Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	2.1MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi

Sotib olish

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
Tabiiy fanlar fakulteti Geografiya ta’lim yo’nalishi 2-bosqich 202-guruh
talabasi Razzoqova Ruhsoraning O’zbekiston geografiyasi fanidan
tayyorlagan
K URS ISHI
Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi

2Kurs ishini komissiya tomonidan baholash mezonlari
№ Baholanadigan bo’limlar Eng yuqori
ko’rsatkich
ball hisobida
1 Kurs ishining “Kirish” qismida mavzuning dolzarbligi,
maqsad va vazifalarning yoritilishi 0,5
2 Kurs ishining asosiy (tushuntirish) qismining Nizom
talablariga mos xolda bajarilishi 1, 5
3 “Xulosa” qismida ilmiy-nazariy va amaliy
tavsiyalarning mavjudligi 0,5
4 Kurs ishini bajarishda mavzuga oid manbaalarning
tahlili. Ch e t el adabiyotlaridan va int e rn e t
mat e riallaridan f o ydalanish 0,5
5 Kurs ishidagi ilovalarning mavzu mazmuniga mosligi 0.5
6 Kurs ishini bajarishda grammatika qoidalariga amal
qilinganligi 0,5
7 Himoyaga kurs ishi mazmunini bayon qila bilganligi.
Savollarga berilgan javoblar darajasi 0,5
8 Kurs ishi mavzusi bo’yicha rasm, xarita va turli
illyustrativ materiallar bilan jihozlanganligi. 0,5
JAMI 5

3Komissiyasi majlisining b ayonnoma si
Urganch davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Geografiya ta’lim yo‘nalishi
_____ guruh
talabasi_______________________________________________ning mavzusida
bajargan kurs ishini 2022 yil «____» «____________» da komissiya majlisida
himoya qildi.
Komissiyasi kurs ishiga quyidagi o`zlashtirish ko`rsatkichlarini belgilaydi.
№ Baholanadigan bo’limlar Eng yuqori
ko’rsatkich
ball hisobida Komissiya
belgilagan
F oiz
1 Kurs ishining “Kirish” qismida mavzuning
dolzarbligi, maqsad va vazifalarning yoritilishi 0,5
2 Kurs ishining asosiy (tushuntirish) qismining
Nizom talablariga mos xolda bajarilishi 1, 5
3 “Xulosa” qismida ilmiy-nazariy va amaliy
tavsiyalarning mavjudligi 0,5
4 Kurs ishini bajarishda mavzuga oid manbalarning
tahlili. Ch e t el adabiyotlaridan va int e rn e t
mat e riallaridan f o ydalanish 0,5
5 Kurs ishidagi ilovalarning mavzu mazmuniga
mosligi 0.5
6 Kurs ishini bajarishda grammatika qoidalariga amal
qilinganligi 0,5
7 Himoyaga loyiha mazmunini bayon qila bilganligi.
Savollarga berilgan javoblar darajasi 0,5
8 Kurs ishi mavzusi bo’yicha rasm, xarita va turli
illyustrativ materiallar bilan jihozlanganligi. 0,5
Jami: 5
Komissiyasi majlisining qarori _________________________________________
_________________________________________________________ mavzusida
bajargan kurs ishisi uchun ____________________ lik o`zlashtirish ko`rsatkichi
belgilansin va «_____________________» deb baxolansin.
Komissiya raisi: ______________ Abdullaev A. – kafedra mudiri
A’zo: _____________ Raximov A . – kafedra o`qituvchisi
A’zo: _____________ Atabayeva M . – kafedra o`qituvchisi
A’zo: _____________ Xudayberganova R . – kafedra o`qituvchisi
A’zo: _____________ Hayitbayev A. – kafedra o`qituvchisi
A’zo: _____________ Ganjayeva M. – kafedra o`qituvchisi

4REJA:
KIRISH.
I.BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI.
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti.
1.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri.
II. BOB .F ARG ’ ONA VILOYATI CHORVACHILIK TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI .
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi.
2.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati.
X ULOSA .
F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR .

5KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Farg’ona viloyati - maydoni 6,7 ming km.kv.
Aholisi 3 million 683 ming 300 kishidan ortiq (2019-yil 1-yanvar holati). Farg`ona
viloyatida 15 ta tuman, 9 ta shahar va 197 ta shaharcha mavjud.
Viloyatga vodiyning tekislik qismi, Oloy va Turkiston tizmalarining
tog‘oldilari kiradi. Isfayram, Shohimardon, So‘x, Isfara daryolarining
dehqonchilikda ahamiyati katta. Norin bilan Qoradaryodan bir necha sug‘oruv
kanallari chiqarilgan (ularni o‘quv atlasidan qarab chiqing). Viloyat yalpi sanoat
mahsulotiga ko‘ra faqat Toshkent viloyatidan keyinda turadi.
Qishloq xo‘jaligining asosiy tarmoqlari: donchilik, paxtachilik,
bog‘dorchilik, uzumchilik, go‘sht-sut chorvachiligi, parrandachilik, ipakchilik.
Sanoatning asosiy tarmoqlari: elektroenergetika, kimyo, neftni qayta ishlash,
qurilish materiallari, yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati
Farg‘ona viloyati qishloq xo‘jaligi paxta va g‘alla yetishtirish hamda
pillachilikka ixtisoslashgan. Ekin maydonining asosiy qismiga paxta va g‘alla
ekiladi. Bug‘doy va arpa bahorikor yerlarda, sholi esa zaxkash yerlarda
yetishtiriladi. Makkajo‘xori, oq jo‘xori va beda hamma tumanlarda paxta bilan
almashlab ekiladi.
Bog‘dorchilik, uzumchilik uchun viloyatda sharoit qulay. Viloyat anori va
anjiri bilan dong chiqargan. Farg‘ona viloyatida yaylovlar Andijon viloyatidagiga
qaraganda ancha ko‘p. Chorva mollari, asosan, qo‘y va echkilardan iborat. Viloyat
mamlakatda yetishtiriladigan pillaning 20 foizga yaqinini beradi.
Sanoati ko‘p tarmoqli bo‘lib, unda og‘ir sanoatning salmog‘i ancha katta.
Neftni qayta ishlash, kimyo va energetika sanoati iqtisodiy rayondagina emas,
balki respublikada ham ajralib turadi. Neftni qayta ishlaydigan 2 ta zavod bo‘lib,
biri Farg‘onada, ikkinchisi Oltiariqda joylashgan. Mashinasozlik, metallsozlik va
binokorlik materiallari ishlab chiqaruvchi tarmoqlar ham muhim ahamiyatga ega.
Yengil va oziq-ovqat sanoati qishloq xo‘jalik tarmoqlari negizida vujudga kelgan.
Sanoat korxonalari Farg‘ona-Marg‘ilon sanoat rayoni va Qo‘qon, Quvasoy sanoat
tugunlarida to‘plangan.

6Viloyat temiryo‘l va avtomobil yo‘llari bilan yaxshi ta’minlangan.
Viloyatdan paxta tolasi va paxta moyi, shoyi, ip-gazlama, trikotaj mollar,
quritilgan meva, meva konservalari, mineral o‘g‘it va sement jo‘natiladi.
Taxtayog‘och, har xil uskunalar, traktorlar, paxtachilik uchun zarur mashinalar,
g‘alla, un, qand, keng iste’mol buyumlari keltiriladi.
Viloyatda 9 ta shahar bor. Farg‘ona muhim sanoat, transport va madaniyat
markazidir. Shahar suv bilan yaxshi ta’minlangan, yozi birmuncha salqin.
Shaharda ikkita IEM ishlab turibdi. Iqtisodiy rayonning birlashgan energetika
tizimi shu IEMlar asosida shakllangan. Shaharda Farg‘ona davlat universiteti,
politexnika instituti, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, Toshkent
tibbiyot akademiyasi hamda O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat
institutlarining filiallari faoliyat ko‘rsatadi. Ipakchilik ilmiy tadqiqot instituti bor.
Madaniyat va istirohat bog‘lari, favvoralar, xiyobonlar, soya-salqin maydonlar
shaharga o‘zgacha tarovat beradi. Buyuk astronom, matematik va geograf Ahmad
al-Farg‘oniy shu makonda tavallud topgan.
Marg‘ilon shoyi (atlas) ishlab chiqarishning markazi sifatida qadimdan dong
chiqargan shahar. Shaharda paxta, ko‘n zavodi, ipak ishlab chiqaruvchi korxonalar
bor. Marg‘ilonliklarning to‘qimachilik malakasi yuksak darajada takomillashdi va
keng quloch yoydi. Marg‘ilon shoyi kombinati mamlakatdagi eng yirik
to‘qimachilik korxonalaridan biridir. Kombinat ayni vaqtda yirik o‘quv markazi
hamdir. Unda Ipakchilik ilmiy tadqiqot instituti ham faoliyat ko‘rsatmoqda.
Mashhur fiqh olimi Burhoniddin Marg‘inoniy shu yerda tug‘ilgan.
`Qo‘qon Farg‘ona viloyatining g‘arbida, transport yo‘llari ustida joylashgan.
Undan Toshkent, Namangan va Farg‘ona tomonlarga temiryo‘l va avtomobil
yo‘llari o‘tadi. Mustaqillik yillarida Qo‘qonning sanoati rivojlanib, shahar muhim
sanoat tuguniga aylandi. Shahardagi superfosfat zavodi hamda elektr
mashinasozligi, to‘qimachilik mashinasozligi zavodlari respublikadagi yirik
korxonalardandir. Shahar uzoq vaqt Qo‘qon xonligi poytaxti bo‘lgan. U
viloyatdagi asosiy madaniyat markazlaridan biridir.

7Quvasoy 1954-yilda ishchi shaharchasi o‘rnida barpo etilgan. Shahar
yaqinidagi ohak, mergel, gips va gil boyliklari negizida u qurilish materiallari
ishlab chiqaradigan sanoat markaziga aylandi. Endilikda sement, shifer, ohak
hamda g‘isht zavodlaridan iborat kombinat ishlab turibdi. Mazkur kombinat
respublikada ishlab chiqariladigan sementning salmoqli qismini bermoqda.
Quvasoy chinni zavodida kosa, piyola, choynak, lagan va boshqa idishlar ishlab
chiqarish yildan yilga ortmoqda.
Rishton – kulolchilik buyumlari ishlab chiqaradigan markaz. Bundagi
kulolchilik artellari birlashtirilib, kombinatga aylantirilgan. Hozir kombinatda 20
xildan ortiq buyum ishlab chiqarilmoqda.
Farg'ona viloyati biri O'zbekiston mintaqalarining janubiy qismida
joylashgan Farg'ona vodiysi mamlakatning sharqida. U chegaradosh Namangan va
Andijon viloyatlari O'zbekistonning, shuningdek Qirg'iziston va Tojikiston. Uning
maydoni 6800 km2. Aholisi 2020 yil 1-iyul holatiga ko'ra taxminan 3 782 200
kishini tashkil etadi. aholining 71 foizdan ortig'i qishloq joylarda yashaydi.
Chorvachilik - qishloq xo'jaligining go'sht, tola, sut yoki boshqa mahsulotlar
uchun boqiladigan hayvonlarga tegishli bo'limi. Bu kundalik parvarish, tanlab
naslchilik va chorva mollarini ko'paytirishni o'z ichiga oladi. Chorvachilik uzoq
tarixga ega bo'lib, neolit inqilobidan boshlab hayvonlar birinchi marta
xonakilashtirilganda, miloddan avvalgi 13 000-yillardan boshlab, birinchi ekinlarni
dehqonchilik qilishdan avvalroq. Qadimgi Misr kabi ilk sivilizatsiyalar davrida
fermalarda qoramol, qo'y, echki va cho'chqalar boqilgan. Eski dunyo chorva
mollari Yangi Dunyoga keltirilgach, Kolumbiya birjasida katta o zgarishlar ro yʻ ʻ
berdi, so ngra 18-asrdagi Britaniya qishloq xo jaligi inqilobida, chorvachilik
ʻ ʻ
zotlari Dishley Longhorn va Linkoln Longwool qo ylari kabi qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
mutaxassislari tomonidan tez sur atda takomillashtirildi. Robert Beyvell ko'proq
ʼ
go'sht, sut va jun berish uchun. Ot, suv bufalo, lama, quyon va gvineya cho'chqasi
kabi boshqa turlarning keng doirasi dunyoning ba'zi qismlarida chorvachilik
sifatida ishlatiladi. Hasharotlar yetishtirish, shuningdek, baliq, mollyuskalar va
qisqichbaqasimonlar akvakulturasi keng tarqalgan. Zamonaviy chorvachilik

8mavjud er turiga moslashtirilgan ishlab chiqarish tizimlariga tayanadi. Dunyoning
rivojlangan qismlarida o'zboshimchalik bilan chorvachilik intensiv chorvachilik
bilan almashtirilmoqda, masalan, go'shtli qoramollar yuqori zichlikdagi boqish
maydonchalarida saqlanadi va minglab tovuqlar broylerxonalarda yoki
akkumulyatorlarda boqilishi mumkin. Kambag'al tuproqlarda, masalan, baland
tog'larda hayvonlar ko'pincha kengroq saqlanadi va ular o'zlari uchun oziq-ovqat
izlab keng kezishlariga ruxsat berilishi mumkin. Ko'pchilik chorva mollari o'txo'r
hayvonlardir, faqat cho'chqalar va tovuqlar bundan mustasno. Qoramol va qo yʻ
kabi kavsh qaytaruvchi hayvonlar o t bilan oziqlanishga moslashgan; ular ochiq
ʻ
havoda ozuqa olishlari mumkin yoki to'liq yoki qisman energiya va oqsilga boy
ratsionlar, masalan, granulalangan donlar bilan oziqlanishi mumkin. Cho'chqalar
va parrandalar em-xashak tarkibidagi tsellyulozani hazm qila olmaydi va boshqa
yuqori proteinli ovqatlarni talab qiladi.
Ishdan maqsad: Farg’ona viloyati chorvachilik tarmog’i va iqtisodini o`rganish.
Ishning vazifalari:
- Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligi bilan tanishish.
- Farg’ona viloyati chorvachilik tarmog’i haqida ma’lumotlarni yig’ish.

9I BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti
Farg'ona viloyati(1.1.1-ilova) biri O'zbekiston mintaqalari, ning janubiy
qismida joylashgan Farg'ona vodiysi mamlakatning sharqida. U chegaradosh
Namangan va Andijon viloyatlari O'zbekistonning, shuningdek Qirg'iziston va
Tojikiston. Uning maydoni 6800 km2. Aholisi 2020 yil 1-iyul holatiga ko'ra
taxminan 3 782 200 kishini tashkil etadi.[1] aholining 71 foizdan ortig'i qishloq
joylarda yashaydi.
Farg'ona viloyati odatda mavjud kontinental iqlim qish va yozgi harorat
o'rtasidagi juda katta farqlar bilan.
Qishloq xo'jaligi, avvalambor, Farg'ona viloyatining asosiy iqtisodiy
faoliyatidir sug'oriladigan paxta, pillachilik, bog'dorchilikva vino. Chorvachilik
kontsentratlari go'sht va sut ishlab chiqarish.
Tabiiy boyliklar depozitlarini o'z ichiga oladi neft, seramika gilva qurilish
materiallari.
Sanoat birinchi navbatda asoslangan neftni qayta ishlash, o'g'it va kimyoviy
ishlab chiqarish, to'qimachilik va ipak to'quv, yengil sanoat, kiyim-kechak va
keramika. Shuningdek, bu hudud an'anaviy o'zbek tilini ishlab chiqarish markazi
hisoblanadi hunarmandchilik, ayniqsa sopol idishlar.
Farg'ona viloyati - O'zbekiston Respublikasining viloyati. 1938 yil 15-
yanvarda tashkil etilgan. U respublikaning sharqida, Farg'ona vodiysining janubida
joylashgan. Chegaraning uzunligi (2286,4 km), shundan sharqda Qirg'iziston
davlati bilan (433,0 km), g'arbda Tojikiston davlati bilan (134,6 km), shimolda
Andijon (101,6 km), Namangan (79,4 km) bilan , chegaradosh mintaqalar.
Maydoni 7,0 ming kv km (700 461 ga). Aholisi - 3782,2 ming kishi (2020), asosan
o'zbeklar, shuningdek tojiklar, ruslar, qirg'izlar, tatarlar va boshqa millatlar.
Fuqarolar yig'ilishlari soni -1041, xonadonlar soni -756 428. Shahar markazi
Farg'ona.
Uning tarkibiga 4 ta shahar kiradi: Farg'ona, Marg'ilon, Quvasoy, Qo'qon.

1015 ta tuman: Farg'ona, Quva, Toshloq, Yozyovon, Qo'shtepa, Oltiariq,
Rishton, Bag'dod, Buvayda, Uchko'prik, Dang'ara, Furqat, O'zbekiston, Beshariq,
So'x.
Farg'ona viloyatining shimoliy qismini Qoraqalpog'iston va Yozyovon
dashtlari egallagan va janubda Olay tizmasining irmog'i bilan chegaralangan.
Farg'ona viloyati yuqori seysmik zona hisoblanadi. Iqlimi kontinental, qishi
yumshoq, ba'zan juda sovuq. Yanvar oyining o'rtacha harorati 3,2 S, iyul oyida 28
S. Eng past harorati 27,9 S. Maksimal harorati 42 S. Vodiyning g'arbida esayotgan
kuchli "Qo'qon shamoli" iqlimga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Janubi-sharqda u yozgi
shamolni esadi. Yillik yog'ingarchilik g'arbda 100 mm dan (Qo'qon atrofida)
sharqda 170 mm gacha, tog 'yonbag'irlarida 270 mm gacha, asosan bahorda.
Vegetatsiya davri 210–240 kun. Sirdaryo viloyatning shimoliy-g'arbiy chegarasi
bo'ylab oqadi. Isfara, So'x, Shohimardon, Isfayramsoy Oloy tizmasidan boshlanadi.
Daryolar muz va qor bilan to'yingan. Bu erda asosan bo'z tuproqlar va o'tloqi-
botqoq tuproqlar, asosan tepaliklarda och va tipik bo'z tuproqlar, Sirdaryo
terrasalarida allyuvial-o'tloqli tuproqlar, viloyatning shimoliy qismida qumli va
qumloq o'tloqlar mavjud.
Markaziy Farg'onaning sho'r botqoqlarida turli xil sho'rxoklar o'sadi.
Vohalarda daryo vodiylarida terak, tut, shifer, keng bargli va qarag'ay o'rmonlari
bor. Sirdaryodagi to'qay o'rmonlarida yovvoyi hayvonlar orasida bo'ri, tulki, bo'ri,
quyon, bo'rsiq, jayra yashaydi. Ko'plab qushlar va sudralib yuruvchilar mavjud.
Suv havzalarida marinka, usach, sazan, maza sazan, perch kabi baliqlar uchraydi.
Farg'ona viloyati O'zbekistonning qadimiy madaniyat markazlaridan biridir.
Bu erdan topilgan tosh davri manzilgohlari va toshlar, tosh qurollar vodiyda qadim
zamonlardan buyon yashab kelganliklarini ko'rsatadi. Katta Farg'ona kanalini
qazish mintaqaning arxeologik yodgorliklarini o'rganishda muhim rol o'ynadi.
Kanalni qazish paytida bronza davri, quldorlik va yer egaligi yodgorliklari topilib
tekshirildi. Miloddan avvalgi V asr va Quva shahridagi dastlabki o'rta asrlarga oid
topilmalar yaxshi o'rganilgan. X-XI asrlarga oid tarixiy manbalarda bu shahar
obodligi va hajmi jihatidan vodiydagi Axsikatdan keyingi eng yirik shahar

11bo'lganligi ta'kidlangan. Arxeologik materiallar X asrda Marg'ilon shahri katta
qishloq bo'lganligi va XI-XII asrlarda qishloq ko'rinishini olganligini isbotlaydi.[2]
Chust madaniyati aholi punktlaridan topilgan, o'troq dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug'ullangan yodgorliklar Farg'ona vodiysini o'rganishda
muhim ahamiyatga ega. Arxeologik qazishmalar shuni ko'rsatadiki, Farg'ona
viloyatida azaldan odamlar ov qilib, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug'ullanib
kelgan va insoniyat jamiyatining keyingi bosqichlarida madaniyat rivojlana
boshlagan.
O'zining maftunkor tabiati va betakror go'zalligi bilan barchani maftun
etayotgan Farg'ona uzoq tarixga ega. Ushbu sirli joyga "Farg'ona" deb nom berish
sabablari tarixiy manbalarda turlicha tasvirlangan.
Olimlarning ta'kidlashicha, "Farg'ona" so'zi dastlabki o'rta asrlarda So'g'diy
yozuvida "Pargana", "Pragana" va hind-sanskrit tillarida "kichik mintaqa" shaklida
yozilgan; forschada "tog'lar orasidagi vodiy", "yopiq vodiy" degan ma'noni
anglatadi. Miloddan avvalgi 2-asrda "Dovon" deb nomlangan va dastlabki o'rta
asrlarda "Boxan", "Bohanna" deb nomlangan.
Farg'ona tarixi miloddan avvalgi III-II ming yilliklarga to'g'ri keladi. Qadim
zamonlardan beri bu er aholisi Uzoq Sharq, Janubiy va Markaziy Osiyoning
boshqa xalqlari bilan yaqin madaniy aloqada bo'lgan. Bunga misol sifatida
mintaqada juda keng tarqalgan "Andronov madaniyati" (miloddan avvalgi III-II
ming yillik) yodgorliklari yoki So'x tumanidan topilgan "Ikki boshli ilon" tulki.
Ushbu davrlarning urush, mehnat qurollari, uy-ro'zg'or buyumlari va boshqa
buyumlari O'rta Osiyoning boshqa joylarida bo'lgan narsalardan farq qiladi.
Buyuk ipak yo'li ochilishi bilan Xitoy madaniyatining Farg'ona xalqlari
hayotiga ta'siri sezila boshladi. Bronza derazalar, tangalar, ipak matolar, temir
qurollar va boshqalarning paydo bo'lishi Buyuk Ipak yo'li bilan bevosita bog'liqdir.
Aynan Buyuk Ipak yo'li tufayli bizning davrimizning boshlarida otlar, tuya va
mayda hayvonlarni ko'paytirish, qimmatbaho metallarning ko'pligi, shuningdek
paxta, uzum va don ekinlari etishtirish haqidagi ma'lumotlar dunyoga tarqaldi. .

12Ushbu davrdagi shahar-qal'a aholi punktlarining ko'pligi me'morchilik va
shaharsozlik texnologiyasi rivojlanganligidan dalolat beradi.
Dastlabki o'rta asrlarda Farg'ona Markaziy Osiyo va Xitoy o'rtasidagi
ko'priklardan biriga aylandi va bu ikki mintaqaning ta'siri ostida bu erda ijtimoiy-
siyosiy muhit ham tez-tez o'zgarib turdi.
Temuriylar davrida boshqa hunarmandchilik kabi milliy hunarmandchilik
yanada rivojlandi. Masalan, Marg'ilon ipak va ipak buyumlar ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan, Rishton keramika ishlab chiqargan.
XVIII asr boshlarida Min sulolasi vakillari Qo'qon shahri atrofidagi
qishloqlarni birlashtirib, yangi xonlik tuzdilar. Ko'p o'tmay, Qo'qon xonligi
Markaziy Osiyodagi eng yirik, eng qudratli va eng tez rivojlanayotgan davlatlardan
biriga aylandi.[3]
Mustabid tuzum davrida turli xil notinch yillarni boshidan kechirgan
Farg'ona, nihoyat mustaqillik davrida chinakam go'zallikni kashf etdi va yangi
rivojlanish bosqichiga o'tdi. Birinchi Prezident ta'biri bilan aytganda, u "Farg'ona -
Markaziy Osiyo marvaridi" maqomini oldi.
Farg'ona viloyati O'zbekistonning eng go'zal, betakror va obro'li
burchaklaridan biridir. Mustaqillik yillarida tarix solnomasida hududda
obodonlashtirish va bunyodkorlik ishlariga katta e'tibor berildi. 1992 yilda
Farg'onaning balandligi 14 metr va uzunligi 26 metr bo'lgan ramziy darvozasi
qurildi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq Farg'ona viloyatida obodonlashtirish
ishlari shaharning qadimiy qadriyatlarini tiklash, bu erda yashagan buyuk
allomalar nomlari va merosini ulug'lashdan boshlandi. Jahon ilm-fani rivojiga
ulkan hissa qo'shgan farg'onalik buyuk olim, mutafakkir Ahmad al-Farg'oniyning
1200 yilligi munosabati bilan 1998 yilda shahar markazida katta bog 'barpo etildi.
Xiyobonda buyuk allomaning ulug'vor haykali o'rnatildi.
Mustaqillik yillarida mintaqamizda xalqaro ahamiyatga molik uchta yirik
voqea sodir bo'ldi. Bular YuNESKO bilan hamkorlikda o'tkazilgan Ahmad

13Farg'oniyning 1200 yilligi, Fiqh sultoni Burhoniddin Marginonining 910 yilligi,
Marg'ilon shahrining 2000 yilligi.
O'zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining 2010 yil 1 iyuldagi
"Farg'ona shahrining 2020 yilgacha Bosh rejasini shakllantirish to'g'risida" gi
farmoni barcha farg'onaliklarni hayajonga soldi. Milliy va zamonaviy san'at
uyg‘unligida bunyod etilgan muhtasham binolar, savdo va xizmat ko‘rsatish
obyektlari, 5 ta istirohat bog‘i va xiyobonlar, 8 ta favvoralar, ko‘priklar va umumiy
foydalanish yo‘llari qurib bitkazildi. Bugungi kunda 1000 o'rinli San'at saroyi va
amfiteatr, yopiq va ochiq suv sporti havzasi, 20000 o'rinli stadion va ko'plab
binolar bugun shahar ko'rkiga ko'rk qo'shmoqda.

141.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri
Tog lar halqasi bilan o ralgan Farg ona vodiysi Qirg iziston, Tojikiston vaʻ ʻ ʻ ʻ
O zbekistonning unumdor qo shilish joyi bo lib, ularning har biri o z hududidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
etnik guruhlar anklavlari yashaydi1. O zbekistonning Andijon, Namangan,
ʻ
Farg ona tumanlari; Qirg izistonning O sh, Jalolobod va Botkan tumanlari; va
ʻ ʻ ʻ
Tojikistonning Leninobodi mintaqani tashkil qiladi. Sovet Ittifoqi davrida,
kollektivlashtirilgan qishloq xo'jaligi mintaqaga ulkan boylik olib kelganda, bu
shtatlarni ajratuvchi yaxshi chegaralangan chegaralar ahamiyatsiz edi. Shunga
qaramay, SSSR parchalanganidan beri o'sib borayotgan aholi2 tobora etnik tus
olgan mojarolarda suv va yaylovlarning kamayishi uchun raqobatlashishga majbur
bo'ldi. Atrof-muhitning yomonlashuvi, suv, transport va elektr infratuzilmasining
yomonligi tufayli aholi o'sishi natijasida yuzaga kelgan tanqislik jamiyatlar
o'rtasidagi ziddiyatni kuchaytirmoqda, hukumatning e'tiborni yomon boshqaruvdan
chalg'itmoqchi bo'lgan ritorikasi bilan kuchaymoqda. Eng katta ta'sirni engish
mexanizmlari bo'lmagan kichik fermerlar sezsa-da, bu hatto O'zbekistonning
markazlashtirilgan paxta yetishtirishiga ham ta'sir ko'rsatmoqda, bu esa suv
resurslari kamayib borayotgan sharoitda yanada barqaror bo'lib ko'rinmaydi. Yosh
aholi o'rtasidagi yuqori ishsizlik va qashshoqlik darajasi avvallari Rossiyaga
ommaviy migratsiya bilan kurashgan bo'lsa-da, rublning qadrsizlanishi va chet
ellik ishchilar uchun cheklovlar tobora kuchayib borayotgani bu aholini mehnat
bozoriga kirita olmaydigan yoki kirishni ta'minlay olmaydigan vatanga qaytishga
olib keladi.
Pul o'tkazmalari an'anaviy tarzda chet ellik mehnat muhojirlari nafaqaga
chiqqanda joylashadigan qishloq shaharlariga sarmoya qilingan. Ayni paytda,
ularning katta oilalari ushbu daromadga bog'liq bo'lib, egalik yoki ijaraga olingan
oilaviy erlarda fermer xo'jaliklari bo'ladi3. Shunga qaramay, bandlik yo'lidagi
to'siqlar tobora ortib borayotgan teskari migratsiyani keltirib chiqarmoqda, bu
orqali migrantlar yirik shaharlarning chekkasida joylashib, ushbu mintaqaviy kuch
markazlarining xarakterini o'zgartirmoqda. Farg'ona vodiysi jamoalari yashaydigan
norasmiy hududlarda kuzatuvchi va konservativ islomning qayta tiklanishi ushbu

15qarovsiz hududlarga xizmat ko'rsatuvchi islomiy xayriya tashkilotlarining ta'siri
bilan birga rivojlanmoqda. Turli mafkuraviy sunniy shtammlar bilan bog'liq
bo'lgan, ammo konservativ Pokiston Jamoat al-Tablig'iy va Saudiya vahhobiy
maktablari hukmronlik qiladigan tashkilotlar zaif va mavjud bo'lmagan davlat
yordami tufayli qoldirilgan bo'shliqqa qadam qo'ydi. Har qanday guruh
radikallashuvni qo'llab-quvvatlayapti, deb da'vo qilish qiyin bo'lsa-da, xorijda
radikallashgan ishchilar - bu juda keng tarqalgan hodisa - konservativ salafiy
ritorika va hayot sifati yomonlashayotgan oilaviy tarmoqlar orasida xayrixohroq
auditoriyani topishi mumkinligi haqida bahslashish mumkin. Bahsli chegara
hududlarida etnik guruhlar o'rtasida resurslarning tengsiz taqsimlanishi va umumiy
davlatning e'tiborsizligi post-kommunistik respublikalarda kuchayib borayotgan
millatchilik tomonidan rag'batlantirilgan etnik zo'ravonliklarning avj olishida
namoyon bo'lmoqda. Bu, ayniqsa, mintaqada tinch-totuv yashashning guvohi
bo'lmagan, 2010 yil iyun to'qnashuvlari paytidagi zo'ravonliklarning ko'p qismini
sodir etgan yosh avlod haqidagi tasavvurlarga ta'sir qildi.
Ammo mintaqadagi eng katta muammo - bu yuqorida aytib o'tilganlar kabi
beqarorlikning boshqa omillarini kuchaytiradigan tabiiy ofatlar, sanoat ifloslanishi
va iqlim o'zgarishi kabi murakkab ekologik xavfning potentsial jiddiy ta'siri.
Farg‘ona vodiysining qishloq xo‘jaligi zilzilaga juda moyil bo‘lib, ular ko‘chki,
qor ko‘chkisi va sel ko‘chkilariga sabab bo‘lishi mumkin. Iqlim o'zgarishi
fasllarning vaqti va intensivligiga ta'sir qiluvchi mavsumiy tartibsizliklar va
haroratning keskin o'zgarishiga olib keldi. Ko'proq konsentrlangan yog'ingarchilik
muntazam va halokatli suv toshqinlarini keltirib chiqarmoqda, uning ta'siri haddan
tashqari yaylovlar va eroziya natijasida yuzaga kelgan tuproq degradatsiyasi tufayli
yomonlashdi. Atrof-muhit xavf-xatarining muntazam sur'atlari va qishloq
xo'jaligidan tirikchilik qilayotganlarni davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanmasligi
muammoni bartaraf etish mexanizmlariga sezilarli darajada salbiy ta'sir ko'rsatdi
va bu hodisalardan keyin qishloq xo'jaligini qayta tiklash uchun davlat tomonidan
yordam ko'rsatilmagani aholi jamg'armalarini tugatdi. Garchi xalqaro hamjamiyat
tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish (DRR) siyosati bo'yicha hukumat salohiyatini

16oshirish uchun katta mablag' sarflagan bo'lsa-da, mintaqada uzoq muddatli
iqtisodiy rivojlanish etishmayotgan va xavflarni sezilarli darajada kamaytirmagan.
Xuddi shunday, so'nggi bir necha yil ichida xalqaro hamjamiyat Yaqin Sharqdagi
urushlarga e'tibor qaratayotgani, AQSh Afg'onistondagi mavjudligini
to'xtatayotgani va Rossiyaning sanksiyalar va harbiy aralashuvdan aziyat
chekayotgani sababli, gumanitar mablag'lar kamaydi.
Ikki tomonlama iqtisodiy yordam, xususan, Xitoyning infratuzilmani
rivojlantirishni qo'llab-quvvatlashi bilan davom etmoqda - bu Rossiyaning
Markaziy Osiyodagi bir qutbli hukmronligini hech bo'lmaganda iqtisodiy jihatdan
kamaytiradi. Rossiya va Xitoy manfaatlari o rtasidagi tortishuvga qarshi turishʻ
O zbekiston prezidenti Karimov vafotidan keyin mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikni
ʻ
yo lga qo yish imkoniyatidir.
ʻ ʻ Uning vorisi Mirziyoyev hokimiyatni
mustahkamlashga harakat qilar ekan, Sovet Ittifoqi parchalanganidan beri
O'zbekiston birinchi marta qo'shnilari bilan aloqa o'rnatmoqda, uzoq vaqtdan beri
davom etib kelayotgan shikoyatlarni ko'rib chiqmoqda va mintaqada bozor
integratsiyasiga intilmoqda. Iqtisodiy munosabatlarning yaxshilanishi bir-biriga
juda bog liq bo lgan mintaqaga ta sir ko rsatadigan xavfsizlik masalalari bo yicha
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
muvofiqlashtirishga olib kelsa, bu Markaziy Osiyoni keyingi besh yillik davrda
uning boshiga tushishi mumkin bo lgan ko plab muammolarga qarshi turish uchun
ʻ ʻ
kuchliroq holatga keltirishi mumkin.
Farg'ona vodiysi (1.2.1-ilova) mintaqasi Rossiya iqtisodiyotining
sustlashishi va O'rta Osiyoda ishlab chiqarilgan mahsulotlar, jumladan paxta,
bug'doy, neft va gazning xom ashyo narxining pasayishi tufayli iqtisodiy jihatdan
jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Ichkarida bu omillar qashshoqlik va ishsizlikning o'sib
borayotgan sur'atlari bilan murakkablashdi, bu asosan yosh aholiga ishlash uchun
chet elga ko'chib o'tish imkoniyatlari kam.
O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston yoshlar sonining ko‘pligi bilan
maqtanayapti, Tojikiston aholisining taqsimlanishi uch mamlakatning eng beqaror
taqsimotini ifodalaydi. Har bir mamlakat aholisining qariyb 30 foizini 30
yoshgacha bo'lganligi bilan maqtansa-da, aholisi gavjum O'zbekistonda 10

17millionga yaqin aholini tashkil etadi, ularning aksariyati vodiy mintaqasida
istiqomat qiladi va qishloq xo'jaligi sohasida mehnat qiladi. Mintaqaviy ishsizlik
darajasi va qashshoqlik darajasi yuqori bo'lgan Rossiya5 an'anaviy ravishda
mintaqadagi fermerlarning daromadlarini pasaytirish uchun to'xtash joyi bo'lib
xizmat qilgan, chunki qishloq aholisi ancha kuchliroq rubl ishlab topish uchun
millionlab migratsiya qilgan. Shunga qaramay, Rossiya valyutasining pasayishi pul
o'tkazmalari ish haqi va chet eldagi ish bilan bog'liq bo'lgan mintaqaviy YaIMga
katta ta'sir ko'rsatdi. Qozog'iston va Belorussiyada ham xuddi shunday turg'unliklar
mavjud. Uy xo'jaliklarining barqarorligiga ta'sir qilishdan tashqari, ushbu iqtisodiy
tanazzullar engish mexanizmlarini kamaytirish orqali xizmatlardan foydalanish
zaifligi ta'sirini kuchaytiradi va shuningdek, migratsiya tendentsiyalariga ta'sir
qiladi.
Farg‘ona vodiysining iqtisodiy markazi Bishkek, Dushanbe va Toshkentning
siyosiy markazlaridan uzoqda joylashgan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan so'ng,
ilgari markazlashtirilgan sog'liqni saqlash, davlat va ta'lim xizmatlarini ko'rsatish
mintaqa bo'ylab turli darajada yomonlashdi. Hukumat tomonidan ushbu sohalarni
jonlantirish bo'yicha sa'y-harakatlarning etishmasligi va biznesni yuritishda
korruptsiyani idrok etish tabiiy iqtisodiy va tijorat o'sishiga to'sqinlik qildi. Kelgusi
o n yillikda davlat sektori ishi butun Markaziy Osiyo bo ylab inqiroz yoqasidaʻ ʻ
turadi, chunki butun mamlakat bo ylab yosh ishchilarni ishga tayyorlagan sovet
ʻ
ta lim tizimi o rniga yangi milliy o ziga xoslik va tillarga ustunlik beruvchi
ʼ ʻ ʻ
institutlar to plami almashtirildi. , sovet va postsovet ta'limi o'rtasida ta'lim
ʻ
bo'yicha kelishmovchilikni keltirib chiqardi va yuqori malakali ishchi kuchini
yanada daromadli bozorlarga eksport qildi. Ittifoq parchalanganda markazlashgan
sovet iqtisodiyotida o‘qishni tamomlaganlar hozir 60 yoshda va pensiya yoshiga
yetib bormoqda.
Mintaqa iqtisodiyoti Rossiya pul o'tkazmalari bilan uzviy bog'liq. Rossiyada
Markaziy Osiyodan, o'rtacha daromadi past bo'lgan O'zbekiston, Tojikiston va
Qirg'izistondan kelgan sakkiz milliondan ortiq fuqarolar yashaydi6. Xalqaro
miqyosda Tojikiston jahon miqyosida pul o‘tkazmalariga eng qaram bo‘lgan

18iqtisodiyot bo‘lib7 bo‘lib, uning yalpi ichki mahsulotining qariyb 50 foizi 2013
yilda pul o‘tkazmalari hisobiga to‘g‘ri keladi, bu 2015 yilda sezilarli darajada 30
foizga kamaydi va bugungi kunda bundan ham pastroq bo‘lishi mumkin. Erkaklar
aholisining yarmi chet elda ishlaydi. Qirg iziston xalqaro miqyosda qaramligiʻ
bo yicha ikkinchi o rinda turadi.
ʻ ʻ
2009-yilgi jahon moliyaviy inqirozi zarbasidan tashqari, 2014-yilda
Rossiyaning iqtisodiy inqirozi va rublning pasayishi tufayli Farg‘ona vodiysi
davlatlariga pul o‘tkazmalari keskin kamaydi. 2015-yil 2008-yilgi moliyaviy
inqirozdan buyon pul o‘tkazmalarining eng past o‘sish sur’atini qayd etdi, Rossiya
Markaziy banki atigi 2015-2014 yillar oralig‘ida Markaziy Osiyoga pul
o‘tkazmalari 15 foizga qisqarganini ma’lum qildi. Uyda oila boqib yurgan
o'zbeklar esa daromad manbalarisiz qaytishga majbur bo'ldi. Bu ikki davlat
bojxona Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEII) tarkibiga kirmagani bois, qattiq tartib-
qoidalar, ayniqsa, tojik va o‘zbek ishchilariga ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan 400 000
nafar tojikistonlik viza muddati o tib ketgani yoki qonunbuzarliklar tufayli o n
ʻ ʻ
yilgacha Rossiyaga qaytishi taqiqlangan11. Uy xo'jaliklarining jamg'armalari va
tirikchilik uchun qishloq xo'jaligi bu zarba ta'sirining bir qismini yumshatdi, ammo
energiya narxlari pastligicha qolishi kutilayotganligi sababli, Rossiya iqtisodiyoti
kelgusi bir necha yil ichida tiklanmaydi va bu yo'qolgan ish joylarini
almashtirishning bir nechta variantlari paydo bo'ladi.
Bu esa, mamlakatni qo‘shni Qirg‘izistonni ittifoqqa qo‘shilishi uchun bosim
o‘tkazmoqda, mehnat integrasiyasini osonlashtirishga umid qilib, iqtisodiy va
siyosiy ishlarda Rossiya nazoratini kuchaytirishga toqat qilmoqda – bu Rossiya
iqtisodiy sekinlashuvi va shu sababli qo‘llanilgan sanksiyalar fonida
ikkilanayotgan edi. Ukraina sharqidagi hujum. Ittifoqqa qo‘shilish kelgusi besh
yillik davrda vaziyatni keskin yaxshilashi ham dargumon. Garchi AQSh
sanksiyalarining bekor qilinishi gaz eksportini qayta boshlashga imkon bersa-da,
Suriyadagi urush kelgusi yilda mamlakatda mo'rt tinchlik bo'lsa ham, qayta
tiklanish uchun yillar talab qiladigan davlat moliyasiga qimmatga tushayotganini
isbotlamoqda.

19Malakali ishchi kuchining yosh avlodi Rossiya iqtisodiyotiga
integratsiyalashgan, ko'plab o'qimishli, o'rta sinf ishchilari doimiy ravishda chet
elga ko'chib ketishgan va oila qurishgan. Shunga qaramay, pul o'tkazmalari
pasayishda davom etar ekan, bu imkoniyatlar sezilarli darajada toraymoqda.
Xorijiy ishchi kuchiga nisbatan ksenofobiya kuchayib borayotgan yomonlashgan
iqtisodiy tanazzulda zarur bo'lgan ishchilar sinfi uchun migratsiya tendentsiyalari
asta-sekin o'zgarib bormoqda.
Markaziy Osiyoda qishloqdan shaharga migratsiya ko‘rsatkichlari
mintaqaning yaqin tarixida odatda past bo‘lgan, chunki yirik shaharlarda ish bilan
ta’minlanganlik kuchli rublga qaraganda kamroq maosh taklif qilgan. O'tmishda
stavkalar sezilarli darajada o'zgargan bo'lsa-da, urbanizatsiya asta-sekin o'sib
bormoqda, ammo migrantlar o'z qishloqlarida taqdim etilmaydigan arzonroq
turmush darajasi, bozor aloqasi, ish imkoniyatlari va xizmatlarni izlab o'z
mamlakatlariga qaytishdi. Bishkek, O'sh, Dushanbe va Toshkentda aholi sonining
sezilarli o'sishi norasmiy ravishda aholi tomonidan, ayniqsa, shaharlar chekkasida
kuzatilgan. Shahar chekkasida tirikchilik qilish harakatlari, shuningdek,
innovatsion yangi iqtisodiyotlarga, xususan, shahar markazlari yaqinidagi ijaraga
olingan yerlardan foydalangan holda mavsumiy qishloq xo'jaligiga va qimmat
vositachilarni yo'q qilish orqali mahsulot tannarxini pasaytiradigan yangi
bozorlarning paydo bo'lishiga olib keldi. Shunga qaramay, ularning shahar mehnat
bozorlariga kirish qobiliyatiga ish o'rinlarining etishmasligi va biznes muhitining
yomonligi to'sqinlik qilmoqda. Suriyada bo'lgani kabi, qishloq xo'jaligi bilan
shug'ullanish imkoniyatlarining kamayishi va ko'proq konservativ qadriyatlarga
ega bo'lgan katta, yosh muhojirlar shtatlar uchun asosiy beqarorlik omili bo'ladi,
hatto davlatlar o'rtasida Karimovning o'limi hech qachon yuqori davrlar uchun
yaxshiroq bo'lmaganini anglatishi mumkin bo'lsa ham. - darajadagi hamkorlik.

20II BOB. FARG’ONA VILOYATI CHORVACHILIK TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi
Farg ona vodiysi shimolda Tyan-Shan va janubda Hisor-Oloy tog tizimlariʻ ʻ
(2.1.1-ilova) o rtasidagi tog lararo pastlikdir. Vodiyning uzunligi taxminan 300 km
ʻ ʻ
va kengligi 70 km gacha, 22 000 km² maydonni tashkil qiladi. Uning joylashuvi
uni alohida geografik zonaga aylantiradi. U Qirg iziston, Tojikiston va
ʻ
O zbekiston tomonidan taqsimlanadi. Tojikistonning So g d viloyatigacha
ʻ ʻ ʻ
cho zilgan. O zbekistonda Namangan, Andijon va Farg ona viloyatlarining bir
ʻ ʻ ʻ
qismini, Qirg izistonda esa Botken, Jalolobod va O sh viloyatlarining bir qismini
ʻ ʻ
qamrab oladi. Umumiy aholisi 13 millionga yaqin. Qishloq xo jaligi uchun qulay
ʻ
sharoitlar Farg ona vodiysini O rta Osiyoning eng zich joylashgan hududiga
ʻ ʻ
aylantirdi. Butun O‘rta Osiyoda aholi zichligi har kvadrat kilometrga 40,8 nafarni
tashkil etgan bo‘lsa, Farg‘ona vodiysida bu ko‘rsatkich 1 kvadrat kilometrga 1600
nafarni tashkil etadi. Shuningdek, u Markaziy Osiyodagi eng tez rivojlanayotgan
mintaqalardan biri bo lib, so nggi 10 yilda aholi soni 32 foizga o sgan. Vodiy
ʻ ʻ ʻ
O rta Osiyo qishloq xo jaligining asosi hisoblanadi. U paxta, bug doy, meva va
ʻ ʻ ʻ
ipak xomashyosining asosiy ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Mahalliy talab
tufayli boshqa ko'plab ekinlar ham kichikroq miqyosda etishtiriladi.
O zbekistonning vodiy qismida bu ekinlarga sabzi, makkajo xori, poliz, mung va
ʻ ʻ
sholi, yer yong og i va sabzavotlar kiradi. Sho'rlanish darajasi juda yuqori
ʻ ʻ
bo'lmasa, drenaj suvi yordamida guruch ikki marta ekiladi. Janub rayonlarida
makkajo xori va munglar ham ikki marta ekiladi. Vodiyning Tojikiston qismidagi
ʻ
kichik dehqonlar ham qo‘sh ekin ekish bilan shug‘ullanadi. Makkajo xori va
ʻ
mung, undan keyin grechka, oddiy loviya, yer yong og i, tariq, kunjut, soya,
ʻ ʻ
tamaki va sabzavotlar yetishtiriladi. Suv yaxshi bo'lsa, sholi ham yetishtiriladi.
Hududda bir yillik ekinlardan tashqari bog lar, uzumzorlar, yong oqzorlar, tut
ʻ ʻ
daraxti plantatsiyalari (ipakchilik uchun) bor. Afsuski, aholi sonining ko'payishi,
yerni noto'g'ri boshqarish va sanoatlashtirish bu yam-yashil hududga zarar keltirdi.
O rmonlarning kesilishi va o tlarning haddan tashqari o tlanishi, qishloq xo jaligi
ʻ ʻ ʻ ʻ

21tuproqlarining sho rlanishi, tog yonbag irlarining eroziyaga uchrashi so nggiʻ ʻ ʻ ʻ
paytlarda insoniyat kasbi va qishloq xo jaligi rivojlanishi natijasida yuzaga kelgan
ʻ
muammolardir. Iqlimi quruq va issiq. Mart oyida harorat 20 ° C ga etadi, keyin esa
iyun, iyul va avgust oylarida tez 35 ° C ga ko'tariladi. Aprel oyidan keyingi besh
oy ichida yog'ingarchilik kam uchraydi, lekin oktyabr oyidan boshlab tez-tez
ko'tariladi. Dekabr va yanvar oylarida qor va sovuq -20 ° C gacha tushadi. Ma’lum
qilinishicha, so‘nggi 30 yil ichida Farg‘ona vodiysi hududida o‘rtacha hududiy sirt
harorati sezilarli darajada oshdi. Ehtimol, iqlim o'zgarishi birinchi navbatda suv va
qishloq xo'jaligi sohalariga ta'sir qiladi va havo yuzasi haroratining sezilarli
darajada oshishi bilan bog'liq suv tanqisligi yuzaga keladi.
Integratsiyalashgan tadqiqot guruhi (IRT) farovonlikni oshirishning asosiy
omili sifatida mahsuldorlikning o'sishidagi cheklovlarni aniqlash va
engillashtirishga qaratilgan (IDO 2 - (n-daraja)). Farg‘ona vodiysida bu mavjud
dehqonchilik tizimini diversifikatsiya va intensivlashtirish, suvni boshqarish va
taqsimlashni yaxshilash orqali amalga oshiriladi. Ushbu strategiya iqlim o'zgarishi,
aholi sonining ko'payishi va sug'orish suvining tanqisligi kabi yuzaga keladigan
muammolarga javob beradi, shuningdek, eng zaif hududlarda, ya'ni sho'rlanishdan
ta'sirlangan va chekka qismlarida chidamlilikni ((IDO 1 - (n-daraja)) oshiradi.
Farg‘ona vodiysi.Suvdan foydalanishning cheklanganligi Farg‘ona vodiysida
hosildorlikni oshirishning asosiy cheklovlaridan biri hisoblanadi (Quyida
tavsiflangan suvdan foydalanish samaradorligi (WUE) faoliyati doirasida hal
qilinadi) Qishloq xo‘jaligi, jumladan, dehqonchilik va chorvachilik asosiy daromad
manbai hisoblanadi. va uy xo'jaliklari uchun oziq-ovqat xavfsizligi.Sug'orish
suvidan yaxshiroq foydalanish qishloq aholisiga o'z daromad manbalarini,
jumladan, dehqonchilikdan tashqari tirikchilik faoliyatini diversifikatsiya qilish va
tejash imkonini beradi.Cheklovlarni yumshatish va tizim darajasidagi kelishuvlarni
tushunish bo'yicha tadqiqotlar asosiy elementlardir. Lekin bularni o zgarish
ʻ
nazariyasining kengroq kontekstiga kiritish kerak.Yuqori sifatli urug lik
ʻ
materiallari, navlari, zotlari, ma lumotlariga kirish d kichik fermerlar,
ʼ
chorvadorlar, daraxt yetishtiruvchilar va umuman qishloq jamoalarining

22barqarorligini oshirish uchun bilim, maslahat xizmatlari, innovatsiyalar,
texnologiyalar, iqtisodiy rag'batlantirish va institutsional yondashuvlar zarur
(quyida tavsiflangan maxsus tadbirlar doirasida hal qilinishi kerak: Chorvachilik
mahsuldorligi). ; Turlar/fermada sinovlar va Urug'lik platformasi). Tarmoqlararo
tadqiqot guruhi Markaziy Osiyoda qishloq xo‘jaligini rivojlantirish bo‘yicha
tadqiqotlar texnologiyalarni ishlab chiqish va kengaytirishda inklyuziv ishtirok
etish, texnologiyani ishlab chiqish va tarqatishning chiziqli yondashuvlaridan voz
kechish va shu orqali qishloq xo‘jaligining ustuvor ehtiyojlarini qondirish uchun
samarali jarayonlar bilan birga olib borilishi kerak, deb hisoblaydi. jamoalar va
fermer xo'jaliklari. IRT chuqur iqtisodiy va institutsional o tishni boshdanʻ
kechirayotgan mintaqada qo shma harakatlarni jadallashtirish uchun kengroq
ʻ
Markaziy Osiyo mamlakatlari Yer boshqaruvi tashabbusi (CACILM) doirasida
“Innovatsion platformalar” va bilimlarni boshqarish uchun muhim rol o ynaydi.
ʻ
Markaziy Osiyoning yetakchi mintaqasi qishloq xo‘jaligi innovatsion
platformasining kuchli tomonlaridan foydalanish, ijtimoiy va institutsional
innovatsiyalarni o‘z ichiga olgan texnologik rolini kengaytirish, shuningdek,
tegishli siyosatlarga ta’sir ko‘rsatish orqali rivojlanish natijalarini taqdim etishdan
manfaatdor. Ta'sir yo'lida tizimli yondashuvni ta'minlash, texnologik jihatdan
boshqariladigan Faoliyatlar bir-biriga bog'langan uchta klasterga birlashtirilgan:
1.Fermada germplazma sinovlari va urug'lik platformasi;
2. Chorvachilik va yaylovlarni boshqarish;
3. Barqaror suv va yer boshqaruvi.
Tizimli yondashuv birgalikda rejalashtirish va ko'p tarmoqli tadqiqotlarga
asoslanadi, innovatsion platformalar, ko'p manfaatdor tomonlar dialoglari va
prognoz mexanizmlaridan foydalangan holda bir qator aralashuvlar, texnologiyalar
va tadqiqot usullarini sinab ko'rish va kengaytirish uchun yakuniy foydalanuvchilar
va benefitsiarlarni faol jalb qiladi. tadqiqot, siyosat, rivojlanish va fuqarolik
jamiyati sektorlaridagi hamkorlarni o'z ichiga oladi. Shu sababli, klaster faoliyati
(n-2 daraja) va kichik faoliyat (n-3 daraja) turli bosqichlarda amalga oshiriladi: (1)
kashfiyot, (2) kontseptsiyani isbotlash, (3) uchuvchi va (4) masshtabni

23kengaytirish. IRT va Drylands CRP ga jalb qilingan mahalliy hamkorlar
ishtirokchi va inklyuziv tadqiqot rejalashtirish va amalga oshirishni qo'llab-
quvvatladilar, shu bilan birga ko'p manfaatdor tomonlar vakilligiga asoslangan
tizimli yondashuv muvofiq qaror qabul qilishga asoslanadi. Kelishilgan
strategiyaga muvofiq, bo'shliqlar tahlili Drylands CRP o'zgarishlar nazariyasini
hisobga olgan holda keng qamrovli chora-tadbirlar to'plamini hal qilish kerak
bo'lgan joylarni aniqlaydi. Biroq, bu bo'shliqlarni tahlil qilish bir martalik vosita
emas, balki Markaziy Osiyoda monitoring va baholash amaliyotda qo'llaniladigan
uzluksiz mexanizmdir. U to'rtta asosiy ustunga asoslanadi: (i) ko'p manfaatdor
tomonlar o'rtasidagi muloqot, (ii) ma'lumotlarni boshqarish, (iii) innovatsion
platforma va (iv) prognoz. To'rt komponentning barchasi bir-biri bilan bog'langan
va bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, samaradorlik, samaradorlik,
dolzarblik, barqarorlik va mintaqadagi barqarorlik va farovonlikni oshirishga ta'sir
qiladi. Ushbu tushunchani hisobga olgan holda, IRT joriy va rejalashtirilgan
tadbirlar tizimli yondashuvni ta'minlash uchun bo'shliqlarni tahlil qilish orqali
aniqlanishi kerak bo'lgan tadbirlar asta-sekin innovatsiyalar qobiliyatiga (IDO 5 -
(n-1-daraja) fermerlar va uy xo'jaliklarining), IDO 4 - (n-1-darajali) tabiiy
resurslarni barqaror boshqarish tizimini qo'llash va qo'llash, bu ayollar va
bolalar/uy xo'jaliklari yil davomida ko'proq miqdorda va xilma-xil oziq-ovqat
manbalaridan foydalanish imkoniyatini ta'minlaydi (IDO 3 - (n-1) -Daraja).
Ta'riflangan yondashuv Markaziy Osiyodagi o'ziga xos landshaft, agroekologik,
ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va tarixiy sharoitlari bilan Markaziy Osiyodagi CRP
Dryland tizimlarida gender tengligini mustahkamlashni hisobga oladi. Bularga
sovet markazlashgan rejali iqtisodiyot merosi va uning bozor iqtisodiyotiga o tishi;ʻ
hozirgi vaqtda yuqori mehnat migratsiyasi; oziq-ovqat va oziq-ovqat
xavfsizligining yer va suvdan foydalanishga yuqori darajada bog'liqligi; turmush
va ishlab chiqarish tizimlarining xilma-xilligi, madaniy jihatlari. Shu sababli,
gender imkoniyatlarini kengaytirish (IDO 5 – (n-1-daraja) n-2 dan n-
darajalarigacha bo'lgan ta'sir yo'lining barcha darajalarida kesishuvchi masala
hisoblanadi, ya'ni. chidamlilikni oshirish orqali zaiflikni kamaytirish va xavfni

24boshqarish (IDO1) ) va yanada samarali, daromadli va diversifikatsiyalangan
tizimlar uchun Barqaror intensivlashtirish (IDO2).
Ushbu ko'p manfaatdor tomonlar, ko'p institutsional jarayon, boshqa
rivojlanish tashabbuslari va birgalikdagi sa'y-harakatlari, siyosat/hukumat
institutlarining faol hamkorligi, milliy va mintaqaviy tashkiliy va tematik
tarmoqlarning xilma-xilligi, CGIAR va CGIAR bo'lmagan markazlar, o'zgarishlar
jarayonida boshqa CRPlar. Tizim darajasi natijalariga (SRF) hissa qo'shadi, ya'ni:
1.Qishloqlarda qashshoqlikni kamaytirish;
2.Oziq-ovqat xavfsizligini oshirish;
3.Insonning ovqatlanishi va salomatligini yaxshilash;
4.Tabiiy resurslarni barqaror boshqarish.

252.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati.
Farg‘ona viloyati tumanlarida fermer xo‘jaliklarining ekin maydonlari bir-
biridan farq qilar edi. Har bir tuman yoki viloyat muayyan turdagi mahsulot
yetishtirishga ixtisoslashgan. Masalan, Oltiariq tumani ertalabki bodring, kuzda
uzum va turp, Quva tumani anor va nok, Toshloq tumani pomidor, bulg‘or
qalampiri, Buvayda tumani anjir va devzira sholi, Farg‘ona, Rishton, Beshariq
tumanlari o‘rik yetishtirishga ixtisoslashgan. Bu ixtisoslik yillar davomida bir
qancha omillar ta'sirida yuzaga kelgan. Masalan, shu hududda yashovchi aholining
mentaliteti, tabiiy iqlimi, tuproq sharoitini kiritish mumkin. Buni yuzlab yillar
davomida takrorlanib kelayotgan asosiy sabablardan biri deb hisoblash mumkin,
shuning uchun ham yillar davomida tabiiy iqlim sharoiti tufayli ma’lum turdagi
ekinlarni yetishtirish tajribasi va an’analari shakllangan va shakllangan. Farg‘ona,
Qo‘qon, Marg‘ilon va viloyatning boshqa tumanlari fermer xo‘jaliklarida asosan
sabzavot, rezavor meva, kartoshka yetishtiriladi. Mustaqillik yillarida Oltiariq
tumanida jami ekin maydonlarining qariyb 85 foizi, Farg‘ona va O‘zbekiston
tumanlarida fermer xo‘jaliklari va ekin maydonlarining 66 foizi, Oxunboboyev va
Toshloq tumanlari dehqon xo‘jaliklari 55 foiz ekin maydonlarida sabzavot
yetishtirilmoqda. So‘x tumani dehqonlari o‘z tomorqasida kartoshka va sholi
yetishtirmoqda. Quvasoylik dehqonlar ekin maydonlarining 80-90 foizini olma,
olxa, olxo‘ri, nok, shaftoli va boshqa mevali daraxtlarga ega. Dang‘ara va
Yozyovon tumanlari dehqonlari poliz, tarvuz, sholi, yong‘oq va boshqa sabzavotlar
yetishtirsa, Buvayda, Bag‘dod va Rishton tumanlari fermerlari sholi, o‘rik, anjir
murabbosi, yong‘oq, supurgi yetishtirmoqda. Aytish joizki, istiqlol yillarida fermer
xo‘jaliklarida yerga va uning mahsulotiga egalik tuyg‘usi kuchayib borayotgani,
shu asosda mavjud tomorqadan yanada samarali foydalanishga intilishi natijasida
hosildorlik muttasil oshib bormoqda.
So‘nggi yillarda viloyatda ko‘plab turdagi oziq-ovqat mahsulotlari iste’moli
ortib bormoqda. Buning asosiy sababi paxta yakkahokimligining bekor qilinishi,
qishloq xo‘jaligining boshqa turlarini yetishtirishga e’tiborning kuchayishi edi.
1998-yilga kelib respublikada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 60,3 foizi fermer

26xo‘jaliklari hissasiga to‘g‘ri keldi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 35,7 foizi
fermer xo‘jaliklarida yetishtirildi. Shu bilan birga, 1991-2004-yillarda qishloq
xo‘jaligida asosiy oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning barqarorligi
fermer xo‘jaliklarida mahsulot yetishtirishning ko‘payishi hisobiga saqlanib qoldi.
Xususan, 1991-2004-yillarda kartoshka hosildorligi qariyb ikki barobar, sabzavot
yetishtirish 117 foiz, poliz ekinlari hosildorligi 135 foizga oshdi. Bunday
mahsuldorlik fermerlarda mulk, yer, yetishtirayotgan mahsulotga nisbatan egalik
hissi va ishonchining oshishiga, shu asosda mehnatga munosabatining o‘zgarishiga
olib keldi. Shuningdek, viloyatning ayrim tumanlarida dehqonlar bir necha yuz
yillik tajribadan foydalangan holda yerni dehqonchilik qilib, undan foydalanishga
muvaffaq bo‘ldi [1]. Masalan, dehqonlar 10 gektar ekin maydoniga 15-30 sm dan
15-20 tonna mahalliy o‘g‘it sepmoqda. chuqur ko'milgan va erta bahorda
haydalgan. Orasini 2 m. shuning uchun ariq olib, uning ikki tomoniga chirindili
qozonlarda bodring eking. Dastlabki bosqichlarda polietilen plyonkalar o'raladi.
Ko'chatlardan 25-30 sm filmlar. yuqorida bo'ladi. Agrotexnik tadbirlar va sug'orish
tizimi ob-havo sharoiti va ko'chat navlariga qarab amalga oshiriladi. Ular aprel
oyining oxiriga borib, birinchi hosilni olishadi. Ular har 2-3 kunda hosildorlikka
erishib, hosildorlikni 6-7 tonnaga yetkazmoqda. Dehqonlar makkajo‘xorini qator
orasiga 5-maydan kechiktirmay, bodring ko‘chatlari gullagan paytda ekishadi.
Dastlabki bosqichlarda makkajo'xori o'sishi 20-30 kun ichida 25-30 sm ni tashkil
qiladi va bodring ko'chatlarining o'sishiga to'sqinlik qilmaydi, ular ancha katta
bo'lib qoladi. Makkajo'xori hosili iyul oyining oxirida yig'ib olinadi. Avgust
oyining o‘ninchi kunigacha makkajo‘xori poyasidan tozalangan maydonlar
shudgorlanadi, jo‘yaklari olib tashlanadi, so‘ngra sug‘oriladi. Turp jo'yaklarning
ikki tomoniga ekilgan. Unib chiqqan ko'chatlar orasidagi masofa 15-20 sm, ular
noyabrgacha shakllanadi. Turp ko'chatlari paydo bo'lishi bilan fermerlar jo'yaklar
ustiga ikki qator sabzi urug'ini ekishadi. Sabzi va turp bir vaqtning o'zida
pishiriladi. Shuningdek, dehqonlar o‘z uylari va tomorqalari atrofiga turli mevali
daraxt ko‘chatlarini ekishadi. Shuning uchun u Farg‘ona viloyatida meva-
sabzavotchilikda o‘z o‘rnini topdi. Buni quyidagi ma’lumotlardan ko‘rish mumkin.

27Umuman olganda, Farg‘ona vodiysi dehqonlari mehnati bilan nom
qozonganini alohida ta’kidlash kerak. Masalan, Farg‘ona viloyatining Oltiariq
tumanidan A.Mirzajonov yirik daraxtga AQSH, Yevropa, Uzoq Sharq, Xitoy,
Koreyadan kelgan 18 turdagi dukkakli o‘simliklar ekdi. 5 gektar yer maydoniga
turli mevali ko‘chatlar ekdi [3]. Farg‘ona viloyati Dang‘ara tumanidagi “Dangara
agro tomat” mas’uliyati cheklangan jamiyatiga qarashli issiqxonada jahon bozorida
xaridorgir Gollandiya va Germaniyadan keltirilgan qizil, sariq va qora
pomidorlarni yetishtirish yo‘lga qo‘yildi. Natijada birgina 2019 yilning fevral
oyida 110 ming dollarlik pomidor eksport qilindi. Farg‘ona viloyatidan
Rossiyaning Volga va Ural o‘lkalariga qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport
qilinardi.
2018 yilning yanvar-dekabr oylarida birgina Beshariq tumanida (2.2.1-ilova)
barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan 48 ming 802 tonna sabzavot, barcha
toifadagi fermer xo‘jaliklari tomonidan 18 ming 896 tonna meva va rezavorlar,
barcha toifadagi fermer xo‘jaliklari tomonidan 18 ming 883 tonna kartoshka,
barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan 4472 tonna poliz mahsulotlari yetishtirildi.
toifalar Barcha toifadagi xo‘jaliklarda uzumning umumiy soni 1495 tonnani tashkil
etdi [7]. 2019 yilning yanvar-mart oylarida tumanda faoliyat yuritayotgan fermer
xo‘jaliklari soni 1345 tani tashkil etadi. Xususan, paxta va g‘allachilikda 422 ta,
bog‘dorchilik va uzumchilikda 730 ta, chorvachilikda 22 ta, baliqchilikda 58 ta,
sabzavot va polizchilikda 27 ta, sabzavotchilikda 85 ta. boshqa hududlar.
Iste'mol qilinadigan go'shtning 100 foizdan ko'prog'i chorvachilik uchun
ishlatiladigan qoramoldan ko'proq edi. Shunday qilib, Farg‘ona viloyatida
qoramolning asosiy qismi go‘sht yetishtirishga yo‘naltirilganligi sababli, faqat 3,4
foizi podada qoldi. Bu turdagi chorva uchun asosiy ozuqa sug'oriladigan
dehqonchilik mahsulotlari bo'lib, 1940 yilda yetishtirilgan ozuqa yetarli emas edi.
1940 yilda davlat go'shtni ko'paytirdi, chunki davlat foydalanishga topshirilmagan
xo'jaliklarga go'sht topshirishga majbur edi va iste'mol uchun ishlab chiqarilgan
go'shtning katta qismini davlatga topshirilgan go'sht tashkil etdi. Viloyatda har xil
turdagi chorva mollari mavjudligiga qaramay, yosh chorva mollarini ko'paytirishga

28alohida e'tibor qaratilmoqda. 1940 yil kolxoz podalarida urg'ochi hayvonlardan 100
ta buzoq - 63,1 ming bosh, qo'zilar - 45,8 ming bosh, yamoqlar soni - 71,3 ming
bosh tug'ilgan. Ammo viloyat kolxozlarida ularning podalarini tiklash rejalari
bajarilmadi.1940-yil sentabrda O zSSR MK va KP(b) 56,1 ming bosh qoramol vaʻ
95 ming bosh qo y va mol sotib olish to g risida qaror qabul qildi. echkilar.
ʻ ʻ ʻ
Mazkur qarorda bu boradagi kamchiliklar atroflicha muhokama qilindi. Ta'kidlash
joizki, qisqa vaqt ichida chorva mollarini tezlik bilan sotib olishda o'ziga xos
kamchiliklar mavjud edi. Birinchidan, qisqa vaqt ichida sotib olingan PETni tibbiy
ko'rikdan o'tkazish mumkin emas edi. Ikkinchidan, zudlik bilan sotib olayotganda,
uy hayvonining sifatiga e'tibor berilmadi. Rejani bu tarzda bajarishda
qoramollarning jinsi va yosh tarkibiga e'tibor berilmagan, ayniqsa qoramol sotib
olishda shu jihatlarga e'tibor qaratish lozim.[ O'zbekiston Respublikasi Markaziy
davlat arxivi. 90- zahira, 8-list, 1717-ish. 6-varaq] Natijada, sotib olingan
qoramolning 1/3 qismini 1 yoshgacha bo lgan buzoqlar tashkil etgan bo lib,
ʻ ʻ
ularning tarkibida ham po stloqlar ko pchilikni tashkil qilgan: Bunday xarid
ʻ ʻ
natijasida ayrim kolxozlar. faqat 1942 yil oxirida sigirlarning minimal soniga ega
bo'ladi, ya'ni ular davlat sut rejasini 60 foizga ham bajara olmaydi. Kolxozlar
tomonidan kolxoz sotib olish rejasining bajarilmasligi ham qishloq xo'jaligi
kreditining etarli darajada ta'minlanmaganligiga sabab bo'ldi. Qo y va echki
ʻ
yetishtirish rejasi faqat Qoraqalpog iston ASSR tomonidan bajarilgan. Xususan,
ʻ
Farg‘ona va Xorazm viloyatlari bu boradagi rejani bajarishda orqada qolib,
ulardagi qoramollar tug‘ilishining pastligi, shuningdek, katta qoramollar kamayib
borayotgani bilan bog‘liq edi. Zootexnika ishlari ham qoniqarsiz holatda edi. Shu
sababli Respublika kolxozlarida qo‘ychilik va echkichilik bilan bog‘liq holda
qoramol boqish katta qiziqish bilan qaralmagan.
1940 yil yanvar 168 ta kolxozlar har birida 35 dan ortiq sigaret bor edi,
ammo ularning soni ¼ qismga qisqardi. Masalan, 1939 yilda Respublikamizning 3
ta viloyatida (Toshkent, Farg’ona va Samarqand) qoramol iste’moli 27,9 ming
boshni tashkil etib, shundan 11 ming qoramol yoki 39,4 foizi davlatga topshirildi.
1940-yilda bu uch viloyatda bu ko‘rsatkich 43,5 ming boshga yetdi, shundan 23,8

29ming qoramol yoki 66,2 foizi davlatga topshirildi. Kolxoz davlatga go'sht
topshirishni asosan qoramol hisobiga amalga oshirishga harakat qildi. Qo‘ylarning
bir kilogramm tirik vaznining bozor bahosi qoramolnikidan 30-40 foizga qimmat
ekan. Shuning uchun bir qator kolxozlar davlatga qoramol topshirib, bozorda qo yʻ
sotib, o rniga bozordan qoramol sotib olib, davlatga go sht o tkazdilar. Natijada
ʻ ʻ ʻ
1940 yilda davlatga chorva mollarini topshirishda ayrim viloyatlarda, jumladan
Farg‘ona viloyatida qoramol 96,3 foizni tashkil etgan. Respublikamizning boshqa
viloyatlarida ham bunday holatni ko‘rish mumkin edi. 1940 yilda qo'y va
echkilarning davlatga topshirishdagi hissasining kamayishi qo'ylarga berilgan
imtiyozlarning bekor qilinishiga ham salbiy ta'sir ko'rsatdi. 1940-yillarda davlatga
chorva mollari 1939 yilga nisbatan sezilarli darajada ko paydi, birinchidan, go sht
ʻ ʻ
rejasi ko paytirildi, ikkinchidan, boshqa soliqlar ham chorva mollari bilan
ʻ
almashtirildi. [O zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi. 90-stok, 8-list,
ʻ
1717-ish. 6-varaq] SSSR XKS Iqtisodiy Kengashining o rtacha vazndan past
ʻ
bo lgan qoramollarni qabul qilishni taqiqlash to g risidagi qarori kolxozchilarga
ʻ ʻ ʻ
hech qanday aloqasi bo lmagan kolxozlarga tegishli edi. Kolxozchilar tomonidan
ʻ
topshirilgan uy hayvonining vazni odatda talabga javob bermadi. O'rtacha
og'irlikdagi past vaznli uy hayvonlari umumiy topshirilgan uy hayvonlariga
nisbatan (tirik vazniga ko'ra) quyidagicha edi: Kolxozchilar ishonib topshirgan
qoramollarning kam vaznli bo'lishining asosiy sababi ozuqa moddalarining
etishmasligi edi. Kolxozlarda chorvachilik fermalarini tashkil etish ishlari 1939-
yilda, 1940-yilda olib borilib, ularni mustahkamlashga e tibor qaratildi. Ammo
ʼ
1940 yilda yana yangi chorvachilik fermalarini yaratish davom etdi. 1941 yil 1
yanvarda har bir kolxozda 2,4 birlik chorva mollari to'g'ri keldi. 1940 yilda 2 va 3
kolxozlar soni ko'paydi. Kolxozlar SSSR XKS va VKP (b) MKning 1939 yil 8
iyuldagi qarorini to liq bajarmadi, kolxozlarning uchdan biriga yaqini bu qarorni
ʻ
bajardi, kolxozlarning 20 foizi umuman fermer xo jaligiga ega emas edi, bu
ʻ
kolxozlarda chorvachilikning bir turi bilan boqiladigan qoramol bilan ta'minlashga
ham yo'l qo'ymaydi. QQ ASSR podalarni chorva mollari bilan ta'minlashda eng
yaxshi natijalarga erishdi, bu erda kolxozlarning deyarli yarmida urg'ochi

30qoramollar minimal bo'lgan 2 va 3 ta fermer xo'jaliklari tashkil etilgan. Sigirlar
soni, xususan, O'zbekistonning KKP chorvachilik fermalarida yetishmas edi. 1940-
yilda Respublika kolxozlarida jami 43,9 ming sigir bo'lgan, shundan 16,6 ming
sigir belgilangan minimumni bajargan kolxozlar hisobiga tushgan bo'lar edi.
Shunday qilib, kolxozlarda jami 27,3 ming sigir belgilangan minimumdan past
bo'lgan. SSSRdagi 90,8 ming bosh sigirning 60 foizi O‘zbekiston hissasiga to‘g‘ri
keldi, shundan 5,6 ming bosh sigir rejani bajargan kolxozlarda edi[O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy davlat arxivi 837-fond, 32-ro‘yxat, 2331- ish. 8-varaq]
Xulosa qilib aytganda, Farg‘ona viloyatida XX asrning 30-40-yillarida
chorvachilik sohasida olib borilgan siyosat uning ahvoliga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay
qolmadi. Shu munosabat bilan ushbu mavzu bo'yicha chuqur ilmiy tadqiqot olib
borish maqsadga muvofiqdir.

31XULOSA
Xulosa qilib aytish mumkinki, Farg‘ona viloyatida urug‘ga talab yuqori
tumanlar ham bor. 2010-yilda sabzavotchilikda urug‘larga eng yuqori talab
Oltiariq tumanida -19,8 foiz, Rishton tumanida -12,1 foiz, Toshloq tumanida -8,5
foizga teng bo‘ldi. Poliz ekinlarining ulushi Yozyovon tumanida 30,1 foiz, Quvada
28,4 foizni tashkil etdi. Meva ko‘chatlariga talab Quvasoyda 6,4 foiz, Beshariq
tumanida 6,4 foiz, Oxunboboev tumanida 6,4 foiz, Rishton tumanida 6,4 foiz,
Toshloq tumanida 7,5 foiz, Uchko‘prik tumanida 7,5 foiz, Farg‘ona tumanida 8,6
foizni tashkil etadi. qaysi katta. Uzumzorlarni kengaytirish va yangi navlar
yetishtirish Oxunboboyev tumanida 14,8 foiz, Oltiariq tumanida 12,0 foiz,
Farg‘ona tumanida 10,2 foizni tashkil etdi. 2010-yilda Farg‘ona viloyatiga meva-
sabzavot mahsulotlari yetishtirish uchun zarur bo‘lgan urug‘lik, ko‘chat, mineral
o‘g‘it va boshqa resurslar yetkazib beruvchi tashkilotlar tuman va shaharlardagi
mavjud 72 do‘kon orqali qabul qilindi. Umuman olganda, qishloq xo‘jaligining
uzoq tarixiy taraqqiyotida tajriba to‘plagan Farg‘ona viloyatida 2007-2010 yillarda
aholi jon boshiga 40,8 kg. kartoshka (respublika ko rsatkichidan 0,3 kg ko p),ʻ ʻ
114,6 kg. sabzavotlar (respublika o rtacha ko rsatkichidan 48,7 kg kam), 55,7 kg.
ʻ ʻ
meva (respublika ko rsatkichidan 12,5 kg ko p), 16,0 kg uzum (respublika
ʻ ʻ
ko rsatkichidan 15,3% kam) yetishtirildi. Bu Farg‘ona vodiysi viloyatiga nisbatan
ʻ
ancha past bo‘lib, u yerda kartoshka (Andijon viloyatiga nisbatan 0,5 kg ko‘p) va
meva (Namangan viloyatiga nisbatan 18,6 kg ko‘p) bo‘yicha o‘rtacha uzum
yetishtirish bo‘yicha yuqori o‘rinni egallagan. Yuqorida ta’kidlanganidek, fermer
xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligining yetakchi bo‘g‘ini sifatida fermerlikning samarali
shakli ekanligini tobora ko‘proq namoyon etmoqda. Fermer xo‘jaliklari sonining
ko‘payishi ularning moddiy-texnika resurslari bilan o‘z vaqtida ta’minlanganlik
holatiga ham bog‘liq edi.
Farg ona viloyatining shimoliy qismini Qoraqalpoq va Yozyovon dashtlari
ʻ
egallagan, janubdan Olay tizmasining irmog i bilan chegaralangan. Farg‘ona
ʻ
viloyati yuqori seysmik zona hisoblanadi. Iqlimi kontinental, qishi yumshoq,
ba zan juda sovuq. Yanvarning o rtacha temperaturasi 3,2, iyulniki 28. Eng past
ʼ ʻ

32harorat 27,9. Maksimal harorat 42. Vodiy g arbida esayotgan kuchli “Qo qonʻ ʻ
shamoli” iqlimga salbiy ta sir ko rsatadi. Janubi-sharqda yozgi shamol esadi.
ʼ ʻ
Yillik yog in miqdori g arbda (Qo qon atrofida) 100 mm dan sharqda 170 mm
ʻ ʻ ʻ
gacha, tog yon bag irlarida 270 mm gacha, asosan bahorda. Vegetatsiya davri
ʻ ʻ
210-240 kun. Viloyatning shimoliy-g arbiy chegarasidan Sirdaryo oqib o tadi.
ʻ ʻ
Oloy tizmasidan Isfara, So x, Shohimardon, Isfayramsoy boshlanadi. Daryolar
ʻ
muz va qor bilan to'yingan. Asosan bo z tuproqlar va o tloqi-botqoq tuproqlar,
ʻ ʻ
adirlarda ko proq och va tipik bo z tuproqlar, Sirdaryo terrasalarida allyuvial-
ʻ ʻ
o tloq tuproqlar, viloyatning shimoliy qismida qumloq va sho r o tloqlar bor.
ʻ ʻ ʻ
Markaziy Farg ona sho r botqoqlarida turli sho rxoklar o sadi. Daryo vodiylarida
ʻ ʻ ʻ ʻ
vohalarda terak, tut, shifer, keng bargli o rmonlar, qarag ay o rmonlari bor.
ʻ ʻ ʻ
Sirdaryo to qay o rmonlarida yovvoyi hayvonlardan bo ri, tulki, bo ri, quyon,
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo rsiq, jayragi bor. Ko'plab qushlar va sudraluvchilar mavjud. Suv havzalarida
ʻ
marinka, usach, sazan, amur, amur kabi baliqlar uchraydi. Farg‘ona viloyati
O‘zbekistonning qadimiy madaniyat markazlaridan biridir. Hududdan topilgan
tosh davriga oid manzilgohlar va qoyalarning suratlari, tosh qurollari vodiyda
qadimdan odamlar yashab kelganidan dalolat beradi. Viloyat arxeologik
yodgorliklarini o rganishda Katta Farg ona kanalini qazish ishlari muhim ahamiyat
ʻ ʻ
kasb etdi. Kanalni qazish jarayonida bronza davri, quldorlik va yer egalik davriga
oid yodgorliklar topilib, o rganilgan. Quva shahridan miloddan avvalgi V asr va ilk
ʻ
o rta asrlarga oid topilmalar yaxshi o rganilgan. 10—11-asrlarga oid tarixiy
ʻ ʻ
manbalarda bu shahar obodligi va hajmi jihatidan vodiyda Axsikatdan keyingi eng
yirik shahar bo lganligi qayd etilgan. Arxeologik materiallar Marg‘ilon shahrining
ʻ
10-asrda yirik qishloq bo‘lib, 11-12-asrlarda qishloq qiyofasini olganligini
isbotlaydi. Chust madaniyatining o troq dehqonchilik va chorvachilik bilan
ʻ
shug ullangan manzilgohlaridan topilgan yodgorliklar Farg ona vodiysini
ʻ ʻ
o rganishda muhim ahamiyatga ega. Arxeologik qazishmalar shuni ko‘rsatadiki,
ʻ
Farg‘ona viloyatida qadimdan odamlar yashab, ovchilik, dehqonchilik,
chorvachilik bilan shug‘ullangan, insoniyat jamiyatining keyingi bosqichlarida
madaniyat rivojlana boshlagan. O‘zining maftunkor tabiati, betakror go‘zalligi

33bilan barchani maftun etib kelayotgan Farg‘onaning o‘tmishi azaliy. Bu sirli
joyning “Farg‘ona” deb nomlanishi sabablari tarixiy manbalarda turlicha bayon
etilgan. Olimlar “Farg ona” so zining ilk o rta asrlarda so g d yozuvida “Pargana”,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
“Pragana” va hind-sanskrit tilida “kichik mintaqa” shakllarida yozilganligini
ta kidladilar; fors tilida "tog'lar orasidagi vodiy", "yopiq vodiy" degan ma'noni
ʼ
anglatadi. Miloddan avvalgi 2-asrda “Dovon”, ilk o rta asrlarda esa “Bohan”,
ʻ
“Bohanna” deb atalgan. Farg‘ona tarixi miloddan avvalgi III-II ming yilliklarga
to‘g‘ri keladi. Bu zamin aholisi azaldan Uzoq Sharq, Janubiy va Markaziy
Osiyoning boshqa xalqlari bilan yaqin madaniy aloqada bo‘lib kelgan. Bunga
viloyatda juda ko p uchraydigan “Andronov madaniyati” (miloddan avvalgi III-II
ʻ
ming yilliklar) yodgorliklari yoki So x tumanidan topilgan “Ikki boshli ilon”
ʻ
tumorini misol qilib keltirish mumkin. Bu davrlarga oid urush, mehnat qurollari,
uy-ro zg or buyumlari va boshqa buyumlar O rta Osiyoning boshqa hududlarida
ʻ ʻ ʻ
topilgan buyumlardan farq qiladi. Buyuk ipak yo lining ochilishi bilan Xitoy
ʻ
madaniyatining Farg ona xalqlari hayotiga ta siri sezila boshlandi. Bronza
ʻ ʼ
derazalar, tangalar, shoyi matolar, temir qurollar va boshqalarning paydo bo lishi
ʻ
bevosita Buyuk ipak yo li bilan bog liq. Aynan Buyuk Ipak yo‘li tufayli
ʻ ʻ
eramizning boshlarida ot, tuya va mayda hayvonlarning ko‘payishi, qimmatbaho
metallarning ko‘pligi, shuningdek, paxta, uzum, boshoqli don yetishtirish haqida
ma’lumotlar dunyo bo‘ylab tarqaldi. . Bu davrdagi shahar-qal'a posyolkalarining
ko'pligi me'morchilik va shaharsozlik texnologiyasining rivojlanganligidan dalolat
beradi. Ilk o rta asrlarda Farg ona O rta Osiyo bilan Xitoyni bog lovchi
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko priklardan biriga aylandi va bu yerdagi ijtimoiy-siyosiy muhit ham bu ikki
ʻ
mintaqa ta sirida tez-tez o zgarib turdi. Temuriylar davrida boshqa sohalar qatori
ʼ ʻ
milliy hunarmandchilik ham yanada rivojlandi. Masalan, Marg ilon shoyi va ipak
ʻ
mahsulotlari ishlab chiqarishga, Rishton kulolchilikka ixtisoslashgan.

34FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Payoz Musayev, Jahongir Musayev "O`zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi"
"Sharq" nashriyoti Toshkent-2019
2. A.Soliyev ”O’zbekiston geografiyasi”. Toshkent univyyersiteti, 2014.
3. P.G'ulomov, X.Vahobov, P.Baratov, M.Mamatqulov Nomi: O'rta Osiyo va.
O'zbekiston tabiiy geografiyasi
4. Karimov I. A., O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlikʻ ʻ ʻ
shartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Bedrinsev A. K.,
Sovyyershenstvovaniye tyyerritorialnoy organizatsii xozyaystva soyuznoy
respubliki, T., 1987; Ekonomicheskoye rayonirovaniye O zbekistana [Pod. red. K.
ʻ
N. Bedrinseva|, T., 1966.
5. P.Baratov ”O’zbekiston tabiiy geografiyasi.
6. "Administrative-territorial division of the Republic of Uzbekistan" (in Uzbek). The
State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics. July 2021.
7. www.ziyonet.uz
8. wikipedia.org
9. https://bigenc.ru
10. https://www.healthline.com

35ILOVALAR:
1.1.1-ilova. Farg’ona viloyati xaritasi.
1.2.1-ilova. Farg’ona vodiysi xaritasi.

362.1.1-ilova. Hisor-Oloy tog’ tizmasi.
2.2.1-ilova. Beshariq tumani xaritasi.

37MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................... 5
I BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI ............................................ 9
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti .................................................... 9
1.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri ................................ 14
II BOB. FARG’ONA VILOYATI CHORVACHILIK TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI ...................................................................................................... 20
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi ........................................................ 20
2.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati. .............. 25
XULOSA ................................................................................................................. 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ................................................................ 34
ILOVALAR: ............................................................................................................ 35

Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi

Sotib olish