Buxgalteriya balansi tahlili - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	38.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 May 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Zokirjon Xolmuhammedov

Ro'yxatga olish sanasi 14 Aprel 2025

21 Sotish

Buxgalteriya balansi tahlili

Sotib olish

Buxgalteriya balansi tahlili
Reja:
Kirish……………………………………………………….……………
I bob. BUXGALTERIYA BALANSI VA UNING IQTISODIY
AHAMIYATI.
1.1 Buxgalteriya balansining mohiyati va tuzilishi ………………
1.2 Aktivlar va passivlar tarkibi hamda ularning tasnifi …………
1.3 Buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi o‘rni va
vazifalari ……….….….….….….….….….….….….….….…….….
II. bob. BUXGALTERIYA BALANSI
KO‘RSATKICHLARINI TAHLIL QILISH USULLARI.
2.1 Balans likvidligi va to‘lov qobiliyatini tahlil
qilish ……………………………………………………….……
2.2 Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish ……….
….….….….….….….….….….….….……
2.3 Aktivlar samaradorligi va aylanma mablag‘lar tahlili ……….
…………….…………….…………….….….
III. bob. KORXONA MISOLIDA BUXGALTERIYA BALANSI
TAHLILI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI.
3.1 Korxonaning moliyaviy holatini balans asosida tahlil
qilish …….…………………………………………………
3.2 Balans ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar ….
…………….……….……….…………………………
3.3 Korxona moliyaviy barqarorligini oshirish istiqbollari …….
……….…………………………
Xulosa………………………..………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……..………………………...

Internet saytlari ……………………………………………………
KIRISH
Iqtisodiy tahlil fanida buxgalteriya balansi tahlili korxona moliyaviy holatini
o‘rganishning eng muhim va asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki
buxgalteriya balansi korxonaning ma’lum bir davrga bo‘lgan mol-mulkini,
majburiyatlarini va kapitalini aks ettiruvchi asosiy moliyaviy hisobot shakli
bo‘lib, u orqali korxonaning iqtisodiy holati to‘liq va aniq baholanadi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining samaradorligini aniqlash,
ularning moliyaviy barqarorligini baholash hamda kelajakdagi rivojlanish
istiqbollarini belgilashda buxgalteriya balansi tahlili muhim o‘rin tutadi. Shu
sababli ushbu mavzu bugungi kunda dolzarb hisoblanadi va iqtisodiy tahlil
tizimining ajralmas qismi sifatida qaraladi. Buxgalteriya balansi korxonaning
aktivlari va passivlari o‘rtasidagi muvozanatni ko‘rsatadi. Aktivlar korxona
ixtiyoridagi barcha resurslarni ifodalasa, passivlar esa ushbu resurslarning
manbalarini aks ettiradi. Ushbu ikki qism o‘rtasidagi tenglik korxonaning
moliyaviy hisob-kitoblari to‘g‘ri yuritilayotganini bildiradi. Balans
ma’lumotlari asosida korxonaning to‘lov qobiliyati, likvidligi, moliyaviy
barqarorligi va rentabelligi kabi muhim ko‘rsatkichlar aniqlanadi. Shu sababli
buxgalteriya balansi nafaqat hisob-kitob hujjati, balki iqtisodiy tahlil uchun
asosiy axborot manbai hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi
kunda iqtisodiyotning jadal rivojlanishi va raqobatning kuchayishi sharoitida
korxonalar o‘z moliyaviy holatini doimiy ravishda tahlil qilib borishga majbur.
Balans tahlili orqali korxona rahbariyati mavjud muammolarni aniqlashi,
resurslardan samarali foydalanish yo‘llarini belgilashi va kelgusidagi strategik
qarorlarni qabul qilishi mumkin. Shuningdek, investorlar va kreditorlar ham
korxona faoliyatini baholashda aynan buxgalteriya balansiga tayanadilar,
chunki u korxonaning real moliyaviy holatini ko‘rsatadi. Kurs ishining

maqsadi buxgalteriya balansi tahlilining nazariy va amaliy jihatlarini
o‘rganish, uning korxona moliyaviy holatini baholashdagi ahamiyatini tahlil
qilish hamda amaliy misollar asosida xulosa va takliflar ishlab chiqishdan
iboratdir. Shu bilan birga, ish davomida balans ko‘rsatkichlarini tahlil qilish
usullari, moliyaviy barqarorlikni baholash mezonlari hamda korxona
faoliyatini yaxshilash yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kurs ishining vazifalari sifatida
buxgalteriya balansining mohiyatini o‘rganish, uning tuzilishini tahlil qilish,
aktiv va passivlarni guruhlash, moliyaviy ko‘rsatkichlarni hisoblash hamda
ularning iqtisodiy mazmunini ochib berish belgilangan. Bundan tashqari,
korxona misolida balans tahlilini amalga oshirish va natijalar asosida amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish ham muhim vazifalardan biridir. Tadqiqot obyekti
sifatida korxonaning moliyaviy hisobotlari, xususan buxgalteriya balansi
olinadi. Tadqiqot predmeti esa balans ko‘rsatkichlarini tahlil qilish orqali
korxonaning moliyaviy holatini baholash jarayonidir. Umuman olganda,
buxgalteriya balansi tahlili korxona faoliyatini chuqur o‘rganish, uning
iqtisodiy holatini to‘g‘ri baholash va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli ushbu mavzuni o‘rganish
iqtisodiy tahlil fanining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur anglashga xizmat
qiladi.

I bob. BUXGALTERIYA BALANSI VA UNING IQTISODIY
AHAMIYATI .
1.1 Buxgalteriya balansining mohiyati va tuzilishi?
Buxgalteriya balansi korxonaning ma’lum bir sanaga bo‘lgan moliyaviy
holatini ifodalovchi asosiy moliyaviy hisobot shakli bo‘lib, u iqtisodiy tahlil,
moliyaviy boshqaruv va qarorlar qabul qilish jarayonida eng muhim axborot
manbalaridan biri hisoblanadi. Balans orqali korxonaning barcha resurslari,
ya’ni aktivlari hamda ularning shakllanish manbalari bo‘lgan majburiyatlar va
xususiy kapital to‘g‘risida to‘liq tasavvur hosil qilish mumkin. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining shaffofligi va samaradorligini
ta’minlashda buxgalteriya balansining ahamiyati yanada ortib bormoqda,
chunki u nafaqat ichki boshqaruv uchun, balki tashqi foydalanuvchilar, ya’ni
investorlar, kreditorlar, soliq organlari va hamkorlar uchun ham muhim
axborot manbai hisoblanadi. Buxgalteriya balansining mohiyati shundan
iboratki, u korxona mulki va moliyaviy resurslarining ikki tomonlama
ko‘rinishini aks ettiradi. Bir tomondan, korxona qanday aktivlarga ega ekanligi
ko‘rsatilsa, ikkinchi tomondan bu aktivlar qaysi manbalar hisobidan
shakllanganligi ifodalanadi. Aktivlar tarkibiga asosiy vositalar, aylanma
mablag‘lar, pul mablag‘lari, debitorlik qarzlari, zaxiralar va boshqa iqtisodiy
resurslar kiradi. Passivlar esa korxonaning majburiyatlari, kreditlari, qarzlari
hamda ustav kapitali va qo‘shimcha kapital kabi xususiy manbalarni o‘z ichiga
oladi. Shu jihatdan balans iqtisodiy jihatdan tenglik prinsipiga asoslanadi,
ya’ni aktivlar yig‘indisi har doim passivlar yig‘indisiga teng bo‘lishi kerak.
Buxgalteriya balansining tuzilishi aniq tartibga ega bo‘lib, u odatda ikki asosiy
bo‘limdan iborat: aktiv va passiv. Aktiv qism o‘z navbatida uzoq muddatli va
qisqa muddatli aktivlarga bo‘linadi. Uzoq muddatli aktivlar korxona

faoliyatida bir yildan ortiq muddat davomida foydalaniladigan resurslarni o‘z
ichiga oladi. Bular qatoriga asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, uzoq muddatli
investitsiyalar kiradi. Qisqa muddatli aktivlar esa bir yil ichida pulga aylanishi
yoki ishlatilishi mumkin bo‘lgan resurslarni qamrab oladi. Masalan, tovar-
moddiy zaxiralar, debitorlik qarzlari va pul mablag‘lari shular jumlasidandir.
Passiv qism ham o‘z tarkibiga ko‘ra ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
majburiyatlar va xususiy kapital. Majburiyatlar korxonaning tashqi qarzlari
bo‘lib, ular qisqa va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Qisqa muddatli
majburiyatlar bir yil ichida to‘lanishi kerak bo‘lgan qarzlarni, uzoq muddatli
majburiyatlar esa bir yildan ortiq muddatda qaytariladigan qarzlarni o‘z ichiga
oladi. Xususiy kapital esa korxona egalarining sarmoyasi bo‘lib, u ustav
kapitali, qo‘shimcha kapital, taqsimlanmagan foyda va zaxira fondlaridan
tashkil topadi. Bu bo‘lim korxonaning moliyaviy mustaqilligini ifodalaydi.
Buxgalteriya balansi faqatgina raqamlar to‘plami emas, balki korxona
faoliyatining iqtisodiy mazmunini ochib beruvchi muhim hujjatdir. U orqali
korxonaning moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati va iqtisodiy salohiyati
baholanadi. Masalan, aktivlar tarkibida aylanma mablag‘larning yuqori ulushi
korxonaning likvidligini oshiradi, ya’ni qisqa muddatli majburiyatlarni to‘lash
imkoniyati yuqori bo‘ladi. Aksincha, uzoq muddatli majburiyatlarning haddan
tashqari ko‘pligi korxonaning moliyaviy xavfini oshirishi mumkin. Balansning
yana bir muhim jihati uning dinamik va statik xarakterga ega ekanligidir.
Statik jihati shundaki, balans ma’lum bir sanaga tuziladi va shu vaqt
momentidagi moliyaviy holatni aks ettiradi. Dinamik jihati esa turli davrlar
bo‘yicha balanslarni solishtirish orqali korxona faoliyatidagi o‘zgarishlarni
tahlil qilish imkonini beradi. Shu sababli iqtisodiy tahlilda bir nechta davrlar
bo‘yicha balans ma’lumotlari o‘rganiladi va ular asosida xulosalar chiqariladi.
Buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi o‘rni juda katta. Chunki u
moliyaviy tahlilning asosiy manbasi bo‘lib xizmat qiladi. Balans ma’lumotlari

asosida likvidlik koeffitsientlari, moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari,
rentabellik darajalari va aylanma mablag‘lar samaradorligi hisoblanadi. Bu
ko‘rsatkichlar korxonaning moliyaviy holatini chuqur o‘rganish imkonini
beradi. Shu bilan birga, balans investitsion qarorlar qabul qilishda ham muhim
ahamiyatga ega, chunki investorlar korxonaning moliyaviy holatini aynan
balans orqali baholaydilar. Buxgalteriya balansining tuzilishi xalqaro
standartlarga ham moslashtirilgan bo‘lib, bu uning shaffofligi va
taqqoslanishini ta’minlaydi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS)
asosida tuzilgan balanslar turli mamlakatlar korxonalarining moliyaviy
holatini solishtirish imkonini beradi. Bu esa global iqtisodiyotda muhim
ahamiyat kasb etadi. Korxona faoliyatini samarali boshqarishda buxgalteriya
balansidan to‘g‘ri foydalanish muhimdir. Rahbariyat balans ma’lumotlari
asosida resurslarni taqsimlash, xarajatlarni optimallashtirish va foydani
oshirish bo‘yicha qarorlar qabul qiladi. Agar balans tahlili chuqur va to‘g‘ri
amalga oshirilsa, korxona moliyaviy muammolarni oldindan aniqlashi va
ularni bartaraf etish choralarini ko‘rishi mumkin. Buxgalteriya balansi korxona
moliyaviy holatini ifodalovchi eng muhim hujjat bo‘lib, uning mohiyati
aktivlar va passivlar o‘rtasidagi muvozanatni ko‘rsatishda namoyon bo‘ladi.
Uning tuzilishi aniq tartibga ega bo‘lib, iqtisodiy tahlilda asosiy axborot
manbai sifatida xizmat qiladi. Balans orqali korxonaning iqtisodiy salohiyati,
moliyaviy barqarorligi va rivojlanish istiqbollari aniqlanadi. Shu sababli
buxgalteriya balansini chuqur o‘rganish iqtisodiy tahlil fanining muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
1.2 Aktivlar va passivlar tarkibi hamda ularning tasnifi.
Buxgalteriya balansining aktivlar va passivlar tarkibi hamda ularning
tasnifi korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri va chuqur tahlil qilishda asosiy
ahamiyatga ega bo‘lgan masalalardan biridir. Aktivlar va passivlar

buxgalteriya balansining ikki asosiy ustuni bo‘lib, ular o‘zaro muvozanatda
turadi va korxona resurslarining shakllanishi hamda ulardan foydalanish
jarayonini ifodalaydi. Aktivlar korxonaning iqtisodiy resurslarini bildirsa,
passivlar ushbu resurslarning qaysi manbalar hisobidan shakllanganini
ko‘rsatadi. Shu sababli aktivlar va passivlarning to‘g‘ri tasnifi va tahlili
korxona faoliyatining samaradorligini baholashda muhim rol o‘ynaydi.
Aktivlar korxona tomonidan nazorat qilinadigan, kelajakda iqtisodiy foyda
keltirishi kutilayotgan resurslar yig‘indisidir. Ular ishlab chiqarish jarayonida
bevosita yoki bilvosita ishtirok etadi va korxonaning daromad olish
imkoniyatini ta’minlaydi. Aktivlar odatda ikki asosiy guruhga bo‘linadi: uzoq
muddatli aktivlar va qisqa muddatli aktivlar. Uzoq muddatli aktivlar korxona
faoliyatida bir yildan ortiq muddat davomida foydalaniladigan resurslarni o‘z
ichiga oladi. Ular ishlab chiqarish jarayonida bevosita iste’mol qilinmaydi,
balki asta-sekin o‘z qiymatini mahsulot tannarxiga o‘tkazadi. Bunday
aktivlarga asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, uzoq muddatli moliyaviy
investitsiyalar va kapital qo‘yilmalar kiradi. Asosiy vositalar korxonaning
ishlab chiqarish quvvatini belgilovchi eng muhim elementlardan biridir,
chunki ular orqali mahsulot ishlab chiqariladi yoki xizmatlar ko‘rsatiladi.
Nomoddiy aktivlar esa patentlar, litsenziyalar, dasturiy ta’minot va intellektual
mulk shaklida bo‘lishi mumkin. Qisqa muddatli aktivlar esa bir yil ichida
pulga aylanishi yoki ishlab chiqarish jarayonida to‘liq iste’mol qilinishi
mumkin bo‘lgan resurslarni o‘z ichiga oladi. Ularning asosiy vazifasi
korxonaning joriy faoliyatini ta’minlashdir. Qisqa muddatli aktivlar tarkibiga
tovar-moddiy zaxiralar, tayyor mahsulotlar, debitorlik qarzlari, pul mablag‘lari
va qisqa muddatli moliyaviy qo‘yilmalar kiradi. Tovar-moddiy zaxiralar ishlab
chiqarish jarayonida xomashyo sifatida ishlatiladi yoki sotish uchun tayyor
mahsulotga aylantiriladi. Debitorlik qarzlari esa korxona tomonidan sotilgan
mahsulot yoki ko‘rsatilgan xizmatlar uchun hali olinmagan mablag‘larni

ifodalaydi. Pul mablag‘lari korxonaning eng likvid aktivlari bo‘lib, ular
bevosita to‘lovlarni amalga oshirishda ishlatiladi. Passivlar esa korxona
aktivlarining shakllanish manbalarini ifodalaydi va ular ham ikki asosiy
guruhga bo‘linadi: xususiy kapital va majburiyatlar. Xususiy kapital korxona
egalarining sarmoyasi bo‘lib, u korxonaning moliyaviy mustaqilligini aks
ettiradi. Xususiy kapital tarkibiga ustav kapitali, qo‘shimcha kapital, zaxira
kapitali va taqsimlanmagan foyda kiradi. Ustav kapitali korxona tashkil
etilganda ta’sischilar tomonidan kiritilgan boshlang‘ich mablag‘ni ifodalaydi.
Qo‘shimcha kapital esa aktivlarni qayta baholash yoki qo‘shimcha
investitsiyalar natijasida shakllanadi. Taqsimlanmagan foyda esa korxona
faoliyati davomida olingan, lekin dividend sifatida taqsimlanmagan foyda
qismidir. Majburiyatlar esa korxonaning tashqi qarzlarini ifodalaydi va ular
ham qisqa ham uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Qisqa muddatli majburiyatlar
bir yil ichida to‘lanishi kerak bo‘lgan qarzlar bo‘lib, ularga kreditorlik qarzlari,
qisqa muddatli kreditlar va soliqlar bo‘yicha qarzdorlik kiradi. Uzoq muddatli
majburiyatlar esa bir yildan ortiq muddatda qaytarilishi lozim bo‘lgan
qarzlardir. Bular odatda bank kreditlari, obligatsiyalar va boshqa uzoq
muddatli moliyaviy majburiyatlarni o‘z ichiga oladi. Majburiyatlar korxona
faoliyatini moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi, chunki ko‘plab korxonalar
o‘z faoliyatini faqat xususiy kapital hisobidan emas, balki qarz mablag‘lari
hisobidan ham amalga oshiradi. Aktivlar va passivlarning o‘zaro bog‘liqligi
buxgalteriya balansining asosiy tamoyilini tashkil etadi. Bu tamoyilga ko‘ra,
aktivlar yig‘indisi har doim passivlar yig‘indisiga teng bo‘lishi kerak. Bu
tenglik korxonaning moliyaviy hisoblari to‘g‘ri yuritilayotganini bildiradi.
Agar bu tenglik buzilsa, buxgalteriya hisobida xatolik mavjudligini anglatadi.
Shu sababli balansning to‘g‘riligi va aniqligi moliyaviy hisobotning eng
muhim shartlaridan biridir. Aktivlar va passivlarning tasnifi iqtisodiy tahlil
jarayonida ham katta ahamiyatga ega. Masalan, aktivlar tarkibida likvid

aktivlarning ulushi yuqori bo‘lsa, korxona qisqa muddatli majburiyatlarini
tezda qoplay oladi. Bu uning moliyaviy barqarorligini oshiradi. Aksincha, agar
majburiyatlar hajmi haddan tashqari yuqori bo‘lsa, korxona moliyaviy xavf
ostida bo‘lishi mumkin. Shu sababli aktiv va passivlar nisbatini tahlil qilish
korxonaning moliyaviy holatini baholashda muhim ko‘rsatkich hisoblanadi.
Shuningdek, aktivlar va passivlar tarkibini tahlil qilish orqali korxonaning
investitsion jozibadorligi ham aniqlanadi. Investorlar odatda korxonaning
xususiy kapitali yuqori bo‘lishiga va majburiyatlar darajasi past bo‘lishiga
e’tibor beradilar. Bu korxonaning barqaror va ishonchli ekanligini bildiradi.
Shu bilan birga, aktivlarning samarali ishlatilishi ham investitsion qarorlar
qabul qilishda muhim omil hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida aktivlar
va passivlarni to‘g‘ri boshqarish korxona muvaffaqiyatining asosiy
omillaridan biridir. Korxona rahbariyati aktivlardan samarali foydalanish,
ularning tarkibini optimallashtirish va majburiyatlarni to‘g‘ri boshqarish orqali
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashi mumkin. Bu esa uzoq muddatli rivojlanish
strategiyasini amalga oshirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda,
buxgalteriya balansidagi aktivlar va passivlar korxonaning moliyaviy holatini
ifodalovchi asosiy elementlar bo‘lib, ularning to‘g‘ri tasnifi va tahlili iqtisodiy
qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega. Aktivlar korxonaning
resurslarini, passivlar esa ularning manbalarini aks ettiradi. Ularning o‘zaro
muvozanati korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi va iqtisodiy
tahlilning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
1.3 Buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi o‘rni va vazifalari.
Buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi o‘rni va vazifalari korxona
moliyaviy-xo‘jalik faoliyatini chuqur o‘rganish, baholash va kelgusidagi
rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashda asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan
masalalardan biridir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona o‘z

faoliyatini samarali boshqarishi, resurslardan oqilona foydalanishi va
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashi lozim. Bunday sharoitda buxgalteriya
balansi iqtisodiy tahlilning eng muhim axborot manbai sifatida xizmat qiladi,
chunki u korxonaning ma’lum bir davrga bo‘lgan moliyaviy holatini to‘liq aks
ettiradi. Balans ma’lumotlari asosida korxonaning aktivlari, majburiyatlari va
kapitali o‘rtasidagi mutanosiblik o‘rganiladi hamda iqtisodiy xulosalar
chiqariladi. Shu sababli buxgalteriya balansi nafaqat hisob hujjati, balki
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda asosiy vosita hisoblanadi. Iqtisodiy
tahlilda buxgalteriya balansining eng muhim vazifalaridan biri korxonaning
moliyaviy holatini baholashdir. Moliyaviy holat deganda korxonaning o‘z
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish qobiliyati, resurslardan samarali
foydalanishi va daromad olish darajasi tushuniladi. Balans orqali korxonaning
likvidligi, to‘lov qobiliyati va moliyaviy barqarorligi aniqlanadi. Masalan,
qisqa muddatli aktivlarning qisqa muddatli majburiyatlarga nisbati
korxonaning joriy to‘lov qobiliyatini ko‘rsatadi. Agar bu nisbat yuqori bo‘lsa,
korxona o‘z qarzlarini o‘z vaqtida to‘lash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Aks holda,
moliyaviy qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Buxgalteriya balansi
iqtisodiy tahlilda vertikal va gorizontal tahlil usullarini qo‘llash imkonini
beradi. Vertikal tahlil orqali balans tarkibidagi har bir elementning umumiy
summadagi ulushi aniqlanadi. Bu korxona aktivlari va passivlarining
tuzilishini chuqur o‘rganishga yordam beradi. Gorizontal tahlil esa turli davrlar
bo‘yicha balans ko‘rsatkichlarini solishtirish orqali o‘zgarish dinamikasini
aniqlash imkonini beradi. Bu usul korxona faoliyatidagi ijobiy yoki salbiy
tendensiyalarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, aktivlar o‘sishi
korxona rivojlanayotganini ko‘rsatsa, majburiyatlarning keskin oshishi
moliyaviy xavf mavjudligini bildirishi mumkin. Buxgalteriya balansining yana
bir muhim vazifasi korxonaning moliyaviy barqarorligini aniqlashdir.
Moliyaviy barqarorlik korxonaning uzoq muddatli istiqbolda o‘z faoliyatini

mustaqil ravishda moliyalashtira olish qobiliyatini bildiradi. Bu ko‘rsatkich
xususiy kapital va qarz mablag‘lari o‘rtasidagi nisbat orqali aniqlanadi. Agar
xususiy kapital ulushi yuqori bo‘lsa, korxona moliyaviy jihatdan mustahkam
hisoblanadi. Aksincha, qarz mablag‘lari ulushi yuqori bo‘lsa, korxona tashqi
moliyaviy manbalarga bog‘liq bo‘ladi va bu xavf darajasini oshiradi. Iqtisodiy
tahlilda buxgalteriya balansining yana bir muhim roli resurslardan foydalanish
samaradorligini baholashdir. Korxona aktivlari qanchalik samarali
ishlatilayotganini aniqlash orqali uning rentabelligi va iqtisodiy samaradorligi
baholanadi. Masalan, asosiy vositalarning aylanish tezligi, aylanma
mablag‘larning foydalanish samaradorligi va debitorlik qarzlarining qaytarilish
darajasi korxona faoliyatining samaradorligini ko‘rsatadi. Agar aktivlar
samarali ishlatilsa, korxona ko‘proq foyda oladi va iqtisodiy jihatdan barqaror
bo‘ladi. Buxgalteriya balansi investitsion qarorlar qabul qilishda ham muhim
ahamiyatga ega. Investorlar korxonaga mablag‘ kiritishdan oldin uning
moliyaviy holatini chuqur tahlil qiladilar. Balans ma’lumotlari asosida
korxonaning xavf darajasi, foyda olish imkoniyati va moliyaviy barqarorligi
baholanadi. Agar korxonaning aktivlari barqaror o‘sib borayotgan bo‘lsa va
majburiyatlar nazorat ostida bo‘lsa, u investorlar uchun jozibador hisoblanadi.
Shu sababli buxgalteriya balansi investitsiya muhitini shakllantirishda ham
muhim vosita hisoblanadi. Buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi
vazifalaridan yana biri korxona faoliyatini rejalashtirish va prognoz qilishdir.
Balans ma’lumotlari asosida kelajakdagi moliyaviy natijalar taxmin qilinadi,
resurslarga bo‘lgan ehtiyoj aniqlanadi va rivojlanish strategiyasi ishlab
chiqiladi. Bu jarayonda avvalgi davr balanslari tahlil qilinib, o‘sish sur’atlari
va o‘zgarish tendensiyalari o‘rganiladi. Natijada korxona rahbariyati
asoslangan qarorlar qabul qiladi. Buxgalteriya balansi soliq tizimi va davlat
nazorati uchun ham muhim axborot manbai hisoblanadi. Soliq organlari
korxonaning daromadlari, xarajatlari va moliyaviy holatini balans asosida

nazorat qiladi. Bu esa iqtisodiy shaffoflikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, davlat iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda korxonalar balans
ma’lumotlaridan foydalanadi. Balansning iqtisodiy tahlildagi o‘rni uning
universalligida ham namoyon bo‘ladi. U kichik korxonalardan tortib yirik
korporatsiyalargacha bo‘lgan barcha xo‘jalik subyektlari uchun bir xil
ahamiyatga ega. Har bir korxona o‘z faoliyatini baholashda balans
ko‘rsatkichlariga tayanadi. Bu esa iqtisodiy tizimda yagona yondashuvni
shakllantiradi. Shuningdek, buxgalteriya balansi xalqaro iqtisodiy aloqalarda
ham muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga muvofiq
tuzilgan balanslar turli davlatlardagi korxonalar moliyaviy holatini solishtirish
imkonini beradi. Bu esa global investitsiya jarayonlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, buxgalteriya balansi iqtisodiy tahlilda
markaziy o‘rin tutadi va korxona moliyaviy holatini har tomonlama o‘rganish
imkonini beradi. Uning asosiy vazifalari moliyaviy holatni baholash,
barqarorlikni aniqlash, resurslardan foydalanish samaradorligini tahlil qilish,
investitsion qarorlar qabul qilishga yordam berish hamda kelajakdagi
rivojlanishni prognoz qilishdan iboratdir. Shu sababli buxgalteriya balansi
iqtisodiy tahlilning ajralmas qismi bo‘lib, korxona boshqaruvida strategik
ahamiyatga ega vosita hisoblanadi.
II. bob. BUXGALTERIYA BALANSI
KO‘RSATKICHLARINI TAHLIL QILISH USULLARI.
2.1 Balans likvidligi va to‘lov qobiliyatini tahlil qilish.
Balans likvidligi va to‘lov qobiliyatini tahlil qilish korxonaning
moliyaviy barqarorligini baholashda eng muhim yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi, chunki bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi
subyekt o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi, qisqa va uzoq muddatli
qarzlarni to‘lash imkoniyatiga ega bo‘lishi hamda moliyaviy inqirozlardan

qochishi zarur. Likvidlik deganda korxona aktivlarining tezda pul
mablag‘lariga aylanish qobiliyati tushuniladi, to‘lov qobiliyati esa
korxonaning mavjud pul mablag‘lari va tez likvid aktivlari hisobidan o‘z
majburiyatlarini o‘z vaqtida to‘lash imkoniyatini bildiradi. Ushbu ikki
ko‘rsatkich o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular korxonaning moliyaviy
sog‘lomligini ifodalaydi. Balans likvidligini tahlil qilish jarayonida korxona
aktivlari ularning likvidlik darajasiga qarab guruhlarga ajratiladi. Eng likvid
aktivlar tarkibiga pul mablag‘lari va qisqa muddatli moliyaviy qo‘yilmalar
kiradi, chunki ular darhol to‘lov vositasi sifatida ishlatilishi mumkin. Keyingi
guruhga tez sotiladigan aktivlar kiradi, ular asosan debitorlik qarzlaridan iborat
bo‘lib, qisqa muddat ichida pulga aylanishi mumkin. Uchinchi guruh sekin
sotiladigan aktivlarni o‘z ichiga oladi, ya’ni tovar-moddiy zaxiralar va
tugallanmagan ishlab chiqarish. Eng oxirgi guruh esa qiyin sotiladigan aktivlar
bo‘lib, ular uzoq muddatli aktivlar, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni o‘z
ichiga oladi. Ushbu tasnif asosida korxonaning likvidlik darajasi aniqlanadi va
uning moliyaviy barqarorligi baholanadi. Passivlar ham likvidlik tahlilida
muhim rol o‘ynaydi, chunki ular korxonaning majburiyatlarini ifodalaydi.
Passivlar to‘lov muddatiga qarab qisqa muddatli va uzoq muddatli
majburiyatlarga bo‘linadi. Qisqa muddatli majburiyatlar bir yil ichida
to‘lanishi kerak bo‘lgan qarzlar bo‘lib, ular korxonaning joriy to‘lov
qobiliyatini baholashda asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Uzoq muddatli
majburiyatlar esa uzoqroq davrda qaytariladigan qarzlar bo‘lib, ular
korxonaning uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini belgilaydi. Balans
likvidligini tahlil qilishda bir nechta muhim koeffitsientlar qo‘llaniladi.
Ulardan biri joriy likvidlik koeffitsienti bo‘lib, u joriy aktivlarning qisqa
muddatli majburiyatlarga nisbatini ifodalaydi. Agar ushbu koeffitsient bir dan
yuqori bo‘lsa, korxona o‘z qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash
imkoniyatiga ega hisoblanadi. Tez likvidlik koeffitsienti esa eng likvid va tez

sotiladigan aktivlar asosida hisoblanadi va u yanada aniqroq moliyaviy holatni
ko‘rsatadi. Mutlaq likvidlik koeffitsienti esa faqat pul mablag‘lari asosida
aniqlanadi va korxonaning eng qisqa muddatli to‘lov qobiliyatini ifodalaydi.
To‘lov qobiliyatini tahlil qilish korxonaning moliyaviy intizomini baholashda
muhim ahamiyatga ega. Korxona o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida bajara
olmasa, u moliyaviy qiyinchiliklarga duch keladi, bu esa ishlab chiqarish
jarayonining sekinlashishiga yoki to‘xtab qolishiga olib kelishi mumkin.
To‘lov qobiliyati yuqori bo‘lgan korxonalar esa investorlar va kredit
tashkilotlari uchun ishonchli hisoblanadi, chunki ular moliyaviy
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Balans
likvidligi tahlili korxona faoliyatini rejalashtirishda ham muhim ahamiyatga
ega. Rahbariyat likvidlik ko‘rsatkichlari asosida qisqa muddatli qarorlar qabul
qiladi, masalan, kredit olish, investitsiya kiritish yoki xarajatlarni
optimallashtirish. Agar likvidlik past bo‘lsa, korxona qo‘shimcha moliyaviy
resurslarga ehtiyoj sezadi. Agar likvidlik yuqori bo‘lsa, korxona o‘z
mablag‘lari hisobidan rivojlanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Likvidlik tahlili
nafaqat ichki boshqaruv uchun, balki tashqi foydalanuvchilar uchun ham
muhimdir. Banklar kredit ajratishda korxonaning to‘lov qobiliyatini chuqur
tahlil qiladi. Investorlar esa korxonaning likvidligi asosida investitsiya xavfini
baholaydilar. Davlat organlari ham korxonalarning moliyaviy barqarorligini
nazorat qilishda ushbu ko‘rsatkichlardan foydalanadi.
Balans likvidligi va to‘lov qobiliyatini tahlil qilishda gorizontal va
vertikal tahlil usullari ham qo‘llaniladi. Gorizontal tahlil orqali turli davrlar
bo‘yicha likvidlik o‘zgarishlari o‘rganiladi, bu esa korxona moliyaviy
holatidagi tendensiyalarni aniqlashga yordam beradi. Vertikal tahlil esa aktiv
va passivlar tarkibidagi likvidlik darajasini aniqlash imkonini beradi.
Korxonaning likvidlik holati uning bozordagi raqobatbardoshligiga ham

bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori likvidlikka ega korxonalar iqtisodiy inqiroz
sharoitida ham barqaror faoliyat yurita oladi. Aksincha, past likvidlik
korxonani moliyaviy xavf ostiga qo‘yadi va uning faoliyatini cheklab qo‘yishi
mumkin. Shuningdek, likvidlikni boshqarish korxona moliyaviy
strategiyasining muhim qismidir. Korxona rahbariyati likvid aktivlar va
majburiyatlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlashi kerak. Juda ko‘p likvid aktivlar
ham samarali emas, chunki ular daromad keltirmaydi, juda kam likvidlik esa
to‘lov qobiliyatini pasaytiradi. Shu sababli optimal muvozanatni topish
muhimdir. Balans likvidligi va to‘lov qobiliyatini tahlil qilish korxona
moliyaviy holatini baholashda eng muhim yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u
korxonaning qisqa va uzoq muddatli majburiyatlarini bajarish imkoniyatini
aniqlaydi. Ushbu tahlil orqali korxonaning moliyaviy barqarorligi, investitsion
jozibadorligi va boshqaruv samaradorligi baholanadi. Shu sababli likvidlik va
to‘lov qobiliyati ko‘rsatkichlarini doimiy tahlil qilib borish har bir korxona
uchun muhim vazifa hisoblanadi.
2.2 Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish.
Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish korxona iqtisodiy
faoliyatini baholashda eng muhim yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u korxonaning
uzoq muddat davomida o‘z faoliyatini mustaqil ravishda moliyalashtira olish
qobiliyatini ifodalaydi. Moliyaviy barqarorlik korxonaning ichki va tashqi
moliyaviy resurslar o‘rtasidagi muvozanatga, xususiy kapitalning yetarliligiga
hamda qarz mablag‘laridan foydalanish darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona raqobat muhitida faoliyat yuritar ekan,
uning moliyaviy barqarorligi nafaqat ichki boshqaruv, balki investorlar,
kreditorlar va davlat organlari uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Chunki moliyaviy barqaror korxona iqtisodiy tebranishlarga bardosh bera
oladi, inqiroz sharoitida ham o‘z faoliyatini davom ettiradi va o‘z

majburiyatlarini o‘z vaqtida bajaradi. Moliyaviy barqarorlikni tahlil qilishda
asosiy e’tibor korxonaning xususiy kapitali va qarz mablag‘lari o‘rtasidagi
nisbatga qaratiladi. Xususiy kapital korxona egalarining mablag‘lari bo‘lib, u
korxonaning mustaqilligini ta’minlaydi. Agar korxonaning xususiy kapitali
yuqori bo‘lsa, u tashqi moliyaviy manbalarga kamroq bog‘liq bo‘ladi va bu
uning barqarorligini oshiradi. Aksincha, qarz mablag‘lari ulushi yuqori bo‘lsa,
korxona tashqi kreditorlarga bog‘liq bo‘lib qoladi va bu moliyaviy xavfni
oshiradi. Shu sababli moliyaviy barqarorlikni baholashda kapital tarkibi
muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Moliyaviy barqarorlikni ifodalovchi asosiy
ko‘rsatkichlardan biri moliyaviy mustaqillik koeffitsientidir. Bu koeffitsient
xususiy kapitalning jami aktivlarga nisbati orqali aniqlanadi. Agar ushbu
ko‘rsatkich yuqori bo‘lsa, korxona moliyaviy jihatdan mustaqil va barqaror
hisoblanadi. Yana bir muhim ko‘rsatkich moliyaviy qaramlik koeffitsienti
bo‘lib, u qarz mablag‘larining jami aktivlarga nisbati orqali aniqlanadi. Bu
ko‘rsatkich qanchalik yuqori bo‘lsa, korxona tashqi qarzlarga shunchalik ko‘p
bog‘liq bo‘ladi. Moliyaviy barqarorlikni tahlil qilishda uzoq muddatli aktivlar
va ularni moliyalashtirish manbalari ham muhim rol o‘ynaydi. Uzoq muddatli
aktivlar, masalan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar, odatda xususiy kapital
yoki uzoq muddatli majburiyatlar hisobidan moliyalashtirilishi kerak. Agar
ular qisqa muddatli majburiyatlar hisobidan moliyalashtirilsa, bu korxona
moliyaviy barqarorligini pasaytiradi va likvidlik muammolarini keltirib
chiqarishi mumkin. Moliyaviy barqarorlikni tahlil qilish jarayonida zaxiralarni
shakllantirish va ularni moliyalashtirish manbalari ham o‘rganiladi. Zaxiralar
korxonaning ishlab chiqarish jarayonini uzluksiz ta’minlash uchun zarur
bo‘lgan resurslar hisoblanadi. Agar zaxiralar yetarli darajada
moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona ishlab chiqarish jarayonini barqaror davom
ettirishi mumkin. Aks holda, ishlab chiqarishda uzilishlar yuzaga kelishi
mumkin. Moliyaviy barqarorlik tahlili korxonaning risk darajasini ham

aniqlashga yordam beradi. Qarz mablag‘larining haddan tashqari ko‘pligi
moliyaviy riskni oshiradi, chunki korxona foiz to‘lovlarini amalga oshirishga
majbur bo‘ladi. Agar daromad yetarli bo‘lmasa, bu moliyaviy qiyinchiliklarga
olib kelishi mumkin. Shu sababli moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda qarz va
xususiy kapital o‘rtasidagi optimal nisbatni saqlash muhimdir. Moliyaviy
barqarorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilishda rentabellik ham muhim ahamiyatga
ega. Rentabellik korxonaning foyda olish darajasini ko‘rsatadi va u moliyaviy
barqarorlik bilan bevosita bog‘liq. Agar korxona yuqori foyda olsa, u o‘z
majburiyatlarini osonroq bajaradi va moliyaviy jihatdan mustahkam bo‘ladi.
Shu sababli rentabellik va barqarorlik ko‘rsatkichlari birgalikda tahlil qilinadi.
Moliyaviy barqarorlikni tahlil qilishda gorizontal va vertikal tahlil usullari
ham qo‘llaniladi. Gorizontal tahlil orqali vaqt o‘tishi bilan moliyaviy
ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi o‘rganiladi, bu esa tendensiyalarni aniqlashga
yordam beradi. Vertikal tahlil esa balans tarkibidagi har bir elementning
umumiy summadagi ulushini ko‘rsatadi va korxona kapital tuzilishini baholash
imkonini beradi. Moliyaviy barqarorlik korxonaning investitsion
jozibadorligiga ham bevosita ta’sir qiladi. Investorlar odatda barqaror va xavfi
past bo‘lgan korxonalarga sarmoya kiritishni afzal ko‘radilar. Agar korxona
moliyaviy jihatdan barqaror bo‘lsa, u uzoq muddatli investitsiyalarni jalb
qilish imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa korxona rivojlanishini tezlashtiradi.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda boshqaruv tizimi ham muhim rol
o‘ynaydi. Korxona rahbariyati moliyaviy resurslarni to‘g‘ri taqsimlashi,
xarajatlarni optimallashtirishi va daromadlarni oshirish choralarini ko‘rishi
kerak. Bu esa korxonaning umumiy moliyaviy holatini yaxshilashga yordam
beradi. Moliyaviy barqarorlikning yana bir muhim jihati bu tashqi iqtisodiy
omillarga chidamlilikdir. Bozor sharoitidagi o‘zgarishlar, inflyatsiya, valyuta
kurslarining tebranishi va iqtisodiy inqirozlar korxona faoliyatiga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Barqaror korxonalar esa bunday sharoitlarga moslasha

oladi va o‘z faoliyatini davom ettiradi. Xulosa qilib aytganda, moliyaviy
barqarorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish korxona iqtisodiy holatini baholashda
muhim o‘rin tutadi. U korxonaning kapital tuzilishini, qarz va xususiy
mablag‘lar nisbatini, rentabellik darajasini va umumiy moliyaviy xavfini
aniqlash imkonini beradi. Moliyaviy barqarorlik yuqori bo‘lgan korxona
iqtisodiy jihatdan mustahkam bo‘lib, uzoq muddatli rivojlanish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. Shu sababli ushbu ko‘rsatkichlarni doimiy ravishda tahlil qilish va
boshqarish har bir korxona uchun muhim vazifa hisoblanadi.
2.3 Aktivlar samaradorligi va aylanma mablag‘lar tahlili.
Aktivlar samaradorligi va aylanma mablag‘lar tahlili korxonaning
iqtisodiy faoliyatini baholashda eng muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi,
chunki har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning asosiy maqsadi mavjud
resurslardan maksimal darajada samarali foydalanish orqali yuqori foyda
olishdir. Aktivlar samaradorligi korxona ixtiyoridagi barcha resurslarning
qancha darajada foyda keltirayotganini ko‘rsatsa, aylanma mablag‘lar tahlili
esa qisqa muddatli resurslarning qanday ishlatilayotganini va ularning aylanish
tezligini aniqlashga yordam beradi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobat
kuchli bo‘lgani uchun korxonalar o‘z aktivlaridan samarali foydalanmasdan
turib barqaror rivojlana olmaydi, shu sababli ushbu ko‘rsatkichlarni tahlil
qilish iqtisodiy tahlilning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Aktivlar
samaradorligi odatda rentabellik ko‘rsatkichlari orqali baholanadi. Eng muhim
ko‘rsatkichlardan biri aktivlar rentabelligi bo‘lib, u korxona sof foydasining
jami aktivlarga nisbatini ifodalaydi. Bu ko‘rsatkich korxona har bir so‘m
aktivdan qancha foyda olayotganini ko‘rsatadi. Agar bu ko‘rsatkich yuqori
bo‘lsa, demak korxona o‘z resurslaridan samarali foydalanmoqda, aksincha
past bo‘lsa, aktivlar yetarli darajada ishlatilmayotganini bildiradi. Shuningdek,
xususiy kapital rentabelligi ham muhim ko‘rsatkich bo‘lib, u korxona

egalarining sarmoyasi qanchalik foyda keltirayotganini ko‘rsatadi. Bu
ko‘rsatkich investorlar uchun juda muhim, chunki ular o‘z mablag‘larining qay
darajada daromad keltirayotganini bilishni xohlaydilar. Aylanma mablag‘lar
tahlili korxonaning qisqa muddatli aktivlarini boshqarish samaradorligini
o‘rganishga qaratilgan. Aylanma mablag‘lar ishlab chiqarish jarayonining
uzluksizligini ta’minlaydi va ular tarkibiga tovar-moddiy zaxiralar, debitorlik
qarzlari, pul mablag‘lari va boshqa joriy aktivlar kiradi. Ushbu mablag‘larning
to‘g‘ri boshqarilishi korxonaning likvidligi va to‘lov qobiliyatini oshiradi.
Aylanma mablag‘larning aylanish tezligi korxona faoliyatining
samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Agar aylanma
mablag‘lar tez aylanayotgan bo‘lsa, korxona kamroq resurs bilan ko‘proq
ishlab chiqarish va sotish hajmiga erishadi. Aylanma mablag‘lar aylanishi bir
nechta bosqichlardan iborat bo‘ladi: birinchi bosqichda pul mablag‘lari
xomashyo va materiallarga aylantiriladi, keyin ishlab chiqarish jarayoni orqali
tayyor mahsulot yaratiladi, so‘ngra mahsulot sotilib yana pul mablag‘lariga
aylantiriladi. Ushbu jarayon qanchalik tez amalga oshsa, korxona shunchalik
samarali ishlaydi. Aylanma mablag‘larning aylanish tezligi koeffitsienti ushbu
jarayonni miqdoriy jihatdan baholashga yordam beradi. Aylanma mablag‘lar
tahlilida debitorlik qarzlari ham muhim o‘rin tutadi. Debitorlik qarzlarining
ko‘payishi korxona mablag‘larining muzlab qolishiga olib keladi, bu esa
aylanma mablag‘lar samaradorligini pasaytiradi. Shu sababli korxonalar
debitorlik qarzlarini boshqarishga katta e’tibor berishlari kerak. Qarzdorlikni
kamaytirish orqali aylanma mablag‘larning aylanish tezligi oshadi va korxona
moliyaviy holati yaxshilanadi. Tovar-moddiy zaxiralar ham aylanma
mablag‘lar tahlilida muhim rol o‘ynaydi. Zaxiralarning ortiqcha bo‘lishi
korxona mablag‘larining samarasiz ishlatilishiga olib keladi, chunki ular
daromad keltirmasdan omborlarda turadi. Aksincha, zaxiralarning juda kam
bo‘lishi ishlab chiqarish jarayonida uzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu

sababli optimal zaxira darajasini saqlash korxona samaradorligini oshirishda
muhim ahamiyatga ega. Aylanma mablag‘lar samaradorligini tahlil qilishda
yana bir muhim ko‘rsatkich bu aylanma mablag‘lar rentabelligidir. Bu
ko‘rsatkich korxona aylanma mablag‘laridan foydalanish orqali qancha foyda
olishini ko‘rsatadi. Agar ushbu ko‘rsatkich yuqori bo‘lsa, korxona qisqa
muddatli resurslardan samarali foydalanmoqda, degan xulosa chiqarish
mumkin. Past ko‘rsatkich esa resurslardan foydalanishda muammolar
mavjudligini bildiradi. Aktivlar samaradorligi va aylanma mablag‘lar tahlili
korxona boshqaruvida strategik qarorlar qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi. Rahbariyat ushbu tahlil natijalari asosida ishlab chiqarish jarayonlarini
optimallashtiradi, xarajatlarni kamaytiradi va daromadni oshirish choralarini
ko‘radi. Masalan, agar aylanma mablag‘lar aylanishi sekin bo‘lsa, korxona
zaxiralarni qisqartirish yoki debitorlik qarzlarini tezroq undirish bo‘yicha
choralar ko‘radi. Bu tahlil investorlar uchun ham muhim ahamiyatga ega,
chunki ular korxonaning aktivlaridan qanday foydalanayotganini bilishni
xohlaydilar. Samarali ishlatilayotgan aktivlar korxonaning investitsion
jozibadorligini oshiradi va yangi sarmoyalarni jalb qilish imkonini beradi.
Banklar ham kredit ajratishda aktivlar samaradorligini alohida e’tiborga oladi,
chunki bu korxonaning kreditni qaytarish qobiliyatini ko‘rsatadi. Shuningdek,
aktivlar samaradorligi iqtisodiy o‘sish bilan ham bevosita bog‘liq. Korxonalar
o‘z aktivlaridan samarali foydalansa, ishlab chiqarish hajmi ortadi, mahsulot
tannarxi kamayadi va bozor raqobatbardoshligi oshadi. Bu esa umumiy
iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, aktivlar
samaradorligi va aylanma mablag‘lar tahlili korxona iqtisodiy faoliyatining
muhim ko‘rsatkichlari bo‘lib, ular resurslardan foydalanish darajasini,
moliyaviy natijalarni va boshqaruv samaradorligini baholash imkonini beradi.
Ushbu ko‘rsatkichlarni doimiy tahlil qilish korxonaning barqaror rivojlanishini
ta’minlaydi va iqtisodiy xavflarni kamaytiradi. Shu sababli har bir korxona o‘z

aktivlari va aylanma mablag‘larini samarali boshqarishga alohida e’tibor
qaratishi zarur hisoblanadi.
III. bob. KORXONA MISOLIDA BUXGALTERIYA BALANSI
TAHLILI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI.
3.1 Korxonaning moliyaviy holatini balans asosida tahlil qilish.
Korxonaning moliyaviy holatini balans asosida tahlil qilish iqtisodiy
tahlil fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u korxona faoliyatining
real holatini chuqur o‘rganish, uning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash
hamda kelgusidagi rivojlanish istiqbollarini belgilash imkonini beradi.
Buxgalteriya balansi bu jarayonda asosiy axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi,
chunki u korxonaning ma’lum bir sanaga bo‘lgan barcha aktivlari,
majburiyatlari va xususiy kapitali to‘g‘risida to‘liq va aniq ma’lumot beradi.
Balans asosida tahlil qilish korxonaning moliyaviy barqarorligi, to‘lov
qobiliyati, likvidligi, rentabelligi va resurslardan foydalanish samaradorligini
baholash imkonini yaratadi. Ushbu tahlil nafaqat ichki boshqaruv uchun, balki
tashqi foydalanuvchilar, ya’ni investorlar, kreditorlar, soliq organlari va
hamkor tashkilotlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular korxona
haqida qaror qabul qilishda aynan balans ma’lumotlariga tayanadilar.
Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish jarayonida birinchi navbatda
uning aktivlari tarkibi va dinamikasi o‘rganiladi, chunki aktivlar korxonaning
iqtisodiy salohiyatini ifodalaydi. Aktivlarning tarkibi, ularning o‘sish yoki
kamayish tendensiyasi korxona rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri
hisoblanadi. Agar korxona aktivlari barqaror o‘sib borayotgan bo‘lsa, bu uning
kengayib borayotganini va ishlab chiqarish salohiyati ortayotganini bildiradi,
aksincha, aktivlarning kamayishi moliyaviy qiyinchiliklar mavjudligini
ko‘rsatishi mumkin. Aktivlar tarkibida asosiy vositalar, aylanma mablag‘lar,
debitorlik qarzlari va pul mablag‘lari alohida o‘rin tutadi va ularning har biri

korxona faoliyatida turli vazifalarni bajaradi. Asosiy vositalar ishlab chiqarish
jarayonining moddiy asosini tashkil etsa, aylanma mablag‘lar ishlab
chiqarishning uzluksizligini ta’minlaydi, debitorlik qarzlari esa korxonaning
kelgusidagi daromadlarini ifodalaydi. Pul mablag‘lari esa eng likvid aktiv
sifatida korxonaning joriy to‘lov qobiliyatini belgilaydi. Moliyaviy holatni
tahlil qilishda passivlar ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular korxona
aktivlarining qaysi manbalar hisobidan shakllanganini ko‘rsatadi. Xususiy
kapital va majburiyatlar o‘rtasidagi nisbat korxonaning moliyaviy mustaqilligi
va qarzga bog‘liqlik darajasini ifodalaydi. Agar xususiy kapital ulushi yuqori
bo‘lsa, korxona moliyaviy jihatdan mustaqil va barqaror hisoblanadi, agar qarz
mablag‘lari ulushi yuqori bo‘lsa, bu moliyaviy xavf darajasining oshganini
bildiradi. Balans asosida moliyaviy holatni tahlil qilishda vertikal va gorizontal
tahlil usullari keng qo‘llaniladi. Gorizontal tahlil orqali bir nechta davrlar
bo‘yicha balans ko‘rsatkichlarining o‘zgarish dinamikasi o‘rganiladi, bu esa
korxona rivojlanish tendensiyalarini aniqlashga yordam beradi. Vertikal tahlil
esa balans tarkibidagi har bir elementning umumiy summadagi ulushini
aniqlash orqali korxona moliyaviy tuzilmasini baholash imkonini beradi.
Masalan, aktivlar tarkibida aylanma mablag‘lar ulushining yuqori bo‘lishi
korxonaning likvidligini oshiradi, asosiy vositalar ulushining yuqori bo‘lishi
esa ishlab chiqarish salohiyatining kuchliligini bildiradi. Moliyaviy holatni
balans asosida tahlil qilishda moliyaviy koeffitsientlar ham muhim rol
o‘ynaydi, ular korxona faoliyatini miqdoriy jihatdan baholash imkonini beradi.
Likvidlik koeffitsientlari, moliyaviy barqarorlik koeffitsientlari, rentabellik
koeffitsientlari va aktivlar aylanishi ko‘rsatkichlari korxonaning iqtisodiy
holatini har tomonlama tahlil qilishga yordam beradi. Likvidlik ko‘rsatkichlari
korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini qoplash qobiliyatini ifodalasa,
moliyaviy barqarorlik koeffitsientlari uning uzoq muddatli barqarorligini
ko‘rsatadi. Rentabellik koeffitsientlari esa korxona foyda olish darajasini

baholaydi. Balans asosida tahlil qilish jarayonida debitorlik va kreditorlik
qarzlarining holati ham alohida o‘rganiladi, chunki bu ko‘rsatkichlar
korxonaning moliyaviy intizomini ifodalaydi. Agar debitorlik qarzlari ortib
borayotgan bo‘lsa, bu korxona mablag‘larining muomaladan chiqib
ketayotganini bildiradi, kreditorlik qarzlarining ortishi esa korxonaning tashqi
moliyaviy bosim ostida ekanligini ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu qarzlarni
boshqarish moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Moliyaviy holatni tahlil qilishda yana bir muhim jihat bu korxonaning kapital
tuzilmasidir. Kapital tuzilmasi xususiy va qarz mablag‘lari o‘rtasidagi nisbatni
ifodalaydi va u korxonaning moliyaviy strategiyasini belgilashda asosiy
omillardan biridir. Optimal kapital tuzilmasini shakllantirish korxonaning
moliyaviy xavfini kamaytiradi va rentabelligini oshiradi. Balans asosida tahlil
qilish jarayonida korxonaning investitsion faoliyati ham o‘rganiladi, chunki
investitsiyalar korxona rivojlanishining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi.
Agar korxona investitsiyalarni samarali yo‘naltirsa, uning aktivlari ortadi va
moliyaviy holati yaxshilanadi. Moliyaviy holatni tahlil qilish natijasida
korxonaning kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi va shu asosda boshqaruv
qarorlari qabul qilinadi. Kuchli tomonlar korxonaning raqobatbardoshligini
oshirishga xizmat qilsa, zaif tomonlar esa ularni bartaraf etish bo‘yicha
choralar ko‘rishni talab qiladi. Shu tariqa balans tahlili korxona strategik
boshqaruvida muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda,
korxonaning moliyaviy holatini balans asosida tahlil qilish uning iqtisodiy
faoliyatini chuqur o‘rganish, resurslardan foydalanish samaradorligini
baholash, moliyaviy barqarorlikni aniqlash va kelgusidagi rivojlanish
istiqbollarini belgilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan jarayon
hisoblanadi.
3.2 Balans ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar.

Balans ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar ishlab chiqish
korxona moliyaviy holatini mustahkamlash, uning barqarorligini oshirish va
iqtisodiy samaradorligini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega. Buxgalteriya
balansi tahlili natijalari korxonaning kuchli va zaif tomonlarini aniqlab beradi
va shu asosda moliyaviy holatni yaxshilashga qaratilgan aniq chora-tadbirlarni
ishlab chiqish imkonini yaratadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona
raqobat muhitida faoliyat yuritar ekan, u o‘z aktivlari, majburiyatlari va
kapitalini samarali boshqarishi zarur. Shu sababli balans ko‘rsatkichlarini
yaxshilash bo‘yicha takliflar nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy
jihatdan ham juda dolzarb hisoblanadi. Birinchi navbatda korxona
aktivlarining tarkibini optimallashtirish muhim yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi. Aktivlar tarkibida aylanma mablag‘lar va asosiy vositalar
o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash kerak. Agar asosiy vositalar haddan
tashqari eskirgan bo‘lsa, ularni modernizatsiya qilish yoki yangilash zarur,
chunki eskirgan texnika ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiradi va
xarajatlarni oshiradi. Shu bilan birga, aylanma mablag‘larning yetarli darajada
bo‘lishi ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi. Zaxiralarni
optimal darajada saqlash ham muhim bo‘lib, ortiqcha zaxiralar mablag‘larning
muzlab qolishiga olib keladi, kam zaxira esa ishlab chiqarishda uzilishlarga
sabab bo‘ladi. Debitorlik qarzlarini boshqarish ham balans ko‘rsatkichlarini
yaxshilashda muhim yo‘nalishlardan biridir. Debitorlik qarzlarining ortishi
korxona mablag‘larining muomaladan chiqib ketishiga olib keladi va
likvidlikni pasaytiradi. Shu sababli mijozlar bilan hisob-kitoblarni
tezlashtirish, qarzlarni undirish mexanizmlarini kuchaytirish va kredit
siyosatini takomillashtirish zarur. Bu orqali korxona pul oqimlarini yaxshilashi
va aylanma mablag‘lar samaradorligini oshirishi mumkin. Kreditorlik
qarzlarini ham to‘g‘ri boshqarish muhim ahamiyatga ega. Agar kreditorlik
qarzlari haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, korxona tashqi moliyaviy bosim ostida

qoladi va moliyaviy barqarorlik pasayadi. Shu sababli qarzlarni rejalashtirilgan
tarzda to‘lash, qarz yukini kamaytirish va yangi majburiyatlarni ehtiyotkorlik
bilan qabul qilish kerak. Optimal qarz siyosatini yuritish korxonaning
moliyaviy xavfini kamaytiradi. Balans ko‘rsatkichlarini yaxshilashda xususiy
kapital ulushini oshirish ham muhim takliflardan biridir. Xususiy kapital
korxonaning moliyaviy mustaqilligini ta’minlaydi va tashqi qarzlarga
bog‘liqlikni kamaytiradi. Buning uchun korxona foydasini qayta investitsiya
qilish, qo‘shimcha investitsiyalar jalb qilish va ustav kapitalini oshirish
choralarini ko‘rish mumkin. Xususiy kapitalning ortishi korxona barqarorligini
mustahkamlaydi va investorlar ishonchini oshiradi.
Yana bir muhim yo‘nalish bu xarajatlarni optimallashtirishdir. Korxona
faoliyatida ortiqcha xarajatlar mavjud bo‘lsa, ular foydani kamaytiradi va
balans ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ishlab chiqarish
jarayonlarini tahlil qilish, ortiqcha sarf-xarajatlarni aniqlash va ularni
qisqartirish muhimdir. Energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish,
avtomatlashtirishni kengaytirish va boshqaruv xarajatlarini kamaytirish orqali
korxona moliyaviy natijalarini yaxshilash mumkin. Daromadlarni oshirish ham
balans ko‘rsatkichlarini yaxshilashda asosiy omillardan biridir. Korxona
mahsulot va xizmatlar hajmini kengaytirish, yangi bozorlarni o‘zlashtirish va
mahsulot sifatini yaxshilash orqali daromadlarini oshirishi mumkin. Yuqori
daromad korxona aktivlarining o‘sishiga va rentabellik ko‘rsatkichlarining
yaxshilanishiga olib keladi. Shu bilan birga marketing strategiyalarini
takomillashtirish ham muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy rejalashtirishni
kuchaytirish ham balans ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Korxona
o‘z moliyaviy resurslarini oldindan rejalashtirsa, mablag‘lardan samarali
foydalanishi va kutilmagan moliyaviy muammolarning oldini olishi mumkin.
Budjetlashtirish tizimini joriy etish, moliyaviy prognozlar tuzish va doimiy

monitoring olib borish bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Investitsiya
siyosatini takomillashtirish ham muhim takliflardan biridir. Korxona faqat
yuqori daromad keltiradigan va xavfi past bo‘lgan loyihalarga investitsiya
kiritishi kerak. Noto‘g‘ri investitsiya qarorlari balans ko‘rsatkichlarini
yomonlashtirishi mumkin. Shu sababli investitsiya loyihalarini chuqur tahlil
qilish va iqtisodiy samaradorligini baholash zarur. Raqamli texnologiyalarni
joriy etish ham balans ko‘rsatkichlarini yaxshilashga yordam beradi.
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlari, ERP dasturlari va moliyaviy
monitoring tizimlari korxona faoliyatini aniq va tezkor nazorat qilish imkonini
beradi. Bu esa xatoliklarni kamaytiradi va boshqaruv samaradorligini oshiradi.
Kadrlar malakasini oshirish ham muhim omil hisoblanadi. Malakali
mutaxassislar korxona resurslarini samarali boshqaradi, moliyaviy tahlilni
to‘g‘ri amalga oshiradi va optimal qarorlar qabul qiladi. Shu sababli
xodimlarni o‘qitish va malakasini oshirish dasturlarini joriy etish zarur. Balans
ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar korxona moliyaviy holatini
mustahkamlashga, uning barqarorligini oshirishga va iqtisodiy samaradorligini
yuksaltirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar majmuasidan iboratdir.
Ushbu takliflarni amaliyotga tatbiq etish korxonaning raqobatbardoshligini
oshiradi va uning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlaydi.
3.3 Korxona moliyaviy barqarorligini oshirish istiqbollari.
Korxona moliyaviy barqarorligini oshirish istiqbollari bugungi kunda iqtisodiy
tahlil va boshqaruv tizimining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi,
chunki har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning uzoq muddatli
muvaffaqiyati uning moliyaviy barqarorligi bilan bevosita bog‘liqdir.
Moliyaviy barqarorlik korxonaning ichki va tashqi moliyaviy resurslar
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashi, o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi,
iqtisodiy tebranishlarga bardosh bera olishi va barqaror foyda olish

qobiliyatini anglatadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobatning kuchayishi,
global iqtisodiy o‘zgarishlar va moliyaviy risklarning ortishi korxonalardan
yanada puxta moliyaviy strategiya ishlab chiqishni talab qiladi. Shu sababli
moliyaviy barqarorlikni oshirish istiqbollarini o‘rganish va amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish katta ahamiyatga ega.
Moliyaviy barqarorlikni oshirishning birinchi asosiy yo‘nalishi bu korxona
kapital tuzilmasini optimallashtirishdir. Kapital tuzilmasi xususiy va qarz
mablag‘lari o‘rtasidagi nisbatni ifodalaydi va u korxonaning moliyaviy
mustaqilligini belgilaydi. Agar korxona haddan tashqari ko‘p qarz
mablag‘lariga tayanadigan bo‘lsa, bu uning moliyaviy xavfini oshiradi va
barqarorligini pasaytiradi. Shu sababli xususiy kapital ulushini oshirish,
foydani qayta investitsiya qilish va tashqi qarzlarni bosqichma-bosqich
kamaytirish muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. Optimal kapital
tuzilmasini shakllantirish korxonaning investitsion jozibadorligini ham
oshiradi. Ikkinchi muhim yo‘nalish bu moliyaviy resurslarni samarali
boshqarishdir. Korxona o‘z mablag‘larini to‘g‘ri taqsimlashi, ortiqcha
xarajatlarni qisqartirishi va daromadlarni oshirishga qaratilgan strategiyalarni
ishlab chiqishi zarur. Moliyaviy rejalashtirish tizimini takomillashtirish orqali
korxona kelgusidagi daromad va xarajatlarni oldindan prognoz qilishi
mumkin. Bu esa kutilmagan moliyaviy muammolarni kamaytiradi va
barqarorlikni oshiradi. Budjetlashtirish tizimini joriy etish ham muhim rol
o‘ynaydi, chunki u barcha moliyaviy oqimlarni nazorat qilish imkonini beradi.
Debitorlik va kreditorlik qarzlarini samarali boshqarish ham moliyaviy
barqarorlikni oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Debitorlik
qarzlarining ortishi korxona mablag‘larining muzlab qolishiga olib keladi, bu
esa likvidlikni pasaytiradi. Shu sababli mijozlar bilan hisob-kitoblarni
tezlashtirish, qat’iy kredit siyosatini yuritish va qarzlarni undirish
mexanizmlarini kuchaytirish zarur. Kreditorlik qarzlarini esa rejalashtirilgan

tarzda boshqarish kerak, chunki ortiqcha qarzlar korxona moliyaviy bosimini
oshiradi. Qarzdorlikni optimallashtirish korxonaning umumiy barqarorligini
yaxshilaydi. Uchinchi muhim yo‘nalish bu investitsiya siyosatini
takomillashtirishdir. Korxona faqat iqtisodiy jihatdan samarali va xavfi past
bo‘lgan loyihalarga investitsiya kiritishi kerak. Investitsiyalarni to‘g‘ri
yo‘naltirish korxona aktivlarining o‘sishiga va foyda darajasining oshishiga
olib keladi. Shu bilan birga, investitsiya loyihalarini chuqur iqtisodiy tahlil
qilish va ularning rentabelligini baholash zarur. Noto‘g‘ri investitsiya qarorlari
korxona moliyaviy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. To‘rtinchi
yo‘nalish bu xarajatlarni optimallashtirish va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishdir. Korxona ichki xarajatlarni tahlil qilib, ortiqcha sarf-xarajatlarni
aniqlashi va ularni qisqartirishi kerak. Energiya tejamkor texnologiyalarni
joriy etish, avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish va ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashtirish orqali xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirish
mumkin. Bu esa foyda darajasini oshiradi va moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlaydi. Beshinchi muhim yo‘nalish bu aktivlar samaradorligini
oshirishdir. Korxona o‘z aktivlaridan maksimal darajada foydalanishi kerak,
chunki aktivlar samaradorligi bevosita foyda olish darajasiga ta’sir qiladi.
Asosiy vositalardan to‘liq foydalanish, aylanma mablag‘larni tez aylantirish va
ishlab chiqarish quvvatlarini to‘liq ishga solish orqali korxona samaradorligini
oshirish mumkin. Aktivlar aylanish tezligining oshishi korxona likvidligini
ham yaxshilaydi. Oltinchi yo‘nalish bu raqamli texnologiyalarni keng joriy
etishdir. Zamonaviy ERP tizimlari, avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlari
va moliyaviy monitoring tizimlari korxona faoliyatini aniq nazorat qilish
imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar yordamida moliyaviy xatolar
kamayadi, qarorlar tezroq qabul qilinadi va boshqaruv samaradorligi oshadi.
Sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlari ham kelajakda
moliyaviy barqarorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.

Yettinchi yo‘nalish bu kadrlar salohiyatini oshirishdir. Malakali mutaxassislar
korxona moliyaviy resurslarini samarali boshqaradi, tahlil jarayonlarini to‘g‘ri
amalga oshiradi va optimal qarorlar qabul qiladi. Shu sababli xodimlarni
doimiy ravishda o‘qitish, ularning malakasini oshirish va zamonaviy bilimlar
bilan ta’minlash muhimdir. Kadrlar salohiyati yuqori bo‘lgan korxonalar
moliyaviy barqarorlikka tezroq erishadi. Moliyaviy barqarorlikni oshirish
istiqbollarida tashqi iqtisodiy omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Global
iqtisodiy o‘zgarishlar, inflyatsiya, valyuta kurslarining o‘zgarishi va bozor
talabining tebranishi korxona faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli korxona
moslashuvchan strategiya ishlab chiqishi va tashqi sharoitlarga tez moslasha
olishi kerak. Shuningdek, korxona ichki nazorat tizimini kuchaytirish ham
muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy operatsiyalarni doimiy nazorat qilish, audit
tizimini takomillashtirish va shaffoflikni ta’minlash orqali moliyaviy
barqarorlikni oshirish mumkin. Korxona moliyaviy barqarorligini oshirish
istiqbollari kapital tuzilmasini optimallashtirish, moliyaviy resurslarni samarali
boshqarish, investitsiya siyosatini takomillashtirish, xarajatlarni kamaytirish,
aktivlar samaradorligini oshirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va
kadrlar salohiyatini rivojlantirish kabi muhim yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu chora-tadbirlarni izchil amalga oshirish korxonaning uzoq muddatli
barqaror rivojlanishini ta’minlaydi va uning iqtisodiy raqobatbardoshligini
oshiradi.

Xulosa
Ushbu kurs ishini tayyorlash jarayonida korxonaning moliyaviy holatini tahlil
qilish, buxgalteriya balansining iqtisodiy tahlildagi o‘rni, aktivlar va passivlar
tarkibi, likvidlik, to‘lov qobiliyati, moliyaviy barqarorlik hamda aktivlar
samaradorligi kabi muhim masalalar keng va chuqur o‘rganildi. Olib borilgan
tahlillar natijasida shuni aniq aytish mumkinki, korxona faoliyatining
barqarorligi va samaradorligi bevosita uning moliyaviy resurslaridan qanday
foydalanishiga bog‘liqdir. Buxgalteriya balansi esa ushbu jarayonni aks
ettiruvchi eng muhim axborot manbai bo‘lib, u orqali korxonaning moliyaviy
holati to‘liq va aniq baholanadi. Balans ma’lumotlari asosida korxonaning
aktivlari tarkibi, ularning manbalari, majburiyatlar darajasi hamda kapital
tuzilmasi tahlil qilinadi va shu asosda iqtisodiy xulosalar chiqariladi. Tahlil
jarayonida likvidlik va to‘lov qobiliyati ko‘rsatkichlari korxonaning qisqa
muddatli majburiyatlarini bajarish imkoniyatini ko‘rsatishi, moliyaviy
barqarorlik esa uzoq muddatli istiqboldagi mustahkamligini belgilashi
aniqlandi. Shuningdek, aktivlar samaradorligi va aylanma mablag‘larning

aylanish tezligi korxona resurslaridan foydalanish darajasini ifodalashi va bu
ko‘rsatkichlar qanchalik yuqori bo‘lsa, korxonaning foyda olish imkoniyati
shunchalik ortishi ko‘rsatib o‘tildi. Debitorlik va kreditorlik qarzlarini
boshqarish, xarajatlarni optimallashtirish hamda investitsiya siyosatini to‘g‘ri
yuritish korxona moliyaviy holatini yaxshilashda muhim omil ekanligi asoslab
berildi. Shu bilan birga, korxonaning moliyaviy barqarorligini oshirish uchun
kapital tuzilmasini optimallashtirish, xususiy kapital ulushini ko‘paytirish va
qarz mablag‘larini me’yorlashtirish zarurligi aniqlandi. Raqamli
texnologiyalarni joriy etish, boshqaruv tizimini takomillashtirish va kadrlar
malakasini oshirish ham korxona samaradorligini oshirishga xizmat qilishi
ta’kidlandi. Umuman olganda, moliyaviy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki,
korxona o‘z faoliyatini samarali tashkil etishi uchun barcha moliyaviy
ko‘rsatkichlarni doimiy ravishda tahlil qilib borishi va ular asosida aniq
boshqaruv qarorlarini qabul qilishi zarur. Xulosa qilib aytganda, buxgalteriya
balansi va uning ko‘rsatkichlari korxona moliyaviy holatini baholashda eng
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. U nafaqat hozirgi holatni aks ettiradi, balki
kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini ham belgilash imkonini beradi. Korxona
moliyaviy barqarorligini ta’minlash, resurslardan samarali foydalanish va
raqobatbardoshlikni oshirish uchun balans tahliliga asoslangan boshqaruv
qarorlarini qabul qilish muhim ahamiyatga ega. Shu sababli iqtisodiy tahlil
jarayonida buxgalteriya balansiga asoslangan yondashuv har bir korxona
uchun strategik ahamiyat kasb etadi va uning uzoq muddatli rivojlanishida
asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining energetika sohasini
rivojlantirishga oid farmon va qarorlari,
 Iqtisodiyot nazariyasi va infratuzilma iqtisodiyoti bo‘yicha o‘quv
qo‘llanmalar.
 N. To‘xliyev, A. Qodirov. “Iqtisodiyot nazariyasi” darsligi.
 M. Sharifxo‘jayev – “Makroiqtisodiyot asoslari”.
 A. O‘lmasov – “Iqtisodiyot nazariyasi” o‘quv qo‘llanma.
R. Hasanov – “Iqtisodiy rivojlanish va infratuzilma”.

Edward Shapiro. Macroeconomic analysis. Fifth edition. Oxford.
Copyright -2015y.

Internet web sayti

www.webofscience.com - Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi

www.scopus.com

www.stat.uz

www.uza.uz.

monographies.ru
http://fayllar.org

Buxgalteriya balansi tahlili Kurs ishi

Sotib olish