Biologiya (sitologiya va genetika asoslari) fanini o’qitishda fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshirish metodikasi - Biologiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	4.2MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	01 Mart 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Biologiya

Sotuvchi

Dilshoda Abdinazarova

Ro'yxatga olish sanasi 01 Mart 2025

0 Sotish

Biologiya (sitologiya va genetika asoslari) fanini o’qitishda fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshirish metodikasi

Sotib olish

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA LIMI VAZIRLIGI

NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA
UNIVERSITETI
Himoyaga ruxsat etildi

Tabiiy fanlar fakulteti dekani:
_________b.f.d. prof.,
____ iyun 2024-yil

5110400 Biologiya bakalavriat ta lim yo nalishi

talabasi
BIOLOGIYA (SITOLOGIYA VA GENETIKA ASOSLARI) FANINI

O‘QITISHDA FANLARARO BOG‘LANISHLARNI AMALGA OSHIRISH
METODIKASI

mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Tasdiqlayman

kafedrasi mudiri
b.f.d., professor
____________
____ _________ -yil
Ilmiy rahbar:
kafedrasi
dotsenti v.b., PhD
_____________
____ __________-yil
Toshkent-2024
1

MUNDARIJA
KIRISH .. ...
I BOB. BIOLOGIYANI O‘QITISHDA FANLARARO BOG‘LANISHLARNI
AMALGA OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Biologiya o‘quv fanini o‘qitishda fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshirishning
maqsad va vazifalari ..........................................................

1.2. Biologiya o‘quv fanini o‘qitishda fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshirishning
ahamiyati ..
.
1.3. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga

oshirishning pedagogik shart - sharoitlari ..

I bob bo yicha xulosalar ...

II BOB. BIOLOGIYA ( SITOLOGIYA VA GENETIKA ASOSLARI ) FANI NI
O QITISHDA FANLARARO BOG LANISHLARNI AMALGA

OSHIRISHNING METODIK ASOSLARI ... .

2.1. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda fanlararo

bog lanishlarni amalga oshirishning mazmuni, metodlari va vositalari

2.2. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda kimyo

o quv fani bilan fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning o ziga xos

xususiyatlari …
2.3. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda fizika

o quv fani bilan fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning metodikasi

II bob bo yicha xulosalar ..

III BOB . TAJRIBA-SINOV NATIJALARI O TKAZISH VA TAHLILI

3.1 Pedagogik sinov tajriba o tkazishning ahamiyati va mazmuni ...

3.2 Tajriba-sinov natijalarining tahlili ..

III bob bo yicha xulosalar ... .

Xulosa ..

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ..

2

Glossariy ..
KIRISH
Biologiya fizika kabi emas.
Biz qanchalik ko p o rgansak, qanchalik

aniq bo lsa, unda quyida qanday ma lumotga

ega bo lish kerakligi tushuntiriladi.

Stiv Jons
Mavzuning dolzarbligi. So nggi yillarda mamlakatimizda xalq ta limi

yo nalishida ham ulkan islohotlar amalga oshirilmoqda. Zero, yosh avlodning

yuqori darajadagi bilimga ega bo lishi, mustaqil va sog lom fikrlashi porloq

istiqbolni kafolatlovchi omillardan sanaladi.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-avgustda Kimyo va

biologiya yo nalishlarida uzluksiz ta lim sifatini va ilm-fan natijadorligini

oshirish chora-tadbirlari to g risida gi
PQ-4805 sonli qarori imzolangan. Ushbu
hujjatning tegishli ilovasida 2020-2025 yillarda kimyo va biologiya yo nalishida

uzluksiz ta lim sifatini hamda amalga oshirilayotgan ilmiy-tadqiqotlar, innovatsiya

ishlari natijadorligini oshirish, ta lim tizimida tabiiy fanlarni o qitish bo yicha

ishlar belgilangan. Shu sababdan bugungi kunda ta lim tizimida, jumladan, tabiiy

fanlarni o qitishga qaratilgan o zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ya ni, fanga oid

o quv dasturlari, darsliklar va o qitish metodikalari bo yicha yangilanishlar

bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Pedagoglar faoliyati davomida, birinchi
navbatda, sifatli ta lim berish bo yicha kreativ yondashishga harakat qilib kelgan.

Biroq pedagogikada yangi tushuncha sifatida shaxsga yo naltirilgan ta lim

atamasi kirib keldi. Ushbu tushunchaning fanga kirib kelish tarixi, shaxsga
yo naltirilgan ta limning xususiyatlari, maqsadi va boshqa pedagogik, psixologik

tomonlari haqida ikki og iz so z yuritamiz. Fanda barcha atama va

tushunchalarning tarixi bo lganidek, shaxsga yo naltirilgan ta lim ham o ziga

xos tarixiy bosqichga ega. Shaxsga yo naltirilgan ta lim tushunchasi 1940-yilda

AQShlik psixolog olim Karl Ransom Rodjers nomi bilan bog liq.

3

___________________________________________________________________
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-avgustda Kimyo va biologiya yo nalishlarida uzluksiz ta lim sifatini va ilm-fan
natijadorligini oshirish chora-tadbirlari to g risida gi PQ-4805 son qarori.

Olimni Kolumbiya universiteti faoliyatida talabalarning ilg orlik bilan ta lim olish

jarayoni qiziqtiradi[ 1 ].
Talabalarning ta lim olishda o z-o zini boshqarish jarayoni, hamkorlikda

ishlash jihatlari tadqiqotchining e tiborini jalb etadi. 1928-1940 yillarda olim

Rochester (AQSH shatati Rochester)dagi Bolalarga nisbatan shafqatsizlikning

oldini olish jamiyatida rahbarlik qiladi. Ushbu yo nalishda laboratoriya tashkil

etadi. Faoliyati davomida minglab muammoli bolalar va kattalar bilan ishlaydi.
Shaxsga yo naltirilgan ta limga oid manbalarning fanga kirib kelishi, olimning

ushbu faoliyati bilan bog liq. Shuningdek, ushbu yo nalishda ham nazariy ham

amaliy tadqiqotlar olib borgan tadqiqotchilardan biri Shvetsiyaning Lund
universiteti tadqiqotchilaridan Lars Bergmandir. Bergman dars jarayonida
predmetlarning o quvchi shaxsiga yo naltirilganlikning uchta asosiy xususiyatini

ajratib ko rsatib o tadi.
Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan
keng ko lamli islohatlarning barchasi xalqimizga munosib turmush tarzini

shakllantirish, ilm-fanni rivojlantirish masalasi dolzarb bo lib kelmoqda. Bu borada

muhtaram prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev Mamlakatimizda yuqori salohiyatga ega,

jahon miqyosida e tirof etilgan olimlar ko p. Ular o z maktablarini yaratshi,

shogirdlar tarbiyalashi lozim. Yosh avlodni salohiyatli kadrlar etib tarbiyalashdagi
birinchi bosqich maktab ta limini tubdan takomillashtirish, ilmiy kadrlar va yuksak

malakali mutaxassislar tayyorlash jarayonining uzluksizligini ta minlash zarur. Bu

yo lda hech narsani ayamaymaz, deb ta kidlagan edi. Ya ni, sog lom avlodni

tarbiyalash vazifasi esa, birinchi navbatda, oilada, uzluksiz ta lim tizimining ilk

bo g inlari maktabgacha va maktab ta limidan boshlanadi. Shunga ko ra,

bolalarni jismonan va ruhan sog lomlashtirish, bolaning harakat sohasini

rivojlantirish, chaqqon, kuchli, jasur bo lishdek hayotiy ehtiyojlar asosida hayotga

bo lgan qiziqishini kuchaytirishning samarali vositalarini izlab topishda biologiya

fanining boshqa fanlar bilan integrativ bog liqligini shakllantirish va rivojlantirish

4

muhim hisoblanadi. Integratsiyalashgan ta lim berish jarayonida o quvchilarda
tayanch kompetensiyalardan kommunikativ, axborot bilan ishlash, o zini-o zi

rivojlantirish va matematik savodxonlik kompetensiyalari shakllanib boradi[2].
Tadqiqotchilarning fikriga ko ra, har bir fanni o qitish jarayonida o quvchi

shaxsini faollashtiruvchi metodikalar, ushbu fanga nisbatan qiziqishning ortishi,
pedagogik tajribalarida o z isbotini topgan. Olimlarning ushbu amaliy va nazariy

ma lumotlariga tayangan holda, biologiya fanini o qitish misolida ta lim (bilim)

berishning o quvchi shaxsiga yo nalganligi, uning psixologik xususiyatlari,

tarkibiy qismlari, maqsadlarini ko rib chiqish mumkin. Shaxsga yo naltirilgan

ta limning hamkorlikda ishlash, moslashuvchanlik, shaxslararo munosabatlarda

muloqotchanlikning rivojlanishi kabi tarkibiy qismlari mavjud.
Pedagogik jarayonda, har bir fanni o qitishda shaxsga yo naltirilgan

jihatiga e tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi.

Talabalarni zamonaviy biologiyaning fanlararo tabiatiga tayyorlash
kontseptual tushunish va fanlararo aloqalarni o'rnatish uchun o'qitishni qo'llab-
quvvatlash uchun o'quv dasturlari, ko'rsatmalar, baholash va o'qituvchilarning
malakasini oshirishni o'zgartirishni talab qiladi.
Mazkur bitiruv malakaviy ishning maqsadi, B i o logiya (Sitologiya va Genetika

asoslari) fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga oshirish metodikasi

mavzusi yuzasida o quvchilarni tabiat to g risidagi ilmiy dunyoqarashlarini

shakllantirish, tafakkurini rivojlantirishda, tabiat qonunlarini asoslab berish,
biologiya, geografiya, fizika, kimyo, iqtisodiy bilim asoslari va tadbirkorlik asoslari
o quv predmetlarini o rgatishdan iboratdir. Fanlarning o zaro integratsiyasi

o quvchilarda tabiatni butun bir borliq sifatida, olamning yagona manzarasini

tasavvur etishga yo naltirishi lozim.
Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari )
o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni o rganish hozirgi kunda

o quvchilar o rtasida ta lim jarayonini rivojlantirishni hozirgi kunda dolzarb

masala bo lib kelmoqda[3]

5

Bitiruv malakaviy ishi referativ tarzda yozilgan bo lib, unda 20 dan
ortiq ilmiy o quv va uslubiy adabiyotlardan foydalanildi. Bu sohada olib borilgan

respublikamizdagi ilmiy izlanishlarining natijalari, ilmiy adabiyotlardan
foydalangan holda o rganib chiqildi. Bitiruv malakaviy ishi bir necha jadvallar va

rasmlar bilan jihozlandi.
Muammoning o rganilganlik darajasi.
XX asrga kelib, barcha fanlar tekshirish
obektlariga ko ra differensiallashgan holda rivojlanishi natijasida,fanlarning

yangidan yangi tarmoqlari paydo bo ldi. XXI asrga kelib esa, integratsiyalashgan

ta limga bo lgan ehtiyoj vujudga keldi va integratsiyalashgan ta lim muhim

funksiyalarni bajarishi ma lum bo ldi. Chunki, o quvchilar tomonidan fan

asoslarini puxta o zlashtirishlari va bilish faoliyatini faollashtirish jarayonida

fanlararo integrasiya muhim ahamiyat kasb etadi. Fanlarni integratsiya asosida
o qitishga oid keng qamrovdagi tadqiqot ishlari mamlakatimizda ham olib

borilmoqda. Respublikamiz biolog metodist olimlari tomonidan fanlar
o rtasidagi integratsiyani tadqiq etish borasida muayyan ishlar amalga oshirilgan.

Jumladan, professor A.T.G ofurov tomonidan biologiyani o qitishda umumiy

va xususiy tushunchalarni shakllantirish,S.S.Fayzullaev genetika va seleksiya
asoslarini o qitishda kimyoviy va fizik jarayonlar o rtasida, professor

J.O.Tolipova pedagogik kadrlarni tayyorlash jarayonida,dotsent U.Raxmatov esa
o qituvchilarning kasbiy kompetentliligini takomillashtirish borasida qator

fanlarning integrasiyasidan foydalanish muammolarini tadqiq etgan.
Mavzuning maqsadi. biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini

o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning o ziga xos xususiyatlari

o rganib chiqish, fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning mazmuni,

metodlari va vositalari yordamida o quvchilarning fanni egallashga bo lgan

intilishlarini qo llab-quvvatlash, hamda biologiya fanini fanlararo bo lanishlari

bo yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.

Bitiruv malakaviy ishning vazifalari: Bitiruv malakaviy ishini bajarishda
quyidagi vazifalar belgilab olindi:
6

1. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga
oshirishning maqsad va vazifalari
2. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga

oshirishning pedagogik shart-sharoitlari ni o rganish.

3. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda fanlararo

bog lanishlarni amalga oshirish

4. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda fizika

o quv fani bilan fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning metodikasi

va xususiyatlarni o rganish.

5. Eshitdim-ko rdim-bajardim tamoyiliga binoan o quvchilarda

tadqiqotchilik ko nikmalarini shakllantirish.

6. Tajriba sinov natijalari o tkazish va tahlil qilish

BMI ning ning ob y ekti. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo

bog lanishlarni tahlil qilish asosida o quvchilarda tadqiqotchilik
ko nikmalarini
shakllantirish jarayoni.
BMI ning predmeti . Umumta lim maktablarida biologiya fanidan

tadqiqotchilik ko nikmalarini shakllantirish mazmuni, metodlari va vositalari.

BMI ning usullari. Tadqiqot jarayonida nazariy uslublar - tahlil qilish,
aniqlashtirish, umumlashtirish, pedagogik kuzatish, ekspert baholash, taqqoslash,
tavsiflash, savol - javob, suhbat hamda matematik - statistik hamda biologik tajriba
metodlaridan foydalanildi.
BMIning аmaliy ahamiyati. o‘quvchilarning tadqiqotchilik faoliyatini
shakllantirishning amaliy-laboratoriya shakli aniqlashtirilgani, o‘quvchilar
tadqiqotchilik faoliyatini shakllantirishda “Eshitdim-ko‘rdim-bajardim” tamoyilidan
foydalanib, biologiyadan laboratoriya ishlarni tashkil etishning metodik ta minoti

ishlab chiqilgan va samaradorligi aniqlangani bilan izohlanadi.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi: Bitiruv malakaviy ishi kirish, 3 ta bob,
xulosalar, glosarriy, va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat
.
7

I BOB. BIOLOGIYANI O QITISHDA FANLARARO
BOG LANISHLARNI AMALGA OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni

amalga oshirishning maqsad va vazifalari
Hozirgi kunda integratsiya atamasi dunyo bo ylab turli sohalarni, masalan,

ijtimoiy, mintaqaviy, iqtisodiy, diniy, irqiy, tashkiliy integratsiya kabi sohalarni
qamrab oladigan ijtimoiy tushuncha sifatida ishlatiladi. Va o z-o zidan savol

tug iladi Integratsiya o zi nima? Uning ta lim tizimidagi ahamiyati nimada?

Tabiiy fanlarni o qitishda integratsiya qanday amalga oshiriladi?

1. Integratsiya lotincha integratio – tiklash, to ldirish hamda integer – butun
ʻ
so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, qismlarni bir butunga aylantirish uchun ularni
birlashtirish, qo'shish va yoki bir-biriga almashtirish harakatidir.
2. Ta’limni integratsiyalash orqali umumta’lim fanlarini o qitishda fanlararo

aloqalarni o'rnatish, turli ta'lim dasturlari o'rtasidagi o'zaro ta'sir orqali ta'lim
mazmunining yaxlitligiga erishish va o quvchining dunyoni bilishi va tasavvur

qilishda bir tomonlama emas, balki har tomonlama rivojlanishiga erishish.
3. Fanlararo aloqadorlik (integratsiya) o quvchini ilmiy dunyoqarashini

shakllantirishga asos bo`lib hizmat qiladi, tabiatni to`g`ri va to`la anglashga, undan
oqilona foydalanishga, mantiqiy fikrlashga o`rgatadi. Zamonaviy sharoitlarda
fanlarni o qitishda ularning integratsiyasini ta minlashga yetarli e tibor berilmay

kelmoqda [4] .
Muammoni bartaraf etishga qaratilgan tadbirlar esa tegishli o quv rejalarida

ushbu fanlarni o qitishning vaqt bo yicha muvofiqlashtirilishi yoki fanlar

mazmunini qisman uyg unlashtirishga oid tadbirlar bilan cheklanmoqda. Uni

tubdan hal qilish uchun esa, o quvchilar egallaydigan bilimlari yuqori sifat

darajasini ta minlovchi o quv fanlari integratsiyasining zaruriy shart-sharoitlari,

shakl, mazmun va vositalarini ishlab chiqish talab etilmoqda. [6]
O quv fanini o rgatishdan maqsad o quvchini fandagi ob yektiv yangilik

bilan tanishtirish emas, balki unda sub yektiv yangilikka ega bo lgan bilimlarni

8

shakllantirishdan iborat. Bu ma noda integratsiya fanlarning differentsiatsiyasi
tufayli tarixan tarkib topgan o quv fanlariga bo lib o qitish tizimining

kamchiliklarini tuzatishga qaratilgan ularning o zaro bog liqligini ta minlash

shakli sifatida qaralishi mumkin. O quv fanlari integratsiyasining asosiy maqsadi

sub ektiv yangi bilimlarni sintez qilishdan iborat bo lib, integratsiya

jarayonlarining bosh vazifasi sub ektiv yangi ilmiy bilimlarni sintez qilishga

qaratilgan pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
O quv fanlarini integratsiyalashgan holda o rganishda sub yektiv yangi

bilimlar sintezi qanday kechadi? Didaktikada turli fanlarga taaluqli o quv

materiallarini bitta kursga birlashtirish kabi integratsiyaning turli shakllari taklif
qilinadi.
Biologiya o qitish metodikasi pedagogikaning bir qismi bo lgan didaktika

bilan juda yaqin aloqadadir. Agar didaktika o quvchilar tomonidan bilimlar,

ko nikmalar va malakalarni o zlashtirish qonunlarni o rgansa va u maktabdagi

barcha o quv fanlari uchun o qitish nazariyalarni va prinsiplarini ishlab chiqsa,

biologiya o qitish metodikasi biologiya bilan bog liq o qitish va tarbiyalash

mazmuni, shakllari, va metodlari hamda vositalari bilan bog liq nazariy va amaliy

masalalarni ishlab chiqadi.
Biologiya o qitish metodikasi psixologiya bilan uzviy aloqadadir. C
h unki,
biologiyani o qitish o quvchilarning yosh xususiyatlariga mos bo lgan

taqdirdagina samara beradi. Masalan o smirlarda ya ni
V - VI sinf o quvchilarida
diqqat beqaror bo lgani sababli biologiya o qituvchisi dars jarayonida bir necha

metodlardan foydalanib, o quvchilar faoliyatini almashtirib turadi, hamda ularning

tafakkurini konkret ekanligini e tiborga olib, ko rgazmali vositalardan ko proq

foydalaniladi. Y u qori sinflarda esa o quvchilar diqqati barqarorlashgani va ularda

abstrakt tafakkur rivojlangani uchun darslar ko proq ma ruza shaklida

o tkazilishi va bir, ikki metoddan foydalanish kifoya qiladi.

Biologiya o qitish metodikasi biologiya fani bilan uzviy bog
liqdir . U
biologik fanlarning deyarli barcha sohalari: botanika, zoologiya, odam anatomiyasi
9

va fiziologiyasi, sitologiya, biokimyo, embriologiya, sistematika, ekologiya,
evolyusion ta limot, antropologiya molekulyar biologiya fan asoslarini o zida
ifoda qiladi. Tirik tabiat vakillarining tashqi, ichki tuzilishini hayot faoliyatini tashqi
muhit bilan aloqasini to g ri tushuntirish o simlik, zamburug , hayvon,

mikroorganizmlarni aniqlash, ulardan mikro va makropreparatlar tayyorlash, ular
ustida kuzatish, tajribalar olib borish, o qituvchidan yaxshi nazariy bilim, amaliy

tayyorgarlikni talab qiladi. Lekin maktab biologiya o quv fani bilan biologiya fani

orasida muhim tafovutlar borligini o qituvchi yaxshi bilish kerak. Biologiya

fanining asosiy maqsadi tirik va o lik tabiati to g risida tadqiqot o tkazishi

orqali yangi bilimlarni hosil qilish bo lsa, maktab biologiya o quv fanining

maqsadi, o quvchilarning yoshiga mos ravishda ularga biologik bilimlar, ya ni

biologik tushuncha, qonunlar, nazariyalar berishdan bilimlar va uni tushuntirishdan
iborat. Maktab biologiya kursida fan emas, balki fan asoslari o quvchilar uchun

zarur asosiy ma lumotlar mujassamlashgan. Shu bilan birga maktab biologiya kursi

kichik fan emas, balki o quvchilarning rivojlanishi va tarbiyasiga ko mak

beruvchi biologiyani asosiy tushunchalar sistemasi sanaladi. Biologiya fanini boshqa
fanlar bilan bog lab o tish darslarida kompetensiyalarni shakllantirish maktab

o quv fanlari o rtasidagi aloqadorlikni namoyon etadi. (1-rasm). O quvchilarda

fanlararo kompetensiya rivojlantiriladi, mantiqiy fikrlash yuzaga keladi. [7]
Biologiyani o qitishda fanlararo bog lanishni amalga oshirish ta lim-tarbiya

jarayonining muhim didaktik sharti bo lib, u o quvchilar asosiy bilim manbayi

bo lgan o quv materiallarining

ilmiyligi va izchilligini
ta minlaydi, o quvchilar

tomonidan bilimlarni
o zlashtirishga bo lgan qiziqish

ortadi va aqliy rivojlanish
1-rasm. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo

bog lanishlari

10

tezlashadi, tabiiy fanlarni o qitishda fanlararo bog lanishni bosqichma-bosqich va
izchil amalga oshirish orqali o quvchilarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish

imkoniyatini yaratadi.
1.2. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga

oshirishning ahamiyati
Maktab ta limidagi tabiiy fanlar o quvchilarga dunyoning hozirgi ilmiy

manzarasini ochib beradi. Shu bois tabiat haqidagi fanlar o quvchi

dunyoqarashining tabiiy ilmiy asosini tashkil etadi. Biologiya o quv fanini

o qitish jarayonida o quvchilarning biologiyani zarur kasbiy bilim, ko nikma va

malakalar shakllanadi. Tabiiydirki, o quv fanida fan to plagan hamma bilimlar

emas, balki uning asoslari hisoblanadi. Ular o qitish vazifalaridan,

o quvchilarning yoshi, tayyorgarlik darajasini e tiborga olgan holda maxsus

saralangan bilimlar o quv qo llanmasidan iborat. Fandan farqli ravishda o quv

fanining asosiy vazifasi bilim va ma lumot berishdir. O quv fani fanning ani

nusxasi emas. O quv fanini yaratishda fan tomonidan to plangan bilimlar va

tajribalar tizimini o quvchilarga berish ustunlik qiladi. U faqat ilmiy

ma lumotlarni
to plash tartibi emas, balki tushunchalarni umumlashtirish,
aniqlashtirish, ilmiy faktlarni, fikr mulohazalarni tartibga solishdan tarkib topadi.

O quv fani o zining asosiy bilim va ma lumot berish funksiyasidan kelib

chiqqan holda ma lum tartib asosida tuzilgan. Biologiya o quv fani o qitishda

fanlararo bog lanishlarda
o quvchilarning nazariy va amaliy jihatidan tayyorlash
jarayonida faqat maktab biologiya kursining tuzilishini bayon qilishi cheklanmay,
umumiy o rta va o rta maxsus kasb hunar muassasalarida biologiya bo yicha

o qitishning tashkil yetishni o ziga xos tomonlari bilan ham tanishtiradi[8].

Fanlararo aloqadorlik o quvchilarning umumlashgan ilmiy tushunchalarini

shakllantirishga yo naltirilgan bo lishi lozim. Bilimlar integratsiyasi ta limga

o zgacha yondashishni taqozo qiladi. Chunonchi, o quv materialini umumlashgan

tizimda bayon qilish, ta lim-tarbiya jarayonida muammoli, modulli, shaxsga

11

yo nalgan texnologiyalardan foydalanish zarurligini ko rsatadi. O qitish
jarayonida fanlararo bog lanishni amalga oshirish moddiy va ma naviy olamni

tadqiq qiluvchi turli fanlarning o zaro hamkorligi ular rivojining tabiiy jarayoni va

o quvchilarning ilmiy dunyoqarashi va tafakkurini rivojlantiruvchi omil sifatida

nazarda tutish zarur.
Ta lim tizimida fanlararo aloqadorlik muhim pedagogik muammodir. Bu

sohada ko plab olimlar ilmiy tadqiqot ishlarini olib borganlar.

Jumladan, I.D.Zverev qarashlarida fanlararo bog lanish o quvchilarning

fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi, mustaqilligini oshiradi. Shuningdek, ularning
fanlarga bo lgan qiziqishini rivojlantirish bilan birga mehnat ko nikma va

malakalarini shakllantirishga katta yordam beradi.
Yu.P.Fedulov fanlararo aloqalarni o qitish prinsipi deb hisoblaydi, unga

ko ra, yangi dasturiy materialni o rganish o quv fanlari mazmunini hisobga

olgan holda, tashkil etilishi kerakligini o z ilmiy-tadqiqot ishlarida ifodalab bergan.

N.A.Loshkareva fanlararo aloqadorlik-bu ob ektiv dunyo hodisalarining aloqalari,

o zaro bog liqligi bilimlarda aks etadi, ya ni atrofdagi voqelikning muhim

qonuniyatlaridan birining ta lim jarayonida aks etishi deb hisoblaydi.

Yuqoridagilarga qo shimcha ravishda siz ko pincha uchinchi ta rifni topishingiz

mumkin: fanlararo aloqalar o quv dasturlari, darsliklar va metodikalarning

o zaro izchilligi. E.Minchenkovning so zlariga ko ra, dastlabki ikkita ta rif

sub ektlararo aloqalarning u yoki bu funksional xususiyatlarini ochib beradi[3].

Uchinchi tarifga kelsak, uni qoniqarli deb bo lmaydi, chunki u

bog lanish , o zaro bog liqlik iboralarini mustahkamlik , kontakt

sinonimlari bilan almashtiradi. V.N.Maksimova fanlararo aloqalar zamonaviy fanlar
integratsiyasi sharoitida o quv fanining mazmuni va strukturasini shakllantirishda

xilmaxillik ob ektiv manbalardan biri hisoblaydi.

E.O.Turdiqulovning tadqiqot ishlarida tabiiy fanlarni integratsiyalab o qitish

muammosi ishlab chiqilgan bo lib, u olam haqidagi bir butunlikni tashkil etishi

nazarda tutilishi, ta lim integratsiyasi fanlararo bog lanishning yuqori darajasi,

12

bir butun integrallashgan bilimlarni yaratishga imkon beradigan vositasi ekanligi
qayd etilgan, tabiiy fanlar bo yicha olgan bilimlarining ongli bo lishi va chuqur
o zlashtirilishiga olib keladi. Bunda tabiat va jamiyat, ularning o zaro

bog liqligi, tabiat qonuniyatlari haqidagi ilmiy bilimlarning yaxlit tizimi tarkib

topadi. Tabiat haqidagi biologiya, fizika, kimyo fanlarining o zaro aloqadorligi

asosida darslarni tashkil qilish maqsadga muvofiqligi ta kidlangan. Keyingi

yillarda fanlar o rtasidagi fanlararo bog lanishni integratsiya atamasi bilan

yuritish odat tusiga aylangan[9].
Fanlararo integratsiya quyidagi tarkibiy qismlarga ajratilgan:
ob ektga doir integratsiya bir ob ektning turli fanlardagi timsollari bir

mavzu, bo lim yoki kurslarga kiritiladi;

tushunchaga oid integratsiyada umumiy tushunchalar mazmunni ochib beradigan

mavzu yoki kurslar qamrab olinadi; nazariyaga oid integratsiyada

fizika va biologiyadagi nazariyalar umumiy holatda o rganiladi;

metodologik integratsiyada

ilmiy bilishning alohida metodlariga oid integratsiyani amalga oshirish ko zda

tutiladi;
muammoli integratsiyada fanlararo muammolar qamrab olinadi va hal etish

yo llari ishlab chiqiladi;

faoliyatga oid integratsiyada muammoni hal etish yuzasidan munozara

o tkazish, kichik guruhlarda ishlash, fanlararo tadbirlar rejasini tuzish, loyihalar

tayyorlash kabilar ko zda tutiladi;

amaliy integratsiyada ahamiyatga molik bo lgan jarayonlar asosida texnik

mahsulotlarni yaratish nazarda tutiladi. Maktab o quvchilarida mustaqil fikrlash

ko nikmasini rivojlantirishda o quv jarayonida fanlararo aloqadorlik

mexanizmidan foydalanish muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
Shuning uchun kimyo fanini biologiya va fizika fanlari bilan uzviylik asosida
o rgatish asosiy maqsadimiz. O quv jarayonida fanlararo aloqadorlik asosida

muayyan ko nikma va malakalar shakllantiriladi, jumladan:

13

1. O quv jarayonida fanlararo aloqadorlik hodisasi murakkab va serqirra
didaktik jarayondir.
2. Fanlararo aloqadorlik - ta lim jarayoni va uning barcha o qitilish

shaklida didaktik shart-sharoitlarni takomillashtiruvchi didaktik hodisadir.
3. O quv jarayonida fanlararo aloqadorlikni ta minlashda mazmunan bir-

biriga yaqin o quv fanlarining materiallari nihoyatda talabchanlik bilan

muvofiqlashtiriladi.
4. O rganilayotgan materialning ilmiy va amaliy darajasini oshirishga

harakat qilinadi.
5. O zaro aloqador bilimlar didaktik birlik sifatida yaxlitlashtiriladi;

6. O quvchilar ongida barqaror va tizimlashtirilgan bilimlarni singdirish

yo llari ko rsatiladi. O quv jarayonida fanlararo aloqadorlik ta lim jarayonining

asosiy tarkibiy qismlariga to g ridan-to g ri ta sir ko rsatadi, ya ni o quv

materialining mazmuni, o qitish metodlari va texnik vositalar ushbu jarayonga

holda
tanlanadi. O quv jarayonida fanlararo aloqadorlikni ilmiy jihatdan asoslash, uning

metodologik didaktik infratuzilmasini vujudga keltirish, ta lim jarayonida

qo llanilayotgan innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda

o quv fanlarining o zaro aloqadorligini ta minlash lozim. O quv jarayonida

fanlararo aloqadorlikni ta minlash bo yicha amalga oshiriladigan faoliyatning

samaradorligi asosan o quv fanlari o qituvchilarining ijodiy izlanishlari va

faoliyatlarining mazmundorligiga ham bog liqdir.

Tabiiy fanlarni, jumladan, Kimyo, biologiya va fizika fanlarini birlashtiruvchi
tushunchalar materiya, uning harakat shakllari, tashkiliy darajasi, hujayraviy
tuzilishi muhim ahamiyatga ega. Bu fanlarni o qitishda fanlararo aloqadorlikni

tizimli amalga oshirish «Tabiat inson-texnika-jamiyat» yaxlitligi o quvchilarning

anglab olishlariga zamin hozirlaydi.
______________________________________________________________
14

Turdikulov E.O. Fizika va ekologik ta lim. T.: «O qituvchi», 1992. 228-b. 2 Зверев И.Д. Экология в школьном
образовании. - М.: «Знание», 1988. - С. 96. 3 Nishonboeva M.G. Biologiya darslarida ekologik tarbiya. - T.: «O‘qituvchi», 1992.
– 27-b
Buning asosida o‘quvchilarda tabiat haqida tizimli va yaxlit tushuncha hosil
bo‘lib, unda hamma narsa o zaro aloqadorlikda, shuningdek, modda va energiya

aylanishi asosida o z-o zini doimiy yaratishi va takomillashtirish jarayonlarini

amalga oshiradi. Demak, yerdagi hayot uchun normal biofizik va biokimyoviy
sharoit saqlanadi.
Bolalarni jismonan va ruhan sog lomlashtirish, bolaning harakat sohasini

rivojlantirish, chaqqon, kuchli, jasur bo lishdek hayotiy ehtiyojlar asosida hayaotga

bo lgan qiziqishini kuchaytirishning samarali vositalarini izlab topishda biologiya

fanining boshqa fanlar bilan integrativ bog liqligini shakllantirish va rivojlantirish

muhim hisoblanadi. Ta lim berish jarayonida o quvchilarda tayanch

kompetensiyalardan kommunikativ, axborot bilan ishlash, o zini-o zi

rivojlantirish va matematik savodxonlik kompetensiyalari shakllanib boradi. Barcha
tirik organizmlar kimyoviy moddalar oqsillar, uglevodlar, lipidlar va nuklein
kislotalardan tashkil topgan. Kimyoviy moddalarning sintezlanishi va funksiyasi
haqida ma lumot berish diqqatga sazovordir. Masalan, Fotosintez natijasida
‟
glyukoza hosil bo‘lsa, energiya almashunuvida qancha glyukoza sarflanadi?
FOTOSINTEZ
6 CO
2 + 6 H
2 O C
6 H
12 O
6 + O
2
ATF sintezi
C
6 H
12 O
6 6 CO
2 + 6 H
2 O + 2800 kj.
1080 gr glyukoza parchalanganda nechta molekula suv hosil bo ladi.

180 g 6CO

2
1080 - x bo lsa, x = 36 H

2 O hosil bo ladi.
Bunda o quvchilarda kommunikativ va matematik savodxonlik kompetensiyalari

shakllanadi. Shu asosda fanlararo aloqadorlik ta lim jarayonida hozirgi zamon

15

fanlarida yuz berayotgan xususiyatlar: integratsiya, ijtimoiylashuvning mazmuni
mohiyatini tushunishga zamin tayyorlaydi.
1.3. Biologiya o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni
amalga oshirishning pedagogik shart sharoitlari

Yoshlarni zamon talablariga javob bera oladigan mutaxassis qilib
yetishtirishda milliy ta'limning shakli va mazmunining ahamiyati yuqori. Bu ta'lim
jarayonini mustaqil bilim olish asosida zamonaviy usullarda, yangicha
ko rinishlarda tashkil qilishga undaydi. Ta'lim-tarbiya jarayonida pedagogik

texnologiyalarni muvaffaqiyatli qo'llash uchun biologiya o'qituvchilari maxsus
metodik bilim va ko'nikmalarni egallashlari, pedagogik amaliyotda zarur bo'ladigan
metodik tayyorgarlikka ega bo'lishlari lozim. Pedagogik texnologiya atamasiga shu
muammo bo'yicha izlangan har bir olim o'z nuqtayi nazaridan kclib chiqqan holda
ta'rif bergan. Hozircha bu tushunchaga to'liq va yagona ta'rif qabul qilinmagan.
Ushbu ta'riflarning ichida eng maqsadga muvofiq YUNESKO tomonidan bcrilgan
ta'rif sanaladi. Unga ko'ra, pedagogik texnologiya -o'qitish shakllarini
optimallashtirish maqsadida o'qitish va bilirnlami o'zlashtirish jarayonida inson
salohiyati va texnik resurslarni qo'llash, ularning o'zaro ta'sirini aniqlashga irnkon
beradigan tizimli metodlar majmuasidir. Ushbu ta'rifdagi inson salohiyati atamasida
o'qituvchining pedagogik va o'quvchilarning bilish faoliyati, texnik resurslar atamasi
o'qitish metodlari va vositalari nazarda tutiladi.
Umumilliy dasturida ta'lim-tarbiyani tubdan isloh qilish: ilg or pedagogik

texnologiyalarni joriy etish; ta'lim berishning ilg or pedagogik texnologiyalari,

zamonaviy o quv-uslubiy majmualarni yaratish va o quv-tarbiya jarayonini

didaktik jihatdan ta'minlashga bog liqligi ko rsatiladi. Respublikamizda ta'lim-

tarbiya muassasalarida innovatsion yondashish, faol va interfaol metodlarga hamda
fanlararo bog lanishlarga tayangan holda zamonaviy pedagogik va axborot

texnologiyalardan keng foydalanish o quvchi shaxsiga yo naltirilganiga alohida

e'tibor qaratilgan. Ayniqsa, tabiiy fanlardagi uzviy bog liqlik masalasi

16

o qituvchining oldiga juda katta mas'uliyat yuklaydi. Umumta'lim maktablarida
biologiya fanini o qitishda o quvchilarni fanga qiziqtirish, darslarni

ko rsatmalilik asosida, boshqa fanlar bilan o zaro bog lab, biologik bilimlarni

berishda fizik, kimyoviy tushunchalar, fizik qonuniyatlardan o rinli foydalanish

yaxshi natija beradi. Tabiiy fanlar qatoridagi fizika va kimyo darslari tabiat
hodisalarini o rganadi. Tabiatning birgina ob'ekti xaqida bir butun bilim hosil

qilish uchun turli fanlar qatori biologiya, fizika, kimyo bilan xam o zaro bog lab

o tiladi. Hozirda tabiiy fanlarning rivojlanishi, fanlar o rtasida differetsiatsiya va

integratsiya jarayonlarining vujudga kelishi ob'ektiv qonuniyat sifatida tabiiy fanlar
bo lgan biologiya, kimyo, fizika fanlari o rtasida fanlararo bog lanishni amalga

oshirini talab etmoqda.
Biologiya o quv fanini o qitishning vazifalari - asosiy biologik

tushunchalar, nazariyalar va qonuniyatlar bilan tanishtirish, tirik organizmlarning
yashash muhitiga moslashishlarning vujudga kelish mexanizmlari xaqida
ma'lumotlar berish, organizmlarning individual va tarixiy rivojlanishining hozirgi
mazmunining ta'limi biologiya tanishtirish, asosiy bosqichlarini asosiy bosqichlarini
tanishtirish, biologiya ta'lim mazmunining hozirgi ijtimoiy hayot va fan texnika
yutuqlari bilan bog lanishini ta'minlash, o quvchilar o zlari va o zgalarning

salomatliklarini saqlashi, sog lom turmush tarzigi rioya qilishga yo naltirish,

tabiat va uning barcha boyliklariga oqilona munosabatda bo lish fazilatlarini yosh

avlod ongiga singdirish, biologik bilimlar zaminida mahalliy o simlik va hayvon

turlari, seleksiya yutuqlari, qadmda yashab ijo qilgan buyuk allomalari va
innavatsion yondashish faol va interfaol metodlarga hamda fanlararo
bog lanishlarga tayangan holda zamonaviy pedagogik va axborot

texnologiyalardan keng foydalanish o quvchi shaxsiga yo naltirilganiga alohida

e'tibor qaratiladi. Ayniqsa, tabiiy fanlardagi uzviy bog liqlik masalasi

o qituvining oldiga juda katta mas'uliyat yuklaydi. Chunki biologiya fani

o qituvchisi o tayotgan mavzu kimyo bilan bog liq bo lsa, o qituvchidan

kimyo faniga bog lab tushintirishni talab etadi. Biz farzandlarimizning nafaqat

17

jismoniy va ma'naviy sog lom o sishi, balki ularning eng zamonaviy intellektual
bilimlarga ega bo lgan, uyg un rivojlangan insonlar bo lib, XXI asr talablariga

to liq javob beradigan barkamol avlod bo lib etishi uchun barcha imkoniyat va

sharoitlarni yaratishni o z oldimizga maqsad qilib qo yganmiz. Shu maqsadda

ta'limning samaradorligini oshirish, shaxsning ta'lim markazida bo lishi va

yoshlarning mustaqil bilim olishlarini ta'minlash uchun ta'lim muassasalariga yaxshi
tayyorgarlik ko rgan va o z sohasidagi bilimlarni mustahkam egallashdan

tashqari, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interfaol usullar, ulardan o quv

va tarbiyaviy mashg ulotlarni tashkil etishda foydalanish qoidalarini biladigan

o qituvchilar kerak. Buning uchun barcha fan o qituvchilarini yangi pedagogik

texnologiyalar va interfaol usullar bilan qurollantirish va ular egallagan bilimlarni
o quv-tarbiyaviy mashg ulotlarda qo llash malakalarini uzluksiz oshirib

borishlari lozim.
Mamlakatimizda biologik ta'limning uzluksizligini ta'minlash va uni chuqur
o zlashtirish uchun o qitish jarayonida o qituvchi ayrim muammolarga duch

kelishi muqarrar.
1. Barcha o quvchilarni dars jarayoniga to la jalb qilish muammosi, chunki

o quvchilar darsda to la qatnashishlari mumkin, ammo darsda barcha

o quvchilar tushuna olayotganligini hech kim to la kafolatlay olmaydi, mana shu

joyda o qituvchining darsda qanday pedagogik texnologiyalardan foydalanishi

asosiy ahamiyat kasb etadi.
2. Darsda o quvchi tushungandek bo lishi, o qituvchi savoliga javob

berishligi mumkin, lekin ayrim biologik jarayonlarni tushunib tasavvur qilish, hayoti
mobaynida duch kelganida bu bilimlardan qay darajada foydalana olish
malakalariga ega bo layotganligi o qituvchi uchun ham mavhum bo lib qoladi.

Bunday muammoni hal qilishda sinfdan tashqari ishlar, to garak mashg ulotlari

masala va misollar ishlashning ahamiyati katta hisoblanadi. Interfaol usullardan dars
jarayonida foydalanilganda barcha ishtirokchilar faollashuvi kuzatiladi. Bunda
o quvchilar o zaro fikr almashib, hamkorlikda ishlaydilar. Ta limda

18

o quvchining ilmiy bilish salohiyatini oshirish, uni har tomonlama rivojlantirib,
bilimidan-bilimiga yetaklab olib chiqishi uchun zamonaviy darslar zarurdir. Bunda
o qituvchilarga pedagogik texnologiya tushunchasi yordamga keladi. Bu

tushuncha bugungi kunda ta lim sohasiga juda chuqur singib ketdi. Sababi bu

texnologiyaning ta lim sohasidagi yutuqlari va afzalliklari yetarlicha o rganilib,

tahlil qilib chiqildi hamda ta limning barcha sohalarida bu texnologiya keng

qo llanilib kelinmoqda.

Pedagogik sohadagi ilmiy metodik adabiyotlarda, ta lim muammolariga oid

ma ruzalar, rasmiy hujjatlarda «yangi pedagogik texnologiya», «ilg or pedagogik

texnologiya», «zamonaviy ta lim texnologiyasi»ga oid tushunchalari hali ham bir

qolipga tushirilmagan va ensiklapediyalarda ham to la izohlanganicha yo`q, uning

mazmunini yagona talqini ishlab chiqilmagan va shuning uchun iboraning bir-
biridan farqlanuvchi ko pgina ta riflari mavjud. Pedagogik texnologiya - shunday

bilimlar sohasiki, ular vositasida uchinchi ming yillikda davlatning ta lim

sohasidagi siyosatida tub burilish yuz beradi, o qituvchi faoliyati yangilanadi,

o quvchi va talaba yoshlarda hurfikrlilik, bilimga chanqoqlik, Vatanga mehr-

muhabbat, insonparvarlik tuyg ulari tizimi shakllantiriladi.

Pedagogik texnologiyalarning uchta darajasi mavjud:
1.Umumiy metodik daraja. Bunda umumiy pedagogik (umumdidaktik,
umumtarbiyaviy) darajada pedagogik texnologiyaning umumiy qonuniyatlari,
konseptual asoslari, o qituvchi va o quvchining bilish faoliyatini tashkil etish va

boshqarishning o ziga xos xususiyatlari ishlab chiqiladi.

2.Xususiy metodik darajada muayyan bir o quv fani, kursni o qitish

jarayonining maqsadi va vazifalarini amalga oshirish maqsadida ta lim mazmunini

o quvchilar ongiga singdirishda foydalaniladigan o qitish metodlari, vositalari va

shakllarining majmuasi tushuniladi.
3.Lokal (modul) darajada ta lim-tarbiya jarayonining ma lum bir qismida

mazkur qismning xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratilgan
19

texnologiya tushuniladi. Pedagogik texnologiyalarning yuqorida qayd etilgan uchta
darajasi bir-birini to ldiradi va taqozo etadi.
Pedagogika nazariyasi va amaliyotida ta lim-tarbiya jarayonida ko plab

yondashuvla rmavjud. Pedagogik texnologiyalarni xarakteri ana shu yondashuvdan
kelib chiqadi. Ularni bir necha turga ajratish mumkin:
1.Kompyuterli axborot texnologiya
2.Pedagogik o yinlar texnologiyasi

3.Modulli texnologiya
4.Dasturli o qitish texnologiyasi

5.Multimediali texnologiya
6.Boshqaruv texnologiyasi
7.Interfaol usulli texnologiya
8.Mualliflik texnologiyasi
9.Muammoli texnologiya
10.Pedagogik hamkorlik texnologiyasi
Pedagogik texnologiyalar o z mazmuni, maqsadi, metodlari va vositalariga

ko ra bir-biriga o xshash. Ular orasida muammoli ta lim texnologiyalari

o quvchilarning bilimlarni o zlashtirish darajasini orttirish, ko nikmalarni malaka
ʻ ʻ ʻ
darajasiga yetkazish maqsadida qo llanilib, unda o quvchi o quv materialini tahlil
ʻ ʻ ʻ
qiladi, taqqoslaydi, sintezlaydi, ma’lumotlarni umumlashtirib, yangi axborot oladi.
Boshqacha aytganda, avval o zlashtirgan bilim va ko nikmalarini yangi vaziyatlarda
ʻ ʻ
qo llab, bilimlarni chuqurlashtiradi, kengaytiradi. Ta’lim jarayonida salmoqli o rin
ʻ ʻ
egallagan muammoli “aqliy hujum” darsi, munozarali (ilmiy munozarali va erkin
fikrlash) darslar muammoli ta’lim texnologiyasiga asoslanadi. Mazkur darslarning
o ziga xos jihati dars davomida vujudga keltirilgan muammoli vaziyatlarga
ʻ
asoslanadi. Biologiya ta'limining samaradorligi ortib borishi, yosh avlodni biologik
bilimlarni o‘zlashtirishida va ularni komil inson sifatida kamol topishida muhim
ahamiyat kasb etadi.
I bob bo yicha xulosalar

20

1.Darslarni integratsiyalash asosida tashkil etishning o ziga xos xususiyati -
mashg ulotlar pedagogga dars mazmunini boshqarish, o quvchilarga olam bir

butun ekanligi tuyg usini shakllantirish imkoniyatini beradi.

2.. O quv fanini o rgatishdan maqsad o quvchini fandagi ob yektiv

yangilik bilan tanishtirish emas, balki unda sub yektiv yangilikka ega bo lgan

bilimlarni shakllantirishdan iborat ligi.
3. Ta lim jarayonida fanlararo aloqadorlik ta minlangan sharoitda

o quvchilarning egallagan bilimlari samarali rivojlanishi bilan bir qatorda ularning

idrok etish qobiliyati, faolliklari, qiziqishlari, aqliy intellektual imkoniyatlari
ortishiga erishiladi.
21

II BOB. BIOLOGIYA( SITOLOGIYA VA GENETIKA ASOSLARI ) FANI NI
O QITISHDA FANLARARO BOG LANISHLARNI AMALGA
OSHIRISHNING METODIK ASOSLARI
2.1. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda

fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning mazmuni, metodlari va

vositalari.
Ta’lim jarayonida fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshrishda о‘quvchilarning
bilim olish, kо‘nikma va malakalarni egallash, ularning ilmiy dunyoqarashi, ijodiy
izlanishlarini rivojlantirish maqsadiga yо‘g‘rilgan о‘qituvchi va о‘quvchilarning
о‘zaro hamkorligi sanaladi. Boshqacha aytganda, ta’lim mazmunining о‘qitish
metodlari yordamida о‘zlashtirilishiga erishishdir.
Tabiiy fanlarni bog‘lab o‘qitish orqali o‘quvchilarda ilmiy tafakkurni tarkib
toptirishda, avvalo, ta lim mazmuni muhim o rin tutadi. Ta lim mazmuni uch

o quv fanining uyg unligi va uzviyligi asosida o quvchilarning avval

o zlashtirgan bilimi, ko nikma va malakalarini yangi vaziyatlarda qo llash orqali

yangi bilim, ko nikma va malakalarni egallashga zamin tayyorlaydi.
Tabiiy
fanlarning o rni bugungi ilm-fanning yuragi desak mubolag a
bo lmaydi. Chunki
tabiat qonuniyatlarni bilish genetika, evolyusion ta limot,
matematika, fizika,
kimyo, o simlik va hayvonot olami sistematikasi, antropologiya,
geologiya,
geofizika singari fanlar oldiga qo‘yilgan muammolar tirik va o‘lik tabiatni o‘zaro
munosabati masalalarini yechishda muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday о ‘quv
fanini о ‘qitishda uning mazmuni nihoyatda katta ahamiyatga ega b о ‘ladi. Unga
asosiy sabab о ‘quv fani mazmuni о ‘sha fanning о ‘ziga xos y о ‘nalishini, о ‘qitish
metodlarini, vositalarini belgilab beradi.
Metod s о ‘zi umumiy ma’noda muayyan maqsadga erishish usulidir. О ‘qitish
metodlari tom ma’noda о ‘qituvchining bilimlarni о ‘quvchilar ongiga yetkazish va
ayni paytda ularni о ‘quvchilar tomonidan о ‘zlashtirib olish usulidir. Didaktikada
о ‘qitish metodlari quyidagi metodologik va nazariy qoidalarga asosan ta’riflanadi:
22

О ‘qitish metodi о ‘qitish jarayonining о ‘ziga xos pedagogik sharoitida obyektiv
reallikni bilish metodlarining ifodasi sanaladi, ya’ni о ‘qitish metodlari yordamida
о ‘quvchilarning bilish faoliyati tashkil etiladi va boshqariladi.
О ‘qitish metodlari о ‘quvchilarni о ‘qitish, tarbiyalash va rivojlanti-rish
maqsadida q о ‘llaniladi. Bu ularning asosiy funksiyalari sanaladi, shuningdek,
mazkur metodlarning undovchi, rag‘batlantiruvchi, uyushtiruvchi va nazorat
qiluvchi funksiyalari ham mavjud. О ‘qitish metodlari yagona ta’lim jarayonining
ikkita subyekti b о ‘lgan о ‘qituvchining pedagogik va о ‘quvchilarning о ‘quv-bilish
faoliyatini uyg‘unlashtiruvchi, hamkorligini ta’minlovchi faoliyat usulidir.
Biologiyani o‘qitishda fanlararo bog‘lanishlarni amalga oshirishda ularning
vazifalarini bilish bilan bir qatorda o‘quvchilarda kerakli bilimlar paydo bo‘ladi.
О ‘qitish jarayonida interfaol usullarni q о ‘llash jarayonida о ‘quvchilarning
о ‘zaro muloqotga kirishishini tashkil etish va boshqarishni taqozo etadi, bunda
о ‘quvchilar hamkorlikda izlanib umumiy, shu bilan bir qatorda har bir о ‘quvchi
uchun ahamiyatga molik b о ‘lgan muammoni hal etishga kirishib ular о ‘rtasida bir-
birini tushunish, hamkorlikda ishlash va hamjihatlik vujudga keladi. Interfaol
usullardan foydalanilgan darslarda bitta о ‘quvchining ustunlik qilishi, uning о ‘z
fikrini о ‘tkazishiga y о ‘l q о ‘yilmaydi.
О ‘quvchilar muloqotda faol ishtirok etishlari uchun faqat eshitishlari yetarli
emas, balki eshitganlarini tahlil qilish, fikr yuritish, fikrlarning asosli va tushunarli
b о ‘lishiga erishish lozimligini anglaydilar. О ‘quvchilar bilan hamkorlikda, kichik
guruhlarda ishlashi orqali q о ‘yilgan vazifalarni talab darajasida bajarish, olingan
natijalarni tahlil qilish, ularning t о ‘g‘riligini tekshirib k о ‘rish, taqdim etish va
boshqa guruhlar tomonidan e’tirof etishlariga erishishlari lozim.
Biologiyani о ‘qitishda foydalaniladigan faol metodlar guruhiga о ‘qitishning
muammoli-izlanish metodlari, mantiqiy metodlar, mustaqil ishlash metodlari,
о ‘quvchilar faoliyatini rag‘batlantirish va asoslash metodlari, nazorat va о ‘z- о ‘zini
nazorat qilish metodlari kiradi.
23

a) induktiv metod - xususiy faktlarni muammoli bayon qilish, о ‘quvchilar
faoliyatini xususiydan umumiy xulosalar chiqarishga y о ‘naltirish, muammoli
topshiriqlarni berish uslublarini;
b) deduktiv metod - umumiy qonunlarni bayon qilish, о ‘quvchilarning
faoliyatini umumiydan xususiy xulosa chiqarishga y о ‘naltirish uslublarini;
v) tahlil metodi axborotni anglab idrok etish, о ‘rganilgan obyektlarning
о ‘xshashlik va farqli tomonlarni aniqlash, о ‘rganilgan obyektlarni tarkibiy qismlarga
ajratish, ular о ‘rtasidagi boshlanishlarni aniqlash uslublarini;
g) bosh g‘oyani - ajratish metodi о ‘quv materialidagi asosiy g‘oyani ajratish va
saralash, axborotni mantiqiy tugallangan fikrli qismlarga ajratish, asosiy g‘oya va
ikkinchi darajali fikrlarni ajratish, tayanch s о ‘zlar va tushunchalarni ajratish, asosiy
fikr haqida xulosa chiqarish uslublarini;
d) qiyoslash metodi - qiyosiy obyektlarni aniqlash, obyektlarning asosiy
belgilarini aniqlash, taqqoslash, о ‘xshashlik va farqlarni aniqlash, qiyoslash
natijalarini shartli belgilar bilan rasmiylashtirish uslublarini;
g) umumlashtirish metodi - о ‘quv materialidagi tipik faktlarni aniqlash,
qiyoslash, dastlabki xulosalar, hodisaning rivojlanish dinamikasini tasavvur qilish,
umumlashtirish natijalarini shartli belgilar yordamida rasmiylashtirish, umumiy
xulosa chiqarish uslublarini о ‘zida mujassamlashtiradi.
Biologiya о ‘quv fanining mazmunini yana bir komponenti b о ‘lib biologik
qonunlar hisoblanadi. Ana shunday biologik qonunlardan о ‘quvchilar Mendel va
Morganning irsiyat qonunlari, Ber qonuni, Xardi-Vaynberg qonuni,
V.I.Vernadskiyning atomlarning biogen migrastiyasi qonuni kabilar bilan
tanishadilar. Biologiya fan mazmunining yana bir komponenti ilmiy nazariyalardir.
Umumiy о ‘rta ta’lim biologiya о ‘quv ta’lim mazmuniga Ch.Darvinning organik
olamning evolyustion nazariyasi, A.N.Severstovning filembriogenez nazariyasi,
T.Morganning xromosoma nazariyasi va nihoyat hozirgi zamon gen nazariyasi
kiritilgan. Umumiy o rta ta lim maktablarida dars jarayonida o quvchilarining
fanlararo aloqadorligini samarali amalga oshirish, o quvchilarni yangi o quv

24

materiallarini qabul qilishga tayyorlash, fanlararo, mavzulararo bog lanishni
amalga oshirish, muammoli vaziyatlarni yaratish, nutq madaniyatini shakllantirish,
shakl, metod va vositalaridir. Ta lim jarayonida fanlararo aloqadorlik o z-

o zidan emas, balki o qituvchining kasbiy, ilmiy-nazariy va ilmiy metodik

tayyorgarligi orqali hamda uning mohiyatini chuqur anglash asosida samarali
amalga oshirilishi mumkin. Buning uchun o qituvchi o zi dars beradigan fanini

chuqur va puxta bilib qolmasdan, balki unga yaqin fanlararo bilimlardan xabardor
bo lishi lozim. Bunga bilimlarning alohida turlari va ular o rtasidagi aloqadorlikni

egallashga yordam beradi.[20]
Quyida biologiya fanini o qitishda biologiya va fizika bilan bog lab

o qitishda fanlararo aloqadorlikni yo lga qo yishga oid dars ishlanmasi

keltirilmoqda.
Darsning mavzusi : Oqsillar.Aminokislotalar (Biologiya (Sitologiya genetik
asoslari) IX-sinf)
Darsning ta limiy maqsadi
: O quvchilarni biologiyani kimyo va fizika bilan
bog lab o qitishda fanlararo aloqadorlik mazmundagi bilimlarning o ziga xos

xususiyatlari va ahamiyati bilan tanishtirish. Fanga oid kompetensiya: fanlararo
bilimga ega bo lish.

Darsning tarbiyaviy maqsadi : Biologiyani kimyo va fizika bilan bog lab

o qitishda fanlararo aloqadorlikni shakllantirish orqali o quvchilarning ilmiy

dunyoqarashni shakllantirish. Ta limga oid kompetensiya fanlararo aloqadorlik

mazmunida ko nikma va malakalarni shakllantirish.

Darsning rivojlantiruvchi maqsadi: O quvchilarning umumiy va xususiy

kimyoviy, biologik va fizik tushunchalarini, darslik va qo shimcha o quv

adabiyotlari ustida ishlash. Fanga oid kompetensiya mustaqil fikr yuritish
ko nikmalari.

Darsni jihozlash : Mavzuga oid ko rgazma vositalari, tarqatma va didaktik

materiallar.
25

Darsda foydalaniladigan texnologiya : Aql charxi , Tezkor so rov uchun
savollar , Blits o yin .

Darsning borishi
I. Tashkiliy qism . Salomlashish, navbatchi axboroti, o quvchilarni darsga

tayyorlash.
II. O tgan mavzu
yuzasidan o quvchilarning o zlashtirgan nazariy bilimi,
amaliy ko nikma va malakalarini nazorat qilish va baholash.

III. O tilgan mavzuni mustahkamlash
. O quvchilar o quv materiallarini
mustaqil holda darslik va qo shimcha adabiyotlar yordamida o rganadilar.

IV. Yangi mavzuni o rganish
. O qituvchi, o quvchilarni «Aql charxi» metodi
bilan tanishtirib, muayyan tayyorgarlik ishlarini olib boradi. So ngra yangi mavzu

bo yicha qisqacha ma lumot berib, unda Oqsillar.Aminokislotalar (Biologiya

(Sitologiya genetik asoslari)9-sinf) mavzusini o quvchilarga tushuntirishida dastlab

Hujayradagi organik moddalar ichida oqsillar miqdor va ahamiyati jihatidan birinchi
o rinni egallaydi. Oqsillar yuqori molekulali kolloid birikma bo lib,

aminokislotalardan tashkil topgan. Ular gidroliz qilinsa, aminokislotalarga
parchalanadi. Oqsillarning elementar tarkibi karbon, vodorod, kislorod, azot hamda
oltingugurtdan iborat. Ularning tarkibida ba zan fosfor ham uchraydi. Oqsillar

tarkibidagi azot miqdori doimiy bo lib, o rta hisobda 16 % ni tashkil etadi.

1-jadval Oqsillar tarkibidagi aminokislotalar
26

Jadvaldan ko rinib turibdiki, tabiiy oqsillar tarkibida bir biridan farq qiluvchi 20 xil
aminokislota uchraydi. Aminokislotalar peptid bog i orqali o zaro birikadi va

polipeptid zanjirlarni hosil qiladi. Tirik organizmlar tarkibida uchraydigan oqsillar
juda ko p va xilma xil bo lib, har bir oqsil o ziga xos aminokislotalar ketma-

ketligidan iborat. oqsil molekulalari ipsimon yoki yumaloq shakllarga ega bo ladi

(2- rasm).
Oqsillarning
vazifalari . Hujayrada
oqsillar turli tuman
vazifalarni bajaradi.
Bulardan eng
muhimi strukturalar
(tuzilish) hosil
qilishdir. oqsillar
barcha organoidlar
va hujayra
membranalarining
tuzilishida ishtirok etadi. 2-rasm. Gemoglobin oqsil molekulasining sxemasi.
oqsillarga xos bo lgan muhim xususiyatlardan biri
katalizatorlik vazifasini
bajarishdir. Barcha biologik katalizatorlar ya ni, fermentlar asosan oqsil tabiatiga

ega. Ular anorganik katalizatorlardan farqli ravishda kimyoviy reaksiyalar tezligini
o n ming, hatto yuz ming marotaba oshiradi.

Tirik organizmlarning harakat qilish xususiyati ham qisqaruvchan oqsillar
ishtirokida sodir bo ladi. Bu oqsillar hujayra va organizmlar bilan bog liq barcha

harakat turlarida ishtirok etadi. oqsillarning tashish (transport) vazifasi ularga xos
bo lgan yana bir muhim xususiyatdir. Masalan, gemoglobin oqsili kislorodni tana

organ-lari va to qimalariga tashish vazifasini bajaradi. oqsillar tirik organizmlarda

himoya vazifasini ham o taydi. organizmga begona modda yoki mikroorganizmlar

kirsa, leykotsitlar ya ni, oq qon tanachalari maxsus oqsillar antitanachalarni

27

ishlab chiqaradi. Ular begona moddalar (anti-genlar)ni bog lab ularni
zararsizlantiradi. oqsillar gormon vazifasini ham bajaradi. Masalan, insulin gormoni
oqsil tabiatiga ega bo lib, qonda glukoza miqdorini nazorat qilib turadi.

Umuman tirik organizmlarga xos bo lgan barcha vazifalarni bajarilish oqsil

molekulalari tomonidan amalga oshiriladi.
Dars jarayonida fanlararo vertikal bog lanishni amalga oshirish maqsadida

mavzularni IX sinf «Fizika»darsligidagi «Suyuqlikning xossalari» mavzusi o zaro

bog lab unda gazlardan farqli ravishda suyuqliklarda molekulalar deyarli bir-biriga

tegib turadi. Shuning uchun ular orasida o zaro tasir kuchlari gaz molekulalari

orasidagi ta sir kuchlariga nisbatan katta bo ladi. Suyuqlik molekulalari orasidagi

tortishish kuchi molekulalarni bir-biridan uzoqlashib ketishiga yo l qo ymaydi.

Shu tariqa, gazlardan farqli ravishda suyuqliklar o z hajmini saqlaydi. Demak,

«Kimyo»dagi polisaxaridlar organizm va ularning faoliyatida, shuningdek,
organizm uchun muhim hisoblanadi. «Kimyo» dagi polisaxaridlar bilan o zaro

bog lab, unda polisaxaridlar tabiatning oliy mahsuli bo lgan inson, qolaversa

boshqa jonzotlar uchun muhim ahamiyatga ekanligi e tirof etiladi. So ngra

«Fizika» darsligidagi suyuqlikning xossalari haqida to xtalib unda suyuqlik

molekulalari orasidagi tortishish kuchi molekulalarni bir-biridan uzoqlashib
ketishiga yo l qo ymasligi hayotning molekula darajasi biologik molekulalar -

DNK, RNK, ATF, oqsillar, uglevodlar suv ya ni suyuqlik molekulalari muhitida

namoyon bo lishi haqida ilmiy tushunchalar beriladi. Mazkur bog lanishlarda

mantiqiy tushunchalar borligi qayd etiladi.
V. Yangi mavzuni qayta ishlash. Fanlararo aloqadorlik mazmunida.
VI. O quvchilarni rag batlantirish va baholash.

Mavzu yuzasidan savol-javob, o quv bahsi uyushtirish.
Mavzu yuzasidan savol-
javob, o quv bahsi uyushtirish.

VII. Uyga vazifa . X sinf «Kimyo» darsligidagi « Polisaxaridlar » mavzusi X sinf
biologiya darsligidagi «Uglevodlar va lipidlar» mavzusini yoki IX sinf «Fizika»
darsligidagi «Suyuqlikning xossalari» mavzularini fanlararo vertikal bog lanish

28

mazmunida o qib kelish. Dars jarayonida fanlararo aloqadorlikni samarali amalga
oshirish o quvchilarni yangi o quv materiallarini qabul qilishga tayyorlash,

fanlararo, mavzulararo bog lanishni amalga oshirish, muammoli vaziyatlarni

yaratish, shuningdek, har bir darsni rejalashtirish va ularni mohirona o tkazish

o qituvchidan chuqur va puxta tayyorgarlik ko rishni talab qiladi. Bu esa o z

navbatida dars samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Biologiya fanini
o qitishda fanlararo asinxron (vertikal) bog lanishni nafaqat dars jarayonida balki,

darsdan tashqari (har xil to garaklarda, olimpiada, konferensiya va boshqalar

bo yicha) mashg ulotlarda ham samarali yo lga qo yish mumkin.

Olingan natijalar. Biologiya, kimyo va fizika bilan bog lab o qitish jarayonida

ta lim mazmunining o zgarishi o qitish metodlari, yo llari va vositalarini

samarali tanlashni taqozo etadi. Shu asnoda integratsion bilimlarni egallash
o quvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishga imkoniyat yaratadi.

Biologiya fanlarni
fanlararo aloqadorlikda o‘qitishda o‘quvchilarning
psixologik
xususiyatlari, didaktik tamoyillar asosida hamda o‘qituvchi
pedagogik mahoratiga
bog‘liqligi ko‘rsatilgan holda, integratsion bilimlarning
chuqur
va puxtaligini ta’minlash mumkinligini aniqlash.
Biologiya darslarida
o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini fanlararo
shakllantirishda interfaol
usullardan samarali foydalanish uyg‘unligini
yaratishdan iboratdir. Metodik jihatdan t о ‘g‘ri tashkil qilingan ta’lim jarayonida shu
о ‘qitishning barcha shakllari – о ‘qitishning asosiy shakli b о ‘lgan dars bilan uzviy
bog‘liqdir, ular biologik tushunchalarni, dunyoqarashni, tafakkurni va amaliy
k о ‘nikmalarni rivojlantiradi.
2.2. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o‘quv fanini o‘qitishda kimyo
o quv fani bilan fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning o ziga xos

xususiyatlari
Dars jarayonida fanlararo aloqadorlikni samarali amalga oshirish
o quvchilarni yangi o quv materiallarini qabul qilishga tayyorlash, fanlararo,

29

mavzulararo bog lanishni amalga oshirish, muammoli vaziyatlarni yaratish,
shuningdek, har bir darsni rejalashtirish va ularni mohirona o tkazish

o qituvchidan chuqur va puxta tayyorgarlik ko rishni talab qiladi. Bu esa o z

navbatida dars samaradorligini orttirishga xizmat qiladi.
Kimyo fanining mazmuni inson va tabiat aloqadorligi, atrofdagi
muammolarni o rganuvchi turli o quv fanlariga oid bilimlar uzviyligi va

integratsiyani aks ettirmog i lozim, bu esa kimyo faniga oid bilimlarni sifat

jihatdan yangi o zgarishlarga olib keladi. Bu bilimlar o ziga xos sintez, kimyo

faniga oid bilimlar majmui sifatida namoyon bo ladi. Ular tafakkurning tizimli va

ehtimolli uslubi sifatida tafsiflanishi kimyoviy bilimlarning ajralib turadigan
xususiyatlari sirasiga kiradi. Ayni uzviylik asosida tashkil etilgan integratsiya
tabiatni ilmiy bilish, inson faoliyatini o rganish, tinchlik uchun kurash bo yicha

global masalalarning yechimini topishda kimyo fanining o rnini samarali tarzda

belgilab berish mumkin. Natijada, bu barcha maktab o quv jarayonlaridagi maxsus

bilimlar bilan umumiymadaniy bilimlar o rtasidagi o zaro nisbatning uzviylik

asosida o zgarishiga olib keladi. Shu asnoda, uzviylik asosida tashkil etilgan

integratsiya kimyo fani ta limini mazmunining asosiy mexanizmi sifatida namoyon

bo ladi.

Biologiyani kimyo bilan bog lab o qitishda tabiatda sodir bo layotgan

jarayonlarni kuzatish, ularning mohiyatini anglash, fanlararo aloqadorlikka doir
muammoli savol-topshiriqlarni bajarish orqali o quvchilarning mustaqil va ijodiy

fikr yuritish ko nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish bugungi kunning

dolzarb muammosi sanaladi.
Kimyo fanini fanlararo aloqadorlikda o qitish jarayonida tanlangan ta lim

mazmuni maqsadga muvofiqlik darajasiga ko ra o qitish shakllari bo lgan dars,

darsdan tashqari ishlar, sinfdan tashqari mashg ulotlar jarayonida foydalanish

bo yicha saralanadi. Kimyo fanini tabiiy fanlar bilan bog lab o qitishda

o quvchilar tomonidan kimyo o quv fani dasturlari va DTS bilan me yorlangan

muayyan bilim, ko nikma va malakalarni o zlashtirish, ularni tarbiyalash va ilmiy

30

dunyo qarashini shakllantirish jarayoni o qitishning turli shakl, usul va
vositalaridan foydalanishni taqozo etadi. Dastur talablarini amalga oshiradigan
o qitish shakli bo lgan dars, darsdan va sinfdan tashqari mashg ulotlardan o z

o rnida va samarali foydalanish lozim. Mazkur o qitish jarayoni kimyoni o qitish

shakllari tizimini tashkil etadi.
Asinxron (vertikal ) bog lanish deganda, o quv fanlari mavzulari dastur va

o quv rejasi asosida avvalgi sinflarda o zlashtirilgan bilimlardan foydalanish

orqali sinflararo bog lanish tushuniladi. Masalan, VIII sinf «Anorganik kimyo»

darsligidagi «Atom yadrosi tarkibi», «Energetik pog onachalar , «Biogen

elementlar va ularning tirik organizmlardagi ahamiyati», «Atom elektron
qavatlarining tuzilishi» mavzulari bilan, «Biologiya (sitologiya va genetika
asoslari)», IX sinfda «Tiriklikning tuzilish darajalari»,(3-rasm) «Prokariot
hujayralar», Eukariot hujayra», «Biomolekulalar», «Moddalar almashinuvi»,

«Energiya almashinuvi», mavzularini yoki VII sinf «Anorganik kimyo»
darsligidagi, «Atom molekular ta limot.

3-rasm. Tiriklikning tuzilish darajalari
31

Atom va molekulalarning mavjudligi», «Kislorodning kimyoviy xossalari,
uning biologik ahamiyati va ishlatilishi», «Suvning tabiatda tarqalishi. Uning tirik
organizmlar uchun ahamiyati» mavzulari bilan, «Odam va uning salomatligi», VIII
sinfda «Odam organizmining hujayraviy tuzilishi», «Qon va uning vazifasi»,
«Tayanch - harakatlanish tizimining tuzilishi» mavzularini, VII sinf «Fizika» o quv
darsligidagi «Yerning tortishish kuchi ta sirida jismlarning harakati», «Ishqalanish

kuchi», «Potensial energiya», «Kinetik energiya» mavzulari bilan o zaro bog lab

tushuntirish misol bo ladi. Kimyo sohalaridan biri bu biokimyo bo'lib, bu

fanlarning birlashishi tirik mavjudotlar tanasida sodir bo'lgan hodisalarni
tushuntirishga imkon beradi. Kimyo hujayralar va to'qimalarning tarkibi va
tuzilishini hamda ular tarkibidagi reaktsiyalarni aniqlaydi. Bu tanada yuzaga
keladigan biologik funktsiyalarni tushuntirishga imkon beradigan tirik
mavjudotlarni tahlil qilish haqida. Elementlarning o'zgarishi hujayralarning
ishlashiga va ovqatlanishiga qanday imkon beradi.[11]
Kimyo fanini boshqa fanlar bilan bog lab o tish darslarida

kompetensiyalarni shakllantirish ta lim muassasalarida o quv fanlari o rtasidagi

aloqadorlikni namoyon etadi , yoshlarda fanlararo kompetensiya rivojlantiriladi,
mantiqiy fikrlash yuzaga keladi. Fanlararo aloqadorlik o quv mavzulari mazmunini

har tomonlama, atroflicha ochib berish uchun zarurdir. Kimyo fanining muhim
g oyalarini ochib berishda ko mak beradigan, ular bilan kuchli darajada

bog langan fanlarning asosiy mazmuniga o quvchilarni e tiborini qaratish lozim.

Fanlarning bir-biriga bog liqlik darajalarini, shuningdek, bu fanlarda bo layotgan

o zgarishlar, yangi tadqiqot natijalari, yangilanishlardan xabardor bo lib borish

hozirgi zamon o qituvchisiga qo yilgan talab bo lib, u dars saviyasi, mavzu

mazmunining o quvchilar ongiga singdirilishi va uning beradigan samarasining

oshishida asosiy omillardan biri bo lib hisoblanadi.

2.3. Biologiya ( sitologiya va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda

fizika o quv fani bilan fanlararo bog lanishlarni amalga oshirishning

32

metodikasi
Pedagogika oliy ta lim muassasalarining biologiya ta lim yo nalishi
talabalarining fizika bo yicha bilim, ko nikma, malaka va kompetensiyalarni

rivojlantirish ularning kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kun
ta limi biologiya ta lim yo nalishi talabalari uchun fizika fanidan o`zlashtirish

darajalarini oshirishda fanlararo bog`lanishlar orqali amalga oshirish jarayonni
takomillashtirish zarurligini ko'rsatadi.
Biologiya fizikani o`zlashtirish darajalarini oshirishda fizika va bilogiya
fanlararo bog`lanishlar orqali amalga oshirish, fizika va bilogiyaga oid
tushunchalarni integrasiya qilish va kasbiy faoliyatga oid materiallarni tanlash
tamoyillarini aniqlashtirish kerak. Fizika va biologiya o rtasidagi fanlaro

munosabatlar bilan o quvchilarning o zlashtirish darajalarini oshirishni

rivojlantirish fanlarga oid tarixiy faktlar misolida va tarixiylik prinsipiga asoslangan
holda, materialni o rgatish orqali amalga oshirilishi mumkinligini isbotlaydi.

Fanlarning o zaro bog lanishi tufayli o quvchilarning ilmiy tafakkur faollashadi,

biologiyaning rivojlanishida fizikaning eng katta rolini isbotlovchi fikrlar
mustahkamlanadi. Misol uchun, nemis fizigi Gelmgols fiziologik optika va
fiziologik akustikani yaratdi, nerv tolasi bo ylab elektr impulsining tarqalish

tezligini o lchadi. Tajriba shuni ko rsatadiki, biologiya va fizikaga oid tarixiy va

amaliy mazmundagi materiallar talabalarga o tilayotgan mavzuga qiziqish

uyg otadi, tarixiy mazmundagi materiallar kiritish, ularning ijodiy tafakkurga kirib

borish, o zlashtirish darajalarini oshirish, o quvchilarga ilmiy bilimlarning

dialektikasini ochib berish, ularning tafakkurini rivojlantirishga yordam berish,
fanda muammolar qanday paydo bo lishini va muammolar qanday hal etilishini

ko rsatishi kerak. Biologiya va fizikani o qitishda fanlararo aloqalarni amalga

oshirish, o quvchilarning biologiyada qo llaniladigan fizikaviy tadqiqot usullari

haqidagi bilimlarini kengaytiradi. Fizika va biologiya o quv fanlarining o zaro

bog lanishini o rnatish yo llari quyidagicha: o simlik, hayvon va inson hayotiga

ta sir qiladigan hodisa va qonuniyatlarni o rganib, bu ta sirlarni tushuntirib

33

borish; atmosferaning pastki qatlamlaridagi turli ko rinishga ega bo lgan
elektromagnit nurlanishlarni o rganish va ularning organik dunyoga ta sirini

tushuntirish; biologiya darslarida o quvchilarni o simlik, hayvon va inson

rivojlanishiga ta sir qiluvchi fizik hodisa, jarayon va qonuniyatlar bilan

tanishtirish biologiyada qo llaniladigan tadqiqotlar ishlarida fizik metodlarni va

fizik asboblarni o rganish. Fizika va biologiyadan majmuali tajriba va laboratoriya

ishlarini o rganish maqsadga muvofiq. Fanlararo bog lanishni amalga

oshirishning didaktik asoslari fanlararo bog lanishni amalga oshirish pedagogika

fani oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ko plab ilmiy-

tadqiqotlar ishlari va murakkab texnik mazmundagi masalalarni hal qilishda fanlar
integratsiyasi asosida amalga oshiriladi.Amaliyot ehtiyojlari natijasida fanlar
integratsiyasi va differensiya vujudga keldi. Bu esa yosh avlodni o qitish

mazmunida o z aksini topishi lozimligini ko rsatadi. Bu esa fanlararo bog lanish

orqali amalga oshiriladi. Fanlararo bog lanishni amalga oshirish orqali

o quvchilar bilim darajalarining ortishiga, ilmiy dunyoqarashi

shakllanishiga,mustaqil mantiqiy fikrlash qobiliyatlarining,kreativ qobiliyatlari
rivojlanishiga, o quv jarayonini takomillashtirishga sharoit yaratiladi. Fanlararo

bog lanish politexnik ta limni amalga oshirishda katta rol o ynaydi. Chunki, juda

ko p texnologik jarayonlarni bir necha fanlardan olingan bilimlar asosida

tushunish mumkin
Masalan, molekulyar og irlik va shakllarni aniqlash usullari; spektroskopiya;

kalorimetriya; elektron mikroskop; matematik modellashtirish va boshqalar. Atrof-
muhitning fizik omillarining tirik organizmlarga ta siri masalalarini ko rib

chiqish, hozirgi davrda ayniqsa dolzarb bo lgan fizik bilimlarni biologiyada

qo llash yo nalishi bo lib hisoblanadi. Amaliy tajriba shuni ko rsatadiki,

biologiya yo nalishi talabalariga fizika va biologiyaning fanlararo aloqadorligini

amalga oshirish bo yicha yuqorida bayon qilingan yo nalishlarning kiritilishi

ularning o quv va kognitiv faoliyatini faollashtirish va o quv jarayoni

samaradorligini oshirish imkonini beradi. [14] Tirik oraganizmlarda fizik jarayonlar
34

ham sodir bo lib turadi, bu esa biologiyaning fizika fani bilan integrativ
bog liqligini ifodalaydi. Masalan, odam organizimidagi fizik omillar ovqatning

tishlar yordamida maydalanishi, ovqatning peristaltik va mayatniksimon
harakatlanishi, nafas olishida gazlar almashinuvining diffuziya yo li bilan sodir

bo lish jarayonini ko rsatish mumkin. Bunda o quvchilarda kommunikativ va

o zini-o zi rivojlantirish kompetensiyalari shakllanadi. Shunday qilib, o quv

materialini o zlashtirishning talab qilinadigan darajalari va o quvchilarning

haqiqiy ta lim olish darajalari o rtasidagi farqni, shuningdek, o quv materialini

o zlashtirish jarayonining tipik tuzilishini tavsiflovchi atamalar o rtasidagi farqni

aniq tushunish muhim ahamiyatga ega.
II bob bo yicha xulosalar

1.Dars jarayonida kimyoni biologiya va fizika bilan bog lab fanlararo

aloqadorlik mazmunida kompetensiya asosida dars ishlanmalari ishlab chiqildi.
2.Biologiyani fizika va kimyo bilan o qitishda fanlararo aloqadorlikni

shakllantirish mazmunidagi o quv materiallari didaktik tamoyillardan foydalanib

tanlandi.
3.Ta limda fanlararo aloqadorlikni amalga oshirishga doir tegishli metodik

tavsiyalarni ishlab chiqish va uni amaliyotga tatbiq etish bugungi kunning muhim
pedagogik muammolardan biri ekanligi ta kidlab o tildi.

35

III BOB. TAJRIBA-SINOV NATIJALARINI O TKAZISH VA
TAHLILI .
3.1 Pedagogik sinov tajriba o tkazishning ahamiyati va mazmuni

Pedagogik tajriba-sinov ishlarini tashkil etish o ziga xos murakkab va

ma suliyatlidir. Inson predmetida ayniqsa tajriba-sinov o tkazish aniq dastur

asosida tashkil etilishi, dastur har tomonlama pedagogika, psixologik qonuniyatlar,
shart-sharoitni hisobga oladi. Bu shunday tafakkur va fikrlash jarayoni bo lib,

uning yordamida tabiiy yoki maxsus yaratilgan, nazorat qilinadigan,
boshqariladigan pedagogik farazlar, g oyalar, yangiliklar o quv jarayoniga tatbiq

qilinadi. Pedagogik ilmiy farazlar, muammolarni xal qilishning yangicha yo llari

va vositalari izlanadi.
Pedagogik tajriba-sinov bu, umummilliy tafakkur jarayoni bo lib, pedagogik

omillar, shart-sharoitlar, jarayonlar o rtasidagi sabab va oqibatlar bilan bog liq

o rganiladigan bir yoki bir necha oby`ekt yoxud tizimlarni aniq rejalar asosida

oydinlashtirish imkonini beruvchi jarayondir. Tajriba-sinov ishlari (2-jadval) asosan
ta`lim-tarbiya jarayoniga aloqador ilmiy faraz yoki yangicha usullarning tatbiqiy
jarayonlarini sinash, tekshirish, aniqlash maqsadida o tkaziladi. Pedagogik tajriba-

sinovlar o tkazishning asl mohiyati amaldagi pedagogik jarayonlarni

takomillashtishga olib boradigan tadqiqotlar va ularning farazlariga muvofiq
ravishda aniq maqsad sari yo naltirilgan, mutlaqo yangicha muhitni olib kirishdan

iborat. Ta`lim-tarbiya jarayonining takomillashib borishi va natijalarini oldindan
ko ra bilish imkoniyatlarini beradi.

36

Qo llaniladigan texnologiya va metodlar asoslangan bo lib, u ikki
yo nalishda olib borilishi mumkin
.
Birinchidan, empirik (kuzatuv, taxliliy) metod hozirgacha tajriba-sinov
mavzusiga oid qanday adabiyotlar, qo shimcha manbalar, g oyalar, tajribalar

ma`lumotini o rganib chiqish, tajriba-sinovga oid barcha farazlar, modellar,

bajarilishi kerak bo lgan ishning loyihalash asosida belgilash metodidir. Ilmiy

tadqiqot dasturi tajriba-sinov ishlarini maqsadli, izchil amalga oshirish mazmuni
belgilaydi. Pedagogik tajriba-sinov dasturi mavzuning dolzarbligi, ijtimoiy iqtisodiy
ahamiyatini aniqlash, ilmiy farazning haqqoniyligini asoslash qo llanmasidir.

Tadqiqot nazariyasining amalda sinab ko rish; tadqiqot ilmiy-amaliy

imkoniyatini joriy etish, umumlashtirish; bir necha variantda har xil sharoitda
tadqiqot natijasini tekshirib ko rish; matematik statistik tahlil qilish va baholash

kabi yo nalishlardan iborat bo ladi. Ma lumki, amaliyot ilmiy bilishning

mezonidir. [20]
Ilmiy tadqiqot fanning istiqbolini belgilovchi, mumtoz qonuniyatlarni
yorituvchi yoki vaqtinchalik bo lishi, ba zan takror bo lishi ham mumkin.

Shuning uchun tajriba-sinov ishlari ana shu imkoniyatlarni hayotda o z ifodasini

aniqlashdan iborat bo'ladi.
2-jadval Pedagogik tajriba-sinov o tkazishda o ziga xos talablar

37

Ilmiy farazlarni asoslashda tajriba-sinovlari muhim tarkibiy qismdir. Ilmiy
farazlarga asosan tajriba-sinov ishlari tashkil etiladi, ilmiy farazlar amaliyotda
sinalsagina nazariy g oyaga aylanadi. Ilmiy farazlar tajribalarda asoslanmasa ilmiy
tadqiqot yo nalishi o zgartiriladi, qayta tajriba o tkaziladi. Ilmiy tadqiqotning

konsepsiyasi muammoning o rganilish tarixiy taraqqiyoti, hayotda tipik

ko rinishlari tajribada sinab ko riladi.

Amaliy tajriba tadqiqot nazariyasini asoslaydi to ldiradi. Shuning uchun

tajriba-sinov ishlari dasturi ilmiy tadqiqotni izchil amalga oshirish tizimi,
mexanizmdir. Tadqiqot nazariyasi tajriba-sinov ishlari bir-biri bilan uzviy bog liq.

Nazàriyaning amaliyot bilan bog liqligi falsafiy kategoriya tajriba-sinov ishlarining

metodologik asosidir.
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyatini aniqlashda tajriba-sinov ishlari
ekspertiza vazifasini bajaradi. Tadqiqot argumenti tajriba-sinov ishlarining
natijasiga asosan ifodalanadi. Ilmiy tadqiqotni argumentlash, g oyaviy aksioma

tajriba-sinov ishlarining har xil variantda, har xil sharoitda o tkazilishiga bog liq.

Pedagogik tadqiqotda subyektiv tavsiyalar o tgan asrda ta lim-tarbiya tizimini

inqirozga olib bordi. Pedagogik tadqiqotlami argumentlash tajriba-sinov ishlari
dasturining tarkibiy qismidir. Bir necha variantda, shart-sharoitda ta lim-tarbiya

samaradoriigini oshirish bo yicha tajriba-sinov ishlari tajriba va nazorat

guruhlarida sinab ko riladi. [21]

Uzoq muddatli tajribada har bir bosqichda bajariladigan, kuzatish tajriba-sinov
ishlar tartibi bilan belgilanadi. Tajriba guruhlari xususiyatiga ko ra bir yoki bir

necha bosqichli tajriba-sinov ishlari rejalashtiriladi.
Tajriba-sinov ishlari natijalarini umumlashtirishda mantiqiy xulosalar bilan
birga matematik statistik tahlil argumentli konsepsiyalar, amaliy qo llanmalar

yaratish imkoniyatini oshiradi. Tadqiqot yo nalisbi pedagogikaning tarkibiy

qismlari, mavzuga doir tajriba-sinov ishlari dasturi yaratilishi, tajriba-sinov ishlarini
tashkil etishda ham ijodkorlik talab etiladi.
38

3.2 Tajriba-sinov natijalarining tahlili
Tajriba-sinov bu - biror bir sohaga (jumladan, ta'lim sohasiga) olib
kirilayotgan yangilikni (yondashuv, metodika, o quv-metodik majmualarni)
sinovdan o tkazish va dastlabki xulosalarga ega bo lish jarayoni.
(3-jadval)
Dastlabki xulosalarga ko ra, shu yangilikni (yondashuv, metodika, o'quv-metodik

majmualarni) joriy etish yoki joriy etmaslik bo'yicha qaror qabul qilinadi.
Ma lumki ta limda joriy qilinadigan har qanday yangilik eksperiment orqali

amalga oshiriladi va isbotlanadi. Biz ham tajribamizda yuqorida berilgan
sitalogiyaga oid amaliy mashg ulot mavzularini o rganishda ayrim ilg or

pedagogik texnalogiyalardan foydalanib sinovdan o tkazdik. O zbekiston

Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va Ta lim to g risidagi

qonuni talabalardan kelib chiqib yangi pedagogik texnalogiyalarini darsga tadbiq

etish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Pedagogik texnalogiyalarga muvofiq
darsning maqsadi,davlat buyurtmasiga mos
3-jadval Tajriba sinov bosqichlari
kelishi lozim, darsning maqsadi uning mazmunini belgilaydi. Dars mazmuni dastur
bo yicha chuqur bilim berilishi o qituvchining dars mahoratiga bog liq.

Beriladigan bilimlar asosida esa ko nikma va malakalar shakllantiriladi. Davlat

39

buyurtmasiga asosan davr talabi asosida reja, dastur, darslik, o quv qo llanmalar,
o quv vositalari ham yangi pedagogik texnalogiyalar asosida yangilab boriladi.

Dars maqsadi,mazmuniga mos ravishda o qitish vositalari hamda dars usuli

tanlanadi.
1.Nazariyani amaliyot bilan bog lash zaruriyatidan kelib chiqib, ilmiy

asoslash tajriba sinovdan o tgan,yangiliklar bilan boyitilgan zamonaviy ta limga

o tish lozim. Bunda sustkashlik va harakatsizlikka yo l qo yib bo lmaydi.

Dastur va darslikdan ahamiyati kam bo lgan materiallar chiqarib boriladi.

1.Hozirgi fan-texnika yutuqlariga asoslanib,ilmiy-texnik axborotlardan keng
foydalangan holda o quv daturlarini muntazam yangilab berish taqozo etiladi.

2. O quv jarayonini qulaylashtirish lozim. Bunda o qituvchi va

o quvchining kam kuch sarflab maqsadga erishuvchi,o qitish uchun qulay sharoit

yaratish ko zda tutiladi.

3.O qitishda yangi vositalar, faol usullar,ta limiy materiallar ta limning

ilmiyligini oshiradi va bu jarayon rivojlantirib,takomillashtirilib boriladi.Ilmiy
tadqiqotlarning natijalari amaliyotga joriy etib borilsa,maqsadga muofiq bo ladi.

4.O qituvchi va o quvchilarning o zaro hamjihatligi ta minlangan

bo lishi kerak.O qituvchi o quv jarayonida amaliyotchi kanstruktor sifatida

faoliyat ko rsatishi,ta lim maqsadini aniq tasavvur etishi,dars mazmunini chuqur

bilishi,o qitish texnikasi va usullarini yaxshi egallagan,o qitish jarayoni uchun

zaruriy shart-sharoit yarata olgan bo lishi va uni amalga oshirish lozim.[22]

5.Ta limda yangi pedagogik texnalogiyalar, axborot va o qitish

vositalaridan ayniqsa komputerdan,elektroaloqa,radio,televediniyadan samarali
foydalanish talab etiladi. Ular vositasida ta limiy materiallar ishlab chiqish yaxshi

samara beradi.
6. O quv jarayoning samarasi uning moddiy texnika bazasiga bog liq

bo lib,maktab binosi hozirgi zamon talabiga javob berishi,shovqindan holi,iqlim

sharoiti hisobiga olingan,yorug ,zarur mebellar bilan jihozlangan bo lishi lozim.

40

7. O quv tarbiya jarayonini sifatini baholash pedagogik texnalogiyaning o z
oldiga qo ygan ijtimoiy maqsaddir. Baholashning reyting-test tizimi,

o quvchilarning bilim va ko nikmalarini tekshirishda yangi avtomatlashtirilgan

nazorat vositalaridan foydalanish asosiy yo nalish bo lishi kerak. Biologiya

ta limi metodikasi bo yicha tadqiqot olib boruvchilar,eng avvalo biologiya falsafa

didaktika, pedagogika, psixalogiya, ekalogiya, kabi fanlarni chuqur o rganib

chiqishlari zarur.ularda tadqiqot uchun,taqqoslash va qiyoslashga oid bo lgan

ma lumotlar to planadi.
B i o logiya (Sitalogiya va Genetika asoslari) fanini
o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga oshirish metodikasi fani
bo yicha
olib boriladigan tadqiqotlardan statistik-matematik metodlarning ham roli katta.
Bunda tajriba o tkazilayotgan sinflar va maktablardagi ish natijalarini e tiborga

olish keng qo llaniladi. (4-jadval)

Olingan miqdoriy ko rsatkichlarga tayanib u yoki bu metodning, usulning,

vositalarning qachalik samarali bo lishini aniqlash imkoniyati tug iladi. Statistik,

matematik metodning eng muhim xususiyatlaridan biri shuki, ular yordamida
pedagogika va uslubiy hodisalar o rtasidagi qonuniyatlarni ochish imkoniyatlari

yaratiladi. Masalan, tajriba sifatida qo llanilayotgan ta lim metodi

o quvchilarning bilim va ko nikmalariga,bilish faoliyati faolligiga qay darajada

ta sir qilishini o rganishga yordam beradi. Biologiya ta lim metodikasi

bo yicha olib beriladigan tadqiqotlarda pedagogik eksperiment keng qo llaniladi.

[23]
TAJRIBA-SINOVNING VAZIFASI
TAJRIBA-SINOV Tajriba-sinov ishlari odatda uzoq muddat davom etganligi tufayli u
muayyan bosqichlarga ajratilgan holda amalga oshiriladi
Tajriba-sinov ishlarining (muddati, o quv materialini hajmiga ko ra bir

qancha mavzular, chorak, o quv yili, bir necha yilni qamrab olinishi) va

Tajriba-sinov ishlarining barcha bosqichlari o zining aniq maqsad va

vazifalarning belgilanib olinadi
41

VAZIFALAR TAHLIL Tajriba-sinov ishining muayyan davri yakunlariga ko ra hisobotlar,
ma lumotnomalar tahlillar o tkazib borilishi lozim

KETMA-KETLIK Tajriba-sinovning ajratiladigan bosqichlarida. (respublika, viloyat yoki
shahar va tuman darajasida, maktablararo, maktab darajasida, tajriba-sinov
maydoni) o tkazilishi mumkun

DASTUR Dastlab tajriba-sinov ishlarining dasturi ishlab chiqilishi, unda tajriba-
sinovga oid tadbirlar rejasi, kutilayotgan natijalar, unga erishilganlik
darajasini belgilash usullari aks ettirilishi lozim
TAHLIL Tajriba-sinov ishining muayyan davri yakunlariga ko ra hisobotlar,

ma lumotnomalar tahlillar o tkazib borilishi lozim

4 jadval. Tajriba-sinovning vazifasi

Bu metod kuzatish metodining mantiqiy davomidir. Eksperiment yangi
pedagogik tajribani yaratishga yo naltirilgan bo lib, u quydagi holatlarida

qo llaniladi.

1.Tadqiqotchi sinab ko rmoqchi bo lgan material o quvchilar yoshiga va

bilim o sh saviyasiga mos kelishi yoki kelmasligini aniqlashdir.

2.Maktab biologiya kurslaridagi biror mavzuni o rganishda tavsiya etilgan

yangi metidlar va ko rgazmali qo llanmalarni birgalikda qo llashning samarasini

aniqlash zarurati tug ilganda va h.k. Boshqacha qilib aytganda,bu ekspriment

ta lim va tarbiya jarayonini ilmiy nuqtaiy nazardan, tajribalar yordamida sinab

ko rish zaruriyati tug ilganda qo llaniladigan metoddir.

Eksperimentning muvaffaqiyatli o tishi avvalo uning maqsadi qanchalik

puxta rejalashtirilganligiga, tadqiqot bazasiga hamda yangilikni o zida qanchalik

puxta mujassamlashtirilganligiga bog liq. Tadqiqotlarda o rtaga tashlangan faraz

o z ichiga o quvchilar tomonidan egallanishi lozim bo lgan bilim va

42

ko nikmalarni hamda o sha bilim va ko nikmalarni puxta o zlashtirishga
yordam beruvchi usul va vositalarni ham o z ichiga olishi kerak.

Pedagogik eksperiment xilma-xil tarzda qo yilishi mumkin. Uni belgilariga

ko ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

1.Vaqtga nisbatan: uzoq vaqtga muddatli.
2.O rganilayotgan hodisalar tarkibiga ko ra oddiy va murakkab,

3.Tashkil etish jarayoniga ko ra:

a) labarotoriyada o quvchilar alohida guruhlar bilan o tkazish.

b) tabiiy (butun sinf bo yicha yoki bir necha maktabning turli sinflari bilan)

d) kompleks tarzda (laboratoriya sharoiti va tabiiy eksperimentlarni o z

ichiga olgan holda)
Eksperiment uyushtirishning muhim shartlaridan yana biri, farazga (gipoteza)
muvofiq o quv-uslubiy (o quv matnlari, topshiriqlar, tarqatma, didaktik)

materiallar yaratishdan iborat chunki bularsiz eksperiment uyushrirish qiyin.
Eksperiment uyushtirishning eng tarqalgan usullaridan biri eksperiment va nazorat
sinflar tashkil qilish hisoblanadi. Bunda eksperiment sinflarda o quv materiali

tadqiqotchi tavsiya etgan yangi metod va usullar yordamida uyushtiriladi. Nazorat
sinflarda esa bilim an anaviy usulda olib boriladi.

Har ikkala sinflarda o quvchilar soni, ularning bilim saviyasi

o quvchilarning metodik mohiyati deyarli bir xil bo lishi kerak, aks holda

eksperimentda ko zlangan natijaga erishish qiyin bo ladi. Eksperiment, nazariy

g oyalarining qanchalik to g ri yoki noto g ri ekanligini isbotlashga yordam

beradigan jarayondir. Demak, eksperiment, shunday tadqiqot usuliki, unda
pedagogik jarayoning obyektiv qonuniy aloqalari tadqiq qilinadi. Barcha metodika
fanlari orqali biologiya talim metodikasini kelajakdagi taraqqiyotini ham
eksperimentlarsiz tasavvur qilib bo lmaydi.

Tadqiqotni Toshkent shahar Sergeli tumanidagi 277-sonli IQUM olib borildi .
Tadqiqot uchun ushbu umumta lim maktabining 9-sinf o quvchilar tanlab olindi.

Maktabda 4 ta sinf 9-sinf o quvchilaridan iborat bo lib, shundan 9- V va 9-

43

G sinflarida nazorat sinfi hamda 9- A va 9- B sinflari tajriba sinflari sifatida
tanlandi. Tadqiqotni boshida ushbu sinflarining bilimini tekshirish maqsadida kirish
testlarini olib tahlil qilindi. Eksperimental ish natijalarini tahlil qilish gipotezaning
tasdiqlanganligini, ilmiy izlanishlar muammolarini hal qilishni, tadqiqotning
maqsadiga erishilganligini ko rsatdi
.
9- V va 9- G sinflami nazorat sinflari uchun olindi ularda dastlab kirish

testlarini o tqizdim. Shundan so ng o quvchilar bilan Jins genetikasi mavzusi

bo yicha, maruza ko rinishda dars o tildi, qilingan taqiqotlar asosida malumotlar

berib borildi. O quvchilar bilan jinsning belgilanishi, xromosomalarning

mexanizmi, hamda odamlarda nechta xromosomalar borligi haqida tushunchalar
berib bordim. O quvchilardagi qiziqishlari tobora ortib bordi. Darslar topshiriqlar

bo‘yicha olindi. bundan o quvchilarga Gemofiliya kasalligining irsiylanishi

bo yicha hozirgi kunda olib borilayotgan ishlar haqida ma lumotga ega bo ldilar

va tadqiqot kundaligiga yozib borishdi. Bundan ko rinadiki ular o z ustida asta

sekin ishlay boshladilar. Jins genetikasi haqida to liq ma lumotga ega

bo lishdi. Bu bosqichda 1-darsda ma’lumotlar berildi ma'ruza ko rinishida

o tildi, 2-darsda o quvchilarni bilan amaliy mashg ulot darsi tashkil qilindi, jins

genetikasiga oid masalalar ko rib chiqishdi, 3-dars ekskursiya jarayonida bo lib

o tdi. O quvchilarning savollariga javoblar beridi. Ularga jins genetikasi, odam

xromosomasi , jinsga birikkan holda nasldan naslga o tishi, gemofiliya

kasalligining irsiylanishi bo yicha malumotlar topishlarni va tadqiqotchi sifatida

yoritib yozib kelishlarni kichik-kichik tadqiqotchi misolida yozishlarini vazifa qilib
berildi, qolgan 9- A va 9- B sinf o quvchilarda esa an anaviy darslar o tlib

borildi. Bu o quvchilarda maruzalar ko rinishida savol javoblar bilan o tildi.

Har bir sinfdan tahlil testlar olinib borildi va savol javoblar o tqazildi (
4-5-rasm ).
Tadqiqotchilikni shakilantirishda o quvchilarni o zlashtirish qobilyatlari juda

yuqori. O quvchilarni baholashda, ulardan olingan testlar savol, javoblar berilgan

topshiqlarni bajarishiga qarab qo yilib borildi.

44

4-rasm. Jins genetikasi to g risidagi dars jarayoni
5-rasm. O quvchilar bilan savol-javob jarayoni.

Sinflar Choraklar O quvchilar

soni Sifat
ko rsatkich
lar A lo c

hi
o quvchi
Yaxshi

o qiydigan

o quvchi
O rta

bahoda
o qiydigan

o quvchi
Qoniqarsiz

bahoda
o qiydigan

o quvchilar

45

lar soni lar soni lar soni soni
9-G
tajriba
sinfi I 34
47 7 9 18 -
II 34
53 8 10 16 -
III 34
62 9 12 13 -
IV 34
79 13 14 7 -
9 -B

nazorat
sinfi I 33
45 5 10 18 -
II 33
52 5 12 17 -
III 33
58 7 12 14 -
IV 33
64 9 13 11 -
5-jadval. O quvchilarning 2022-2023 o quv yili I-IV choraklardagi sifat ko rsatkichlari

Hisoblash natijalarining ko‘rsatishicha, umumiy holda ikki yil davomida
tajriba sinfining o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari nazorat sinfiga nisbatan 11% yuqori
ekanligi aniqlandi. Olingan natijalar o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarni
shaklantirishjarayonini tashkil qilishning samarali ekanligini isbotlaydi. Ularning
amaliy ko‘nikma va malakalarini sezilarli darajada oshganligini, eng asosiysi oliy
ta’lim talabasi bo‘lishga, kelajakka bo‘lgan qiziqishlari oshganligini, mustaqil
fikrlash, ijodiy qobiliyatlatlarining o‘sishiga ijobiy ta’sir etadi degan xulosaga
keldik.
Natijalar Eksperiment davomida kuzatuvlarimizni tahlil qilib, mavzu boyicha

qoshimcha materiallarni organib chiqib, jins genetikasiga oid malumotlar bilan

tanishib chiqdim. 1) Jinsni aniqlash va ular nisbati. Jins organizmdagi belgi-
xususiyatlar yigindisi bolib, yangi avlodning vujudga kelishini va irsiy belgilarning

nasldan-naslga otishini (6-rasm)taminlaydi.

46

2) Jinsga bog langan belgilarning nasldan-naslga o tishi. Jinsiy xromosomalarda
joylashgan genlar ta sirida yuzaga chiqadigan belgilarni jinsga bog langan

belgilar deb ataladi. Jins bilan birikkan belgilarning naslga berilishi irsiyatning
xromosoma 6-rasm Jinsga birikkan holda irsiylanish
nazariyasi avtorlari T.Morgan va unig shogirdlari meva pashshasida (drozofilada)
ko zning oq va qizil rangining naslga berilishi.

3) Jinsiy xromosomalar sonining o zgarishi bilan bog liq bo lgan kasalliklar.

Gemofiliya kasalining nasldan-naslga o tishini kuzatish shuni ko rsatadiki, bu

kasallikni yuzaga chiqaruvchi gen jinsiy xromosomada joylashgani uchun jins bilan
bog langan holda nasldan-naslga o tishi,

Trisomiya sindromi o ta urg ochi organizmlar (XXX Q 22) fenotip

bo yicha qiz bola bo lib, ularda tuxumdan va bachadon yetarli darajada

rivojlanmaydi, ko pincha naslsiz bo lishi aniqlangan. [3]

III-bob yuzasidan xulosa
47

1. Pedagogik tajriba-sinov jarayonini tashkil etishning ob ektiv va sub ektiv
omillari aniqlandi. Tadqiqotchilik yondashuv asosida o quvchilarning tabiiy-ilmiy

dunyo qarashini shakllantirishga doir tajriba-sinov ishlari natijalari tahlil qilindi.
2. Tadqiqot davomida mavzular bo yicha ta lim mazmuniga kiritiladifan fan

yangiliklari, o quvchilarda shakllantirishi lozim bo lgan tayanch va fanga doir

bilimlarini o zaro aniqlanib, bilim, ko nikma va malakalar bilan uzviylikda tarkib

toptirish metodikasi takomillashtirildi, muntazam nazoratni ta minlaydigan

laboratoriya darslari ya ni o quv va test topshiriqlari tayyorlandi.

Xulosa
1. Bitruv malakaviy ishimni yozish jarayonida, xulosam shundan iboratki
hozirgi kunda ta lim tizmida
tabiiy fanlar o quvchilarga dunyoning hozirgi ilmiy
manzarasini ochib beradi. Shu bois tabiat haqidagi fanlar o quvchi

dunyoqarashining tabiiy ilmiy asosini tashkil etadi. Fanlararo aloqadorlik
o quvchilarning umumlashgan ilmiy tushunchalarini shakllantirishga

yo naltirilgan bo lishi lozim. Bilimlar integratsiyasi ta limga o zgacha

yondashishni taqozo qiladi. Chunonchi, o quv materialini umumlashgan tizimda

bayon qilish, ta lim-tarbiya jarayonida muammoli, modulli, shaxsga yo nalgan

texnologiyalardan foydalanish zarurligini ko rsatadi. O qitish jarayonida fanlararo

48

bog lanishni amalga oshirish moddiy va ma naviy olamni tadqiq qiluvchi turli
fanlarning o zaro hamkorligi ular rivojining tabiiy jarayoni va o quvchilarning

ilmiy dunyoqarashi va tafakkurini rivojlantiruvchi omil sifatida nazarda tutish zarur.
2. Fanlarning bir-biriga bog liqlik darajalarini, shuningdek, bu fanlarda

bo layotgan o zgarishlar, yangi tadqiqot natijalari, yangilanishlardan xabardor

bo lib borish hozirgi zamon o qituvchisiga qo yilgan talab bo lib, u dars

saviyasi, mavzu mazmunining o quvchilar ongiga singdirilishi va uning beradigan

samarasining oshishida asosiy omillardan biri bo lib hisoblanadi. Ta limda

fanlararo aloqadorlikni amalga oshirishga doir tegishli metodik tavsiyalarni ishlab
chiqish va uni amaliyotga tatbiq etish bugungi kunning muhim pedagogik
muammolardan biri.
3. Tajriba-sinov ishlari davomida shu narsa aniqlandiki o quvchilarda

fanlarni o zlashtirish darajasi turlicha bo ldi. Shunday qilib,
biologiya ( sitologiya
va genetika asoslari ) o quv fanini o qitishda fanlararo bog lanishlarni amalga

oshirishda metodlar yordamida belgilaninshi va o quvchilarning o yin faoliyatini

tashkil qilishda o yin tuzilishining e tiborga olinishi biologiya darslari

samaradorligini ta minlash vositasiga aylandi.

Tadqiqot natijalari bo yicha quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi:

1.Amaliy ishlarni o tkazish bo yicha tavsiyalar, topshiriqlar, talabaning

mustaqil ishlari uchun amaliy ish turlari, shuningdek darslarning borishi davomida
hal qilinishi lozim bo lgan topshiriqlarni kiritish maqsadga muvofiqdir.

2. Metodik qo llanmalardagi fanga doir bilim va ko nikmalarni

shakllantirish, vaziyatga doir muammolarni aniqlash va umumiy natijalarni
rasmiylashtirish namunalarni berish maqsadga muvofiq.
49

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI:
1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-avgustda Kimyo va

biologiya yo nalishlarida uzluksiz ta lim sifatini va ilm-fan natijadorligini

oshirish chora-tadbirlari to g risida gi PQ-4805 sonli qarori.

2 .O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 15-sentabrdagi Xavfsiz,

tartibli va qonuniy mehnat migratsiyasi tizimini joriy qilish chora-tadbirlari
to'g'risida gi PQ-4829-son qarori.

3. Azimov I va boshqalar. Biologiya (9-sinf) metodik qo llanma T., 2002 yil Abu

Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti.
50

4. Azimov I. Biologiya o qitish metodikasi. O quv qo llanma. 2023yil. Mahalla
va oila nashriyoti.
5.Azimov.I.T., Mirzayeva N.I. Biologiya o qitish metodikasidan laboratoriya

mashg ulotlari. O quv qo llanma- T., 2023. 153 b

6.G ofurov A.T va boshqalar. Biologiyani o qitishning umumiy metodikasi.

(darslik). TDPU., T.: - 2012
7.Tolipova J.O, G ofurov A.T.-Biologiya ta limi texnologiyalari. Metodik

qo llanma O qituvchi T.: 2002 - 128 bet.

8.Tolipova J.O. Biologiyani o qitishda pedagogik texnologiyalar. Pedagogika oliy

o quv yurti talabalari uchun darslik. Cho lpon T.: 2011 - 128 bet

9. Tolipova J.O. va boshqalar. Botanika o qitish metodikasi.5-sinf. T.,

O zbekiston , 2003 yil 96 bet.

10. Tolipova J.O va boshqalar. Botanika o qitish metodikasi. 6-sinf. T.,

O zbekiston 2003 yil 128 bet
.
11.Tolipova J.O., Azimov.I.T., Sultonova N.B. Biologiya . O qituvchi kitobi

Toshkenet -2016.
12. Raxmatov U.E. (Sitologiya va genetika asoslari) O’quv qo’llanma. – T .;
“Tafakkur avlodi” , 2020. – 272 b
13 . Raxmatov U.E. , Shaxmurova G.A., Azimov I.T. Biologiyadan masala va
mashqlar yechish . Сарвар Принт нашриёти Т.2024 295-б.
14.Raxmatov.U.E., Azimov I.T., Tog’aeva G.O. Biologiyadan PISA topshiriqlarini
uzluksiz ta’lim jarayoniga tadbiq etish metodikasi. Uzluksiz ta’lim. Ilmiy – uslubiy
jurnal. T., 2020. – № 4–son. – V.17–21.
15.Маҳмудов Ю.Ғ., Норбутаев Х.Б. ўлка экологиясининг физик – биологик
жадвали ва унга қуйиладиган дидактик талаблар. Методик қуланма. –
Тошкент. Фан, 2008. –Б. 28. 23. Маҳмудов Ю.Ғ., Норбутаев Х.Б. Фанлараро
экологик мазмунда топишмоқли масала ва саволар. Методик қуланма. –
Тошкент. Фан, 2008. – Б.28.
51

16.Muslimov N.A., Usmonboeva M.H., Sayfurov D.M., To‘rayev A. B. Innovatsion
ta’lim texnologiyalari /-T.: “Sano standart” nashriyoti, 2015.
17. Норбўтаев Х . Ўқувчиларда фанлараро алоқадорлик асосида экологик билим
бериш // Касб - ҳунар таҳлими . Ж. -2009. -5-сон. –Б. 20-21. 27. Норбўтаев Х.
Фанлараро узаро боғлиқлик // Соғлом авлод учун. – 2009. -10-сон. – Б. 31-32.
18. Норбўтаев Х. Б . Биологияни табиий фанлараро синхрон-асинхрон
ўқитишда ўқувчи экологик тафаккурини ривожлантириш шакл ва
методларини такомилаштириш. Ўқув қўланма . 2019-153-Б
1 9. Омонов Ҳ.Т. Оламнинг умумий илмий манзарасини яратишда фанлар
интеграцияси ва дифференциациясининг роли // Таълим тизимида ижтимоий
гуманитар фанлар. -2007. - 3-сон. –Б. 136-137.
20. Shaxmurova G.A., Azimov I.T., Raxmatov U.E. “Biologiyadan masala va
mashqlar yechish” O ’ quv – qo ’ llanma. –Toshkent: “Sano – standart”, 2017. –260 b.
21. Shaxmurova G., Azimov I., Raxmatov U., Xasanova S., Azimov B.
Biologiyadan masala va mashqlar yechish (Botanika) Uslubiy qo’llanma. –T.,
2016. –83 b.
22. Shaxmurova G.A., Azimov I.T., Raxmatov U.E., Akbarova G.O. Biologiyadan
masala va mashqlar yechish (Zoologiya) Uslubiy qo’llanma.–T., 2016. –132 b.
23. Shaxmurova G.A., Azimov I.T., Raxmatov U.E., Axmadaliyeva B.Sh.
Biologiyadan masala va mashqlar yechish (Odam va uning salomatligi) Uslubiy
qo’llanma. –T., 2017. –152 b.
24. Shaxmurova G., Azimov I., Raxmatov U., Raxmanov J., Azimov B.,
Toshpo’latova N. Biologiyadan masala va mashqlar yechish (Sitologiya va genetika
asoslari) Uslubiy qo’llanma. – T. , 2018. – 168 b .
25.Rаxmаtullаеv N.G‘., Оmоnоv H.T., Mirkоmilоv Sh.M. Kimyо о‘qitish mеtоdikаsi.
– Tоshkеnt.: Iqtisоd-Mоliyа, 2013. – 320 b.
26.Kаrimоvа N.А. Biоlоgiyа fаnini kаsbgа yо‘nаltirib о‘qitish mеtоdikаsini
tаkоmillаshtirish (8-9-sinflаr misоlidа). Diss. аvtоrеf. p.f.f.d (PhD). Сhirсhiq-2021y., ̶
28 b.
52

Internet saytlari.
1. Ziyonet.uz
2. Aim.uz
3. www.TDPU.UZ
4. diss.natlib.uz
7.www.edu.uz
8.www.uzedu.uz
GLOSSARIY
T/r Atama va
tushuncha -
lar Tavsifi
1 Blits o‘yin
metodi Mantiqiy mustaqil fikirlashga, harakatlar ketma-ketligini to‘g‘ri
tashkil etishga va baholashga o‘rgatuvchi metod
2 Vazifa Qo‘yilgan maqsadni amalga oshirish bosqichlarining mazmuni
3 Aqliy hujm
metodi Qo‘yilgan muammo,masala,savolga nisbatan barcha o‘quvchi-
talabalarning o‘z fikrini bildirishni ta’minlash asosida ularni
darsga faol qatnashish, o‘z nuqtai nazaridan yondashishga
53

yo‘naltirish, bildirilgan fikrlarni saralashga o‘rgatuvchi metod.
4 Didaktika Yunon- didaklikos – o‘qitadigan, o‘rgatadigan – pedagogikaning
bilim olish, ta’lim tarbiya nazariyasiga oid tarkibiy qismi.
Didaktika < nima>? va nima uchun? o‘qitish kerak degan savollar
bilan shug‘ullanadi.
5 O‘quv fani
dasturi Ta’lim mazmuni, talabalar tomonidan o‘zlashtirishning maqbul
usullari, axborot manbalari ko‘rsatilgan normativ hujjat
6 Metodika Pedagogikaning tarkibiy qismi bo‘lib, shaxsni shakllantirishda
muayyan maqsad sari qaratilgan sistematik faoliyat to‘g‘risidagi
hamda ta’lim-tarbiya berishning mazmuni, shakli va metodlari,
qisqacha aytganda, ilmiy bilish faoliyatining shakllari va
metodlari majmui haqidagi fan.
7 Pedagogika Yosh avlod ta’lim va tarbiyasi haqidagi fan.
8 Metod Yunoncha “methodos – tadqiqot yoki bilish yo‘li, nazariya
ta’limot” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib.
9 Ta’lim
mazmuni O‘qitish jarayonida egallash lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma,
malakalar ma’nosi, hajmi va xarakteri.
10 Biologiya (yunoncha βίος,bios, „hayot“; va λόγος, logos, „bilim“) hayot va u
bilan bog liq masalalar tadqiqotidir. U empirik fanning jonliʻ
organizmlarning tuzilishi, funksiyalari, o zgarishi, kelib chiqishi,
ʻ
evolyutsiyasi va o lishini o rganuvchi sohasidir.
ʻ ʻ
11 Sitologiya (citos... va ...logos) — hujayra haqidagi fan. Hujayralarning
tuzilishi va funksiyasini, ko p hujayrali, shuningdek, bir hujayrali
ʻ
organizmlardagi a zo va to qimalarning o zaro bog lanishi
ʼ ʻ ʻ ʻ va
munosabatlarini o rganadi.
ʻ
12 Kimyo M oddalarni, , ularning tarkibi va tuzilishini, tarkibi va tuzilishiga
bog liq bo lgan xususiyatlarini, o zgarishiga olib keladigan
ʻ ʻ ʻ
o zgarishlarni o rganadigan fan
ʻ ʻ
13 Fizika Fizika so'zi ''fizius'' so'zidan olingan bo'lib , tabiat degan manoni
bildiradi. U tabiat hodisalarini va jarayonlarini sodda va umumiy
qonun hamda qonuniyatlarni , modda tuzulishi va uning xossasi ,
xususiyatlarini va harakatlarini o'rganadi
14 Fanlararo
integratsiya Integratsiya (lot.dan) - qayta tiklash; tizimning alohida
differensiyalangan qismlari va funktsiyalarining bir butunga
o'zaro bog'lanish holati, shuningdek, bunga olib keladigan
jarayon.
15 Biologiya
o‘qitish
metodikasi Biologiya o‘qitish metodikasi biologiya fan asoslari bilan bog‘liq
bo‘lgan o‘quv, jarayonlar, prinsiplar va qonuniyatlar to‘g‘risidagi
fandir.
16 K o‘rgazmali
vositalar Ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan ko‘rgazmali qurollar va texnika
vositalariga ko‘p darajada bog‘liq bo‘lgan o‘quv materialini
o‘zlashtirish shakllari tushuniladi.
54

17 Fotosintez Foto va sintez — yuksak o simliklar, suvo tlar va ayrimʻ ʻ
fotosintezlovchi bakteriyalarda xlorofill va boshqa fotosintetik
pigmentlar o zlashtiradigan yorug lik energiyasi hisobiga oddiy
ʻ ʻ
birikmalardan murakkab moddalar hosil bo lishi.
ʻ
18 Genetika Jonli organizmlardagi nasldorlik va turlanishni o rganuvchi
ʻ
fandir.
19 Tajriba-
sinov B iror bir sohaga (jumladan, ta'lim sohasiga) olib kirilayotgan
yangilikni (yondashuv, metodika, o‘quv-metodik majmualarni)
sinovdan o‘tkazish va dastlabki xulosalarga ega bo‘lish jarayoni .
20 Suyuqlik Moddaning qattiq va gazsimon holatlari o rtasidagi agregat hola
ʻ ti.
21 Darsliklar Muayyan fanga doir bilim asoslarini ma lum tartibda bayon
ʼ
etadigan va yuqori ma naviy-g oyaviy, ilmiy uslubiy saviyada
ʼ ʻ
yozilgan kitob; o quv adabiyotining asosiy va yetakchi turi
ʻ
22 Tarbiya
jarayoni J arayon uchun xarakterli bo'lgan va muayyan qonuniyatlarda
namoyon bo'ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi
23 Oqsillar Oqsillar , proteinlar — hamma tirik mavjudotlar tarkibiga
kiradigan murakkab, azot tutuvchi organik moddalar
24 Aminokislot
alar Molekulasida amin va karboksil guruhi bo lgan organik
ʻ
birikmalar, o simlik hamda hayvon oqsilining asosiy elementi
ʻ
hisoblanadi.
25 Fermentlar ( lotincha : fermentum — achitqi), enzimlar — hayvon , o simlik
ʻ
va bakteriyalarning tirik hujayralaridagi oqsilli katalizatorlar .
26 Uglevodlar Sh akarlar, glitsidlar, carbohydrate ) — oqsillar va yog lar bilan bir
ʻ
qatorda odam, jonivorlar va o simliklar organizmi hayot faoliyati
ʻ
uchun zarur bo lgan keng tarqalgan organik birikmalar guruhi.
ʻ
27 Interfaol
metodi Ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasidagi
faollikni shirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini
faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
28 Asinxron
(vertikal) Bog‘lanish deganda, o‘quv fanlari mavzulari dastur va o‘quv
rejasi asosida avvalgi sinflarda o‘zlashtirilgan bilimlardan
foydalanish orqali sinflararo bog‘lanish tushuniladi.
29 Laboratoriy
a ( lot. laboratorium „ishxona“) ilmiy tadqiqot , tajriba va o lchov
ʻ o t ʻ
kazish uchun mo ljallangan joy, obyektdir.
ʻ
30 Gemofiliya”
kasalligi qon ivish xossasining nasliy buzilishi bo lib, qon plazmasidagi
ʻ
qon ivish omillarining yetarlicha bo lmasligi va uning natijasida
ʻ
qon ketishlar bilan namoyon bo ladigan kasallik.
ʻ
31 Jins
genetikasi Jinsda birikkan holda nasldan naslga o‘tish.
Hayvonot olamidagi jinsiy farqlarning kelib chiqishi, jinsni
aniqlash mexanizmi, jinslar o‘rtasidagi nisbatlarni o‘rganish.
32 Jinsga
birikkan
holda genlari jinsiy xromosomalari joylashgan belgilarning irsiylanish
hodisasi.
55

Sotib olish