1996. - 104 б. 3. 159. Қуръони Карим //А Мансур таржимаси. - Тошкент: Фан, 2004.-482 б. 4. МАҚОЛАЛАР . 4. 1. Абдиримов К. Қадимги Хоразм маданияти ва Маъмун Академиясининг муаммолари //Илм сарчашмалари. – Тошкент, 2006. - № 1. – Б.35-37. 4. 2. Абдиримов К. Хоразм Маъмун Академиясининг манбалари //Илм сарчашмалари. – Тошкент, 2005. - № 4. - Б. 25-25. 4. 3. Абдухалимов Б. Хоразм Маъмун Академияси – қадимий илм маскани. //Ўзбекистон тарихи. – Тошкент, 2006.- № 23. – Б. 60- 61. 4. 4.

4. 10. Зоҳидий А. Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияси”нинг вужудга келиши ва тараққиётида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти //Xalqaro munosabatlar. – Тошкент, 2004. – Б.33-73. 4. 11. Зоҳидий А.. К вопросу о времени создания Хорезмской “Академии Маъмуна” //ОН в Узбекистане. - 2006. - № 1-2. – С. 14-21. 4. 12. Зохидий. А., Хидиров А. Беруний-дипломат, сиёсий арбоб //Xalqaro munosabatlar. - Тошкент, 2005. - № 4. - Б. 99-103. 4. 13. Зохидий А. К вопросу о времени создания Хорезмской академии Маъмуна //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. – Тошкент, 2006. № 1- 2. – Б. 14-21. 4. 14. Зохидов А. Абу-л-Баракат ал-Бағдоди о бытии и материи //ОН в Узбекистане. - Ташкент, 1992. - № 5-6. – С. 48-52. 4. 15. Зоҳидий А. Берунийнинг ақл чироғи //Tafakkur. - Тошкент, 2005. - № 3. – Б. 102-107. 4. 16. Ирисов

№ 2-3. – Б. 69-71. 4. 24. Норқулов Н. Абу Райҳон Беруний: “Мен тадқиқ этиб билдимки, Фарғоний ҳақ экан” //Соғлом авлод учун. – Тошкент, 1998. - № 6- 7. -Б. 6-9. 4. 25. Носиров Р. Беруний билишда холислик ва ҳақиқат мезони тўғрисида //Шарқ юлдузи. - Тошкент, 2001. - № 2. – Б. 138-142. 4. 26. Носиров Р. Беруний ва Ибн Сино асарларида кузатув муаммоси //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - Тошкент, 2003. - № 12. – Б. 53- 60. 4. 27. Носиров Р. Илмий-интеллектуал равнақ ва унда олимнинг ўрни муаммолари //Фалсафа ва ҳуқуқ. - Тошкент, 2006. - № 1. – Б.35-37. 4. 28. Носиров Р., Шарипов А., И.Мўминов асарларида Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари талқини //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - Тошкент, 1998. - № 12. – Б. 45-49. 4. 29. Табиат ғолиброқдир (“Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар асари

4. 36. Шарипов А. Хорезсмкая Академия Маъмуна и философская переписка двух великих мыслителей //Фалсафа ва ҳуқуқ. - Тошкент, 2006. - № 1. – С. 5-9. 4. 37. Шарипов А. Критике буржуазных концепций мировоззрения Бируни //Общественные науки в Узбекистан. - Ташкент, 1965. - № 2. – С. 36- 43. 4. 38. Шарипов М, Мухсимова Х. Марказий Осиёда дунёвий илмларнинг қарор топиши .⁄⁄Дунёвийлик фалсафаси. - Тошкент: ТДИУ, 2007. - Б. 44-45. 5. АВТОРЕФЕРАТ ВА ДИССЕРТАЦИЯЛАР . 5. 1. Каримов У.И. Китаб ас-Сайдана. Беруни-АР. Автореф. дис… док. филол. наук.- Ташкент, 1971. 50 с. 5. 2. Жакбаров М. IX-XII асрлар Мовароуннахр фалсафий фикрида ижтимоий идеал ва комил инсон муаммоси: Фалсафа фанлари доктори…. дис. автореф. - Тошкент, 2004 – 45 б. 157 5. 3. Жўрақулов Ф.Н. А.Р.Беруний табиий илмий ва ижтимоий - фалсаф

Купить