Biznes jarayonlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlar - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	2.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Biznes jarayonlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlar

Sotib olish

BIZNES JARAYONLARINI BOSHQARISHDA INNOVATSION
YONDASHUVLAR
MUNDARIJA :
KIRISH ………………………………………………………………………… 11
I BOB BIZNES JARAYONLARINI BOSHQARISHDA INNOVATSION
YONDASHUVLAR
1.1. Biznes jarayonlari tushunchasi va turlari . Innovatsion boshqaru v ..................1 5
1.2. Biznes jarayonlarini boshqarish (BPM) mohiyati . BPM kontseptsiyasi,
modellari (BPMN, Six Sigma) .................................... 20
1.3. Biznesda kreativ fikrlashning o‘rni . Zamonaviy menejmentda jarayonli
yondashuv .....................................................................2 7
II BOB FIKRLASH DIZAYNI ASOSIDA BIZNES JARAYONLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
2.1. Fikrlash dizaynining kelib chiqishi va asosiy tamoyillari . Fikrlash
dizayniningbosqichlari ………….. ...................... 31
2.2. Fikrlash dizaynini biznes jarayonlariga tatbiq etish mexanizmlari . Mijozga
yo‘naltirilgan jarayonlarni shakllantirish ....................................................... 36
2.3. J arayonlarni qayta loyihalash (reengineering)da Fikrlash dizayni . Startaplar va
kompaniyalar tajribasi ..................................................................................... 40
XULOSA ................................................................................................................4
6
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI.........................................4 8
1

KIRISH
Hozirgi zamonaviy biznes muhitida raqobatbardoshlikni saqlash va barqaror
rivojlanishni ta'minlash uchun kompaniyalar doimiy innovatsiyalar va
moslashuvchanlikka muhtoj. Raqamli transformatsiya, sun'iy intellektning tez
rivojlanishi va mijozlar ehtiyojlarining o'zgaruvchanligi sharoitida an'anaviy biznes
jarayonlarini boshqarish (Business Process Management – BPM) usullari yetarli
bo'lmay qolmoqda. BPM asosan jarayonlarni optimallashtirish, samaradorlikni
oshirish va xarajatlarni kamaytirishga qaratilgan bo'lsa-da, u ko'pincha ichki
resurslarga urg'u berib, tashqi mijoz tajribasini yetarlicha hisobga olmaydi. Shu
sababli, dizayn fikrlash (Design Thinking) usuli BPMga integratsiya qilinib,
jarayonlarni inson markazli (human-centered) va innovatsion qilish imkonini
bermoqda.
Dizayn fikrlashning dolzarbligi 2024-2025 yillarda yanada oshdi, chunki
raqamli transformatsiya, sun'iy intellekt va tezkor o'zgaruvchan bozor sharoitlari
kompaniyalarni innovatsion yondashuvlarga majbur qilmoqda. Masalan, BPM
mutaxassislarining 2025 yilgi ko'nikmalar ro'yxatida dizayn fikrlash muammo hal
qilish, o'zgarishlarni boshqarish va hikoya qilish (storytelling) bilan birga eng
muhim o'rinda turibdi. Kompaniyalar, masalan, IBM, Airbnb va Intuit dizayn
fikrlashni BPMga qo'shib, jarayonlarni mijoz tajribasiga moslashtirib,
muvaffaqiyatga erishgan. O'zbekiston kontekstida ham raqamli iqtisodiyot rivoji
(banklar, IT-kompaniyalar va xizmat ko'rsatish sohasi) dizayn fikrlashni talab
qilmoqda, chunki an'anaviy BPM usullari mijozlarning o'zgaruvchan ehtiyojlariga
yetarlicha mos kelmayapti.
Dizayn fikrlash BPMni "ichkaridan tashqariga" (inside-out) emas, balki
"tashqaridan ichkariga" (outside-in) yondashuvga o'tkazadi: empatiya orqali mijoz
muammolarini tushunib, iterativ prototiplar va testlar bilan innovatsion jarayonlar
yaratiladi. Bu nafaqat samaradorlikni oshiradi, balki yangi mahsulot/xizmatlar
ishlab chiqarishga yordam beradi. 2025 yilda AI va generativ texnologiyalar bilan
integratsiya yanada kuchayib, BPMni yanada moslashuvchan qilmoqda. Shu
2

sababli, mavzu dolzarbligi shundaki, u kompaniyalarga raqobat ustunligini berib,
barqaror rivojlanishni ta'minlaydi
Dizayn fikrlashning asosiy bosqichlari – Empatiya, Muammo ta'rifi, Ideya
generatsiyasi, Prototip va Test – BPM tsikli (Modellashtirish, Amalga oshirish,
Monitoring va Optimallashtirish) bilan integratsiya qilinganda, jarayonlar nafaqat
samarali, balki kreativ va mijoz qoniqtiruvchi bo'ladi. Bu nafaqat operatsion
samaradorlikni oshiradi, balki yangi mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarishga
yordam beradi. 2025 yilda AI va generativ texnologiyalar bilan birlashishi BPMni
yanada moslashuvchan qilmoqda.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — biznes jarayonlarini boshqarishda
fikrlash dizayni konsepsiyasining mohiyati va xususiyatlarini ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil qilish hamda ushbu yondashuvning biznes jarayonlari
samaradorligini oshirishdagi o‘rnini ochib berishdan iboratdir. Shuningdek,
fikrlash dizaynining asosiy tamoyillari, bosqichlari va vositalarini o‘rganish orqali
uni biznes jarayonlariga integratsiya qilish imkoniyatlarini aniqlash ham tadqiqot
maqsadiga kiradi. Kurs ishi doirasida fikrlash dizaynining an’anaviy boshqaruv
yondashuvlaridan ustun jihatlari va innovatsion xarakteri asoslab beriladi. B iznes
jarayonlarini boshqarishda dizayn fikrlashning xususiyatlarini chuqur tahlil qilib,
uning integratsiyasi orqali jarayonlarni innovatsion va mijoz markazli qilish
imkoniyatlarini ko'rsatish ham asosiy maqsaddir . Asosiy vazifalar quyidagilar:
dizayn fikrlash va BPMning nazariy asoslarini o'rganish, integratsiya
mexanizmlarini aniqlash, afzallik va cheklovlarni baholash, amaliy misollar orqali
natijalarni ko'rsatish hamda O'zbekiston biznesi uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot obyekti sifatida biznes jarayonlarini boshqarish tizimi (BPM), ya'ni
tashkilotlardagi operatsion jarayonlar: modellashtirish, avtomatlashtirish,
monitoring va optimallashtirish. Bu jarayonlar kompaniyaning kundalik faoliyatini
(masalan, mijoz xizmati, ta'minot zanjiri, marketing) qamrab oladi va
samaradorlikka ta'sir qiladi , shuningdek korxona va tashkilotlarda amalga
oshiriladigan biznes jarayonlarini boshqarish tizimi ni ham tadqiqot obyekti
3

sifatida tanla sak bo’ladi . Ya’ni, tashkilot faoliyatida mavjud bo‘lgan asosiy va
yordamchi jarayonlar, ularni rejalashtirish, tashkil etish, nazorat qilish va
takomillashtirish jarayonlari tadqiqot obyektini tashkil etadi.
Tadqiqot predmeti esa dizayn fikrlashning BPMdagi xususiyatlari va
qo'llanilishi: empatiya orqali mijoz ehtiyojlarini aniqlash, iterativ prototiplar bilan
jarayonlarni sinash va kreativ yechimlar orqali innovatsiya kiritish. Predmet
integratsiya mexanizmlari, afzalliklar va amaliy natijalarga qaratilgan va biznes
jarayonlarini boshqarishda fikrlash dizayni yondashuvining qo‘llanilishi, uning
xususiyatlari, metodlari va samaradorligi bilan bog‘liq munosabatlar majmuasidan
iboratdir. Ya’ni, fikrlash dizaynining biznes jarayonlariga ta’siri, uning boshqaruv
qarorlarini qabul qilishdagi roli hamda innovatsion natijalari tadqiqot predmeti
doirasida o‘rganiladi.
Bu kurs ishining asosiy vazifalari esa:
1. Dizayn fikrlashning asosiy bosqichlarini (Empatiya, Muammo ta'rifi, Ideya
generatsiyasi, Prototip va Test) va BPM tsiklini (Modellashtirish, Amalga
oshirish, Monitoring, Optimallashtirish) tahlil qilish.
2. Ikki yondashuvning integratsiya imkoniyatlarini aniqlash: dizayn fikrlashning
kreativ jihatlari BPMning strukturaliligini qanday to'ldirishi.
3. Afzalliklar (innovatsiya, mijoz qoniqishi) va cheklovlarni (vaqt talab qilishi,
resurslar) baholash.
4. Amaliy misollar va case study'lar orqali natijalarni ko'rsatish (masalan, 2024-
2025 yillardagi kompaniyalar tajribasi).
5. O'zbekiston biznesi uchun tavsiyalar ishlab chiqish: banklar, IT va xizmat
sohasida qo'llash.
6. B iznes jarayonlari tushunchasi va ularning boshqaruvdagi ahamiyatini yoritib
berish;
7. B iznes jarayonlarini boshqarish (Business Process Management)
konsepsiyasining mohiyatini tahlil qilish;
4

8. F ikrlash dizayni tushunchasi, kelib chiqishi va rivojlanish bosqichlarini
o‘rganish;
9. F ikrlash dizaynining asosiy tamoyillari va bosqichlarini (empatiya, muammo
aniqlash, g‘oya yaratish, prototiplash, testlash) tahlil qilish;
10. F ikrlash dizaynining biznes jarayonlarini boshqarishdagi o‘ziga xos
xususiyatlarini aniqlash;
11. F ikrlash dizaynini biznes jarayonlariga tatbiq etishning amaliy mexanizmlarini
ko‘rsatib berish;
12. M azkur yondashuvning biznes samaradorligi va mijozlar qoniqishiga ta’sirini
baholash;
13. B iznes jarayonlarini takomillashtirish bo‘yicha xulosa va takliflar ishlab
chiqish.
5

I BOB BIZNES JARAYONLARINI BOSHQARISHDA
INNOVATSION YONDASHUVLAR
1.1 Biznes jarayonlari tushunchasi va turlari . Innovatsion boshqaru v
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida korxona va tashkilotlarning muvaffaqiyatli
faoliyati ko‘p jihatdan ularning biznes jarayonlarini qay darajada samarali tashkil
etgani va boshqara olishiga bog‘liqdir. Bozor munosabatlarining murakkablashuvi,
raqobatning kuchayishi hamda mijozlar talablarining doimiy o‘zgarib borishi
biznes faoliyatini faqatgina funksional bo‘limlar orqali emas, balki jarayonlar
asosida boshqarishni taqozo etmoqda. Shu sababli “biznes jarayoni” tushunchasi
menejment nazariyasi va amaliyotida muhim kategoriyalardan biri sifatida
qaraladi. Biznes jarayonlari zamonaviy tashkilotlarning asosiy qismini tashkil
etadi, chunki ular kompaniyaning kundalik faoliyatini tartibga solib, maqsadlarga
erishishga yordam beradi. Biznes jarayoni – bu ma'lum bir natijaga erishish uchun
ketma-ketlikdagi harakatlar, vazifalar va qarorlar to'plami bo'lib, u insonlar,
texnologiyalar va resurslarni birlashtiradi. Masalan, mahsulotni ishlab chiqarishdan
tortib, mijozlarga xizmat ko'rsatishgacha bo'lgan jarayonlar shu tushunchaga
kiradi. Bu kontseptsiya 20-asrning oxirida, ayniqsa, biznes jarayonlarini
boshqarish (Business Process Management – BPM) tizimi paydo bo'lgandan keyin
keng tarqaldi. BPM orqali jarayonlar modellashtiriladi, amalga oshiriladi,
monitoring qilinadi va doimiy ravishda yaxshilanadi, bu esa kompaniyalarga
raqobatbardoshlikni oshirishga imkon beradi.
Biznes jarayonining asosiy ta'rifi quyidagicha: u ma'lum bir vazifani bajarish
uchun zarur bo'lgan bosqichlar ketma-ketligi bo'lib, kirish ma'lumotlari (input) ni
chiqish natijalariga (output) aylantiradi. Masalan, kirish sifatida xom ashyo,
ma'lumotlar yoki resurslar kelib, chiqish sifatida tayyor mahsulot, xizmat yoki
hisobot hosil bo'ladi. Bu jarayonlar tashkilotning samaradorligini ta'minlash uchun
standartlashtirilgan bo'lishi kerak, chunki standart bo'lmagan jarayonlar xatolarga
va vaqtni behuda sarflashga olib keladi. Biznes jarayonlari ko'pincha grafik
modellar orqali tasvirlanadi, masalan, BPMN (Business Process Model and
Notation) standartida, bu esa jarayonlarni vizualizatsiya qilishga yordam beradi.
6

Ilmiy adabiyotlarda biznes jarayoni tushunchasiga turlicha ta’riflar berilgan
bo‘lsa-da, ularning barchasi umumiy mazmunga ega. Biznes jarayoni deganda
ma’lum bir kiruvchi resurslarni (axborot, xomashyo, moliyaviy mablag‘, mehnat
resurslari) qayta ishlash orqali iste’molchi uchun qiymatga ega bo‘lgan yakuniy
mahsulot yoki xizmatni yaratishga qaratilgan ketma-ket faoliyatlar majmui
tushuniladi. Ushbu faoliyatlar o‘zaro bog‘liq bo‘lib, aniq maqsadga yo‘naltirilgan
holda amalga oshiriladi.
Biznes jarayonlari korxona ichidagi alohida bo‘limlar faoliyatini emas, balki
butun tashkilot miqyosida qiymat yaratish zanjirini aks ettiradi. Ya’ni, jarayon
yondashuvi tashkilot faoliyatiga yaxlit tizim sifatida qarash imkonini beradi.
Bunda har bir jarayon boshlanish va tugash nuqtasiga ega bo‘lib, uning natijasi
tashqi yoki ichki mijoz ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.
Biznes jarayonlarining muhim xususiyatlaridan biri — ularning
takrorlanuvchanligidir. Ya’ni, jarayonlar bir martalik emas, balki doimiy ravishda
amalga oshiriladi va tashkilot faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek,
har bir biznes jarayoni o‘z egasiga, aniq mas’ul shaxsga va baholash mezonlariga
ega bo‘lishi zarur. Bu esa jarayonlarni nazorat qilish va takomillashtirish imkonini
beradi.
Zamonaviy
sharoitda
biznes jarayonlari innovatsiyalarni joriy etish, raqamli texnologiyalarni tatbiq
qilish va tashkilotning raqobatbardoshligini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Ayniqsa, mijozga yo‘naltirilganlik tamoyili asosida jarayonlarni qayta ko‘rib
7

chiqish tashkilot imijini yaxshilashga va bozor ulushini kengaytirishga xizmat
qiladi.
Jarayonlarning xususiyatlariga kelsak, ular takrorlanuvchanlik,
o'lchanuvchanlik va moslashuvchanlik bilan ajralib turadi. Takrorlanuvchanlik
deganda, jarayonlar kunlik faoliyatda doimiy ravishda ishlatilishi tushuniladi,
masalan, sotuv jarayoni har kuni takrorlanadi. O'lchanuvchanlik esa, jarayonning
samaradorligini KPI (Key Performance Indicators) orqali baholash imkonini
beradi, masalan, vaqt, xarajat va sifat ko'rsatkichlari. Moslashuvchanlik – bu
jarayonlarni bozor o'zgarishlariga moslashtirish qobiliyati, chunki zamonaviy
biznesda texnologiyalar va mijoz talablari tez o'zgaradi. Shu sababli, jarayonlar
iterativ ravishda yaxshilanadi, masalan, Lean yoki Six Sigma metodlari yordamida.
Biznes jarayonlarining turlari odatda uchta asosiy guruhga bo'linadi: asosiy
(core), yordamchi (supporting) va boshqaruv (management) jarayonlari. Bu tasnif
kompaniyaning faoliyatini tizimli ravishda tashkil etishga yordam beradi va har bir
tur o'ziga xos rol o'ynaydi..
Asosiy biznes jarayonlari — bu tashkilotning asosiy faoliyatini tashkil
etuvchi va bevosita mijozlar uchun qiymat yaratadigan jarayonlardir. Ushbu
jarayonlar natijasida mahsulot ishlab chiqariladi yoki xizmatlar ko‘rsatiladi.
Masalan, ishlab chiqarish jarayoni, mahsulotni loyihalash, xizmat ko‘rsatish, sotuv
va marketing jarayonlari asosiy biznes jarayonlariga kiradi.
Asosiy jarayonlarning samaradorligi tashkilotning bozordagi
raqobatbardoshligini belgilaydi. Agar ushbu jarayonlar yaxshi tashkil etilmagan
bo‘lsa, mahsulot sifati pasayadi, xarajatlar ortadi va mijozlar qoniqishi kamayadi.
Shu sababli korxonalar ko‘pincha aynan asosiy biznes jarayonlarini
optimallashtirishga alohida e’tibor qaratadilar.
Asosiy jarayonlar kompaniyaning asosiy qiymatini yaratadiganlar bo'lib,
ular mijozlarga bevosita qiymat beradi. Masalan, ishlab chiqarish jarayoni
(mahsulotni yig'ish va yetkazib berish), sotuv jarayoni (mijozlarni jalb qilish va
shartnoma tuzish) yoki xizmat ko'rsatish jarayoni (masalan, bankda kredit berish).
8

Bu jarayonlar
kompaniyaning
raqobat ustunligini
ta'minlaydi va ularni
optimallashtirish
orqali daromad oshiriladi. Misol uchun, avtomobil kompaniyasida asosiy jarayon –
mashina ishlab chiqarish bo'lib, u dizayn, yig'ish va testlash bosqichlarini o'z ichiga
oladi. Agar bu jarayon samarasiz bo'lsa, kompaniya bozorda yutqazadi.
Yordamchi biznes jarayonlari asosiy jarayonlarning uzluksiz va samarali
ishlashini ta’minlashga xizmat qiladi. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri qiymat yaratmasa-da,
asosiy faoliyat uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Masalan, kadrlar bilan
ishlash, buxgalteriya hisobi, axborot texnologiyalari xizmati, moddiy-texnik
ta’minot, xo‘jalik ishlari yordamchi jarayonlar hisoblanadi.
Yordamchi jarayonlar samarali tashkil etilmagan taqdirda, asosiy jarayonlar
ham to‘liq ishlamaydi. Shu bois, zamonaviy boshqaruv tizimida yordamchi
jarayonlarni ham doimiy ravishda takomillashtirib borish muhim ahamiyatga ega.
Yordamchi jarayonlar esa asosiy jarayonlarni ta'minlaydigan ikkinchi
darajali faoliyatlardir. Ular mijozlarga bevosita qiymat bermaydi, lekin ichki
samaradorlikni oshiradi. Masalan, inson resurslari boshqaruvi (xodimlarni ishga
olish va o'qitish), moliya jarayonlari (buxgalteriya va soliq hisoblash) yoki IT-
qo'llab-quvvatlash (tarmoq va dasturiy ta'minotni saqlash). Bu jarayonlar
kompaniyaning infratuzilmasini mustahkamlaydi va asosiy jarayonlarga yordam
beradi. Misol uchun, IT-kompaniyasida qo'llab-quvvatlovchi jarayon – serverlarni
monitoring qilish bo'lib, bu asosiy dasturiy ta'minot ishlab chiqarish jarayonini
buzilishsiz ta'minlaydi. Qo'llab-quvvatlovchi jarayonlarni avtomatlashtirish,
masalan, ERP tizimlari orqali, xarajatlarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
9

Boshqaruv jarayonlari esa tashkilotning umumiy strategiyasini
boshqaradiganlar bo'lib, ular resurslarni taqsimlash, monitoring va qaror qabul
qilishni o'z ichiga oladi. Masalan, strategik rejalashtirish (kompaniya maqsadlarini
belgilash), risklarni boshqarish yoki ishlashni baholash jarayonlari. Bu turdagi
jarayonlar yuqori darajadagi rahbarlar tomonidan boshqariladi va ular asosiy va
qo'llab-quvvatlovchi jarayonlarni muvofiqlashtiradi. Misol uchun, korporatsiyada
boshqaruv jarayoni – byudjetni rejalashtirish bo'lib, u yil davomida resurslarni
taqsimlaydi va natijalarni nazorat qiladi. Boshqaruv jarayonlari kompaniyaning
uzoq muddatli rivojlanishini ta'minlaydi va ularni yaxshilash orqali tashkilot
moslashuvchan bo'ladi.
Bundan tashqari, ba'zi tasniflarda biznes jarayonlari yanada batafsil
bo'linadi, masalan, operatsion, strategik va uzun muddatli (long-tail) jarayonlar.
Operatsion jarayonlar kunlik faoliyatga oid bo'lib, yuqoridagi asosiy va qo'llab-
quvvatlovchi turlarga yaqin. Strategik jarayonlar esa kompaniya rahbarlari
tomonidan bajariladiganlar, masalan, bozor tahlili va yangi loyihalarni ishga
tushirish. Uzun muddatli jarayonlar esa kamdan-kam takrorlanadiganlar, masalan,
kompaniya qayta tashkil etish yoki yangi filial ochish. Shu bilan birga, biznes
jarayonlari sohalarga qarab farq qilishi mumkin: ishlab chiqarishda – ta'minot
zanjiri jarayonlari, xizmat ko'rsatishda – mijozlarni boshqarish jarayonlari,
moliyada – hisobot berish jarayonlari.
1.2. Biznes jarayonlarini boshqarish (BPM) mohiyati . BPM
kontseptsiyasi, modellari (BPMN, Six Sigma)
Zamonaviy menejment tizimida biznes jarayonlarini boshqarish (Business
Process Management — BPM) korxona va tashkilotlar faoliyatini samarali tashkil
10

etishning muhim konsepsiyalaridan biri hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
raqobatning kuchayishi, resurslarning cheklanganligi va mijozlar talablarining
ortib borishi tashkilotlardan o‘z faoliyatini faqatgina funksional bo‘limlar asosida
emas, balki jarayonlar asosida boshqarishni talab qilmoqda. Aynan BPM
yondashuvi tashkilot faoliyatini yaxlit tizim sifatida ko‘rib chiqish, jarayonlarni
tahlil qilish va ularni doimiy ravishda takomillashtirish imkonini beradi.
Ilmiy manbalarda biznes jarayonlarini boshqarish tushunchasiga turli
ta’riflar berilgan. Umumiy mazmunda BPM — bu tashkilotdagi biznes
jarayonlarini aniqlash, modellashtirish, amalga oshirish, monitoring qilish va
optimallashtirishga qaratilgan uzluksiz boshqaruv faoliyati hisoblanadi. BPMning
asosiy maqsadi — biznes jarayonlarining samaradorligini oshirish orqali
tashkilotning strategik maqsadlariga erishishni ta’minlashdir.
Biznes jarayonlarini boshqarish (Business Process Management – BPM)
zamonaviy tashkilotlarning samaradorligini oshirish va raqobatbardoshligini
ta'minlashda markaziy rol o'ynaydi. BPM – bu kompaniya ichidagi jarayonlarni
tizimli ravishda identifikatsiya qilish, modellashtirish, tahlil qilish, amalga
oshirish, monitoring va doimiy optimallashtirishdan iborat yondashuvdir. Uning
mohiyati shundaki, biznes jarayonlari – masalan, mahsulot ishlab chiqarish, mijoz
xizmati yoki moliya operatsiyalari – tashkilotning asosiy qiymatini yaratadi va
ularni to'g'ri boshqarish orqali resurslar tejaladi, xatolar kamayadi va mijoz
qoniqishi oshadi. BPM nafaqat operatsion samaradorlikka qaratilgan, balki
strategik maqsadlarga moslashuvchanlikni ta'minlaydi, chunki jarayonlar bozor
o'zgarishlariga moslashtirilishi mumkin.
BPMning asosiy ta'rifi quyidagicha: u jarayonlarni "end-to-end" (boshidan
oxirigacha) ko'rib chiqib, ularni avtomatlashtirish va yaxshilashga imkon beradi.
Masalan, jarayonlar kirish (input) elementlaridan chiqish (output) natijalariga
o'tkaziladi, va bu tsikl doimiy ravishda takomillashtiriladi. BPM mohiyatida
jarayonlar tashkilotning "qon tomiri" sifatida qaraladi, chunki ular insonlar,
texnologiyalar va ma'lumotlarni birlashtiradi. Shu sababli, BPM tashkilotlarga
11

jarayonlarni standartlashtirish orqali sifatni oshirish va xarajatlarni kamaytirishga
yordam beradi. 2025 yilda BPMning mohiyati yanada kengayib, sun'iy intellekt
(AI) va agentik avtomatlashtirish bilan integratsiya bo'lib, jarayonlar avtonom
ravishda optimallashtirilmoqda.
BPMning asoslari 20-asrning oxirida shakllangan. 1990-yillarda Total
Quality Management (TQM) va Business Process Reengineering (BPR) kabi
kontseptsiyalar paydo bo'lib, jarayonlarni radikal qayta loyihalashni taklif etgan.
Masalan, Michael Hammer va James Champy'ning "Reengineering the
Corporation" kitobi BPMning asosiy g'oyalarini belgilab bergan, u yerda
jarayonlar tashkilotning markazida turishi kerakligi ta'kidlangan. 2000-yillarda
BPM texnologik jihatdan rivojlanib, BPMN (Business Process Model and
Notation) standarti paydo bo'ldi, bu jarayonlarni grafik ravishda modellashtirishga
imkon berdi. BPM asoslarida jarayonlarning o'lchanuvchanligi muhim: Key
Performance Indicators (KPI) orqali jarayonlarning vaqt, xarajat va sifatini
baholash mumkin. Shu bilan birga, BPM Lean va Six Sigma metodlari bilan
bog'lanib, isroflarni kamaytirish va sifatni oshirishga qaratilgan.
BPM sikli – bu
BPMning asosiy asosi
bo'lib, besh bosqichdan iborat: Dizayn (Design), Modellashtirish (Model), Amalga
oshirish (Execute), Monitoring (Monitor) va Optimallashtirish (Optimize). Dizayn
bosqichida jarayonlarning maqsadlari va talablari aniqlanadi, masalan, mijoz
ehtiyojlari asosida jarayon sxemasi chiziladi. Modellashtirishda BPMN yoki EPC
kabi notatsiyalar yordamida jarayonlar grafik ravishda tasvirlanadi, bu esa
xatolarni oldindan ko'rishga yordam beradi. Amalga oshirish bosqichida jarayonlar
12

tizimga integratsiya qilinadi, masalan, workflow dasturlari orqali
avtomatlashtiriladi. Monitoringda real vaqt rejimida jarayonlar kuzatiladi, KPI'lar
orqali muammolar aniqlanadi. Nihoyat, optimallashtirishda tahlil asosida
jarayonlar yaxshilanadi, masalan, bottleneck'larni bartaraf etish orqali. Bu tsikl
doimiy ravishda takrorlanadi, shuning uchun BPM statik emas, balki dinamik
tizimdir.
Biznes jarayonlarini boshqarish bir qator asosiy tamoyillarga tayangan holda
amalga oshiriladi. Avvalo, BPMning markazida jarayonli yondashuv tamoyili
turadi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, tashkilot faoliyati alohida funksiyalar yig‘indisi
emas, balki o‘zaro bog‘liq jarayonlar majmuasi sifatida qaraladi. Har bir jarayon
aniq maqsadga ega bo‘lib, u tashkilot strategiyasi bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi
lozim.
BPMning yana bir muhim tamoyili — uzluksizlik tamoyilidir. Jarayonlarni
boshqarish bir martalik tadbir emas, balki doimiy ravishda amalga oshiriladigan
faoliyat hisoblanadi. Tashkilot ichki va tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashib
borishi uchun jarayonlar muntazam ravishda qayta ko‘rib chiqiladi va
takomillashtiriladi.
Shuningdek, BPM o‘lchovlilik va nazorat tamoyiliga asoslanadi. Har bir
biznes jarayoni uchun aniq ko‘rsatkichlar (KPI) belgilanadi va ular orqali jarayon
samaradorligi baholanadi. Bu esa boshqaruv qarorlarini asosli va ma’lumotlarga
tayangan holda qabul qilish imkonini beradi.
Biznes jarayonlarini boshqarish odatda bir nechta izchil bosqichlardan iborat
bo‘ladi. Dastlabki bosqich — jarayonlarni aniqlash va hujjatlashtirish bosqichi
hisoblanadi. Bu bosqichda tashkilotda mavjud bo‘lgan asosiy va yordamchi
jarayonlar aniqlanadi, ularning chegaralari, ishtirokchilari va natijalari belgilanadi.
Keyingi bosqich — jarayonlarni modellashtirish bosqichidir. Unda
jarayonlar sxemalar, diagrammalar va grafik modellar yordamida tasvirlanadi.
Modellashtirish jarayonlarning qanday ishlayotganini tushunishga, muammoli
13

nuqtalarni aniqlashga va takomillashtirish imkoniyatlarini ko‘rishga yordam
beradi.
Uchinchi bosqich — jarayonlarni tahlil qilish va optimallashtirish dir. Bu
bosqichda jarayonlarning samaradorligi, vaqt va xarajatlar nuqtayi nazaridan
baholanadi. Keraksiz yoki takrorlanadigan bosqichlar bartaraf etilib, jarayonlar
soddalashtiriladi.
Keyingi bosqich — jarayonlarni joriy etish va avtomatlashtirish
hisoblanadi. Zamonaviy BPM amaliyotida axborot texnologiyalaridan keng
foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan jarayonlar inson omiliga bog‘liqlikni
kamaytiradi va xatolar sonini qisqartiradi.
So‘nggi bosqich — monitoring va nazorat bosqichi bo‘lib, unda jarayonlar
doimiy ravishda kuzatib boriladi va belgilangan ko‘rsatkichlar asosida baholanadi.
Biznes jarayonlarini boshqarish tashkilot faoliyatida bir qator ijobiy
natijalarni ta’minlaydi. Avvalo, BPM xarajatlarni kamaytirish va resurslardan
samarali foydalanishga yordam beradi. Jarayonlarning shaffofligi oshgani sari
boshqaruv qarorlarini qabul qilish tezlashadi va ularning sifati yaxshilanadi.
BPM shuningdek, tashkilotda mas’uliyat va javobgarlikni
aniqlashtirishga xizmat qiladi. Har bir jarayon uchun mas’ul shaxs belgilanishi
natijasida vazifalarning takrorlanishi va chalkashliklar kamayadi. Bundan tashqari,
BPM tashkilotning mijozlarga yo‘naltirilganligini kuchaytirib, xizmatlar sifati va
mijozlar qoniqishini oshiradi.
BPM kontseptsiyasi tashkilot faoliyatini alohida funksiyalar yig‘indisi
sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq biznes jarayonlari tizimi sifatida ko‘rib
chiqishga asoslanadi. BPMning asosiy g‘oyasi — qiymat yaratish jarayonini
markazga qo‘ygan holda boshqaruv qarorlarini qabul qilishdir. Bunda har bir
jarayonning boshlanishi, yakuni, ishtirokchilari va natijasi aniq belgilanadi.
Natijada tashkilot ichida shaffoflik oshadi va jarayonlar ustidan samarali nazorat
o‘rnatiladi.
14

BPM kontseptsiyasi uzluksiz takomillashtirish tamoyiliga tayanadi. Bu
degani, jarayonlar bir marta loyihalanib, o‘zgarmas holatda qolmaydi, balki tashqi
va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga mos ravishda doimiy ravishda qayta ko‘rib
chiqiladi.
BPMni amaliyotga joriy etishda turli modellar va metodologiyalardan
foydalaniladi. Ulardan eng keng tarqalgani BPMN (Business Process Model and
Notation) va Six Sigma hisoblanadi.
BPMN biznes jarayonlarini grafik belgilar yordamida modellashtirish uchun
mo‘ljallangan xalqaro standart hisoblanadi. BPMN modeli jarayonlarni tushunarli
va vizual shaklda tasvirlash imkonini beradi. Ushbu model yordamida
jarayonlarning ketma-ketligi, qaror nuqtalari, ishtirokchilar va axborot oqimlari
aniq ko‘rinishda ifodalanadi. BPMNning asosiy afzalligi shundaki, u menejerlar,
tahlilchilar va texnik mutaxassislar o‘rtasida yagona “til”ni shakllantiradi.
BPMN – bu jarayonlarni grafik ravishda modellashtirish standarti bo'lib, u
harakatlar, voqealar, gateway'lar va artefaktlarni o'z ichiga oladi. BPMN orqali
jarayonlar vizualizatsiya qilinib, xatolarni oldindan aniqlash mumkin, masalan,
sotuv jarayonida mijoz ma'lumotlarini qayta ishlash sxemasi chiziladi. Six Sigma
esa, jarayonlarni statistik tahlil orqali yaxshilashga qaratilgan model bo'lib,
DMAIC (Define, Measure, Analyze, Improve, Control) bosqichlaridan iborat. Bu
model xatolarni millionda 3,4 taga qisqartirishni maqsad qiladi va Lean metodlari
bilan birlashib, isroflarni kamaytiradi. BPM modellari tashkilotlarga jarayonlarni
o'lchanuvchan qilish imkonini beradi, lekin ularni qo'llashda texnologik
integratsiya talab qilinadi.
Six Sigma esa biznes jarayonlaridagi nuqsonlarni kamaytirish va sifatni
oshirishga qaratilgan metodologiyadir. Ushbu model statistik tahlil va
ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilishni qo‘llab-quvvatlaydi. Six Sigma
yondashuvi orqali jarayonlardagi xatoliklar aniqlanadi, ularning sabablari tahlil
qilinadi va barqaror natijalarga erishish maqsadida takomillashtirish choralari
15

ishlab chiqiladi. Shu bois, Six Sigma BPMning sifat va samaradorlikni oshirishga
qaratilgan muhim komponenti hisoblanadi.

Asosiy muammolardan biri — jarayonlarning murakkabligi va ortiqcha
bosqichlarga ega bo‘lishidir. Bu esa vaqt va resurslarning samarasiz sarflanishiga
olib keladi. Shuningdek, bo‘limlar o‘rtasidagi muvofiqlashtirishning yetarli
emasligi jarayonlar uzilishiga sabab bo‘ladi. Axborot oqimlarining to‘g‘ri tashkil
etilmaganligi ham BPM samaradorligini pasaytiruvchi omillardan biridir.
Bundan tashqari, an’anaviy BPM yondashuvlari ko‘pincha ichki
samaradorlikka urg‘u beradi va mijoz ehtiyojlarini yetarli darajada inobatga
olmaydi. Aynan shu nuqtada dizayn fikrlash (Design Thinking) yondashuvi BPMni
boyituvchi muhim vosita sifatida maydonga chiqadi.
Dizayn fikrlash — bu muammolarni hal etishda inson ehtiyojlari va
tajribasini markazga qo‘yuvchi kreativ yondashuvdir. BPM bilan integratsiyada
dizayn fikrlash jarayonlarga mijoz nuqtayi nazaridan qarash imkonini beradi.
Dizayn fikrlashning asosiy xususiyati empatiyaga asoslangan tahlil bo‘lib, u
foydalanuvchilarning haqiqiy ehtiyojlarini aniqlashga yordam beradi.
BPM doirasida dizayn fikrlash jarayonlarni faqat samaradorlik emas, balki
foydalanuvchi tajribasi nuqtayi nazaridan ham baholash imkonini yaratadi. Bu esa
xizmatlar sifati va mijozlar qoniqishini oshirishga xizmat qiladi.
Dizayn fikrlashni BPM bilan integratsiya qilish tashkilotlar uchun bir qator
afzalliklarni taqdim etadi. Avvalo, ushbu integratsiya innovatsiyalarni
16

rag‘batlantiradi . Kreativ fikrlash va tezkor prototiplash orqali yangi g‘oyalar
ishlab chiqiladi va sinovdan o‘tkaziladi.
Ikkinchidan, integratsiya mijoz markazli yondashuvni kuchaytiradi.
Jarayonlar mijoz ehtiyojlariga mos ravishda qayta loyihalanadi, bu esa bozor
talablariga tez moslashish imkonini beradi. Shuningdek, BPMning tizimliligi va
dizayn fikrlashning moslashuvchanligi birgalikda yuqori samaradorlikni
ta’minlaydi.
Shu bilan birga, dizayn fikrlashni BPMga integratsiya qilish ayrim
kamchiliklarga ham ega. Eng asosiy kamchilik — bu vaqt va resurslar sarfining
ko‘pligi dir. Empatiya, g‘oya yaratish va prototiplash jarayonlari ko‘p vaqt talab
etadi. Bundan tashqari, ushbu yondashuv yuqori malakali mutaxassislarni va
jamoaviy ishlash madaniyatini talab qiladi.
Amaliyotda BPMni takomillashtirish uchun Design Thinking va Lean
yondashuvlari integratsiyasi keng qo‘llaniladi. Lean metodologiyasi jarayonlardagi
ortiqcha harakatlarni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lsa, Design Thinking
foydalanuvchi ehtiyojlarini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu integratsiya orqali
samaradorlik va innovatsionlik uyg‘unlashadi, natijada tashkilot faoliyati yanada
raqobatbardosh bo‘ladi.
1.3. Biznesda kreativ fikrlashning o‘rni . Zamonaviy menejmentda
jarayonli yondashuv
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida biznes muhitida
raqobat tobora kuchayib bormoqda. Tashkilotlar endilikda nafaqat mahsulot yoki
xizmat sifatini yaxshilash, balki bozorda o‘ziga xoslik yaratish orqali ustunlikka
erishishga intilmoqda. Shu jarayonda kreativ fikrlash biznes faoliyatining muhim
omiliga aylanib, tashkilotlarning barqaror rivojlanishida hal qiluvchi rol
o‘ynamoqda. Zamonaviy menejmentda esa kreativ fikrlash jarayonli yondashuv
bilan uyg‘unlashgan holda yuqori samaradorlikni ta’minlaydi.
17

Kreativ fikrlash deganda muammolarni hal etishda noodatiy, innovatsion va
samarali yechimlarni ishlab chiqishga qaratilgan intellektual faoliyat tushuniladi.
Biznes kontekstida kreativ fikrlash yangi mahsulotlar yaratish, xizmatlarni
takomillashtirish, jarayonlarni optimallashtirish va mijozlar ehtiyojlarini chuqurroq
anglash imkonini beradi. Kreativlik faqatgina san’at yoki dizayn sohasiga xos
tushuncha bo‘lib qolmay, balki menejment, marketing, strategiya va operatsion
faoliyatning ajralmas qismiga aylanmoqda.
Kreativ fikrlashning ta'rifi quyidagicha: u odatiy yondashuvlardan chetga
chiqib, yangi g'oyalar, yechimlar va imkoniyatlarni yaratish qobiliyatidir. Bu
jarayon ko'pincha dizayn fikrlash (design thinking) bilan bog'lanadi, u empatiya,
muammo ta'rifi, ideya generatsiyasi, prototip va test bosqichlaridan iborat.
Biznesda kreativ fikrlashning o'rni shundaki, u muammolarni innovatsion hal
qilishga imkon beradi, masalan, yangi mahsulotlar ishlab chiqarish yoki
xizmatlarni yaxshilashda. Masalan, kompaniyalar kreativ fikrlash orqali mijoz
ehtiyojlarini chuqur tushunib, yangi bozorlarni egallaydi. Bu yondashuv
samaradorlikni oshiradi, chunki u ish joyida stagnatsiyani oldini olib,
produktivlikni ko'taradi. Kreativ fikrlash biznesda yangi imkoniyatlarni aniqlaydi,
xatarlarni qabul qilishga yordam beradi va innovatsiyalarni rag'batlantiradi. Shu
orqali kompaniyalar raqobatchilardan ajralib turadi, masalan, Airbnb yoki Uber
kabi platformalar kreativ yondashuv orqali an'anaviy modellarni buzgan .
Biznesda kreativ
fikrlash tashkilotning ichki imkoniyatlarini to‘liq ishga solish va tashqi muhitdagi
o‘zgarishlarga tezkor moslashish imkonini yaratadi. An’anaviy yondashuvlarda
muammolar mavjud qoidalar va tajribalar asosida hal etilsa, kreativ fikrlashda
18

yangicha qarashlar, eksperimentlar va tavakkalchilik muhim ahamiyat kasb etadi.
Natijada tashkilot innovatsion rivojlanish yo‘liga o‘tadi.
Kreativ fikrlash biznesda bir nechta muhim vazifalarni bajaradi. Avvalo, u
innovatsiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Innovatsion mahsulot va xizmatlar
aynan kreativ fikrlash natijasida yuzaga keladi. Ikkinchidan, kreativ yondashuv
raqobat ustunligini ta’minlaydi. Bozor sharoitida bir xil mahsulotlar ko‘paygan
sari, faqatgina noodatiy yechimlar orqali ajralib turish mumkin bo‘ladi.
Kreativ fikrlashning afzalliklari ko'p: u kognitiv rivojlanishni
rag'batlantiradi, jamoaviy hamkorlikni kuchaytiradi va biznes o'sishini ta'minlaydi.
Masalan, kreativ fikrlash orqali kompaniyalar muammolarga noyob yechimlar
topadi, bu esa daromadni oshiradi va uzoq muddatli muvaffaqiyatga olib keladi.
Ish joyida kreativ fikrlashni rag'batlantirish kompaniyaga raqobat ustunligini
beradi, chunki u innovatsion madaniyatni shakllantiradi. Masalan, moliya, yuridik
va operatsion sohalarda kreativ fikrlash muhim, chunki u an'anaviy vazifalarni
yangicha hal qilishga imkon beradi. Kreativ fikrlash biznes o'sishini ta'minlaydi,
chunki u g'oyalarni daromadga aylantirishga yordam beradi va kompaniyani
kelajakka tayyorlaydi.
Zamonaviy menejmentda jarayonli yondashuv tashkilot faoliyatini
boshqarishning muhim konsepsiyasi hisoblanadi. Ushbu yondashuvga ko‘ra,
tashkilot alohida bo‘limlar yoki funksiyalar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro
bog‘liq biznes jarayonlari majmui sifatida qaraladi. Har bir jarayon ma’lum bir
kiruvchi resurslarni qayta ishlash orqali mijoz uchun qiymat yaratishga
yo‘naltirilgan bo‘ladi.
19

Jarayonli yondashuvning ta'rifi quyidagicha: u biznesni jarayonlar orqali
boshqarishni nazarda tutadi, bu jarayonlarni loyihalash, monitoring va
optimallashtirishdan iborat. Bu yondashuv sifat va samaradorlikni ta'minlaydi,
chunki u jarayonlarni tizimli ravishda boshqaradi. Zamonaviy menejmentda
jarayonli yondashuv ISO 9001 standartiga asoslangan bo'lib, u jarayonlarni
identifikatsiya qilish va boshqarishni talab qiladi. Jarayonli yondashuv
tashkilotlarni zamonaviy talablarga moslashtiradi, masalan, raqamli
avtomatlashtirish orqali qo'lda ishlarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
J arayonli yondashuvning asoslari quyidagilar: u faoliyatlarni bog'lanishlar
orqali ko'rib chiqadi, masalan, telefon suhbati yoki uchrashuvlar jarayonning bir
qismi bo'lib, natijaga ta'sir qiladi. Zamonaviy menejmentda bu yondashuv
loyihaviy va jarayonli usullarni birlashtiradi, masalan, loyiha boshqaruvi
jarayonlarni muvofiqlashtiradi. Jarayonli yondashuv tashkilotlarni moslashuvchan
qiladi, chunki u jarayonlarni doimiy yaxshilaydi va resurslarni taqsimlaydi. Shu
orqali kompaniyalar "new normal" sharoitida, masalan, pandemiya davrida,
jarayonlarni raqamli qiladi va samaradorlikni saqlaydi.
Jarayonli yondashuv ko‘pincha qat’iy qoidalar va standartlarga asoslangan
deb qaraladi. Biroq zamonaviy menejmentda jarayonli yondashuv kreativ fikrlash
bilan uyg‘unlashgan holda yanada samarali natijalar beradi. Kreativ fikrlash
jarayonlarni faqat mavjud holatda saqlab qolish emas, balki ularni qayta ko‘rib
chiqish va innovatsion tarzda takomillashtirish imkonini beradi. Masalan,
jarayonlarni optimallashtirish jarayonida kreativ fikrlash yordamida yangi
20

texnologiyalarni joriy etish, ish tartibini o‘zgartirish yoki mijoz bilan muloqot
shakllarini yangilash mumkin. Bu esa jarayonli yondashuvni dinamik va
moslashuvchan boshqaruv tizimiga aylantiradi.
Kreativ fikrlash va jarayonli yondashuvning bog'lanishi shundaki, kreativlik
jarayonlarni innovatsion qiladi. Masalan, dizayn fikrlash jarayonli yondashuvga
integratsiya qilinib, jarayonlarni mijoz markazli qiladi. Bu yondashuvda empatiya
va ideya generatsiyasi jarayonlarni yaxshilaydi, innovatsiyalarni kiritadi va
muammolarni hal qiladi. Zamonaviy menejmentda bu integratsiya kompaniyalarga
raqobat ustunligini beradi, chunki jarayonlar nafaqat samarali, balki kreativ bo'ladi.
Masalan, Lean va Six Sigma modellari kreativ fikrlash bilan birlashib, isroflarni
kamaytiradi va yangi yechimlar yaratadi
II BOB FIKRLASH DIZAYNI ASOSIDA BIZNES JARAYONLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
2.1. Fikrlash dizaynining kelib chiqishi va asosiy tamoyillari . Design
Thinking bosqichlari
Fikrlash dizayni (Design Thinking) zamonaviy innovatsiya va muammo hal
qilishning eng samarali usullaridan biri bo'lib, u inson markazli yondashuvga
asoslangan. Bu kontseptsiya 1940-yillarda kreativlik haqidagi psixologik
tadqiqotlardan boshlanib, 1950-1960-yillarda dizayn kognitsiyasi va dizayn
metodlari sohasida akademik doiralarda paydo bo'lgan. Dizayn fikrlashning kelib
chiqishi 20-asrning ikkinchi yarmida, ayniqsa, muhandislik va estetika
tamoyillarini birlashtirgan ishlanmalarda kuzatiladi. Masalan, 1935-yilda Jon Dyui
21

estetika va muhandislikni birlashtirishni boshlagan, bu esa keyinchalik Richard
Buchanan va Dan Koberg kabi dizaynerlarning ishlariga ta'sir qilgan. 1960-yillarda
dizayn fikrlashning asosiy g'oyalari shakllanib, u inson ehtiyojlariga asoslangan
innovatsiyalarni yaratishga qaratilgan. Bu davrda kreativlik texnikalari rivojlanib,
dizayn fikrlashni muammo hal qilish vositasi sifatida ko'rsatgan.
Fikrlash dizayni (Design Thinking) — bu muammolarni ijodiy va inson
markazli yondashuv orqali hal etishga qaratilgan metodologiya bo‘lib, u dizayn va
menejment nazariyalarining uzviy integratsiyasidan shakllangan. Design Thinking
atamasi dastlab 1960–1970-yillarda dizaynerlar va arxitektorlar faoliyati bilan
bog‘liq jarayonlarni tahlil qilish paytida paydo bo‘lgan. Ushbu yondashuvning
asosiy g‘oyasi shundaki, murakkab muammolarni hal etishda nafaqat mantiqiy
tahlil, balki kreativ va empatik qarash ham muhim ahamiyatga ega.
Dizayn fikrlashning zamonaviy shakli 1970-1980-yillarda IDEO
kompaniyasi va uning asoschisi Devid Kelli tomonidan rivojlantirilgan. IDEO
dizayn fikrlashni tizimli jarayonga aylantirib, empatiya, ta'riflash, ideya
generatsiyasi, prototip va test bosqichlarini joriy etgan. 1991-yilda Devid Kelli va
Tim Braun IDEOni tashkil etib, dizayn fikrlashni biznes va texnologiya sohasida
qo'llashni boshlagan. Stanford universitetining d.school (Hasso Plattner Institute of
Design) 2005-yilda tashkil etilib, dizayn fikrlashni ta'lim va tadqiqot markaziga
aylantirgan. Bu institut dizayn fikrlashni global suhbatga aylantirib, uning
rivojlanishiga hissa qo'shgan. Dizayn fikrlashning kelib chiqishi global suhbatdan
kelib chiqib, o'nlab yillar davomida shakllangan. 2025-yilga kelib, dizayn fikrlash
AI va raqamli texnologiyalar bilan integratsiya bo'lib, yanada moslashuvchan
bo'ldi.
Dizayn fikrlashning asosiy tamoyillari inson markazliligiga asoslangan
bo'lib, ular kreativlikni rag'batlantirish va iterativ jarayonlarni ta'minlashga
qaratilgan. Asosiy tamoyillardan biri – empatiya, ya'ni mijoz yoki foydalanuvchi
ehtiyojlarini chuqur tushunish. Bu tamoyil dizayn fikrlashni an'anaviy muammo
hal qilishdan farqlaydi, chunki u muammoni inson nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi.
22

Yana bir tamoyil – iteratsiya, ya'ni jarayonni takrorlash orqali yaxshilash, bu esa
xatolarni tez bartaraf etishga imkon beradi. Kreativlikni rag'batlantirish tamoyili
yovvoyi g'oyalarni rag'batlantirish, hukmni kechiktirish, boshqalar g'oyalariga
asoslanish, mavzuga e'tibor qaratish va miqdorga intilishni o'z ichiga oladi. Bu
tamoyillar dizayn fikrlashni samarali qiladi, chunki ular jamoaviy hamkorlikni
kuchaytiradi va yangi yechimlar yaratishga yordam beradi.
Dizayn fikrlashning tamoyillari 1940-yillarda kreativlik tadqiqotlaridan
boshlanib, bugungi kunda biznes va ta'limda keng qo'llanilmoqda. Masalan,
hukmni kechiktirish tamoyili g'oyalarni baholashdan oldin ko'paytirishga imkon
beradi, bu esa innovatsiyalarni oshiradi. Boshqalar g'oyalariga asoslanish esa
jamoaviy kreativlikni rag'batlantiradi, chunki har bir a'zo boshqalarning fikrlarini
rivojlantiradi. Mavzuga e'tibor qaratish tamoyili jarayonni yo'naltiradi, miqdorga
intilish esa ko'proq variantlar yaratib, eng yaxshisini tanlashga yordam beradi. Bu
tamoyillar dizayn fikrlashni moslashuvchan qiladi, chunki ular turli sohalarda –
biznesdan tortib, ijtimoiy loyihalargacha – qo'llanilishi mumkin.
Dizayn fikrlash bosqichlari oltita asosiy fazadan iborat bo'lib, ular: empatiya,
muammo ta'rifi, ideya generatsiyasi, prototip, test va amalga oshirish. Ba'zi
modellarda besh bosqich ko'rsatiladi: empatiya, ta'riflash, ideya, prototip va test.
1. Inson markazliligi (Human-Centered Approach): Fikrlash dizaynida
har bir qaror va yechim inson ehtiyojlari va tajribasiga yo‘naltiriladi.
Jarayonlar foydalanuvchi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi, bu esa mahsulot
yoki xizmatning haqiqiy qiymatini oshiradi.
2. Empatiya (Empathy): Empatiya Design Thinkingning markaziy tamoyili
hisoblanadi. U foydalanuvchining his-tuyg‘ulari, muammolari va ehtiyojlarini
chuqur anglashga yordam beradi. Empatiya jarayoni orqali tashkilotlar
mijozlarga moslashtirilgan yechimlar ishlab chiqadi.
3. Kreativlik va ijodkorlik (Creativity & Ideation): Design Thinking
noodatiy va innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqishga urg‘u beradi. Jarayon
davomida turli variantlar, prototiplar va eksperimentlar sinovdan o‘tkaziladi.
23

4. Sinov va iteratsiya (Prototyping & Testing): Har bir g‘oya prototip
orqali sinovdan o‘tkaziladi, natijalar tahlil qilinadi va jarayon takrorlanadi. Bu
iteratsion yondashuv yechimlarni mukammallashtirish imkonini beradi.
5. Jamoaviy yondashuv (Collaboration): Turli sohalar mutaxassislari
jamoasi muammolarni hal qilishda birgalikda ishlaydi. Jamoaviy ish ko‘plab
yangi g‘oyalar va yechimlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
6. Qiyinchiliklarni qabul qilish va tajriba (Embrace Failure): Design
Thinkingda xatolar va muvaffaqiyatsiz prototiplar — bu o‘rganish va
rivojlanish jarayoni. Qiyinchiliklar ijodiy qarashni rag‘batlantiradi va yanada
samarali yechimlar topishga yordam beradi.
Dizayn fikrlash bosqichlari iterativ bo'lib, ularni takrorlash orqali yechim
yaxshilanadi. Masalan, test bosqichidan keyin empatiyaga qaytish mumkin, bu esa
jarayonni moslashuvchan qiladi. Bu bosqichlar dizayn fikrlashni muammo hal
qilishning universal vositasiga aylantiradi, chunki ular biznes, ta'lim va ijtimoiy
sohalarda qo'llaniladi. Dizayn fikrlashning kelib chiqishi va tamoyillari
bosqichlarni to'ldiradi, chunki tamoyillar bosqichlarni amalga oshirishda
qo'llaniladi. Masalan, e m patiya tamoyili empatiya bosqichida, kreativlik esa ideya
generatsiyasida muhim.
Fikrlash dizayni bosqichlari — empatiya, muammoni aniqlash, g‘oya
yaratish, prototiplash va sinov — bir-birini to‘ldiradi va tizimli jarayon orqali
yechimlarni mukammallashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ushbu
24

yondashuv biznes jarayonlarida innovatsion qarorlar qabul qilish va mijoz
markazli strategiyalarni ishlab chiqishda hal qiluvchi vosita hisoblanadi.
Fikrlash dizayni metodlari muammolarni yechishda ijodiy va tizimli
yondashuvni ta’minlaydi. Quyida asosiy metodlar keltirilgan:
1. Empatiya va foydalanuvchi tadqiqotlari:
Ushbu metod foydalanuvchi ehtiyojlarini aniqlashga qaratilgan. Intervyu,
so‘rovnomalar, foydalanuvchi kuzatuvi va tajribalarni tahlil qilish Design
Thinkingning markaziy usullaridan hisoblanadi. Empatiya yordamida
tashkilotlar foydalanuvchi kutgan va kutilmagan yechimlarni ishlab chiqadi.
2. Muammoni aniqlash va qayta ta’riflash (Problem Definition &
Reframing):
Bu metod muammoni foydalanuvchi nuqtayi nazaridan aniqlash va yangi
ko‘rinishda ifodalashga xizmat qiladi. Shu orqali yechimlar yaratishda
muammo ildizini tushunish va innovatsion yondashuvni shakllantirish mumkin
bo‘ladi.
3. G‘oya yaratish (Ideation):
Ideation bosqichi turli kreativ texnikalar yordamida g‘oyalar ishlab chiqishni
nazarda tutadi. Brainstorming, mind mapping, SCAMPER, “Crazy 8s” va
“How Might We” kabi metodlar g‘oyalarni kengaytirish va turlicha variantlarni
aniqlashga xizmat qiladi. Bu metodlar ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi va turli
nuqtai nazarlardan yechimlarni ishlab chiqishga imkon beradi.
4. Prototiplash (Prototyping):
Prototiplash metodologiyaning asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib, g‘oyani real
yoki vizual shaklda sinovdan o‘tkazish imkonini beradi. Prototip kichik yoki
qisqacha bo‘lishi mumkin, maqsad esa — g‘oyaning amaliyotga mosligini
aniqlash. Shu orqali muammolarni erta aniqlash va yechimni takomillashtirish
mumkin bo‘ladi.
5. Sinov va iteratsiya (Testing & Iteration):
Test bosqichi orqali prototip foydalanuvchilarga taqdim etiladi va ularning
25

reaksiyalari, tajribalari va fikrlari tahlil qilinadi. Natijalar asosida g‘oya qayta
ko‘rib chiqiladi. Iteratsion jarayon yechimlarni doimiy takomillashtirish va
samaradorlikni oshirish imkonini beradi.
6. Storyboard va Journey Mapping:
Ushbu metodlar foydalanuvchi tajribasini vizual shaklda tasvirlashga xizmat
qiladi. Storyboard foydalanuvchining mahsulot yoki xizmat bilan o‘zaro
aloqasini ketma-ket ko‘rsatadi, Journey Mapping esa xaridor yoki
foydalanuvchi safarini aniqlash va muammoli nuqtalarni topishga yordam
beradi.
2.2. Fikrlash dizaynini biznes jarayonlariga tatbiq etish mexanizmlari .
Mijozga yo‘naltirilgan jarayonlarni shakllantirish
Biznes samaradorligi — bu tashkilotning o‘z resurslarini maksimal darajada
natijali ishlatish orqali belgilangan maqsadlarga erishish darajasi. Samaradorlik
iqtisodiy, moliyaviy, operatsion va strategik jihatlarni o‘z ichiga oladi. Yuqori
biznes samaradorligi nafaqat xarajatlarni kamaytirish va resurslardan oqilona
foydalanishni anglatadi, balki mijoz qoniqishini oshirish, innovatsion yechimlar
ishlab chiqish va raqobat ustunligini ta’minlashni ham o‘z ichiga oladi.
Fikrlash dizayni biznes samaradorligiga kuchli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi,
chunki u inson markazli yondashuv orqali innovatsiyalarni rag‘batlantirib,
jarayonlarni optimallashtiradi va mijoz qoniqishini oshiradi. Bu metodologiya
an’anaviy biznes modellarni mijoz ehtiyojlariga moslashtirib, resurslarni tejash va
daromadni ko‘paytirishga yordam beradi. Masalan, dizayn fikrlashni qo‘llagan
26

kompaniyalar innovatsiya jarayonini samaraliroq qiladi, chunki 69% dizayn
markazli firmalar innovatsiyani tezroq amalga oshiradi. Shu bilan birga, u
operatsion samaradorlikni oshiradi, xarajatlarni kamaytiradi va bozor ulushini
kengaytiradi.
Dizayn fikrlashning biznes samaradorligiga ta’siri statistik jihatdan
isbotlangan. Masalan, dizayn markazli kompaniyalar S&P indeksidan 228% yuqori
natija ko‘rsatadi, chunki ular innovatsiyalarni tezroq bozorga chiqaradi va mijoz
sadoqatini oshiradi. Adobe tadqiqotiga ko‘ra, dizayn fikrlash qo‘llagan
firmalarning 50% mijozlari sadoqatliroq bo‘ladi, 41% esa bozor ulushini
kengaytiradi. Shu bilan birga, 82% kompaniyalar kreativlik va biznes natijalari
o‘rtasida kuchli bog‘lanish borligini ta’kidlaydi. Bu ta’sir operatsion
samaradorlikda ham namoyon bo‘ladi: iterativ testlar orqali xarajatlarni 20-30%
kamaytirish mumkin.
Real misollar dizayn fikrlashning samaradorlikka ta’sirini aniq ko‘rsatadi.
Airbnb dizayn fikrlash orqali mijoz tajribasini yaxshilab, bronlash jarayonini
soddalashtirdi va daromadini keskin oshirdi. UberEats empatiya va user research
orqali "Most Popular Item" kategoriyasini joriy etib, buyurtma jarayonini tezlatdi
va haydovchilar uchun marshrutlarni optimallashtirdi. Bu natijada operatsion
samaradorlikni oshirdi va mijoz qoniqishini yuqori darajaga ko‘tardi. IBM dizayn
fikrlashni korporativ madaniyatga integratsiya qilib, mahsulot ishlab chiqarishni
tezlashtirdi va mijoz markazli yechimlar yaratdi
Fikrlash dizayni biznes samaradorligini bir necha jihatdan oshiradi:
1. Innovatsion yechimlar ishlab chiqish:
Design Thinking ijodiy jarayonlarni rag‘batlantiradi. Bu esa yangi mahsulotlar,
xizmatlar yoki jarayonlarni yaratish imkonini beradi. Innovatsion yechimlar
bozor talablariga tez moslashish va raqobat ustunligini saqlashda hal qiluvchi
rol o‘ynaydi.
2. Mijoz markazli yondashuv:
Empatiya va foydalanuvchi ehtiyojlarini chuqur o‘rganish orqali tashkilot
mijozlar kutgan va kutilmagan yechimlarni taqdim etadi. Natijada mijozlar
27

qoniqishi oshadi va xizmatlar sifatida ustunlik hosil bo‘ladi. Bu esa o‘z
navbatida sotuvlar hajmi va mijoz sodiqligini oshiradi.
3. Jarayonlarni optimallashtirish:
Design Thinking jarayonlarga kreativ va tizimli yondashuvni qo‘llaydi. Bu
ortiqcha bosqichlarni aniqlash, vaqt va resurslarni tejash, ish samaradorligini
oshirish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, iteratsion yondashuv jarayonlarni
doimiy takomillashtirishni ta’minlaydi.
4. Risklarni kamaytirish:
Prototiplash va test bosqichlari orqali g‘oyalar kichik hajmda sinovdan
o‘tkaziladi. Shu orqali muammolarni erta aniqlash va katta xarajat qilmasdan
tuzatish mumkin bo‘ladi. Bu biznesning moliyaviy samaradorligini oshiradi va
innovatsiyalarni xavfsiz amalga oshirish imkonini beradi.
5. Jamoaviy ishlash va bilim almashish:
Design Thinking turli sohalar mutaxassislarini birlashtirib, jamoaviy kreativ
jarayonni rag‘batlantiradi. Bu tashkilot ichidagi bilimlarni samarali
birlashtirishga, yangi g‘oyalarni tezkor ishlab chiqishga va qaror qabul qilish
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
2025- yilgi case study'lar bu ta’sirni yanada kuchaytiradi. Masalan, Hong
Kongdagi Sham Shui Po loyihasida AI bilan integratsiyalangan dizayn fikrlash 26
haftalik jarayonni 1 haftaga qisqartirib, 95% samaradorlik oshishiga erishdi.
Cathay Pacific aviakompaniyasi dizayn fikrlash orqali mijoz tajribasini shaxsiy
qilib, sadoqatni oshirdi. HSBC banki esa dizayn fikrlashni qo‘llab, mijoz
qoniqishini va operatsion samaradorlikni yuqori darajaga ko‘tardi. P&G Swiffer
Mop mahsulotini dizayn fikrlash orqali ishlab chiqarib, birinchi yilda 100 million
dollar daromad oldi va tozalash bozorini inqilob qildi.
28

O‘zbekiston kontekstida dizayn fikrlash bank va IT sektorida raqamli
transformatsiyani tezlashtirib, mijoz xizmatlarini yaxshilaydi va samaradorlikni
oshiradi. Masalan, banklar dizayn fikrlash orqali mobil ilovalarni mijoz
ehtiyojlariga moslashtirib, operatsiyalarni tezlatadi.
Zamonaviy bozor sharoitida samaradorlikni oshirish uchun tashkilotlar
jarayonlarni optimallashtirish, innovatsiyalar joriy etish va xizmat sifatini
yaxshilashga alohida e’tibor qaratadilar. Shu nuqtayi nazardan, Design
Thinkingning biznes samaradorligiga ta’siri katta ahamiyatga ega.
Design Thinkingning biznes samaradorligiga ta’sirini o‘lchash uchun bir
nechta indikatorlar qo‘llaniladi:
1. Yangi mahsulot va xizmatlar soni: kreativ yondashuv natijasida ishlab
chiqilgan innovatsion yechimlar.
2. Jarayonlarning samaradorligi: vaqt, xarajat va resurslar nuqtai nazaridan
optimallashtirilgan jarayonlar.
3. Mijoz qoniqishi: foydalanuvchi ehtiyojlarini qondirish darajasi.
4. Bozor ulushi va raqobat ustunligi: yangi g‘oyalar orqali olingan iqtisodiy
foyda va raqobatdagi o‘rni.
Ushbu indikatorlar Design Thinkingning amaliy natijasini aniq ko‘rsatadi va
tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda samaradorlikni oshiradi.
Design Thinking biznes jarayonlariga integratsiya qilinganda, tashkilot jarayonlari
nafaqat samaradorlikni oshiradi, balki innovatsion va mijoz markazli bo‘ladi.
Masalan, yangi mahsulot ishlab chiqarish jarayonida empatiya bosqichi
foydalanuvchi ehtiyojlarini aniqlashga xizmat qilsa, prototiplash va test bosqichlari
jarayonning tezkor va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, iteratsion
yondashuv jarayonlarni doimiy optimallashtirish imkonini yaratadi.
29

Shu bilan birga, Fikrlash dizaynining biznes samaradorligiga ta’sirini oshirishda
ba’zi cheklovlar mavjud:
1. Vaqt va resurs talab qilishi: empatiya, prototiplash va test bosqichlari ko‘p
vaqt talab etadi.
2. Mutaxassislar va jamoaviy ish talabi: yuqori malakali mutaxassislar va
jamoaviy ish madaniyati talab qilinadi.
3. Natijalarni darhol ko‘rsatmasligi: kreativ va innovatsion yechimlar uzoq
muddatda natija beradi, shuning uchun qisqa muddatli samaradorlik
ko‘rsatkichlari past bo‘lishi mumkin.
2.3. J arayonlarni qayta loyihalash (reengineering)da Design
Th inking. Startaplar va kompaniyalar tajribasi
Jarayonlarni qayta loyihalash (Business Process Reengineering — BPR) —
bu tashkilotning asosiy biznes jarayonlarini butunlay qayta ko‘rib chiqish va
optimallashtirish jarayonidir. BPRning asosiy maqsadi — jarayonlarning
samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, xizmat sifatini yaxshilash va
tashkilotning raqobatbardoshligini oshirishdir.
Reengineering konsepsiyasi 1990-yillarda Michael Hammer va James
Champy tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u an’anaviy jarayonlarni kichik
o‘zgartirishlar bilan emas, balki fundamental va radikal yangilash orqali
samaradorlikni oshirishni nazarda tutadi. BPRning mohiyati shundaki, tashkilot
jarayonlarni faqat standartlashtirish emas, balki ularni foydalanuvchi va mijoz
ehtiyojlariga moslashtirish orqali innovatsion tarzda qayta loyihalaydi.
Jarayonlarni qayta loyihalash va Dizayn fikrlash bir-birini to‘ldiruvchi
yondashuvlar hisoblanadi. An’anaviy BPR ko‘pincha jarayonlarni radikal
o‘zgartirishga va xarajatlarni kamaytirishga urg‘u beradi, lekin u har doim
30

foydalanuvchi nuqtayi nazarini markazga qo‘ymaydi. Shu nuqtada Design
Thinking BPR jarayonini boyitadi, chunki u foydalanuvchi ehtiyojlari va tajribasini
chuqur o‘rganish orqali jarayonlarni samarali va innovatsion tarzda qayta
loyihalash imkonini beradi.
Masalan, yangi xizmat yaratish jarayonida BPR jarayonni
optimallashtirishga qaratilgan bo‘lsa, Dizayn fikrlash foydalanuvchi ehtiyojlarini
aniqlash, g‘oyalarni ishlab chiqish va prototiplash orqali jarayonni mijoz markazli
qiladi. Shu tarzda, BPR va Design Thinking integratsiyasi jarayonlarni nafaqat
samarali, balki innovatsion va foydalanuvchi ehtiyojlariga mos qiladi.
BPR jarayonida Dizayn fikrlash bir qator metod va vositalarni qo‘llaydi:
1. Empatiya va foydalanuvchi tadqiqotlari:
Jarayonni qayta loyihalashdan avval foydalanuvchi va mijoz ehtiyojlarini
chuqur o‘rganish muhimdir. Intervyu, so‘rovnomalar, kuzatish va
foydalanuvchi tajribasini tahlil qilish orqali jarayonning qaysi nuqtalari
samaradorlikni pasaytirayotganini aniqlash mumkin.
2. Muammoni aniqlash va qayta ta’riflash:
Foydalanuvchi nuqtayi nazaridan jarayonning muammoli nuqtalari aniqlanadi.
Bu bosqich BPRning asosiy qismiga to‘g‘ri keladi, chunki u jarayonlarni
radikal qayta loyihalash uchun strategik asos yaratadi.
3. G‘oya yaratish va prototiplash:
Jarayonni qayta loyihalashda turli yechimlar ishlab chiqiladi. Brainstorming,
mind mapping va SCAMPER kabi metodlar orqali yangi jarayon variantlari
ishlab chiqiladi. Tanlangan g‘oyalar prototip sifatida vizual yoki interaktiv
shaklda sinovdan o‘tkaziladi.
4. Sinov va iteratsiya:
Prototip foydalanuvchilarga taqdim etiladi va ularning fikri, tajribasi va
natijalar tahlil qilinadi. Natijalar asosida jarayon qayta ko‘rib chiqiladi va
takomillashtiriladi. Shu tarzda, jarayon samaradorligi va foydalanuvchi
qoniqishi oshiriladi.
31

Dizayn fikrlash ni BPR jarayonlariga integratsiya qilish bir nechta muhim
afzalliklarni ta’minlaydi :
1. Foydalanuvchi markazli jarayonlar: jarayonlarni qayta loyihalash
foydalanuvchi ehtiyojlari va tajribasini hisobga oladi .
2. Innovatsion yechimlar: kreativ yondashuv yangi jarayonlar va xizmatlarni
ishlab chiqishga imkon beradi.
3. Jarayonlarni samarador optimallashtirish: prototiplash va iteratsion testlar
orqali vaqt, resurs va xarajatlar samarali ishlatiladi.
4. Risklarni kamaytirish: yangi jarayonlar prototiplash orqali kichik hajmda
sinovdan o‘tkaziladi, xatoliklar va muvaffaqiyatsizliklar erta aniqlanadi.
5. Jamoaviy ish va bilim almashish: turli sohalar mutaxassislari jarayonlarni
qayta loyihalashda birgalikda ishlaydi va yangi g‘oyalarni tezkor ishlab
chiqadi.
Masalan, bir xizmat ko‘rsatish kompaniyasi o‘z mijozlari bilan interaktiv aloqa
jarayonini qayta loyihalashga qaror qildi. BPR yondashuvi jarayonni qisqartirish
va xarajatlarni kamaytirishga qaratildi, lekin foydalanuvchi ehtiyojlari etarlicha
hisobga olinmadi. Dizayn fikrlash metodlari yordamida kompaniya empatiya
bosqichi orqali mijozlarning haqiqiy ehtiyojlarini aniqladi, prototiplar yaratdi va
testlar orqali jarayonni takomillashtirdi.
Startaplar va kompaniyalar tajribasi
Zamonaviy biznes muhitida startaplar va korporativ kompaniyalar
innovatsion yechimlar ishlab chiqish, raqobat ustunligini saqlash va mijoz
ehtiyojlarini qondirish orqali o‘sish yo‘lida tajriba orttiradilar. Startaplar odatda
yangi g‘oyalar va innovatsiyalarni tezkor amalga oshirishga qaratilgan kichik,
moslashuvchan va dinamik tuzilmalardir. Kompaniyalar esa katta resurslar, tizimli
jarayonlar va tajribaga ega bo‘lib, ularni samarali boshqarish orqali
raqobatbardoshlikni oshiradi.
32

Startaplar o‘z faoliyatida Design Thinking, Lean Startup va Agile
metodologiyalaridan keng foydalanadilar. Bu metodlar orqali ular foydalanuvchi
ehtiyojlarini chuqur anglash, g‘oyalarni tezkor prototiplash va sinovdan o‘tkazish,
hamda jarayonlarni doimiy takomillashtirish imkonini topadilar. Shu nuqtai
nazardan, startaplar innovatsion va mijoz markazli yondashuvni amaliyotda
sinovdan o‘tkazadigan “laboratoriya” sifatida qaraladi.
Korporativ kompaniyalar
esa ko‘pincha barqaror
jarayonlar va strategik rejalashtirishga
urg‘u beradi. Ular o‘z tajribasini Design Thinking va BPM (Business Process
Management) bilan uyg‘unlashtirib, jarayonlarni optimallashtirish, resurslarni
samarali ishlatish va innovatsion yechimlarni joriy etish orqali samaradorlikni
oshiradi. Shu bilan birga, kompaniyalar startaplardan o‘rganib, tezkor
innovatsiyalarni o‘z faoliyatlariga integratsiya qiladi.
Startaplar va kompaniyalar samaradorlikni oshirish bo‘yicha bir qator
amaliy tajribalarni qo‘llaydilar:
1. Foydalanuvchi markazli yondashuvni joriy etish:
Mijoz ehtiyojlarini chuqur o‘rganish va ularni jarayonlarning markaziga
qo‘yish samaradorlikni oshiradi. Masalan, foydalanuvchi tajribasini tahlil
qilish, empatiya xaritalari va Journey Mapping yordamida xizmat yoki
mahsulot jarayonlarini optimallashtirish mumkin.
2. Iterativ jarayonlar va prototiplash:
Tezkor prototiplash va testlar orqali g‘oyalar amaliyotga moslashadi. Startaplar
bu metodni minimal viable product (MVP) yaratishda keng qo‘llaydilar.
Natijada resurslar samarali ishlatiladi, va jarayonlar foydalanuvchi
ehtiyojlariga moslashadi.
33

3. Jamoaviy ish va bilim almashish:
Turli sohalar mutaxassislarini birlashtirish orqali kreativ yechimlar va
jarayonlarni takomillashtirish mumkin. Kompaniyalar ham Design Thinking va
Agile metodlarini qo‘llab, jamoaviy ish orqali samaradorlikni oshiradilar.
4. Jarayonlarni qayta loyihalash (BPR):
Murakkab va samaradorligi past jarayonlarni radikal tarzda qayta loyihalash
orqali tashkilot samaradorligi oshiriladi. Shu jarayonda Design Thinking
yondashuvi jarayonlarni foydalanuvchi ehtiyojlari asosida optimallashtirish
imkonini beradi.
5. Ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish:
Startaplar va kompaniyalar analitik vositalar orqali jarayon samaradorligini
tahlil qiladilar. Ma’lumotlar asosida resurslarni qayta taqsimlash, jarayonlarni
optimallashtirish va samaradorlikni oshirish mumkin bo‘ladi.
Yuqoridagi tajribalar asosida samaradorlikni oshirish bo‘yicha bir qator
takliflar ishlab chiqish mumkin:
1. Foydalanuvchi ehtiyojlarini markazga qo‘yish:
Har bir jarayon va qaror qabul qilish foydalanuvchi ehtiyojlariga mos kelishi
kerak. Buning uchun empatiya xaritalari, intervyular, foydalanuvchi
kuzatuvlari va Journey Mapping metodlari qo‘llanilishi lozim
2. Jarayonlarni iterativ optimallashtirish:
Jarayonlarni doimiy test qilish, prototiplash va takomillashtirish orqali
samaradorlikni oshirish mumkin. Iterativ yondashuv nafaqat samaradorlikni,
balki innovatsion yechimlar yaratishni ham rag‘batlantiradi
3. Kreativ va jamoaviy ish muhitini yaratish:
Turli sohalar mutaxassislarini birlashtiruvchi jamoaviy ish muhitini tashkil
etish muhimdir. Brainstorming, mind mapping va SCAMPER metodlari
jamoaviy kreativ jarayonni rag‘batlantiradi.
34

4. Jarayonlarni qayta loyihalashni amalga oshirish:
Samaradorligi past jarayonlarni aniqlab, ularni Design Thinking yondashuvi
yordamida qayta loyihalash samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga,
jarayonlarni vizualizatsiya qilish va prototiplash imkoniyatlari natijani aniq
ko‘rsatadi.
5. Ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish:
Jarayon samaradorligini o‘lchash uchun KPIlar, analitik dasturlar va test
natijalaridan foydalanish tavsiya etiladi. Bu resurslarni optimal taqsimlash va
jarayonlarni doimiy optimallashtirish imkonini beradi.
6. Innovatsiyalarni tezkor joriy etish:
Startaplar tajribasidan o‘rganib, yangi texnologiyalar va g‘oyalarni tezkor
amaliyotga joriy etish samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga, xatolardan
o‘rganish va iteratsion yondashuv bu jarayonni xavfsiz qiladi.
S tart ap (start up) lar va kompaniyalar tajribasi samaradorlikni oshirishning
muhim manbai hisoblanadi. Startaplar moslashuvchanlik, kreativlik va
foydalanuvchi markazli yondashuv orqali innovatsion yechimlarni tezkor ishlab
chiqadi. Kompaniyalar esa o‘z tajribasi, resurslari va tizimli jarayonlari orqali
samaradorlikni oshiradi.
Samaradorlikni oshirish bo‘yicha takliflar quyidagilardan iborat:
foydalanuvchi ehtiyojlarini markazga qo‘yish, jarayonlarni iterativ
optimallashtirish, kreativ va jamoaviy ish muhitini yaratish, jarayonlarni qayta
loyihalash, ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish va innovatsiyalarni
tezkor joriy etish. Shu tarzda, startaplar va kompaniyalar o‘z faoliyatida Design
Thinking, BPR va BPM metodlarini uyg‘unlashtirib, jarayonlarni samarali,
innovatsion va mijoz markazli qilish imkoniga ega bo‘ladi.
35

Xulosa
Zamonaviy biznes muhitida raqobatbardoshlikni saqlash va tashkilot
samaradorligini oshirishda innovatsion yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi. Biznes
jarayonlarini boshqarish va ularni doimiy ravishda takomillashtirish tashkilotning
muvaffaqiyati uchun asosiy omil hisoblanadi. Ushbu ish doirasida tahlil qilingan
barcha bo‘limlar ko‘rsatdiki, innovatsion menejment, kreativ fikrlash va Design
Thinking metodologiyasi biznes jarayonlarini samarali boshqarish va
rivojlantirishning ajralmas komponentlariga aylangan. Ushbu kus ishida b iznes
jarayonlari tushunchasi, ularning turlari va innovatsion boshqaruvning mohiyati
tahlil qilindi. I nnovatsion boshqaruv esa an’anaviy boshqaruv yondashuvlaridan
farqli ravishda yangi g‘oyalarni, texnologiyalarni va kreativ yondashuvlarni joriy
qilish orqali jarayonlarni optimallashtirishga yo‘naltiriladi. Shu bilan birga, biznes
jarayonlarini boshqarish tizimi (BPM) samaradorlikni oshirish, jarayonlarni
standartlashtirish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. BPM
36

kontseptsiyasi va modellari — masalan, BPMN diagrammalari va Six Sigma
metodologiyasi — jarayonlarni tizimli, o‘lchash mumkin bo‘lgan va doimiy
takomillashtirishga yo‘naltirilgan shaklda boshqarishga xizmat qiladi. Z amonaviy
menejmentdagi jarayonli yondashuv va biznesda kreativ fikrlashning ahamiyati
ko‘rsatildi. Kreativ yondashuv va fikrlash dizayni tashkilotlarga innovatsion
yechimlarni ishlab chiqish, mijoz ehtiyojlarini chuqur anglash va jarayonlarni
optimallashtirish imkonini beradi. Design Thinking metodologiyasi nafaqat
muammolarni yechishga, balki jarayonlarni foydalanuvchi markazli qilish, iterativ
prototiplash va testlash orqali samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Shu bilan
birga, jamoaviy ish va turli sohalar mutaxassislarini birlashtirish kreativ
yechimlarni tezkor ishlab chiqish va amalga oshirishni ta’minlaydi.
Fikrlash dizayni biznes jarayonlariga tatbiq etilganda, u jarayonlarni qayta
loyihalash (reengineering) va samaradorlikni oshirishning samarali mexanizmiga
aylanadi. BPR jarayoni asosida tashkilot murakkab yoki samaradorligi past
jarayonlarni radikal tarzda optimallashtiradi. Design Thinking esa bu jarayonni
foydalanuvchi ehtiyojlari va kreativ yondashuv bilan boyitadi, natijada jarayonlar
nafaqat samarali, balki intuitiv, innovatsion va mijoz markazli bo‘ladi. Shu
jarayonda prototiplash, testlash va iteratsiya metodlari jarayonlarni doimiy
takomillashtirish imkonini beradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, startaplar va kompaniyalar tajribasi
samaradorlikni oshirishning muhim manbai hisoblanadi. Startaplar
moslashuvchanlik, kreativlik va tezkor innovatsiyalar orqali raqobat ustunligini
ta’minlaydi, kompaniyalar esa o‘z tizimli jarayonlari va resurslarini boshqarish
orqali barqaror natijalarga erishadi. Design Thinking metodlarini qo‘llash
startaplar va kompaniyalarda jarayonlarni optimallashtirish, yangi mahsulot va
xizmatlarni ishlab chiqish hamda mijoz ehtiyojlarini mukammal qondirish
imkonini yaratadi.
Shuningdek, samaradorlikni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi:
foydalanuvchi ehtiyojlarini markazga qo‘yish, jarayonlarni iterativ
37

optimallashtirish, kreativ va jamoaviy ish muhitini yaratish, jarayonlarni qayta
loyihalash, ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish va innovatsiyalarni
tezkor joriy etish. Ushbu tavsiyalar tashkilotlarga jarayonlarni nafaqat samarali,
balki innovatsion, mijoz markazli va raqobatbardosh shaklda boshqarish imkonini
beradi.
Xulosa qilib aytganda, biznes jarayonlarini boshqarishda innovatsion
yondashuvlar va Design Thinking metodologiyasi tashkilotning strategik
rivojlanishi, samaradorligini oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashning
ajralmas vositasi sifatida qaraladi. Zamonaviy sharoitda har bir tashkilot o‘z
jarayonlarini doimiy ravishda optimallashtirib, innovatsion va foydalanuvchi
markazli yechimlarni joriy qilishi zarur. Shu yo‘l orqali ular nafaqat o‘z faoliyat
samaradorligini oshiradi, balki bozor talablariga tezkor javob bera oladigan,
barqaror va raqobatbardosh biznes sub’ektlariga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Abdullaev, O. (2019). Biznes jarayonlarini boshqarish . Toshkent: “Talim”
nashriyoti.
2. Ergashev, B. (2020). Innovatsion menejment va biznes jarayonlar . Toshkent:
“Fan va Texnologiya” nashriyoti
3. Brown, T. (2009). Change by Design: How Design Thinking Creates New
Alternatives for Business and Society. Harper Business.
4. Osterwalder, A., & Pigneur, Y. (2010). Business Model Generation. Wiley.
5. Hammer, M., & Champy, J. (1993). Reengineering the Corporation: A
Manifesto for Business Revolution. Harper Business.
6. Ries, E. (2011). The Lean Startup: How Today’s Entrepreneurs Use
Continuous Innovation to Create Radically Successful Businesses. Crown
Business.
7. Tursunov, N. (2018). Startaplar va innovatsion biznes modellar . Toshkent:
“Iqtisodiyot va Menejment” jurnali.
38

8. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim va fan vazirligi . (2020). Biznes
jarayonlarini boshqarish bo‘yicha metodik qo‘llanma . Toshkent.
9. E-mentor.uz – biznes va menejment bo‘yicha maqolalar va qo‘llanmalar.
10. Daryo.uz – Biznes bo‘limi – innovatsion biznes yangiliklari va startaplar
haqida maqolalar.
11. Menejment.uz – menejment va biznes jarayonlari bo‘yicha maqolalar.
12. IDEO – Design Thinking Resources
13. Stanford d.school – Hasso Plattner Institute of Design
14. Harvard Business Review – Design Thinking Articles
15. MindTools – Business Process Reengineering
16. Lean Startup Official Website
17. Business Process Management Institute
39

Biznes jarayonlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlar

Sotib olish