Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 16.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Март 2024
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Биология

Продавец

Bohodir Jalolov

Биосфера хакида таълимот 2

Купить
РЕЖА  Биосфера хакида тушунча.  Биосфера қатламлари.  Тирик ва биокос моддалар. Биосферада моддаларнинг айланиши.  Ноосфера. Биосфера ва инсон фаолият  Ернинг тирик организмлар тарқалган ва унинг фаолият руй берадиган жой ёки қобиқ биосфера деб аталади.  Биосфера грекча сўз бўлиб- «биос» ҳаёт, «сфера» шар деган маънони беради.  Бу термин 1875 йил пайдо бўлиб, фанга австралиялик геолог Э.Зюсс тирик организмлар яшайдиган ер қобиғини белгилаш мақсадида қуллаган. В.И.Вернадский бўйича биосферанинг қуйидаги таркибий қисмлари ажратилади:  тирик модда(биота)-барча тирик организмларнинг йиғиндиси;  ўлик модда- ҳосил бўлишида тирик организмлар қатнашмайдиган тоғ жинслари, сув, минераллар ва бошқалар;  биоген моддалар-организмлар ҳаёт фаолияти маҳсули сифатида ҳосил бўлган кўмир, торф, нефть, газ ва бошқалар;  оралиқ модда-биоген моддаларнинг нообиоген келиб чиққан минерал жинслар билан аралашмалари-тупроқ, сланецлар ва бошқалар. Биосферанинг тирик моддалари, унда учрайдиган тирик организмлар ва уларнинг кимёвий таркибидир. Тирик организмларнинг умумий кимёвий таркиби атмосфера ва литосферанинг таркибидан фарқ қилса ҳам водород ва кислород атомлари бўйича гидорсферага яқин, углерод, кальций ва азот миқдорига қараб ундан фарқланади. Қуёш энергияси Ер юзида икки хил моддалар алмашинувини таъминлайди, яъни геологик ёки катта алмашинув ва биологик ёки кичик (биотик) моддалар алмашинувини юзага келтиради. Биосфера таълимотининг асосчиси академик И.Вернадский хисобланади. И.Вернадский таълимотига асосан- биосферада тирик модда ва яшаш мухити бир-бирига боғлиқ бўлиб, бир- бирига таъсир қилиб, бир бутун динамик системани хосил қилади. БИОСФЕРАДАГИ ҲАЁТ  Ер юзида жонли организмларнинг тарқалиши шундай содир бўлганки, материклардаги организмларнинг биомассаси дунё океанларининг биомассасидан 800 марта зиёддир. Агар океанлардаги биомассаларнинг асосий қисмини ҳайвонот маҳсулоти ташкил қилса, қуруқликдаги биомассанинг 90 % ни ўсимлик махсулотлари ташкил қилади . Қуёшдан тушаётган 100% иссиқликнинг 42% атмосф ерадан қайтарилади . 15 % атмосфер ани иситишга сарфланади . 43 % эса атмосферанинг ичига киради. Қуёш системасидаги планеталар 1. Венера 2. Марс 3. Ер 4. Уран 5. Меркурий 6. Сатурн 7. Юпитер 8. Нептун 9. Плутон Биосферанинг қатламлари 1- Тропосфера, 2- Стротосфера, 3- Озон қатлами, 4- Литосфера, 5- Гидросфера, 6- Атмосфера Ер қобиқларининг массалари  Литосфера - 2,08 х 10 18  Гидросфера - 1,39 х 10 18  Атмосфера - 5,20 х 10 15  Биосфера - 1,36 х 10 12 ЛИТОСФЕРА  Ер шарининг ташқи қаттиқ қобиғи бўлиб «литос» грекча тош деган маънони беради .  Литосферанинг энг юқори чегараси Химолой тизма тоғининг Жамалунгма, Эверест чўққисидир. Унинг баландлиги 8848 м ни ташкил этади Литосфера, гидросфера ва атмосфера экологияси  Литосфера Ер қитъалари. Литосферани мухофаза қилиш.  Гидросфера, океанлар. Сувни мухофаза қилиш.  Атмосфера ва уни мухофаза қилиш . Литосфера қатламлари Литосферада вулқонларнинг хосил бўлиши  Африка қитъаси. Майдон жихатидан Евросиёдан кейин туради, ороллари билан 30 млн 249 минг км 2 .ташкил қилади. Ёки литосферанинг 22,2%ини ташкил қилади, 2013 йилги маълумотга кўра 1 млярд 33 млн. 86 га яқин тил ва миллатлар мавжуд. Энг узун дарёси Нил. Материкнинг ўртасидан экватор чизиғи ўтган. Африкани Шимолдан ўрта ер денгизи, ғарбдан атлантика океани, шарқдан Хинд океани ўраб туради. АФРИКА ЕВРОСИЁ  Евросиё энг катта материк бўлиб 53,893 млн.км 2 . Бутун литосферанинг 36 % ини эгаллайди. 4 та океан қуршовида бўлиб, Шимолдан Шимолий муз океани, Ғарбдан Атлантика, Жанубдан Хинд, Шарқдан Тинч океаларини ўраган ШИМОЛИЙ АМЕРИКА  Шимолий Америка майдон жихатидан 3 ўринда туради. 24.70 млн км 2 . Шимолий муз, Атлантика ва Тинч океани қуршовида. ЖАНУБИЙ АМЕРИКА  Жанубий америка икки океан қуршовида Тинч ва Атлантика океани. Планетада майдонининг катталиги бўйича 4 ўринда туради. 17.84 млн км 2 ни эгаллайди АВСТРАЛИЯ  Австралия энг катта орол материк деб хам аталади. Хинд ва Тинч океанларини ажратиб туради. Литосферанинг ер қатламлари бўйича 5 ўринда туради 9,9 млн км 2  Литосферанинг энг иссиқ худудларидан бири бўлиб чўлларда 70 0 С гача температура кўтарилади ЧЎЛДАГИ ҲАЁТ  Чўл-бу қўмликдан иборат бўлган, тинимсиз шамол ва қўёшнинг жазирама иссиқлиги хукумрон сурадиган катта майдон жойдир. Уни кўрган инсон гуёки бу жойда ҳаёт йўқ деб уйлайди.. Чўлларда ҳар куни бўладиган изғирин шамолллар гўёки чўл мусиқасини таратиб у ерларда ҳам тирик организмларни харакатга кеотиради. Ушбу худудга мослашган ўсимлик хайвонларнинг тарқалиши ўзгачадир. Марказий Осиё чўли  Бу чул- ер юзидаги чўлларнинг катталиги бўйича 15 ўрнида туриб майдони 270 минг кв км.ни ташкил қилади тахминан 1000 км узинасига ва 400 км энига. Айнан шу чулдан Буюк ипак йўли ўтган. Ёзи қуриқ иссиқ булиб 2008 йил инсон ҳаётида биринчи марта Такламакан чўлининг устига қор ёғди. 11 кун турган қор чўлнинг янгича хусни кўрсатди.  Бундай табиатни ер юзининг хеч қаерида учратиб бўлмайди. Ундаги қумлик ичида йиғилган сувларнинг куллар булиб кўриниши ўзгача жило беради. Бу чўлнинг майдони 155,000 гектар.  Энг қизиқарлиси бу чўлда тез тез ёмғир ёғиб туради. Ва хайвон усимликларни айрим турлари ўз мухитларига чидамли ва яхши хаёт кечиради.  Олимларимиз ушбу чўлдаги кўлларда балиқларнинг мухитга қандай мослашиши халигача уйлантириб келмоқда.Ленгоис Маранхенс чўли (Бразилия)  ( Салар де Уюни ) — Бу чўлнинг бошқаларидан фарқи тузли чўлдир. Кристалли қатлам билан ўралган майдон худди ойнадек ялтираб туради. Айни жилони кўриш учун бу жойларда туризм хам ташкил қилинган.Салар де Юни чўли (Salar de Uyuni, Боливия) Farafra чўли (Фарафра, Египет): оқ чўл Чўлнинг барча қисми шўрланган Жанубдан шимолга қараб 45 кмга чўзилиб кетган Атаками (Чили): ранг -баранг гулли чўлАтаками (Чили): ранг -баранг гулли чўл Атакама чўли Чили давлатининг катта қисмини эгаллайди, чўлда иссиқ бўлишига қарамай бошқа чўллардан фарқи у ерда ўзига хос иқлим ва тирик организмлари мавжуд. Simpson чўли : қизил қум чўли Қуёшнинг чиқиш вақти бу чўл қизил тусга киргани учун австралия туб ахолиси қизил чўл деб аташган. Австралия 4 та чўлнинг она диёри ҳисобланади. Викторя чўлидан сўнг катталиги жихатидан иккинчи ўринда туради. Мисрдаги бу чўлнинг Қора чўл деб аталишининг сабаби вўлқонлардан отилган қора тошларнинг бутун чўл бўйлаб ерда ётиганлиги учун айтилган. Қора чўл (Миср) Чўлларнинг кейинги вақтда кенгайиб бориши ахоли яшайдиган пунктларга, яйлов ва полиз экинларга таъсирини кўрсатиб келмоқда.  Тупрок - тарихий таркиб топган мураккаб, мустакил табиий жисм булиб, у табиий ландшафтларнинг асоси хисобланади. Инсоннинг тупрокга ижобий ва салбий таъсири ажратилади. Табиатда шамол ва сув таъсирида тупрокларнинг емирилиши - эрозияси кузатилади  Тупрок - тарихий таркиб топган мураккаб, мустакил табиий жисм булиб, у табиий ландшафтларнинг асоси хисобланади. Инсоннинг тупрокга ижобий ва салбий таъсири ажратилади. Табиатда шамол ва сув таъсирида тупрокларнинг емирилиши - эрозияси кузатилади Ерларнинг яроқсиз холига келиб қолиши  БМТ нинг маълумотига кўра, ҳар йили дунёда эрозия ва дефелация натижасида 7 млн. гектар ҳайдаладиган ер қишлоқ хўжалиги оборотидан чиқиб қолади. Айниқса бундай холат Ҳиндистон, Покистон, Мексика ва бошқа мамлакатларда кўплаб содир бўлмоқда. Кейинги йилларда мўтадил иқлимли шароитларга эга бўлган зоналардаги ерларнинг қайта шўрланиши кучайиб бормоқда  Сугориладиган дехкончилик районларида тупрокларнинг шурланиши асосий экологик муаммолардан хисобланади.  Тупрокларнинг шурланиши сугоришни нотугри олиб борганда ер ости сувлари сатхининг кутарилиши натижасида руй беради.  Шурланиш Осиё, Америка ва Африканинг купчилик мамлакатларида кузатилади.  Шурланишнинг олдини олиш учун зовурлар утказилади, ерларнинг шури ювилади.01 2A 0F 11 03 0E 01 26 0A 1712 01 3C 1712 01 3C 12 ГИДРОСФЕРА Гидросфера Ернинг суюқ қатлами бўлиб, ер юзининг 70 % ни ташкил қилади. Унга денгиз, океанлар, кўл, дарё, ер ости 5 км гача бўлган сувлар, музликлар киради.  Гидросферанинг энг қуйи чегараси Тинч океанида «Марианна» ботғидир унинг чукурлиги 11022 м ташкил этади . Айсберг музликлари Ер юзида гидросферанинг 96,5 % шур сувларга туғри келади. Мавжуд чучук сувларнинг катта қисми музликларда(1,75 %) ва ер ости захираларида (1,70 %) жойлашган. Чучук сувлар миқдори гидросферадаги умумий сув хажмининг тахминан 0,3 % ташкил қилади .Ер юзида гидросферанинг 96,5 % шур сувларга туғри келади. Мавжуд чучук сувларнинг катта қисми музликларда(1,75 %) ва ер ости захираларида (1,70 %) жойлашган. Чучук сувлар миқдори гидросферадаги умумий сув хажмининг тахминан 0,3 % ташкил қилади .  Сувнинг ифлосланиши деганда - унинг таркибида сифатини камайтирувчи бегона бирикмаларнинг мавжудлиги тушунилади.  Сувларни ифлословчи асосий манбаларга - саноат корхоналари ва маиший хужаликдан чикадиган окова сувлар; нефтни кайта ишлаш корхоналарида ишлатилиб чикадиган сувлар; транспортнинг ташланма сувлари; шахарлардан хамда, кимёвий воситалар ишлатилган далалардан окиб чиккан сувлар; касалхоналар ва чорвачилик комплексларидан окиб чикадиган тозаланмаган сувлар ва бошкалар киради.  Окава сувларга тушадиган минерал, органик, бактериал ва биологик ифлословчи бирикмалар ажратилади:  Минерал ифлословчилар - одатда кум, лой, турли минерал тузлар, кислота ва ишкорлар эритмасидан иборат.  Органик ифлословчилар - усимлик ва хайвонларнинг колдиклари, инсон ва хайвонларнинг физиологик чикиндиларидан иборат.  Бактериал ва биологик ифлословчилар - асосан маиший окава сувларда мавжуддир. Окава сувларга тушадиган минерал, органик, бактериал ва биологик ифлословчи бирикмалар ажратилади:  Минерал ифлословчилар - одатда кум, лой, турли минерал тузлар, кислота ва ишкорлар эритмасидан иборат.  Органик ифлословчилар - усимлик ва хайвонларнинг колдиклари, инсон ва хайвонларнинг физиологик чикиндиларидан иборат.  Бактериал ва биологик ифлословчилар - асосан маиший окава сувларда Окава сувларни механик, кимёвий ва биологик тозалаш усуллари мавжуддир. Механик усулда - сувларни минерал ва органик моддалардан тозаланади. Кимё'вий усулда - окава сувларга турли кимёвий бирикмалар кушилиб, зарарли моддалар билан реакцияга киритилиб (чикиндилар чукма холига туширилади) тозаланади. Биологик тозалаш услуби - кулланилганда органик ифлословчилар бактериялар ва микроорганизмлар ёрдамида минерализация килинади. Биологик тозалаш сугориш майдонлари, биолк ховузларда амалга оширилади. Биологик тозалашдан сунг сув хлор ёрдамида дезинфекция килинади ва ундаги хамма бактериялар нобуд булади. Окава сувларни механик, кимёвий ва биологик тозалаш усуллари мавжуддир. Механик усулда - сувларни минерал ва органик моддалардан тозаланади. Кимё'вий усулда - окава сувларга турли кимёвий Атмосфера хавосининг экологик функцияси ва уни мухофаза қилиш РЕЖА. 1. АТМОСФЕРАНИНГ ЧЕГАРАЛАРИ 2. АТМОСФЕРА ТАРКИБИ 3. АТМОСФЕРАНИ МУХОФАЗА ҚИЛИШ  Ер куррасини ураб олган хаво коплами - атмосфера дейилиб, ернинг ландшафти хаётида жуда мухим вазифани бажаради.  Атмосфера ернинг химоя катлами булиб, тирик организмларни турли ультрабинафша нурлардан, самодан тушадиган метеоритларнинг заррачаларидан саклайди.  Агар атмосфера булмаганда - ер юзаси кечкурун - 100°С совиб, кундузи +100°С исиб кетган бўларди.  Факат атмосфера туфайли ерда хаёт мавжуд. Атмосферанинг чегаралари ЕРНИ ЎРАБ ТУРГАН АТМОСФЕРА ҚОБИҒИНИ КОСМИК КЎРИНИШИ ОЗОН ҚАТЛАМИ ЕРДАН ХОСИЛ БЎЛГАН ЭНЕРГИЯ ҲИСОБИГА АЖРАЛГАН КИСЛОРОД ҚЎЁШ ТАСИРИДИ ОЗОНГА АЙЛАНАДИ ВА ОЗОН ҚАТЛАМИНИ ХОСИЛ ҚИЛАДИ. АТМОСФЕРАНИНГ ТАРКИБИ  Атмосферанинг ифлосланиши деганда - унинг таркибидаги табиий холда мавжуд булган газлар мувозанатининг табиий ва сунъий омиллар натижасида вужудга келган хар хил газлар, каттик заррачалар, чанглар, радиоактив чанглар, сув буглари ва бошкалар таъсирида бузилишини, хамда сифатининг узгаришини тушунамиз  Атмосферанинг табиий ифлосланишида - космик чанглар, вулконларнинг отилишидан вужудга келган моддалар, тог жинслари ва тупрокнинг нурашидан вужудга келган моддалар, усимлик ва хайвонларнинг колдиклари, урмон ва даштлардаги ёнгиндан, денгиз сувининг мавжланиши билан ҳавога чиққан туз заррачалари муҳим роль ўйнайди.  Атмосферанинг сунъий ифлосланиши  Кейинги йилларда ишлаб чикаришнинг интенсив равишда ривожланиши атмосфера хавосининг ифлосланиши тезлатди.  Сунъий ифлосланиш манбаларига - энергетика, саноат корхоналари, транспорт, маиший чикиндилар ва б. киради  Атмосферанинг сунъий ифлосланиши  Кейинги йилларда ишлаб чикаришнинг интенсив равишда ривожланиши атмосфера хавосининг ифлосланиши тезлатди.  Сунъий ифлосланиш манбаларига - энергетика, саноат корхоналари, транспорт, маиший чикиндилар ва б. киради ГЭС ВА АТОМ СТАНЦИЯЛАР Озон қатламининг емирилиш сабаблари Биз ўзимиз Ер юзининг кўринишини ўзгартирмоқдамиз. Ёмғирлар цикллари ўзгарди. Иқлим географияси ўзгармоқда. Сўнгги 15 йил давомида ўртача ҳарорат энг юқори кўрсаткичка етди. СО 2 гази бир неча йилда ташқарига чиқади. Атмосфера исиб бормоқда. Метан СО 2 га нисбатан 20 маротаба зарарлироқ иссиқхона гази ҳисобланади. Иқлимий ўзгаришларнинг таъсири қутбларда айниқса яққол намоён бўлмоқда. Сув исиши жараёни тезлашиб бормоқда. Ер шари қутб қопқоғининг қалинлиги сўнгги 40 йилда 40% га камайган. Гренландияда ўртача ҳарорат ошиб бормоқда. Гренландия музликлари Ер ичимлик суви захираларининг 20 % ини ташкил этади. Агар улар эриса, сув сатҳи 7 метрга кўтарилади.  Ҳарорат ошиши сабали ХХ асрнинг ўзидаёқ денгиз сатҳи 20 см.га кўтарилган.  2050 йилга бориб, иқлим ўзгариши туфайли қочоқларнинг сони 200 млн.кишига етиши мумкин. 0 2 0 3 Литосфера ва гидросферадан чиқаётган энергия 100 км гача кўтарилиб кислород стратосферада қуёшнинг таъсирида озонга айланади  ОЗОН ҚАТЛАМИНИНГ ЕМИРИЛИШИГА САБАБ БЎЛГАН ОДДИЙ ИЖТИМОИЙ ҲОЛАТЛАР  ҲОЗИРГИ ПАЙТДА ЕР ЮЗИДА 900 МЛН.ДАН КЎПРОҚ ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ МАВЖУД.  Атмосферани ифлосланишида транспортни улиши 60%ни ташкил этади Шахарлардаги транспорт туфайли атмосферанинг ифлосланиши. Сайёрамиздаги барча тирик организмлар йиғиндисини И.Вернадский тирик модда деб атайди . Тирик моддалар бир текис тарқалган жолар, сув қатлами, тупроқ, ўсимлик илдизлари, замбуруғлар, микроорганзимлар, тупроқда хаёт кечирувчи бошқа хайвонлар хисобланади. В.И.Вернадский бўйича биосферанинг қуйидаги таркибий қисмлари ажратилади:  тирик модда(биота)-барча тирик организмларнинг йиғиндиси;  ўлик модда- ҳосил бўлишида тирик организмлар қатнашмайдиган тоғ жинслари, сув, минераллар ва бошқалар;  биоген моддалар-организмлар ҳаёт фаолияти маҳсули сифатида ҳосил бўлган кўмир, торф, нефть, газ ва бошқалар;  оралиқ модда-биоген моддаларнинг нообиоген келиб чиққан минерал жинслар билан аралашмалари-тупроқ, сланецлар ва бошқалар. Ноосфера грекча –noos- идрок, фикрловчи қобиқ деган луғавий маънони беради. Биосфера ўзининг кейинги тараққиётида ноосферага ўтади. У биосферанинг энг юқори тараққиёт босқичи бўлиб, одам ва табиат ўртасидаги муносабатда асосий куч-ақл-идрок хисобланади. Одамнинг ақлий фаолияти тараққиётнинг асосий фактори хисобланади Биосферанинг экологик муаммолари  Озон қатламининг емирилиши  Кислотали ёмғирлар.  Тупроқ унимдорлигининг камайишига инсон фаолиятининг таъсири.  Ўрмонларнинг ёппасига йўқотилиши.  Атмосферанинг ифлосланиши.  Денгиз ва океан сувларининг ифлосланиши  Чўлланишнинг кенгайиши Назорат саволлари  Биосфера ва унинг чегаралари.  Тирик организмлар қаерларда тарқалган?  Биосферада моддалар қандай айланма ҳаракатда бўлади?  Биоген, оралиқ ва ўлик модда нима?  Биота деганда нима тушунилади ?  Биосфера барқарор мувозанатини асраш учун қандай чоралар кўриш керак?  Ноосфера таълимоти ва унинг асосчилари  қандай глобал, регионал ва маҳаллий экологик муаммолар мавжуд?  Экологик муаммоларнинг келиб чиқиш сабаблари нимада?  Ўзбекистондаги усутувор экологик муаммоларни таърифланг  Экологик қонун ва принципларни тушунтириб беринг.
Купить
  • Похожие документы

  • Fermentlar va kofermentlar funksiyasi
  • Viroidlar va uning ahamiyati
  • Faxriy yorliq
  • Faxriy yorliq
  • Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha