Biologik kurash usuli, rivojlanishi biotsenozdagi organizmlarni o‘zaro munosabatlari - Биология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Биология

Biologik kurash usuli, rivojlanishi biotsenozdagi organizmlarni o‘zaro munosabatlari

Купить

BIOLOGIK KURASH USULI, RIVOJLANISHI BIOTSENOZDAGI
ORGANIZMLARNI O’ZARO MUNOSABATLARI.

R e j a :
1. Mayda jonivorlarning biotsenozda o’zaro bog’liqligiga ta’siri.
2. O’simliklarni biologik usulda himoya qilishning umumiy ta’rifi.
3. O’zbekistonda biologik usulning hozirgi ahvoli va kelajagi.
4. O’simliklarni biologik himoya qilish faninint maqsadi va vazifalari.
5. Biologik himoyaga hissa qo’shgan olimlar.

“Venn diagrammasi” metodi.
Metodning maqsadi: 2 va 3 jihatlarni hamda umumiy tomonlarini
solishtirish yoki taqqoslash yoki qarama-qarshi qo’yish uchun qo’llaniladi.
Tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil qilish ko’nikmalarini
rivojlantiradi.
Texnologiyani amalga oshirish tartibi: Diagramma Venna tuzish
qoidasi bilan tanishadilar. Alohida/kichik gurhlarda diagramma Vennani
tuzadilar va kesishmaydigan joylarni (x) to’ldiradilar . Juftliklarga
birlashadilar, o’zlarining diagrammalarini taqqoslaydilar va to’ldiradilar.
Doiralarni kesishuvchi joyida, ikki/uch doiralar uchun umumiy bo’lgan,
ma’lumotlar ro’yxatini tuzadi.
Namuna. Venn diagrammasidaan foydalanib zararli organizmlarga
qarshi kurash usullarini farqini o’rganish.
Biopreparatlar
ekologik toza
Biopreparatlar
o’simlik kasalliklariga
qarshi samarali ta’sir
ko’rsatadi
Biopreparatlar tanlab
tasir etadi Kimyoviy va
biologik
preparat-lar
o’simlik
kasalliklarig
a qarshi
ta’sir
ko’rsatadi Kimyoviy
preparatlarning
narxi qimmati
Kimyoviy
preparatlari
o’simlik
kasalliklariga
qarshi tez ta’sir
ko’rsatadi.
Kimyoviy
prepartlarning
spektri keng

Qishloq xo’jalik ekinlari zararkunandalariga qarshi yirtqichlik bilan
tabiatda hayot kechiruvchi mayda jonivorlarni qo’llash bizning eramizni 900
va 1200 yillarga to’g’ri keladi. Bu paytlarda tsitrus ekinlardagi
zararkunandalardan shiralarga qarshi yirtqich chumolilardan foydalanilgan.
Keyinchalik kishilik jamiyati taraqqiyotida yirtqich qo’ng’iz
koktsinellidlarning ahamiyati nakadar katta zkanligi sekin-asta sezila
boshladi. Bu qo’ng’izlar o’zining hasharotlarga ayniqsa shiralarga ta’siri
kuchli bo’laganligi sababli Angliyaliklar bu foydali hasharotga Xudoning
qo’ng’izi Frantsiyaliklar Xudo yuborgan qo’ng’izi, keyinchalik Angiyaliklar
xudoning qushi deb nom berganlar. 1762 yili Mairik orollarida ko’plab
tarqalgan qizil chigirtkaga qarshi kurashish uchun Hindistondan Hind mayna
qushini olib kelib tarqatilgan. 1873 yilda Frantsiyada tarqalgan o’zumning
Filloksera qurtiga qarshi AQSHdan yirtqich kana olib kelib tarqatilgan. 1883
yilida Angliyadan, AQSHga sholgom oq kapalagi qurtiga qarshi biologik
usulda kurash olib borish maqsadida tabiatda tekinxo’rlik bilan hayot
kechiruvchi Apanteles keyinchalik Avstraliyadan Itseriy qurtiga qarshi
yirtqich qo’ng’iz Rodeliya olib kelib foydalanilgan.
O’simliklarni biologik usulda himoya qilish yuzasidan birinchi ilmiy
tadqiqot ishlari Rossiyada 1879 yilda I.I. Mechinkov tomonidan olib
borilgan, bunda hasharotlarga qarshi mikroorganizmlardan foydalanish
maqsad qilib olingan 1886 yilda I.I.Krasilchik dunyoda birinchi bo’lib
bug’doy yoki un mitasiga qarshi kurashda kuk muskardin zamburug’ini
ko’paytirish usllarini ishlab chikdi. SHu muddat mobaynida Rossiyada
I.I.Mechinkov, T.F.Gameloi Frantsiyada zsa Lun Pasterlar birinchilardan
bo’lib issiqqonli kemiruvchilarga qarshi kurashda kasallik tarqatuvchi
zamburug’larni ishlatish yuzasidan katta tajriba olib borib yaxshi natija
oldilar.

Keyinchalik rus olimlaridan I.N. SHei ы roi, N.I. Kurdiyumoi. I.A.
TSorchinskiy va boshqalar hasharotlarga qarshi tabiiy qo’shandalar-
entomofaglardan foydalanish yuzasidan va tabiiy qo’shandalari bir xo’jalik
yoki tumandan ikkinchi tumanga olib borib, zararkunandalarga qarshi
biologik usulda qarshi kurashish yuzasidan katta tajriba olib bordilar.
Jumladan, 1903 yilda rus olimi Vasilei bug’doydagi zararli xasva
tuxumining tekinxo’r telenominni bir tumandan olib ikkinchi bir tumanga
tarqatish va olma qurti kapalagi tuxumining tekinxo’ri trixogrammani bir
tumandan olib ikkinchi bir tumanga tarqatish yuzasidan ilmiy izlanishlar olib
bordilar, bu ishni 1911 yilda Rodetsskiy amalga oshirdi va yaxshi natija
olishga erishdi. O’simliklarni biologik usulda himoya qilish yuzasidan ilmiy-
tadqiqot ishlari Rossiya o’simliklarni himoya qilish yuzasidan ilmiy tadqiqot
instituti tashkil etilgandan keyin muntazam raiishda olib borish yo’lga
qo’yildi.
Bu institutning asosiy vazifasi shundan iborat ediki,
zararkunandalarning tabiiy qo’shandalarini bir mamlakatdan ikkinchi bir
mamlakatga olib kelib, ularni shu iqlim sharoitiga o’rgatish yo’li bilan
hasharotlarga qarshi tarqatish va bo’lar ichidan eng yuqori samara beradigan
foydali hasharotlarni – entomofaglarni tanlab olib, ulardan biologik usulda
foydalanishni eng asosiy maqsad qilib olingan. Jumladan qon shirasiga va
komstok qurtiga qarshi qo’llash maqsadida afelinus, rodeliya, kriptolemus
kabi entomofaglarni olib kelinib tarqatila boshladi. Bug’doy zararkunandasi
zararli xasvaning tuxumiga qarshi telenomin, ko’zgi tunlam, g’o’za tunlami
va boshqa tunlamlarning kapalaklari qo’ygan tuxumga qarshi ishlatish uchun
trixogrammalarni chet mamlakatlardan keltirib biologik usulda ishlatish,
kasalliklarni bartaraf etishda yangi mikroorganizmlar yaratish hamda
mikrobiologik preparatlar ishlab chiqarish va ulardan biologik usulda
foydalanish yuzasidan katta ilmiy ishlar olib borildi.

O’simliklarni biologik usulda himoya qilish sohasida N.F.Maer
biologik laboratoriyasining ilmiy xodimlaridan N.A.Telenga, A.A.Alekseyei,
I.A.SHepetilnikova va boshqalar, mikrobiometod laboratoriyasining mudiri
I.P.Pospeloi o’zining ilmiy xodimlari A.A.Eilakova, O.I.SHiyetsova, N.S.
Fedorinchik va boshqalar bilan birga hamkorlikda ish olib borishib o’zoq
yillar mobaynida biologik usulni ilmiy asosda ishlab chiqish borasida katta
ilmiy izlanishlar olib bordilar va Moldova Respublikasida (sobiq bo’tun
ittifoq) hozirgi Moldova Respublikasi o’simliklarni biologik usulda himoya
qilish ilmiy tadqiqot instituti tashkil etilishi Rossiyada va O’rta Osiyo
respublikalarida hamda boshqa mamlakatlarda o’simliklarni biologik usulda
himoya qilish sohasida yangi laboratoriyalar va bo’limlar tashkil qilindi.
Jumladan bizning mamlakatimizda ham qishloq xo’jalik ekinlari
zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashda biologik usulni qo’llash
borasida katta ijobiy ishlar qilindi. 1975 yildan boshlab 1982 yillargacha
O’zbekistonda g’o’zani kemiruvchi zararkunandalardan himoya qilishda
qariyib 2,2 million gektar yerda biologik usul qo’llanilgan bo’lsa shundan
1million gektariga faqat tuxumxo’r trixogramma qo’yib yuborilgan bo’lsa,
hozirgi kunda o’rtacha 3,5-4 mln. gektar yerda g’o’zadagi kemiruvchi
zararkunandalarga qarshi biologik usulda bajarilmokda, shundan 2-2,5 mln.
gektariga faqat trixogramma va brakon kabi foydali hasharotlarni
laboratoriya sharoitida ko’paytirib ular yordamida qarshi kurashilmokda.
SHuni alohida ta’kidlash lozimki, urushdan keyingi yillarda akademik S.N.
Alimuhammedov rahbarligida B.P.Adashkevich, Z.K.Odilov,
O.SH.Hamroyev kabi yirik olimlar Respublikamizda biologik usulni keng
joriy qilishda jonbozlik ko’rsatib ish olib borgan ijodiy ishlari natijasida
mamlakatimizda hasharotlarga qarshi biologik uyg’unlashtirilgan usulni keng
joriy qilish bilan birga atrof muhitni ifloslanishi oldini olishda muhim
ahamiyat kasb etmokda.

SHuni alohida e’tirof etish kerakki, hozirgi paytda Respublikamizda
g’o’za, bug’doy va boshqa ekinlarni zararkunandalar, kasalliklar hamda
begona o’tlardan himoya qilishga katta e’tibor berilyapti, chunki
o’simliklarni, zararkunanda kasallikka begona o’tlardan o’z vaqtida himoya
qilish ekinlardan mo’l va yuqori sifatli mahsulot yetishtirishda asosiy
omillardan biri zkanligini hisobga olib, 2000 yilning 31 avgustida
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov «Qishloq xo’jalik
o’simliklarini zararkunandalar, kasalliklar va begona o’tlardan himoya
qilish» №116-P raqamli maxsus qonun qabo’l qildi. Bu qonunni O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 2000 yil 31 aigust №117-P raqami
bilan tasdiklandi va ushbu qonunni kuchga kiritilishiga ruxsat etildi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan qabo’l qilingan ushbu
qonunning maqsadi «Qishloq xo’jalik o’simliklarini zararkunandalar,
kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilish vositalarining inson sog’ligiga,
atrof tabiiy muhitga zararli ta’sirini oldini olish bilan biologik bo’lgan
munosabatlarni tartibga solishdan iborat» bo’lib, asosan qishloq xo’jalik
ekinlarini zararkunandalar, kasalliklar va begona o’tlardan himoya qilishda
biologik uygunlashtirilgan usulni keng joriy etilishiga qaratilgan.
Tabiatda mayda jonivorlar foydali va zararlilari bir-biridan
ajratilmagan holda jamoa shaklida aralash hayot kechirishadi. Hayvonlar va
o’simliklarning va mayda jonivorlarning bir-xil sharoitda birgalikda hayot
kechirishi tarixiy mujassamlangan guruh bo’lib, biotsenozni tashkil qiladi.
Jonivorlarning biotsenozda o’zaro aloqasi juda murakkab bo’lib,
turlararo yoki biotsinetik aloqadordir, aloqadorlikning asosiy formalaridan
biri bu simbioz, yirtqichli, tekinxo’rlik va antibiozdir.
SIMBIOZ-bu har xil turdagi hasharotlarning o’zaro hamkorlikka
yashashiga simbioz deb ataladi. Hasharotlarning simbiotik usulda hayot

kechirishida ularning o’zaro munosabatda bo’lishi foreziya, mutalizm,
kommensalizm bilan farqlanadi.
Foreziya - bu bir hasharotning ikkinchi bir hasharotga yopishib olib
harakatlanishi va o’zi uchun oziqa bor joyga borishi va u yerda boshqa
hasharotning tuxumi yoki qurtlari bilan ovqatlanishidir. Masalan gulni
changlatuvchi qo’ng’izlar tuxumini gulga kuyadi, tuxumdan chiqqan
chunalchangsimon qurtlar asal ari gulni nektarini olgani yoki changlatgani
gulga kunganida asalariga yopishib keladi va uni asalari o’z uyasiga kuyadi
bu qurt asalarini tuxumi va uni to’plagan asli bilan ovqat lanib hayot
kechiradi.
Mutualizm-bu shunday simbiozki, bunda bir jonivor ikkinchi ikkinchi
bir jonivorni bir joydan ikkinchi joyga ko’chirib olib borib kuyadi va uni
chiqargan chiqindisi bilan u ovqatlanib hayot kechiradi.Bu sariq chumoli
bilan shiralar o’rtasidagi o’zaro munosabat bo’lib, chumoli shirani tashib
o’simlikning yosh bargiga olib borib kuyadi, shira yosh bargni so’rib
oziqlanadi va shira chiqargan shirali chiqindi bilan chumoli hayot kechiradi.
Hasharotlar o’rtasida o’zaro munosabatlardan biri bu yirtqichlikdir.
Bunda bir hasharot yirtqichlik bilan ikkinchi hasharotning tuxumini va yosh
qurtini yeb kuyadi. Masalan, xon qizi qo’ng’izi shiralarni yeb tugatadi. O’zini
avlodini o’zi yeb quyishi konnibalizm deb ataladi, bu asosan oltinko’zlarda
hamda ko’sak qurtlarida sodir bo’ladi, katta yoshdagi qurtlar kichik yoshdagi
qurtlarni yeb tugatadi.
Hasharotlar ichida o’zaro hamkorlik va o’zaro munosabat bu
tekinxo’rlikdir. Tekinxo’rlik bir jonivor hisobiga ikkinchi bir jonivorning
hayot kechirishidir. Jumladan trixogrammaning avlodi ko’sak qurtining
tuxumi hisobiga hayot kechiradi.
Tekinxo’rlik quyidagilarga bo’linadi:

E ndotekinxo’rlik-trixogramma qo’ygan tuxum ko’sak qurti tuxumi
ichida hayot kechiradi va oddiy trixogramma uchib chiqadi.
E kzotekinxo’rlik zararkunandaning tanasi ustidagi yaralarida joylashib
olib uni shirasi bilan hayot kechiradi. Masalan, afis koliforniya qolqondori
teknxo’rlik qiladi.
Birlamchi va yuqori tekinxo’rlik bir jonivor ikkinchi bir jonivor
hisobiga hayot kechirishi birlamchi tekinxo’rlik deyilsa, anashu jonivorning
yana bir turdagi jonivor hisobiga hayot kechirishi zsa yuqori tekinxo’rlik deb
ataladi.
Bir hasharot tekinxo’rlik qilish uchun ikkinchi bir hasharotga o’z
tuxumini qo’ysa anashu tuxumga boshqa bir hasharotning tuxum quyishiga
kleptoparazitizm yoki ugirlik tekinxo’rlik deb ataladi.
Bir jonivor bilan ikkinchi bir jonivorlar o’rtasida antogonistik hodisa
ruy beradi, natijada bir organizm chiqargan modda bilan ikkinchi jonivor
halok bo’ladi, bu hodisaga antibioz deb ataladi. SHu tariqa mayda jonivorlar
o’rtasida o’zaro aloqadorlik-bog’lanish mavjud bo’lib, buning natijasida
tabiatdagi munozanat saqlanib turadi, tabiatdagi bunday munozanat bo’zilsa
madaniy o’simliklarni zararli hasharotlar kuchli zararlashi natijasida paxta va
boshqa ekinlar hosildorligiga putur yetkaziladi.
O’simlikni biologik usulda himoya qilish fani hasharotlar o’rtasida
o’zaro munosabatlarning formalarini va o’zaro aloqadorlikning ilmiy hamda
amaliy tomonlarini, biologik vositalardan zararli hasharotlarga qarshi kurash
usullarini o’rgatuvchi maxsus fandir.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Biologik kurash usuli, rivojlanishi biotsenozdagi organizmlarni o‘zaro munosabatlari

Купить