Birinchi Jahon urushining Turkiston o’lkasiga ta’siri - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	41.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	04 Yanvar 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Mirzobek

Ro'yxatga olish sanasi 17 Dekabr 2024

5 Sotish

Birinchi Jahon urushining Turkiston o’lkasiga ta’siri

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
IJTIMOIY-IQTISODIY FANLAR
FAKULTETI
O‘ZBEKISTON TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Birinchi Jahon urushining Turkiston
o’lkasiga ta’siri
Bajardi: Madina
Ilmiy rahbar: Matyokubov Xamdam
2024-yil
1

KIRISH
ASOSIY QISM
I BOB. TURKISTON O‘LKASINING IJTIMOIY-IQTISODIY HOLATI
URUSH DAVRIDA
1.1 Mardikorlik siyosati va uning mahalliy aholiga ta’siri.
1.2 Iqtisodiy inqiroz va qashshoqlik.
II BOB. URUSH DAVRIDA TURKISTON XALQINING NOROZILIKLARI
2.1. 1916-yil qo‘zg‘oloni: sabablari, kechishi va oqibatlari.
2.2. Rus mustamlakachiligiga qarshi harakatlar.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2

KIRISH
Birinchi jahon urushi insoniyat tarixida eng katta halokat va o'zgarishlarni
keltirib chiqargan voqealardan biri hisoblanadi. Bu urush nafaqat global
miqyosdagi davlatlar o'rtasidagi kuchlar muvozanatini o'zgartirdi, balki
mustamlakachilik tizimi ostida bo'lgan hududlar hayotiga ham bevosita ta'sir
ko'rsatdi. Ana shunday hududlardan biri – Turkiston, Rossiya imperiyasining
muhim kolonial mintaqasi edi. Urush davrida Turkiston o‘lkasi nafaqat iqtisodiy
resurs manbai sifatida qaraldi, balki uning xalqi mardikorlik kabi og‘ir
majburiyatlarga tortildi. Shu sababli, Birinchi jahon urushining Turkiston ijtimoiy-
siyosiy va iqtisodiy hayotiga ta’siri tarixchilar va tadqiqotchilar tomonidan katta
qiziqish bilan o'rganib kelinmoqda.
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda Birinchi jahon urushining
oqibatlarini tahlil qilish nafaqat tarixiy xotirani tiklashda, balki zamonaviy
geosiyosiy jarayonlarni tushunishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Turkiston
o'lkasi uchun ushbu urush davri mustamlakachilik zulmi va xalq noroziliklari
oshgan davr bo‘lib, 1916-yil qo‘zg‘oloni bunga yaqqol misoldir. Urushning
mintaqa aholisiga salbiy ta'siri, ijtimoiy inqiroz va iqtisodiy tanazzul bugungi kun
uchun ham muhim saboqlarni taqdim etadi. Ushbu mavzuni o‘rganish orqali biz
mustamlakachilik davrining murakkab jihatlarini yanada chuqurroq tushunishimiz
mumkin.
O'rganilish tarixi. Birinchi jahon urushining Turkistonga ta'siri haqida bir
qator mahalliy va xorijiy olimlar tadqiqotlar olib borgan. Sovet davrida bu mavzu,
asosan, ideologik nuqtayi nazardan o'rganilib, mahalliy aholining harakati faqat
“reaktsion” xarakterda yoritilgan. Mustaqillikdan so'ng esa mavzuga yangi,
xolisona yondashuvlar paydo bo'ldi. Ayniqsa, 1916-yil qo'zg'oloni, mardikorlik
siyosati va iqtisodiy inqiroz masalalari bo‘yicha qimmatli tadqiqotlar e‘lon qilindi.
3

Shuningdek, xorijiy tarixchilar ham Turkistonni Rossiya imperiyasining bir qismi
sifatida o'rganib, urush davridagi kolonial siyosatni tahlil qilgan.
Maqsad va vazifalari. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – Birinchi jahon
urushining Turkiston o‘lkasiga ko'rsatgan ta’sirini har tomonlama tahlil qilishdan
iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
1. Birinchi jahon urushining umumiy sabablari va uning Turkiston o'lkasiga
bo'lgan bilvosita ta'sirini o'rganish.
2. Turkistonning iqtisodiy resurs bazasi sifatida rolini va urush davridagi
iqtisodiy o'zgarishlarni tahlil qilish.
3. Mardikorlik siyosati va 1916-yil qo‘zg‘oloni sabablari, kechishi va
oqibatlarini yoritish.
4. Urush davrida madaniy va diniy hayotdagi o'zgarishlarni o'rganish.
5. Urushning mintaqa uchun tarixiy saboqlari va keyingi siyosiy jarayonlarga
ta'sirini aniqlash.
4

I BOB. TURKISTON O‘LKASINING IJTIMOIY-IQTISODIY HOLATI
URUSH DAVRIDA
1.1. Mardikorlik siyosati va uning mahalliy aholiga ta’siri.
1910-1914 yillarda Turkiston o‘lkasida milliy o‘zlikni anglash jarayoni
kuchaydi. Mustamlaka ma’muriyati idoralari 1911 yilda Farg‘ona viloyatida “idora
tartiblariga va jamoat osoyishtaligiga qarshi kurashdan guvohlik beruvchi” 833 ta,
1913 yilda 1220 ta “jinoiy ish” qayd qilganlar.
1914 yil yozida Rossiya imperiyasi birinchi jahon urushiga qo‘shildi. Bu
urush butun Rossiya imperiyasi, shuningdek, Turkiston o‘lkasi aholisining ham
ahvolini og‘irlashtirdi. 1914 yil 26 iyulda Turkiston o‘lkasi “favqulodda muhofaza
holatida” deb e’lon qilinib, mirshablik nazorati kuchaytirildi. Har qanday
tashviqot, targ‘ibot ta’qiqlanib, tartib buzganlarga Maxsus qo‘mita tomonidan 500
rublgacha jarima solish, yo o‘n oy muddatga qamash huquqi berildi 1
. Ammo bunga
qaramay yangidan paydo bo‘lgan sotsial-demokratlar va eserlar tashkilotlarining
yashirin faoliyati davom etib, korxonalarda ish tashlashlar to‘xtamadi.
Mavjud tuzumdan norzilik o‘zbek ishchi, hunarmandlari o‘rtasida ham
kuchaydi. Xozirgi O‘zbekiston hududida joylashgan 425 sanoat korxonasidan 220
tasi paxta tozalash, 76 tasi ko‘n-teri tayyorlash, 32 tasi pilla quritish zavodlari
bo‘lib, ularda 18 ming ishchi kuniga 12-14 soatdan og‘ir sharoitda mehnat qilgan.
Temir yo‘l ishchilari safida tub millat vakillari 4,5-5 mingni tashkil qilgan.
Ayniqsa, hunarmandlarning ahvoli nihoyatda og‘irlashgan edi. Rus sanoati
mollarining raqobati ularni xonavayron qilib, ko‘pchiligini oxiri ishchilar safiga
olib borib qo‘shgan. O‘lkadagi hunarmandlar soni 100 mingdan oshiq edi. Urush
o‘lkaning qoloq qishloq xo‘jaligiga asoslangan iqtisodiyotiga ham katta zarar
yetkazdi. Natijada o‘lka aholisining 90 foizini tashkil etgan dehqon va
chorvadorlarning ahvoli ham mushkullashdi. 1916 yilda paxta ekin maydoni ham,
1
Karimov I. Milliy mafkura - mamlakat kelajagi poydevori. “Xalq so`zi” gazetasi, 7 aprel, 2000 yil.
5

xosildolrligi ham pasayib ketdi. Chor imperiyasi yetishtirilgan praxta uchun qat’iy
narxlarni belgilab qo‘ygan bo‘lib, bu narx juda past edi. Bu esa paxtakor
dehqonlarning keskin noroziligiga sabab bo‘ldi. Paxta topshirishdan ommaviy bosh
tortish avj oldi.
Urush munosabati bilan dehqonlardan olinadigan soliqlarning hajmi ham
kun sayin ortib bordi. Turkistonda 1914 yilda yer solig‘i 6859021 rubl bo‘lgan
bo‘lsa, 1916 yilga kelib bu ikki barobar ko‘tarildi. 1915 yilda esa maxsus harbiy
soliq ham joriy qilindi. 1913 yilda paxtaning narxi 50 foiz oshirilgan bo‘lsa,
boshqa zarur mollar narxi 400-500 foizga ko‘tarildi. Non narxi esa 6 barobar oshdi.
Chayqovchilik avj olib, sudxo‘rlik kuchaydi. Oziq-ovqat ta’minotining
qiyinlashuvi sababli mehnatkashlarning noroziligi kuchayib bordi. Rus
mustamlakachilari urush yillari Turkistondan 59 million pud paxta, 8,5 million pud
paxta yog‘i, 950 ming pud pilla, 2925 ming pud teri, 300 ming pud go‘sht, 229
ming pud sovun, 474 ming pud baliq olib ketishdi. Frontga aholidan 70 ming ot, 12
ming tuya, 38 ming kv metr gilam-namatlar, 2400 ming rubl naqd pul yig‘ib olindi.
Xuddi shu davrda guruch, go‘sht, qand, poyafzal va gazlama narxi bir necha
barobar ko‘tarilib, dehqonu-hunarmand va ishchi ro‘zg‘orini mushkul holga soldi.
Aynan shu sharoitda podshoning bu oilalarni boquvchisiz qoldiradigan
mardikorlikka safarbarlik haqidagi farmoni xalq sabr kosasini to‘ldirgan so‘nggi
tomchi bo‘ldi.
1916 yil 25 iyunda rus imperatori Nikolay II ning «Imperiyadagi rus
bo‘lmagan erkak aholini harakatdagi armiya rayonida mudofaa inshootlari va
harbiy aloqa yo‘llari qurish uchun olib boriladigan ishlarga, shuningdek, davlat
mudofaasi uchun zarur bo‘lgan boshqa har qanday ishlarga jalb qilish haqida»gi
farmoni e’lon qilindi. Farmonga binoan Turkiston o‘lkasidagi rus bo‘lmagan 19
yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan jami 250 ming erkakni front orqasidagi ishlarga
safarbar qilish ko‘zda tutilgan edi. Lekin farmonning bunday tarzda Turkiston
o‘lkasiga mutlaqo tatbiq etib bo‘lmasligini tajribali podsho amaldori, sobiq harbiy
6

vazir A.N.Kuropatkin ham tushungan edi. U vazir yordamchisi general Frolovga
Rossiyada ikki yildan beri davom etib, nihoyasi ko‘rinmagan bu tadbirni, ya’ni
urushga 19-43 yoshli aholini safarbar qilish masalasi hal bo‘lmagan holda uni
chekka o‘lkalarga tadbiq etish noo‘rinligini ko‘rsatgan edi.
Farmonga ko‘ra Sirdaryo viloyati zimmasiga 87 ming, Samarqandga 88
ming, Farg‘onaga 50 ming mardikor yuborish vazifasi yuklatildi. Podshoning o‘sha
farmoni haqidagi bu shum habar yashin tezligida butun Turkiston o‘lkasiga
tarqaldi va azob-uqubatlardan alamzada Turkiston mehnatkashlarini larzaga soldi.
Chunki mardikorlikka faqat kambag‘allarning farzandlarini olish rejalashtirilgan
edi. Mardikorlik ro‘yxatlarini tuzish volost boshqaruvchilari, oqsoqollar va
ellikboshilarga yuklatilgan edi. Ular bundan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalandilar.
Mahalliy ma’murlar katta pora evaziga boy va amaldorning arzandalarini
safarbarlikdan qoldirar, ko‘proq kambag‘al oilalarning farzandlarini ro‘yhatga
qo‘shib qo‘yar edilar. Bundan tashqari mustamlakachi ma’murlar ijozati bilan
boylar va amaldorlar o‘z o‘g‘illari o‘rniga mardikorlikka boshqa kishilarni
yollashlari ham mumkin edi. Bunday nohaqlik, adolatsizlik va firibgarlik busiz
ham nochor xayot kechirayotgan xalq ommasining sabr-kosasini toshirib yubordi,
ular bosh ko‘tarishga majbur bo‘ldilar 2
.
Shu tariqa Turkistonda tarixda Jizzax qo‘zg‘oloni nomi bilan ma’lum
bo‘lgan umumxalq qo‘zg‘oloni sodir bo‘ldi. Dastlab qo‘zg‘olon Samarqand
viloyatining Xo‘jand shahrida 1916 yil 4 iyulda boshlandi. Bu yerda to‘plangan 6-
7 ming kishilik olomon politsiya idorasini qurshab oldi va mardikorlikka
bormasliklarini izhor qildi. Qo‘zg‘olonchilarning oldingi saflarida
Abdumadaminov, Dadaboy Masharipov, Yaxyoxon Qori Olimxonov, Eshonxon
Mirza O‘rinov kabi xalq vakillari bordilar. Qo‘zg‘olonchilar safida ayollar va
bolalar ham bor edi. Politsiya qo‘zg‘olonchilarni o‘qqa tutdi. Uch kishi o‘ldirildi,
to‘rt kishi yarador qilindi. Bu habar tez orada butun Samarqand viloyatiga va
boshqa xududlarga ham tarqab ketdi. Jumladan 7 iyulda Xo‘jand voqeasidan habar
2
Karimov I. Milliy mafkura - mamlakat kelajagi poydevori. “Xalq so`zi” gazetasi, 7 aprel, 2000 yil.
7

topgan Samarqand viloyatining Dahbed qishlog‘ida qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Bir
necha ming kishi qatnashgan bu qo‘zg‘olonga mulla Usmon Abdurasulov, Gadoy
Abduqodirov, Xolmo‘min Xolmurodov, Azizqul Murodov, Muxtor Xafizov
singari xalq fidoyilari boshchilik qildilar. Qo‘zg‘olonchilar bo‘lim
boshqaruvchisining mirzasi Qobulovni o‘ldirdilar. Qo‘zg‘olon qatnashchilaridan
Usmon Abdurasulov boshchiligida 30 kishi hibsga olindi va turmaga tashlandi.
Qo‘zg‘olonning asosiy markazi Jizzax shahri va uezdi edi. Qo‘zg‘olon ko‘targan
Jizzax xalqi chor ma’murlarining kamsituvchilikdan iborat mustamlakachilik
siyosatiga qarshi kurashga otlandilar. Podsho farmoniga ko‘ra Jizzax viloyati
bo‘yicha 10531 kishi mardikorlikka safarbar etilishi kerak edi. Ammo podshoning
safarbarlik tadbirlari mehnatkash xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlanmadi, aksincha
ommaning qahru-g‘azabi kuchayib, ommaviy qo‘zg‘olonga aylanib ketdi. Bu
qo‘zg‘olon davomida o‘zining butun qalbi-vujudini mehnatkash xalq baxtiga
baxshida etgan haqiqiy qahramonlar yetishib chiqdilar.
Jizzax qo‘zg‘olonining chor Rossiyasining milliy mustamlakachilik zulmiga
qarshi umumxalq qo‘zg‘oloni ekanligini tasdiqlaydigan adolatli qarashlari 1916
yildagi boshqa rasmiy xujjatlarda ham tan olingan. Jumladan, chor hukumat
tomonidan qo‘zg‘olonchilarni jazolash uchun tuzilgan favqulodda sud
aybnomalarining birida Jizzax volostidagi qo‘zg‘olon xalq xarakati ekanligi e’tirof
etilgan. Ana shu aybnomada bayon qilinganidek 12-13 iyul kunlari Jizzax uezdi
Yom volosti aholisi qo‘zg‘alib, otliq va yayov bo‘lib, mustamlaka ma’murlari,
volost boshqaruvchisi va oqsoqollarga qarshi shiddatli hujum boshladi. Qirq
qishlog‘ida Karim Orziqulov boshliq olomon ellikboshilardan Norcha va
Qulbeklarni o‘ldirishdi. Qo‘zg‘olonchilarni Turdibek Xudoynazarov
boshchiligidagi 500 kishilik yana bir guruxi Chuqurtoqqishloq oqsoqoli Mulla
Mahkamboy Mulla Ro‘ziqulovni toshbo‘ron qilib o‘ldirdi. Zomin pristavi Sobolev
qurolli qo‘zg‘olon soqchilar va tarjimoni bilan Yom volostiga kelib qo‘zg‘olon
tashabbuschilaridan yetti kishini, shu jumladan Karim Orziqulov bilan Turdibek
Xudoynazarovni qo‘lga tushirib Zominga jo‘nadi. Lekin ular yo‘lda 800 kishilik
8

qo‘zg‘olonchilarning xujumiga duch keldi. Yom volostidagi singari qo‘zg‘olon
harakatlari Yangi Qo‘rg‘on, Zomin va boshqa volostlarda ham bo‘lgan.
Mana shunday eng og‘ir va hal qiluvchi damlarda mahalliy hokimiyat
vakillari mustamlakachi chor ma’murlariga yordam berganlar va o‘z millatlarining
manfaatlariga hiyonat qilganlar. Buni quyidagi dalil yorqin ifoda etadi. Jizzax
shaxri mehnatkashlarining qo‘zg‘olonlaridan tashvishga tushgan Jizzax uezdi
hokimi Rukin Eski shahar aholisining bir qismini katta machitga to‘plab, agar ular
hukumatga qarshilik ko‘rsatsa, hammaning mol-mulki musodara qilinib, uylari
yakson qilinajagini aytgan. Mahalliy ma’muriyat vakillari Akrom to‘ra, Muhtorxon
to‘ra, Abdusamad Mahsum va boshqalar uezd boshlig‘iga ta’zim qilib, podsho
farmonini to‘la ma’qullab, uni shubhasiz bajarish va xalq harakatini bostirishda
chor ma’murlariga yordam ko‘rsatishga va’da berishdi.
Mustamlakachi va mahalliy ma’murlarning o‘zaro til biriktirib xalq
ommasiga nisbatan ishlatgan zo‘ravonlik, do‘q-po‘pisa siyosati mexnatkashlarning
nafrat va nadomatini yanada battar oshirdi. Mexnatkash xalq milliy zulm va
zo‘rlikka qarshi yoppasiga qo‘zg‘olonga ko‘tarildi.
Qo‘zg‘olonni bostirish uchun uezd hokimining yordamchisi polkovnik
Avansev o‘z qo‘shini bilan yetib keldi. Olomon Avansev otryadini qurshab
olmoqchi bo‘ldi. Ammo ketmon, belkurak, tayoq va toshlar bilan qurollangan
qo‘zg‘olonchilar harbiy qismning yalpi o‘q uzishiga bardosh berolmadi.
Qo‘zg‘olonchilardan 11kishi halok bo‘ldi.
Jizzax qo‘zg‘oloni chor ma’murlari va mahalliy hokim to‘ralarni vahimaga
soldi. Ular qo‘zg‘olonni qonga belash va bostirish maqsadida Toshkentdan yordam
so‘radilar. Toshkentdan to‘plar va pulemyotlar bilan qurollangan otryad Jizzaxga
yetib kelgach, qo‘zg‘olon shafqatsizlarcha bostirildi. Jizzaxning eski shahar
qismiga harbiylar o‘t qo‘yib, yer bilan yakson qildi, yoshu-qari otib, chopib
tashlandi. Shahar aholisi qishloq va ovullar tomon qochdilar. Harbiylar qishloq va
9

ovullarga ham hujum uyushtirdilar. Ko‘plab dehqonlar va batraklarni dorlarga
osdilar yoki otib o‘ldirdilar 3
.
Jizzax qo‘zg‘olonida ishtirok etgan va qamoqqa olinganlar ustidan
shoshilinch suratda harbiy dala sudlari tashkil etilib, tegishli choralar ko‘rildi.
Jumladan, Jizzax qo‘zg‘olonining rahbari Nazirxo‘ja Abdusalomov boshchiligida
76 kishi ustidan 1916 yil 23 avgustda Zakomolskiy raisligida yopiq harbiy sud
majlisi bo‘ldi. Sud ishi yakuniga ko‘ra 32 kishi otuvga hukm qilindi. 1916 yil 10
sentabrda hukm ijro etilib, Nazirxo‘ja Abdusalomov, Jaynoq Abdurahmonov,
Ziyoqori Abdullaev, Muhammadrahim Abdurahimov va boshqalar osib o‘ldirildi,
ko‘plari Sibirga surgun qilindi.
3
Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
10

1.2 Iqtisodiy inqiroz va qashshoqlik.
Jizzax shaxrida boshlangan qo‘zg‘olon tez orada shahar atrofidagi Bog‘don,
Zomin, Sangzor, Yangiqo‘rg‘on, Yom, Ravot, Qoratosh, Usmat va boshqa
volostlarga ham yoyilib ketdi. Qo‘zg‘olonchilar son jixatdan kun sayin ko‘payib
bordi. 14-17 iyul kunlari Bog‘don mintaqasidagi bekliklarga ishonchli vakillar
jo‘natildi. Natijada Forish, Narvon, Majrum va boshqa bekliklarning
vatanparvarlari ham oyoqqa turdilar. Bu yurishga Ilonchi, To‘qay, Anamuna,
Yomchi qishloqlarining mingboshisi Jaynoq Abdurasulov boshchiligida
qurollangan 200 otliq dovyurak yigitlar ham kelib qo‘shildilar. Jizzax tomon
yurgan qo‘zg‘olonchilar Abdurahmon Jevachi o‘zining yetti o‘g‘li - Norbek,
Doston, Islom, Qorabek, Dovil, Sorabeklar bilan birga bosh bo‘lib bordi.
Bog‘donlik qo‘zg‘olonchilar yetib kelganga qadar chor qo‘shinlari Jizzaxdagi
qo‘zg‘olonni bostirib bo‘lgan edi. Shunga qaramasdan Abduraxmon Jevachi
boshchiligidagi vatanparvarlar Qili arig‘i yonida podpolkovnik Afanasev
boshchiligidagi rus qo‘shinlarini qurshovga oldilar. Natijada bosqinchi kuchlar
qattiq otishmalarga chiday olmay shaharga chekindilar. Ana shunday paytda rus
qo‘shinlariga Ivanov boshchiligida qo‘shimcha yordamchi kuchlar yetib keladi. Bu
vaziyatni dushmanlar foydasiga o‘zgartirib yubordi. Qo‘zg‘olon shafqatsizlarcha
bostirildi. Dushmanning qattiq ta’qibiga bardosh bera olmagan qo‘zg‘olonchilar
Nurota tog‘lari, Samarqand, Buxoro va boshqa tomonlarga qochdilar. Jizzaxga
yashirincha qochib kelgan Bog‘don pristavi Borilla jazo otryadiga boshchilik qiladi
va qo‘zg‘olonchilardan shavqatsiz o‘ch oladi. Jazo otryadlari qishloqma-qishloq,
ovulma-ovul, tog‘ va qirlar osha kezib yo‘l-yo‘lakay yoshu qari, erkak, ayol
demasdan duch kelgan odamni otib, chopib o‘ldiradilar.
Faqat 26-27 iyul kunlari Bog‘don muzofotining o‘zida sudsiz-tergovsiz 120
dan ziyod kishi otib tashlandi. Jazo otryadi Yangiqishloq, Mixin, Ilonchi, To‘qay,
Yom, Ota, Yotoq, Nurak, Qoratosh, Anamuna, Sarimsoq, Sharilloq, Safarota,
Mojirin va boshqa o‘nlab qishloq va ovullarga batamom o‘t qo‘yib kulini ko‘kka
11

sovurdilar. Ana shu tariqa Bog‘don qo‘zg‘oloni chor ma’murlari tomonidan
ayovsizlarcha shafqatsizlik bilan bostirildi. Qo‘zg‘olon ishtirokchilarining
ko‘pchiligi osib o‘ldirildi, qamoqqa olindi, otib tashlandi va Sibirga surgun qilindi.
Qo‘zg‘olonnning rahbari Abdurahmon Jevachi sud qilinib Jizzaxning Quturbuloq
mavzesida osib o‘ldirilgan. Qo‘zg‘olon qatnashchilaridan ko‘pchiligi o‘n yil
muddat bilan Sibirga surgun qilindi.
Jizzax bilan bir vaqtning o‘zida Kattaqo‘rg‘on shahar va uezdida ham xalq
qo‘zg‘olon ko‘tarib ko‘chalarga chiqqan edi. Kattaqo‘rg‘on uezdining Mingariq
volosti aholisi 18-19 iyul kunlari qo‘zg‘olon qilib oqsoqollarning uylariga o‘t
qo‘ydilar. Qo‘zg‘olonning keng tus olayotganligidan tahlikaga tushgan uezd
hokimi N.M. Ross viloyat harbiy gubernatoriga 22 iyulda yuborgan
xabarnomasida, Kattaqo‘rg‘on volostidagi O‘zbekkent va Arabxona qishloqlarida
qo‘zg‘olon ko‘targan olomon qozining uyiga hujum qilib, uni o‘ldirgani to‘g‘risida
ma’lumot beradi. Tobora keng quloch yozayotgan g‘alayonning oldini olish uchun
N.M.Ross «jinoyatchilarni» qidirib topgandan ko‘ra, ularning uylariga yalpisiga o‘t
qo‘ygan ma’qul deydi.
1916 yilgi xalq harakatlari Farg‘ona viloyatining beshta uezdiga; Andijon,
Qo‘qon, Namangan, Skobelev (Farg‘ona) va O‘sh uezdlariga yoyildi. Rasmiy
hujjatlarga ko‘ra Farg‘ona viloyatida kamida 107 joyda, Samarqand viloyatida 25
joyida, Sirdaryo viloyatida 20 joyida qo‘zg‘olon va g‘alayonlar bo‘lib o‘tganligi
qayd etilgan. 1916 yilning iyul o‘rtalarida bo‘lib o‘tgan Marg‘ilon qo‘zg‘olonida
25 mingdan ortiq xalq qatnashdi 4
. Ularning aksariyati kambag‘al dehqonlar, kosib
va hunarmandlardan iborat bo‘lib, ular tengsizlik va haqsizlikka qarshi kurashga
chiqqan edilar. Biroq mahalliy hukumat ma’murlari harbiy qo‘shinlar yordami
bilan bu qo‘zg‘olonni bostirishga erishdi. Qo‘zg‘olonchilardan 63 kishi katorgaga
va surgunga jo‘natildi. Bular orasida Nurmuhammad Ma’zumov, Tojiboy Miraliev,
Layliboy Qosimboev, Shermuhammad Habibullaev, Qodirjon Mamasodiqxo‘jaev,
Kamoliddin Xolliev va boshqalar bor edi.
4
Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
12

Mustamlaka ma’muriyati bergan ma’lumotlarga ko‘ra Farg‘ona viloyatining
17 joyida aholining harbiy qismlar bilan qonli to‘qnashuvi bo‘lib o‘tgan. 9 iyul
kuni Andijonda ham odamlar qo‘zg‘aldi. Mahalliy amaldorlarni do‘pposlagan
ulkan olomon eski shahardan yangisiga - Skobelev nomli katta ko‘cha orqali yo‘l
oldi. Andijonliklar 1898 yildagi voqealarni unutmagan, intiqom o‘ti endi baralla
alanga olgan edi. Ular Gultepa maydonida tumanboshi I.Brjezitskiy bilan
uchrashishadi. U kazaklar va politsiyachilar qurshovida turib, olomonning
talablarini eshitib, kazaklarga ularni o‘qqa tutishni buyuradi. Natijada uch kishi
halok bo‘lib, 12 kishi yaralanadi.
9 iyul kuni Andijon shahrining ikkinchi qismida Gultepa maydonidagi
isyonni bostirish chog‘ida alohida Ural kazak yuzligidan Kuntaev boshiga tosh
tegib jarohat ko‘rdi, qo‘zg‘olonchilardan uch kishi o‘ldi, 8 kishi yarador bo‘ldi.
Qo‘zg‘olon boshliqlaridan 22 kishi ushlandi, tergov organiga topshirildi. 10 iyulda
Oltinko‘l bo‘lisiga qarashli Dalvarzin qishlog‘ida qo‘zg‘olonchilar bo‘lis boshlig‘i
Mulla Xakimbek Mulla Ro‘zibekov va uning hamrohlarini o‘ldirdilar. Qo‘zg‘olon
boshliqlaridan 32 kishi ushlanib qamoqxonaga topshirildi.
11 iyulda Maygir bo‘lisining Chuvama qishlog‘ida ko‘tarilgan qo‘zg‘olonda
Chuvama ellikboshisi Qipchoqboy Boymirzaev o‘ldirildi. Qo‘zg‘olon
rahabarlaridan 16 kishi hibsga olinib, tergovga berildi. 12 iyulda Baliqchi
bo‘lisidagi Xolmurod-Qo‘rg‘oncha qishlog‘ida qishloq oqsoqoli Eson Ali
Rahimqulov o‘ldirilib, qo‘zg‘olon tashkilotchilaridan 2 kishi qamoqqa olingan.
Xuddi shunday qo‘zg‘olon Yorboshi bo‘lisidagi Bekobod qishlog‘ida, Sultonobod
jabhasidagi So‘fiqishloq, Norin bo‘lisidagi Cho‘ja qishlog‘ida ham bo‘lib o‘tdi.
Andijon tumanining Kapa, Hindimozor, Ko‘tarma, Elaton, Mirobod, Xo‘jaobod
(Baliqchi bo‘lisidagi), O‘rmonbek qishloqlarida ham qo‘zg‘olonlar bo‘lib o‘tdi.
Qo‘zg‘olon qatnashchilaridan talaygina qismi hibsga olindi.
Marg‘ilon bilan bir vaqtning o‘zida Namangan shahrida ham qo‘zg‘olon
ko‘tarilgan. 11 iyulda Namangandagi Labbaytog‘a dahasidagi Kurashxona
13

maydoniga 1500 odam to‘plandi. Labbaytog‘a dahasining qozisi xalq qo‘zg‘oloni
haqida darhol pristavga xabar yetkazdi. Pristav V.Dombrovskiy tish-tirnog‘igacha
qurollangan harbiy qism bilan yetib keldi. Erkaklar, ayollar va bolalardan iborat
olomon V.Dombrovskiydan mardikorlikka safarbarlik qiluvchi ro‘yhatni tuzishni
to‘xtatishni talab qildi. G‘alayon kengayib ketishidan xabar topgan kapitan
Rumyansev o‘z rotasi bilan yetib keldi. Bu ashaddiy millatchi kapitan dab-
durustdan aholini o‘qqa tutishga buyruq berdi. Pristav Dombrovskiyning e’tirof
etishicha, qo‘zg‘olonchilar qurolsiz va katta talofat berilishiga qaramay harbiy va
politsiyachilar bilan qattiq olishgan. Ular politsiyaga xujum qilib, pristav
Fedorovning to‘ppanchasini tortib olmoqchi bo‘lishgan, hatto qo‘zg‘olonchi
Jamollidin Uvaysov bir politsiyachining qilichini tortib olgan.
Namangan qo‘zg‘oloni qatnashchilaridan 84 kishi turli muddatlarda qamoq
jazosiga hukm qilingan.
Farg‘ona vodiysining 17 joyida bo‘lib o‘tgan to‘qnashuvlarda ikki tomondan
ayniqsa, mahalliy aholi juda ko‘p qurbonlar bergan; 5 kishi o‘ldirilgan, 109 kishi
yarador qilingan 5
. Yarador bo‘lganlardan keyinchalik yana 28 kishi vafot etgan.
Ammo bu raqamlarning ataylab kamaytirib ko‘rsatilganligini keyinchalik
mustamlaka ma’murlarning o‘zlari tan olishgan. Jumladan, Farg‘ona viloyati
harbiy gubernatori, g‘alayonlarda o‘lgan va yarador bo‘lganlarning ko‘pchiligini
aholi tez fursatda jang maydonidan olib ketganligi sabali aslida qancha talofat
berilganligini bilish qiyin, deb yozgan edi.
11 iyulda Toshkentning Eski shahar qismida xalq harakati to‘lqini ko‘tarildi.
To‘plangan olomon: «O‘lsak o‘lamiz lekin bolalarimizni bermaymiz!», «Zolim
podshoning o‘zi o‘lsin!», «Qachongacha u bizni ezadi?» deb har tomondan
baqirardi. Qo‘zg‘olonni bostirish uchun Kolesnikov boshchiligidagi jazo otryadi
yetib keldi. Qo‘zg‘olon vaqtida polkovnik N.Ye.Kolesnikov bir necha martoba
olomonni tinchlantirishga harakat qildi. Qo‘zg‘olonchilardan biri qo‘lida qilichi
bilan N.Ye.Kolesnikovga tashlanganida u bu kishini to‘pponchadan otib o‘ldiradi.
5
1. Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
14

Shundan keyin haloyiqning qoni qaynab «Ur» degan ovozlar yangradi. Olomon
orasida Mahmud Mirsoatov ismli gimnaziya o‘quvchisi «Mirshablarni uringlar!»
deb odamlarni hujumga chaqirgan. Qo‘zg‘olonchilardan Mirqosim
Isamuhammedov sherigi bilan telefon simini uzgan. Olomonning boshqarma
idorasiga bostirib kirishi havfi tug‘ilganidan keyin N.Ye.Kolesnikovning
buyrug‘iga ko‘ra ularga o‘q uzildi. Natijada 11 kishi o‘ldirildi va 15 kishi yarador
qilindi. Ayollardan Rizvonbibi Ahmadxonova o‘ldirildi, Zo‘rbibi
Musamuhammedova yarador qilindi. Boshqarma hovlisida ro‘y bergan fojeadan
keyin ko‘p o‘tmay Toshkent shahar boshlig‘i O.O.Kochin yetib keldi. U o‘zi
ko‘rgan voqeani shunday bayon etgan; «Men politsiya boshqarmasiga kelganimda
ko‘chada, boshqarma atrofida va qisman hovlida erkagu xotinlardan tashkil topgan
olomonga duch keldik. Olomon bir necha ming kishidan iborat bo‘lib, ular orasida
o‘lganlar va yaradorlar yotardi. Politsiya boshqarmasiga boradigan ko‘chada ayrim
kishilar menga yig‘i-sig‘i aralash nimalarnidir tushuntirib, kimlarningdir ustidan
shikoyat qilmoqchi bo‘ldilar. Bu yerdagi erkaklar va xotinlarning hammasi
xo‘rlangan va ezilgan ko‘rinadi. Politsiya boshqarmasiga kirganimda Eski shahar
mirshablarining hammasi qo‘llarida to‘pponcha ushlab turganlarini ko‘rdim.
Boshqarma binosi oldida telefon simi uzilgan holda yotibdi. Idoraning ichida g‘isht
va tosh parchalarini, eshik va derazalar singanini ko‘rdim. Hali harbiy qismlar
kelmagan edi. Olomonning tarqalishini so‘rab qilingan taklif inobatga olinmay,
shovqin-suron eshitilib turdi. Ko‘p o‘tmay o‘liklarni va yaradorlarni olishga va
tibbiy yordam ko‘rsatishga kirishildi. Shu paytgacha boshqarmaga harbiy bilim
yurtining bo‘linmasi va Toshkent yangi shahrining mirshablari kelishdi. Shundan
keyin harbiy qismlar ham yetib kelib, olomonni ko‘cha tarafdan o‘rab oldi va
ularni tarqatishga muvaffaq bo‘lindi. Qo‘zg‘olonchilardan bir guruhi mirshab
Mirkomil xonadoniga xujum qilish uchun Beshyog‘och tomonga ketishgan ekan».
Chor hukumati qo‘zg‘olonni bostirgandan keyin ko‘p kishilarni hibsga oldi
va sud qildi. g‘alayonning faol qatnashchilaridan etikdo‘z Abdurahmon
Qayumso‘fiev va qora ishchi Mirqosim Shomuhammedov osib o‘ldirishga hukm
15

etildi. Ishchilardan Tojiboy Yunusxo‘jaev, G‘ulom Kamolov, Yo‘lchi Ibrohimov,
Nizomiddin xo‘ja Zayniddin Xo‘jaev, kambag‘al dehqon Murodxo‘ja Mahmudali
Xo‘jaev, Yoqub Murodjaboev va boshqalar uzoq muddatli surgun yoki qamoq
jazosiga tortildi.
Chor ma’muriyati jo‘natilishi kerak bo‘lgan 200470 kishi o‘rniga amalda
123 mingdan ortiq mardikorni safarbar qila oldi. Ulardan 101600 tachsi
Rossiyaning g‘arbiy qismiga, 4000 kishi Sibirga, 7405 kishi Kavkazga yuborilgan.
10000dan ortiq kishi Turkiston o‘lkasining o‘zida ishlatilgan. Mardikorlar harbiy
va sanoat korxonalarida, konlarda, temir yo‘llar qurilishida, o‘rmonlar va ayrim
kapitalistlarning xo‘jaliklarida qattiq nazorat ostida betinim ishlatilganlar. Ular
ochlikdan, ho‘rlikdan, mashaqqatli mehnatdan ko‘p aziyat chekdilar. Ko‘plari
sovuq urishidan, turli kasalliklardan o‘lib ketdilar yoki bir umrga nogiron bo‘lib
qoldilar.
Imperator Nikolay II front ortidagi xizmatlar uchun aholining
mardikorlikka olinishi to‘g‘risidagi farmoniga muvofiq Turkiston o‘lkasining
Sirdaryo viloyatidan 87 ming, Samarqanddan 38 ming, Farg‘onadan 50 ming
kishini mardikorlikka yuborish belgilandi. Belgilangan miqdorlar viloyatlar
bo‘yicha aholi o‘rtasida taqsimlandi. Farg‘ona viloyatida belgilangan
mardikorlarni to‘plash uchun viloyatdagi xonadonlarning har beshtasidan bir
kishini olishga to‘g‘ri kelgan. Xalq bundan qattiq norozi bo‘lgan. Turkiston
erkaklarining o‘z oilasini tashlab ketishi ularni ochlikka mahkum etdi. Ayniqsa,
qishloq aholisining safarbar qilinishi qishloq xo‘jaligini inqirozga olib keldi.
Mardikorlikka boradiganlarning ro‘yxatini tuzishda Turkiston mahalliy
ma’muriyati vakillari adolatsizliklarga yo‘l qo‘ydi. Hatto oilada bir nechta erkak
bo‘lishiga qaramasdan badavlat xonadon vakillari pora berib ro‘yxatga
yozilmasdi. Lekin kambag‘al oilalarda garchi bitta erkak bo‘lsa ham ro‘yxatga
kiritilardi. Bunday nohaqliklar keng xalq ommasi noroziligining kuchayishiga
sabab bo‘ldi. Mahalliy aholi o‘rtasida mardikorlikka olishga qarshi keng
16

ommaviy chiqishlar boshlanib ketdi 6
. 1916-yilda mardikorlikka olinadiganlar
ro‘yxatini tuzadigan mahalliy boshqaruv vakillari tomonidan aholini zo‘rlash,
tazyiq o‘tkazish kabi holatlar avj oldi.
Norozilik harakatlarida dehqonlar, hunarmandlar, mayda savdogarlar,
ishchilar va aholining boshqa ijtimoiy qatlamlari vakillari ishtirok etdi.
Mardikorlikka qarshi harakatlarning keng ommaviy tus olishidan
mustamlaka hukumati, o‘lka va viloyat ma’murlari xavotirga tushdi. Farg‘ona
viloyati gubernatori A. Gippius viloyatda norozilik kayfiyatidagi odamlarning
ko‘pligi, mardikorlikka safarbar etish jarayoni aholi orasida katta g‘alayonlar
chiqishiga sabab bo‘lishi mumkinligi haqida o‘lka va podsho ma’muriyatiga
ma’lumot beradi. Lekin markaziy hokimiyat viloyat gubernatori A. Gippiusning
xavotiri va g‘alayonlarning oldini olish to‘g‘risidagi ma’lumotlarini podshoʻʻ
farmonlarini bajarmaslik, kechiktirish, qarshi chiqish deb hisoblab, uni viloyat
ʼʼ
gubernatori lavozimidan ozod qiladi. 1916-yil 4-iyulda Xo‘jand shahrida
norozilik bildirib ko‘p sonli aholi yig‘ildi. Ular mardikorlikdan bosh tortdi. 5-
iyulda Samarqandning Urgut qishlog‘ida, keyinchalik Siyob, Mahalla, Xo‘ja
Ahror, Angorda, 7-iyulda Dahbedda norozilik chiqishlari bo‘lib o‘tdi.
Namoyishchilar mahalliy boshqaruv vakillarini kaltaklab, ro‘yxatlarni
yirtib tashlashdi.
Mardikorlikka qarshi qaratilgan norozilik harakatlari bir necha kun ichida
butun o‘lkaga yoyildi. Qo‘zg‘olonchilar mustamlakachi hukumat tomonidan
kuch bilan tarqatilib, qarshilik qilganlar qattiq jazolandi. Toshkentda 11-iyulda
ko‘p sonli aholi Beshyog‘ochdagi politsiya mahkamasi oldiga to‘planishdi.
Qo‘zg‘olon faollaridan Rizvonbibi Ahmadjonova politsiyaga qarata:
Bizni o‘ldirsanglar ham o‘g‘illarimizni sizlarga bermaymiz , — deb xitob
ʻʻ ʼʼ
qilgan.
6
O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000.
17

Politsiyachilar esa o‘q uzib, uni og‘ir yarador qilgan. Norozilik
bildirganlarga qarshi miltiqlardan o‘q otilgandan so‘ng xaloyiq mahkamaga
bostirib kirdi.
Bu vaqtda yordamga yetib kelgan harbiy kuchlar namoyishchilarni o‘qqa
tuta boshladi. Natijada 11 kishi otib o‘ldirildi, 15 kishi yarador bo‘ldi.
Qo‘zg‘olon harbiy kuchlar tomonidan qiyinchilik bilan bostirildi. Shahar harbiy
holatga tushib, har bir joyda qo‘riqchilar, tun-u kun navbatchilik, nazorat va
tekshiruvlar kuchaytirildi. Bu voqealardan keyin norozilik harakatlari Toshkent
shahri atrofidagi qishloqlarga yoyildi.
U yerda ham mahalliy aholi ma’muriyat vakillariga bo‘ysunmay qo‘yadi.
Qo‘zg‘olon iyul oyining o‘rtalarida Farg‘ona viloyatining Qo‘qon,
Rishton, Marg‘ilon, Andijon, Namangan uyezdlarida keskin tus oldi. Jumladan,
9-iyul kuni Andijonda podsho farmoni o‘qib eshittirilgandan so‘ng tayoq, tosh,
ketmon va boshqa narsalar bilan qurollangan aholi mardikorlikdan bosh tortib
namoyishga chiqishdi. Ularga politsiya va harbiy kuchlar qarshi qo‘yildi.
Qo‘zg‘olonchilarni tarqatish paytida ulardan 3 kishi otib o‘ldirildi, 12 kishi
yarador bo‘ldi. 10-iyulda Eski Marg‘ilonda taxminan 25 ming kishi norozilik
bildirib, bozor atrofiga yig‘ildi. Qo‘zg‘olonchilar mardikorlikni bekor qilishni
talab qilib mahalliy ma’muriyat idoralariga kirishdi. Ular mustamlakachilarning
xizmatida bo‘lgan mahalliy ma’muriyat vakillari uylariga, ma’muriy binolarga
o‘t qo‘yishdi, 2 nafar mirshab o‘ldirildi va bir necha kishi jarohatlandi.
Qo‘zg‘olonning kuchayib ketganidan xavotirga tushgan viloyat ma’muriyati
zudlik bilan ularga qarshi harbiy kuch yubordi. Ular qo‘zg‘olonchilardan 63
kishini otib o‘ldirdi va ko‘pchilikni yarador qildi. Shahrixonda ham
qo‘zg‘olonchilardan 16 ta kishi o‘ldirildi, ko‘pchilik yarador bo‘ldi. 11-iyulda
Namanganda ko‘tarilgan qo‘zg‘olon ham jiddiy tus oldi. Labbaytog‘a dahasida
yig‘ilgan 1500 dan ortiq kishilarga qarshi kuchli qurollangan rota tashlandi va
qo‘zg‘olonchilar tarqatib yuborildi. Mustamlakachi hukumat politsiyasi va
18

harbiy kuchlari bilan qo‘zg‘olonchilar o‘rtasida ayovsiz janglar natijasida
qurolsiz namoyishchilardan ko‘pchiligi o‘ldirildi va yarador qilindi. Ular orasida
ayollar va bolalar ham bo‘lgani mustamlakachilarning beshafqat siyosatini yana
bir bor fosh qildi. Yodda tuting! Podsho farmoniga muvofiq Turkiston
o‘lkasining Sirdaryo viloyatidan 87 ming, Samarqanddan 38 ming, Farg‘onadan
50 ming kishini mardikorlikka yuborish belgilandi. Rossiya imperiyasining
1916-yildagi mardikorlikka olish to‘g‘risidagi farmoni Turkiston o‘lkasining
barcha hududlariga yoyilib, unga qarshi chiqishlar mahalliy aholining milliy
ozodlik harakatlariga aylanib ketdi 7
. Bular orasida Jizzaxda bo‘lib o‘tgan
qo‘zg‘olon o‘lkada mustamlakachilar zulmidan ozod bo‘lish va bosqinchilarga
qarshi mardonavor kurash maydoniga aylandi.
Jizzax aholisi, asosan, don mahsulotlari yetishtirish bilan shug‘ullanib,
ularning yerlari imperiyaning markaziy hududlaridan ko‘chirib keltirilganlarga
berib yuborilishi, soliqlarning ko‘payib borishi ularning ahvoli yomonlashishiga
olib keldi. Aholining 19 yoshdan 43 yoshgacha bo‘lgan erkaklari front ortidagi
ishlarga safarbar qilinishi butun o‘lkadagi kabi Jizzaxda ham jabr-zulm,
adolatsizliklardan tobora keskinlashib borayotgan norozilik chiqishlari xalq
qo‘zg‘oloniga aylanishiga olib keldi. Mardikorlikka olinadiganlarning tuzilgan
ro‘yxatiga muvofiq Samarqand viloyatining Jizzax uyezdidan 11 ming kishi
belgilandi. 1916-yil 3-iyulda farmon e’lon qilinishi bilan xalq orasida norozilik
boshlanib ketdi.
5-iyulda dastlabki g‘alayonlar boshlandi. Bunda aholi farmonning bekor
qilinishini, ro‘yxat tuzishni to‘xtatishni talab qiladi. Jizzax qo‘zg‘oloniga
Nazirxo‘ja eshon va Abdurahmon jevachilar rahbarlik qilishgan. Jizzax aholisi
mardikorlikka qarshi ommaviy qo‘zg‘olon ko‘tarish maqsadida boshqa
shaharlarga, jumladan, Toshkent, Samarqand va ko‘plab atrofdagi qishloqlarga
o‘z vakillarini yubordi. 13-iyulda Jizzax shahrida Damin kulol boshchiligida
hunarmandlar mardikorlikka olish bo‘yicha ro‘yxatni talab qilib qishloq
7
O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000.
19

oqsoqoli Mirzayor Xudoyorov oldiga bordi. Undagi ro‘yxat, asosan, kambag‘al
oila vakillaridan tuzilgan bo‘lib chiqdi. Bundan norozi bo‘lgan aholi ro‘yxatni
berishni va uni qaytadan tuzishni talab qildi. Mirzayor Xudoyorov ro‘yxatni
bermay, to‘plangan odamlarni haqorat qildi. Bu holat aholining keskin
noroziligini keltirib chiqardi. Shundan keyin ketmon, tayoqlar bilan qurollangan
qo‘zg‘olonchilar Jizzaxning yangi shahar qismiga yo‘l oladi.
Qo‘zg‘olonni bostirish uchun uyezd boshlig‘i o‘z yordamchilari bilan
yetib keladi, lekin ularni qaytara olmaydi. Qo‘zg‘olonchilar safiga shahar va
uning atrofidan ko‘plab kishilar qo‘shildi. Nazirxo‘ja eshon qo‘zg‘olonchilarga
umumiy rahbar bo‘ldi. Jizzax qo‘zg‘oloni ishtirokchilari mustamlakachi
ma’muriyatga tegishli bo‘lgan harbiy, ma’muriy va boshqa joylarga hujum
qilishdi. Ular 13-iyul kuni temiryo‘l stansiyalarini, aloqa simlarini uzib,
temiryo‘l va ko‘priklarni buzib tashlashdi. 14-iyulda Abdurahmon jevachi o‘z
uyida turli joylardan yuborilgan vakillar bilan yig‘ilish o‘tkazdi va unda
Jizzaxdan 12 chaqirim uzoqlikda joylashgan Kuyaboshi degan joyda to‘planib,
barcha birgalikda harakat qilishga kelishildi. Bu xabarni atrofdagi joylarga
yetkazish uchun vakillar yuboriladi. Jizzaxdagi bu voqealardan xabar topgan
podsho hukumati polkovnik Ivanov boshchiligida harbiy kuchlarni u yerga
yubordi. 18-iyul kuni Turkistonda harbiy holat e’lon qilindi.
Bu vaqtda mustamlakachi hukumat tomonidan qo‘zg‘olonni bostirish va
uning ishtirokchilarini jazolash chora-tadbirlari ishlab chiqildi. Jizzaxga
polkovnik Ivanov boshchiligida 13 rota soldat, 2 ta artilleriya qismi, kazak
otryadlari, jami ikki yarim ming kishilik harbiy kuchlar yuborildi. Ular Jizzax
shahrini to‘p va pulemyotlardan o‘qqa tutishdi. Mustamlakachilar qo‘shini
dastlab Jizzaxni, keyin Zominni egallab, so‘ng Sangzorga yurish qiladi.
Qo‘shin qurolsiz qo‘zg‘olonchilarni ayovsiz o‘qqa tutadi. Abdurahmon
jevachi omon qolgan 600 kishilik odamlari bilan 20–21-iyulda polkovnik
Afanasyev boshchiligidagi harbiy kuchlarga qarshi jang olib bordi. Ivanov
20

boshchiligidagi harbiy kuchlarning yordamga kelishi qo‘zg‘olonchilarning
mag‘lubiyatga uchrashini ta’minladi. Natijada qo‘zg‘olonchilar yengildi va
chekinishga majbur bo‘ldi. Qo‘zg‘olon rahbarlari va faol ishtirokchilaridan
Abdurahmon jevachi, Nazirxo‘ja eshon, aka-uka To‘raqul va Eshonqul
To‘rabekovlar, Qosim hoji eshonlar qo‘lga olinib, o‘lim jazosiga hukm etildi.
Mustamlakachi hukumatning jazo qo‘shini qo‘zg‘olonchilarni ayovsiz
ravishda jazolashga kirishdi. Qo‘zg‘olon ko‘tarilgan qishloqlarga o‘t qo‘yildi.
Uylar yondirildi. Ularning oila a’zolari ham jazoga tortildi. Bu jazodan
qariyalar, ayollar, hatto yosh bolalar ham chetda qolmadi. Jizzaxga 26–27-iyulda
yana qo‘shimcha jazo otryadlari yetib kelib, jazoni yanada kuchaytirdi.
Qo‘zg‘olonchilardan 3 ming kishi hibsga olindi. Ularning boshliqlari o‘lim
jazosiga, qolganlari qamoq va surgunga hukm qilindi. Mahalliy aholining
qo‘zg‘olonda ishtirok etgani, qo‘zg‘olonchilarga xayrixoh bo‘lgani va ularni
tutishda podsho hukumatiga yordam bermagani uchun o‘z uylaridan cho‘lga
haydab yuborildi. Bu hujjatlarning o‘z tarixi bor. Uni bizga muallifning nabirasi
— ToshDU dotsenti Dilbarxon To‘rabekova keltirib berdi. Davrlar kechishi
bilan sahifalari sarg‘ayib ketgan uchta qo‘lyozma kitob. Oddiy katak daftarlarga
bitilgan xotiralar jamlanib, karton bilan muqovalangan. Ayniqsa, uchinchi
qo‘lyozmani varaqlab turib, odam dahshatga tushib ketadi 8
. Bunisiga muallif
Jizzax qo‘zg‘oloni haqida yozmoqchi bo‘lgan asariga to‘plagan hujjatlar va o‘zi
guvoh bo‘lgan voqealar xususidagi xotiralarini jamlagan. O‘sha qo‘zg‘olonning
qanday o‘t olishiyu chor askarlari tomonidan qanchalik shafqatsizlik-la
bostirilishi butun dahshati bilan yaqqol ko‘z oldingizga keladi-qo‘yadi. Endi
muallif Mamadiyor Allayorov haqida. U Sovet hukumatini o‘rnatish va
mustahkamlashga sidqidildan xizmat qilish davomida dunyoqarashi o‘zgarib
borgan va mana shu o‘zlari jon fido etib kurashgan hukumat qo‘lida qatl
etilganlardan bittasi. Uning qisqacha tarjimayi holi bunday: 1896-yilning 30-
martida Zominning Yom qishlog‘ida tug‘ilgan. Dastlab eski maktabda, so‘ng
8
O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999.
21

Zominda rus maktabida o‘qigan. 1916-yilda mardikorlikka olingan. 1917-yilda
yurtiga qaytgach, o‘qituvchilik qiladi. 1919-yilda partiyaga o‘tadi. 1923-yilda
Jizzax shahar firqa qo‘mitasida targ‘ibot-tashviqot bo‘limi mudiri bo‘lib
ishlaydi. Shahar ijroiya qo‘mitasi raisi lavozimiga ko‘tariladi. 1924-yilda viloyat
firqa qo‘mitasi O‘ratepadagi «bosmachilik»ni tugatishga vakil qilib yuboradi.
1925-yilda chaqirib olinib, «Qo‘shchi» soyuzining viloyat qo‘mitasi raisi qilib
tayinlanadi. Qeyinroq firqa topshirig‘i bilan Turkmanistonda ishlaydi. 1923-
yilda Turkiston KP MQ tomonidan O‘ratepa viloyat ijroiya qo‘mitasi ma’muriy
bo‘limi mudiri etib tayinlanadi. So‘ng shahar xalq sudi raisi bo‘lib ishlaydi.
1923-yilning martida Tojikistonning Qo‘rg‘ontepa viloyati firqa kotibi, shu
yilning sentyabridan Tojikiston Oliy sudi a’zosi bo‘lgan. 1929-yili O‘zKP MQ
M. Allayorovni chaqirib oladi va Samarqand okrug sudi a’zosi qilib tayinlaydi.
1930-yildan shahar oqlovchilari kollegiyasida xizmat qila boshlaydi. Ommaviy
qatag‘onlarga tayyorgarlik ko‘rilayotgan 1935-yilda u oqlovchilarning
jumhuriyat kollegiyasida xizmat qilar edi. Uni o‘sha yillari firqada o‘tkazilgan
«tozalash»da «yot unsur» sifatida firqadan chiqaradilar. 1938-yilning 27-iyulida
esa aksilinqilobiy «Milliy ittihod»ning a’zosi sifatida qamoqqa olinadi. M.
Allayorovning «aybi» shundan iborat ediki, u Turkistonni ozod, mustaqil
ko‘rishni orzu qildi. Yurtdoshlarini ma’rifatga, madaniyatga undadi. U o‘zbek
xalqini ko‘hna tarixga, boy madaniyatga ega, uzoq asrlar davomida o‘z aqli,
barhayot an’analari bilan yashab kelgan va bundan keyin ham yashay oladi, deb
hisoblaydi. Bir millatning ikkinchisi yerini bosib olib, moddiy boyliklarini talon-
toroj etilishini, ma’naviyatini oyoqosti qilinishini eng katta adolatsizlik deb
bildi. To‘g‘ri, M. Allayorov jadidchilik harakatining katta bir vakili emas.
Ammo u bu harakatning g‘oya va maqsadi bilan tanish, unga xayrixoh
kishilardan edi
II BOB. URUSH DAVRIDA TURKISTON XALQINING NOROZILIKLARI
22

2.1. 1916-yil qo‘zg‘oloni: sabablari, kechishi va oqibatlari
«13 iyulda (gap 1916 yilgi Jizzax qo‘zg‘oloni haqida ketyapti — B. Q., S.
X.) Yom, Zomin xalqi tayoq, o‘roq, qilich, miltiqlar bilan yarog‘lanib,
bosqinchilarga qarshi otlandilar. Yom bo‘lisida to‘polonchilar boshlug‘i Qirq
qishloqli Qarim degan kishi edi. To‘polonchilar hujum qilib, temir yo‘llarni(ng)
ba’zi joyini buzdilar. Istansadagi imoratlarg‘a o‘t qo‘ydilar. Bu orada Zomin
fristufi (pristavi. XDK izohi) 50 yashar Sobolev degan cholni qirg‘izlardan
Qoraboy degan otib o‘ldurdi. Zominda mashhur Xolmuhammad degan boyni
to‘polonchilar ko‘pkari qilib choptilar. Bo‘lak Zomin ma’murlari har tarafg‘a
kettilar. 14 iyulda to‘polonchilar hammasi Zoming‘a yig‘ilib kelib, zominlik
Qosimxo‘jani va qirg‘izlardan Doniyolbekni bek ko‘tardilar. 15 iyulda
istansadan 10 dona askar kechasi Zoming‘a kirdi. To‘polonchilar bilan saldatlar
o‘rtasida zo‘r urush bo‘ldi. O‘ndan ortiq kishi o‘ldi. Qazoq askarlardan 2 kishi
o‘ldi. Oxiri saldatlar mag‘lub bo‘lib qochdilar. Kechalab istansag‘a borib,
voqeani ulug‘larig‘a bildurdilar. Andin keyin 50 chog‘li saldat shitob bilan
borib, Zominni po‘limo‘t va zambarak bilan yerga yakson qilmoqqa amr berildi.
Qiyomat qoim boshlandi. To‘polonchilar toqat qilolmay, tog‘larga qochdilar.
Alarni orqasidan xalq xotin, bola-chaqalari bilan poyi piyoda, qumursqadek
toqqa yuzlandilar. Uyda anjomlari qolib ketdi. Mol-mulklarini olmoqqa fursat
bo‘lmadi. Ba’zi uylarda ko‘rpa-yostuq to‘shalganicha qoldi. Bu vaqt 5—6 rus
xotunlarini to‘polonchilardan asrab qolg‘on salla-to‘nlik, qo‘ng‘ur yuzli, labi
qalinroq, qo‘lida oq yalov, rangi o‘chib, tusi qochqon holda Qo‘qandboy Normat
o‘g‘li saldatlarg‘a ko‘rinish qildi. Rus xotunlarini to‘polondan saqlab qolg‘onini,
podshoh uchun shahid bo‘lg‘on akasini (ng) go‘shti to‘polonchilar tomonidan
burda-burda bo‘lganini arz qildi. Saldatlar andin juda rozi bo‘lib «saniki yaxshi
adam» deyishdi. Saldatlar Qo‘qandboyni yo‘lboshchiligi bilan shoshilib
Zominga oraladilar. Egasiz uylar talandi. Mazluma xotin-qizlar rahmsiz ravishda
saldatlarg‘a ayog‘osti bo‘ldilar. Zominni saldatlar xo‘p talagandan keyin bir
boshidan o‘t qo‘yildi. Uy ichida qolg‘on bir necha xotinlar qo‘ynida bolasi bilan
23

o‘t ichida qolib kabob bo‘ldilar. O‘qqa uchib va olovg‘a (qolib) o‘lganlar
benihoya edi. Inson gavdalari ko‘chalarda xor bo‘lib yotar(di). Olov o‘n kunlar
yonib turdi. Musulmonlarni kuni qaro bo‘ldi. Tog‘larg‘a qochib chiqqan
kishilarni ko‘bi ochlikdan o‘ldi… Ota o‘g‘ulga, qiz onag‘a boqmadi. Har kim
o‘z dardig‘a yig‘ladilar. Saldatlar hanuz tog‘lardagi begunohlarni tutib, zavq
bilan o‘ldurmoqda. Ba’zi chiroyli xotin-qizlarni kamandirlar tog‘larda bir necha
hafta zo‘rlab olib yurdilar… Zominda rus qoni to‘kulgani uchun 600 desat yer
podsholiq qilindi 9
. Qo‘qandboyg‘a ruslarni asrab qolgani uchun bo‘lisliq in’om
qilindi va mundan boshqa bir quloch tashakkurnoma bilan bir «vintovka» miltiq
ham podsho nomidan «padarka» qilindi…»
Keyingi yillarda tariximiz yuzidan pardalar olina boshlagach, goh u-goh
bu mintaqada o‘tmishda yuz bergan xunrezliklardan ogoh bo‘lmoqdamiz. U
haqda bizga noma’lum yangi-yangi hujjatlar dunyo yuzini qo‘rmoqda.
Yuqoridagi xotiralar ham shularning bittasidir. Adolatsizlik qachon, qayerda va
kim tomonidan yuz bermasin, fe’li sajiyasi bir xil — zo‘rning ojizni oyoqosti
qilmog‘idir. Va u hamisha haqsizlik bilan yondosh yuradi. 1916 yil ham bundan
mustasno emas. Sovet tarix fani xolis baholashi mumkin bo‘lmagan bu
qo‘zg‘olon, birinchidan, o‘zbek xalqinnng qadim erkparvar ruhini uyg‘otgan
omillardan biri bo‘lsa, ikkinchidan, harbiy kuchlarining ma’lum qismini band
etish, hukumatga katta tashvish orttirish orqali Jahon urushining borishiga
muayyan ta’sir ko‘rsatdi. Zaki Validiy qayd etganidek, chorizmning Sharqqa
siljishini, Janubning issiq dengizlariga, Hindu Eronga bo‘lgan so‘ngsiz
ishtahasini pasaytirdi. Binobarin, 1916 yilgi ‘Turkiston qo‘zg‘olonining har bir
sahifasi tarix uchun qadrlidir. Birinchi jahon urushida Rossiya Germaniya va
Turkiyaga qarshi kurashida o zining no noqligi, uquvsizligi tufayli o rinsizʻ ʻ ʻ
qurbonlar berib, Rossiyaning urushga taraddudi puxta bo lmaganini ko rsatdi.
ʻ ʻ
Rus qo mondonligi urush og irligini mustamlakalar yelkasiga ortib, ularni
ʻ ʻ
ayovsiz ezish siyosatiga o tdi. Imperator Nikolay II 1916-yil 25-iyunda
ʻ
9
1O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999.
24

„Imperiyadagi rus bo lmagan erkak aholining harakatdagi armiya rayonidaʻ
mudofaa inshootlari va harbiy aloqa yo llari qurish uchun olib boriladigan
ʻ
ishlarga, shuningdek, davlat mudofaasi uchun zarur bo lgan boshqa har qanday
ʻ
ishlarga jalb qilish haqida“ farmon chiqardi. Unga ko ra, Turkiston, Sibir va
ʻ
Kavkaz xalqlaridan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo lgan erkaklarni safarbar qilish
ʻ
ko zlangan edi. Bu farmonning e lon qilinishi aholi o rtasida qonli voqealarning
ʻ ʼ ʻ
vujudga kelishiga sabab bo ldi. 4-iyulda Xo jand xalqi qo zg olon ko tardi, ayni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
paytda, Samarqand, Jizzax va Kattaqo rg on tumanlarida ham g alayonlar
ʻ ʻ ʻ
boshlandi. Farg ona, Sirdaryo, Samarqand, Yettisuv, Zakaspiy viloyatlarida avj
ʻ
olgan g alayonlar keskinlashib xalq qo zg oloniga aylandi. Ayniqsa Samarqand
ʻ ʻ ʻ
viloyatining Jizzax uyezdida bu voqealar uyushgan va oshkora tus oldi. J.q. aniq
maqsadlar – Rossiyadan ajralib, mustaqil bo lish maqsadi ostida, uyushgan
ʻ
tarzda olib borilgan edi.
25

2.2. Rus mustamlakachiligiga qarshi harakatlar.
Qo zg olon arafasida Jizzaxda ham butun o lkadagi kabi zulm-ʻ ʻ ʻ
zo ravonlik, adolatsizlik cheksiz edi. Aholi, asosan, don, g alla yetishtirish bilan
ʻ ʻ
mashg ul edi. Mahalliy aholi yerlari tortib olinib, temir yo l, o rmon xo jaligida
ʻ ʻ ʻ ʻ
band bo lgan rus oilalariga berilgan, yaylovlar qisqartirilgan, o rmonlar qattiq
ʻ ʻ
nazoratda bo lib, hatto o tin olishga ruxsat berilmasdi, sug orish inshootlari ham
ʻ ʻ ʻ
ma muriyat qo lida bo lib, yer, suv soliqlari tobora oshi-rilmoqda edi. Jizzax
ʼ ʻ ʻ
uyezdi boshlig ining ma lumotnomasida qayd etilishicha, „aholining iqtisodiy
ʻ ʼ
ahvoli shu darajada og ir bo lganki, ular qishdan bahorga chiqquncha, gadoylar
ʻ ʻ
darajasiga tushib qolgan, sadaqa bilan kun ko rib, bir burda non u yoqda tursin,
ʻ
tariqqa ham zor bo lgan“. Ana shunday aqvolda kun kechirayotgan aholidan
ʻ
Birinchi jahon urushi yillarida Rossiyaga harbiy ehtiyojlar uchun juda ko p
ʻ
mahsulot majburan tashib ketildi. Mardikorlikka olish haqidagi farmon e lon
ʼ
qilingach (3-iyul), norozilik keskin g alayonlarga aylandi. Ma muriyat
ʻ ʼ
taqsimotiga ko ra, Jizzax uyezdi 11 ming mardikor, butun Samarqand viloyati
ʻ
38 ming mardikor berishi kerak edi. Busiz ham halokat yoqasiga kelib qolgan
aholi orasidan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo lgan erkaklarni noma lum
ʻ ʼ
muddatga, ayni qishloq xo jalilning ishlari qizigan mavsumda olib ketilishi
ʻ
minglab oilalarning boquvchisidan ayirib, halok etishi turgan gap edi. 5-iyul
kuniyoq dastlabki g alayonlar boshlandi. Aholi farmonni bekor etishni, ro yxat
ʻ ʻ
tuzishni to xtatishni talab eta boshladi. Jizzax ahli boshqa shaharlardagi
ʻ
ahvoldan xabardor bo lish uchun Toshkent va Samarqandga o z vakillarini
ʻ ʻ
(Toshkentga jizzaxlik Nazir Hoji, Samarqandga bog donlik Xudoyorqul Hoji)
ʻ
jo natdilar. Nazir Hoji Toshkent aholisi qo zg olon ko targanidan xabar topib,
ʻ ʻ ʻ ʻ
12-iyul kuni Jizzaxga qaytadi. Shu kuni Jizzaxning eski shahar qismida
to plangan xaloyiq farmonga bo ysunmaslikka, kurash boshlashga axd qiladi.
ʻ ʻ
Tuni bilan shahar aholisi bundan ogoh etiladi. Ertasi kuni – 13-iyulda erta
tongda Jizzax ahli qo zg aladi. Damin kulol boshchiligida bir necha ming
ʻ ʻ
26

kishidan iborat olomon mardikorlikka ro yxat tuzgan ellikboshi Mirzayorʻ
Xudoyorni jazolaydi. Shu yerda qo zg olonchilar safi kengayib, Jizzaxni
ʻ ʻ
bosqinchilardan ozod qilib, mustaqil beklik tuzish rejasi ilgari suriladi. Nazir
Hoji eshon Jizzax beki deb e lon qilinadi. Eng oddiy qurollar – ketmon, kaltak,
ʼ
pichoq, to qmoqlar bilan qurollangan xaloyiq Jizzaxning yangi shahar qismiga
ʻ
yo l oladi. Bundan xabar topgan uyezd boshlig i polkovnik Rukin o z
ʻ ʻ ʻ
yordamchilari bilan g alayonchilar qarshisidan chiqib, ularni aldab,
ʻ
tinchitmoqchi bo ladi. Biroq, g alayonchilar unga ishonmay, yonidagi sheriklari
ʻ ʻ
bilan qo shib jazolaydilar, qurollarini tortib oladilar. Bu orada yetib kelgan
ʻ
polkovnik Afanasyev boshliq harbiy kuchlar ham qo zg olonchilarni qaytara
ʻ ʻ
olmadi. O zaro to qnashuvdan so ng g alayonchilar bir necha o n kishini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yo qotib chekindilar va shaharning eski qismida g alayonga tayyorgarlik
ʻ ʻ
boshlandi, atrof qishloqlarga choparlar yuborildi. Temirchilar qurolaslaha
tayyorlashga kirishdilar. Toshkentdan Abdurahmon jevachining oldiga vakil
kelib, „Siz Jizzaxda odamlarni kurashga boshlang, biz Toshkentdan temir yo lni
ʻ
qirqamiz, rus askarlari kelolmaydi, hamma yoqni egallaymiz“, deb
ogohlantirgan.
Toshkent temir yo lga hujum qilish imkoni bo lmagan, chunki bu yerda
ʻ ʻ
harbiy qismlar tayyor turardi. Biroq Jizzaxda bu ish juda epchillik bilan amalga
oshirilgan. Qo zg olonchilar 13-iyul kuni temir yo l styalariga, ko priklarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
hujum qilib, yakson qilganlar, telegraf simlarini uzib tashlaganlar. Ular aloqa
vositalarini yakson etib, hukumatga yordam kuchi yuborishga imkon
bermaslikka uringanlar, natijada 65 km masofadagi temir yo l buzib tashlangan.
ʻ
Lomakino, Kuropatkino, Obruchevo, Rostovsevo st-yalari yakson etilgan. O sha
ʻ
kuniyoq Nazir Hoji eshon bir necha kishi bilan Bog donga, Abdurahmon
ʻ
jevachinikiga yetib keladi, uning uyida bo lib o tgan kengashda Jizzaxni
ʻ ʻ
Rossiyadan ajratib olish, mustaqil beklik tashkil etishga qat iy kelishiladi. 21-
ʼ
27

iyul kuni Jizzaxdan 12 chaqirim narida Kli (xalq orasida „Kuya boshi“) degan
joyda to planishga qaror qilinadi. To raqul To rabekov Sangzor beki deb e lonʻ ʻ ʻ ʼ
qilinadi. Sangzor aholisi Jizzax qo zg olonchilarini qo llab-quvvatlashga ahd
ʻ ʻ ʻ
qiladi. Zominda ham shunday g alayonlar boshlanib, Qosimhoji eshonbek deb
ʻ
e lon qilinadi. Abdurahmon jevachi, Nazir Hojilar atrof qishloq, ovullarga
ʼ
choparlar yuborib, o zlari ham borib xalqni kurashga chorlaydilar. Abdurahmon
ʻ
jevachi Buxoro amiriga maktub orqali murojaat etib, yordam so raydi, biroq
ʻ
maktub mirshablar qo liga tushib qoladi. Rabot, Bog don, Xayrobod, Forish,
ʻ ʻ
Sintob, Nurota dahalariga choparlar yuborilib, kurashga da vat etilgan. Nixoyat
ʼ
Jizzax yaqinidagi „Kuya boshi“ da 4 ming atrofida olomon to planadi.
ʻ
Shahardagi nonvoyxonalar uzluksiz ishlab, qo zg olonchilarga non yopib,
ʻ ʻ
aravalarda tashib keltiriladi. Xaloyiq imkon darajasida ketmon, lo m, oz
ʻ
bo lsada miltiq bilan qurollanadi.
ʻ
Yuz berayotgan voqealar hukumatni sarosimaga solib qo yadi. 18-iyul
ʻ
kuni Turkistonda harbiy holat e lon qilinadi. 15-iyul kuniyoq Jizzaxga
ʼ
polkovnik Ivanov boshchiligidagi jazo otryadi yuboriladi. Butun uyezdga
polkovnik Ivanov tayyorlagan e lonlar tarqatiladi. Unda barcha qo zg olonchilar
ʼ ʻ ʻ
qirib tashlanishi, ularning mol-mulki xazinaga (davlat ixtiyoriga) o tkazilishi
ʻ
ta kidlanadi.
ʼ
Mustabid hukumat uyezdga 13 ta rota soldat, 2 ta artilleriya qismi, kazak
otryadlari, sapyorlar qismi yuboradi. Jazo otryadi shafqatsizlik bilan deyarli
qurolsiz bo lgan qo zg olonchilarga qarshi jangga kirishadi. Qo zg olonchilar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
„Yo qolsin oq podshox“, deb hayqirib, kurashga kirishadilar. Bu voqealar
ʻ
shohidi O zbekiston yozuvchisi Nazir Safarovning ta kidlashicha, Jizzax sh. 1,5
ʻ ʼ
kun qo zg olonchilar qo lida bo lgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
28

Jazo otryadi pulemyotlarni ishga solib, avval Jizzaxni, keyin Zominni
egallaydi, so ngra Sangzorga yurish qiladi. Tengsiz janglarda deyarli qurolsizʻ
g alayonchilar ommasi tutdek to kib tashlanadi, omon qolganlar quvg in etiladi.
ʻ ʻ ʻ
21-iyul kuni jazo otryadi „Kuya boshi“da to plangan qo zg olonchilar
ʻ ʻ ʻ
hujumiga uchraydi. Jangda qo zg olonchilar bir soat davomida pulemyotdan
ʻ ʻ
o qqa tutiladi. Qo zg olonchilar bu jangda yengiladilar, ularning sardorlari
ʻ ʻ ʻ
Abdurahmon jevachi, Nazir Hoji eshonlar qo lga olinadi, mustabid hukumat
ʻ
qo zg olon ko targan xalqdan vahshiyona o ch olishga kirishadi. Qo zg olonni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
uyushtirgan rahbarlar: Abdurahmon jevachi, Nazir Hoji eshon, aka-uka To raqul
ʻ
va Eshonqul To rabekovlar, Qosim Hoji eshonlar o lim jazosiga hukm etiladi.
ʻ ʻ
Jizzax sh. va yana bir necha qishloqqa o t qo yilib, yakson etiladi. Minglab
ʻ ʻ
kishilar boshpanasiz, uy-joysiz qoladi.
Jizzax qo zg oloni mustabid hukumatni qattiq sarosimaga soldi, mazlum
ʻ ʻ
Turkistonning mag rur xalqlari hali ko p narsalarga qodir ekanligidan, ular
ʻ ʻ
uchun erk, ozodlik hamisha muqaddas ekanligidan ogohlantirdi. Hatto rus
ma murlari ham Turkistonda 1916-yil qo zg oloni davomida Jizzax g alayoni
ʼ ʻ ʻ ʻ
alohida o rin tutishi, oshkora kurash tusini olganini qaytaqayta ta kidlaydilar.
ʻ ʼ
Alamzada hukumat bunday voqeaning qaytarilishiga yo l qo ymaslik uchun
ʻ ʻ
aholini „adabini berish“, ularni shafqatsiz jazolashni buyurdi. 3-avgust kuni
Jizzaxda 3 kun ichida g alayon aybdorlarini topish, agar tutib berilmasa, aholisi
ʻ
va uy-joylarini yo q qilib tashlash buyurildi. G alayon sardorlari tutilgan, o lim
ʻ ʻ ʻ
jazosiga hukm etilgan bo lsada, aholi orasidagi hukumatga qarshi kayfiyatdagi
ʻ
odamlarni yo q qilish uchun shunday chora belgilandi. 3 kun o tgach, 7-avgust
ʻ ʻ
kuni buyruq bajarildi. Jazo otryadlari shahar aholisini bir joyga to pgladilar.
ʻ
Pulemyot o qlari ostida shahardan quvib, cho lga haydadilar. Ularni ko pchiligi
ʻ ʻ ʻ
ayollar, qariyalar, bolalar bo lib, be-ayov jazolandi.
ʻ
29

Bu fojialar haqida Turkistondagi jadidlardan Mustafo Cho qayev,ʻ
Ubaydullo Xo ja Asadullaxo jayevlar Peterburgga borib Rossiya Dumasiga arz
ʻ ʻ
qildilar. Aholi nomidan murojaat etib, zo ravonlikni to xtatish, farmonni bekor
ʻ ʻ
etish, Turkistondagi ahvolni o rganish uchun vakil yuborishni talab qildilar.
ʻ
Rossiya Dumasi bu talablar asosida maxsus komissiya tuzib, o lkaga yubordi.
ʻ
Komissiya Jizzaxda ham bo ldi. Keyinchalik Dumaning yopiq kengashida
ʻ
bo lib o tgan muhokamada (1916-yil, 13—15 dek.) bu haqda deputat A.
ʻ ʻ
Kerenskiy shunday degan edi: „Men Jizzax vayronalarini borib ko rdim,
ʻ
janoblar, men ikki frontda – Kavkaz va G arbiy frontda bo lganman, lekin
ʻ ʻ
bunaqasini hali ko rmaganman“.
ʻ
Jizzax qo zg olonchilaridan 50 kishi o lim jazosiga hukm etildi, qolganlariga
ʻ ʻ ʻ
turma, surgun belgilandi. Hammasi bo lib 3 ming kishi hibsga olindi. Jizzax aholisi
ʻ
qirilib, omon qolganlari quvildi. Jizzax qo zg oloni tarixda „Jizzax fojiasi“ degan
ʻ ʻ
nom qoldirdi. U Fozil Yo ldosh o g lining „Jizzax qo zg oloni“ nomli dostonida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o zining to liq aksini topgan.
ʻ ʻ
30

XULOSA
Birinchi jahon urushi Turkiston uchun ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jihatdan
murakkab davr bo'ldi. Urush davrida Rossiya imperiyasi mintaqani xomashyo
manbai sifatida foydalanib, aholini iqtisodiy jihatdan yanada zaiflashtirdi.
Mardikorlik siyosati va majburiy ish kuchi xalq orasida noroziliklarni keltirib
chiqardi, bu esa 1916-yil qo'zg'oloni kabi katta voqealarga olib keldi. Bu
qo'zg'olon nafaqat mahalliy xalqning mustamlakachilikka qarshi noroziligi, balki
ularning o'z erkinligi uchun olib borgan kurashi sifatida tarixda muhim o'rin tutadi.
Urush davridagi iqtisodiy inqiroz va madaniy hayotdagi o'zgarishlar ham
Turkiston jamiyatini chuqur ta'sirga duchor etdi. Mahalliy xalqning diniy va
madaniy qadriyatlari bosim ostida bo'lsa-da, ularning o'zligini saqlab qolish
yo'lidagi harakatlari keyinchalik mustaqillik uchun olib borilgan kurashlar uchun
asos yaratdi.
Bundan tashqari, Birinchi jahon urushi Turkiston aholisining Rossiya
imperiyasiga bo‘lgan munosabatini tubdan o'zgartirdi. Urush davridagi zulm va
ijtimoiy adolatsizliklar, mintaqada milliy ongning kuchayishiga va mustaqillikka
intilish jarayonlariga turtki berdi. 1916-yil qo'zg'oloni faqat qisqa muddatli
qarshilik bo'lib qolmadi, balki keyinchalik 1917-yil fevral va oktabr inqiloblari
natijasida yuzaga kelgan siyosiy imkoniyatlardan foydalanishga yo'l ochdi.
Urushning saboqlari va uning Turkiston jamiyatiga ta'siri bugungi kunda
ham dolzarb ahamiyatga ega. U, nafaqat tarixiy xotira sifatida, balki mustaqil
davlat qurilishida, milliy birdamlikni mustahkamlashda ham muhim omil
hisoblanadi. Shu sababli, Birinchi jahon urushi voqealarini chuqur tahlil qilish va
ulardan tegishli xulosa chiqarish, zamonaviy tarixshunoslikning asosiy
vazifalaridan biridir.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I. Milliy mafkura - mamlakat kelajagi poydevori. “Xalq so`zi”
gazetasi, 7 aprel, 2000 yil.
2. Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
3. Karimov I. “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard
maqsadimiz” “Ishonch” gazetasi, 25 yanvar 2000 yil.
4. O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000.
5. O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997.
6. O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T.,
“Universitet”, 1999.
7. www.ziyonet.uz
8. www.pedagog.uz
32

Sotib olish