Menejmentda axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlarini tahlil qilish - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	297.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Abbosjon Yulchiev

Ro'yxatga olish sanasi 13 Dekabr 2024

68 Sotish

Menejmentda axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlarini tahlil qilish

Sotib olish

Menejmentda axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlarini tahlil qilish.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………….…………3
I BOB. BOSHQARUV VA MENEJMENTDA TEXNOLOGIYALAR
1.1. Boshqaruv va menejment………………………………………..……..5
1.2.Menejment sohasi axborot kompleksi va texnologiyalari…………..…10
II BOB. MENEJMENTGA ILMIY YONDASHUV
2.1.Boshqaruv (menejment)ning mohiyati va tizimi. ....................................19
2.2. Menejmentning ilmiy yondashuvlari va tamoyillari………………..….26
XULOSA…………………………………………………………….…….36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………….……..38
1

KIRISH
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi barcha
sohalar qatori boshqaruv tizimlariga ham tub o‘zgarishlar olib kirmoqda. Ayniqsa,
raqamli iqtisodiyot sharoitida menejment jarayonlarini samarali tashkil etishda
axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim omillardan biriga aylanmoqda.
Tashkilotlarda boshqaruv qarorlarini tezkor va aniq qabul qilish, ma’lumotlarni
qayta ishlash va tahlil qilish, resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash
bevosita zamonaviy axborot tizimlari bilan bog‘liqdir. Shu bois menejmentda
axborot texnologiyalarining o‘rni va ahamiyatini o‘rganish, ularni boshqaruv
jarayonlariga integratsiya qilish masalalari bugungi kunda dolzarb hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda raqamlashtirish
jarayonlariga alohida a’tibor qaratilib, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish ishlari izchil amalga
oshirilmoqda. Davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish, “Elektron hukumat”
tizimini rivojlantirish, raqamli xizmatlar ko‘lamini kengaytirish orqali boshqaruv
samaradorligini oshirishga erishilmoqda. Bu esa o‘z navbatida menejment
tizimlarida axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasini oshirishni, yangi
boshqaruv mexanizmlarini ishlab chiqishni talab etadi. 1
Korxona va tashkilotlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish boshqaruv
jarayonlarini avtomatlashtirish, ish unumdorligini oshirish, inson omili bilan
bog‘liq xatoliklarni kamaytirish hamda tezkor tahlil imkoniyatlarini kengaytirishga
xizmat qiladi. Xususan, korporativ axborot tizimlari, boshqaruvning axborot
tizimlari (MIS), resurslarni rejalashtirish tizimlari (ERP) kabi zamonaviy vositalar
tashkilot faoliyatini samarali boshqarishda muhim rol o‘ynamoqda. Shu bilan
birga, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), sun’iy intellekt va raqamli
texnologiyalardan foydalanish boshqaruv qarorlarining sifatini oshirishga xizmat
qilmoqda.
1
Mirziyoyev Sh.M. (2022). Ish o‘rni yaratish va bandlikni ta’minlash – barqaror taraqqiyot asosi. – Toshkent:
Ma’naviyat.
2

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning asosiy
yo‘nalishlaridan biri – raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, innovatsion
texnologiyalarni keng joriy etish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdan iboratdir.
Bu jarayonda menejment tizimlarini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida
takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, davlat va xususiy sektor
hamkorligini rivojlantirish, biznes jarayonlarini optimallashtirish hamda
raqobatbardoshlikni oshirishda axborot texnologiyalarining o‘rni beqiyosdir.
3

I BOB. BOSHQARUV VA MENEJMENTDA TEXNOLOGIYALAR
1.1. Boshqaruv va menejment.
Menejment (ing. management-boshqarmoq, idora qilmoq, tashkil qilmoq) -
bu:
- ishlab chiqarish, tijoratni boshqarish bo‘yicha, ma’lum maqsadlarni
ko‘zlovchi amaliy faoliyat;
- boshqaruv, nazariyasi, fani boshqaruv tamoyillari, usullari, vositalari va
shakllarining majmuasi;
- mamlakatimizning hozirgi zamon amaliyotida korxona, aksiyadorlik
jamiyatining rahbarlik qiluvchi tarkibidir.
«Menejment» tushunchasi bizning turmushimizga mustahkam kirib borgan va
o‘zbekcha ishga doir faoliyat uchun odatiy bo‘lib qolgan. Ammo shuni hisobga
olish zarurki, gap yangi falsafa haqida ketmoqda, bunda qadriyatlar va
ustivorliklarning yangi tizimlari amalda bo‘ladilar.
Shuning munosabati bilan «menejment» atamasining ma’nosi ustida
batafsilroq to‘xtash darkor. Ba’zi bir mualliflar o‘zbekcha «boshqaruv» so‘zi va
inglizcha «menejment»ni sinonimlar deb hisoblaydilar. Haqiqatda esa ularning
mazmuni bir muncha farqlanadi. «Menejment» atamasini qo‘llab turib biz xalqaro
amaliyotda o‘rnashib qolgan tendensiyaga rioya qilamiz, unga ko‘ra uning ostida
hodisalar va jarayonlarning butunlay ma’lum doirasi ko‘zda tutiladi. Aslida esa
«boshqaruv» atamasi «menejment» atamasining qanoatlantiruvchi o‘rinbosari
bo‘lmaydi, chunki keyingi holda gap zamonaviy tashkilot vositasida va doirasida
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarish haqida ketadi. Bunda ishlab chiqarish
yoki tijoratni sanoatlashtirilgan tashkil qilish asosida amalga oshirilgan xo‘jalik
yuritishning bozor turi menejmentning adekvat iqtisodiy asosi bo‘ladi. 2
Shunday qilib, «menejment» atamasi zamonaviy tashkilotni boshqarishga
nisbatan qo‘llaniladi, shu vaqtda esa boshqa maqsadlar uchun boshqa atamalar,
masalan: government admiristration – davlat boshqaruvi va rublik admiristration -
2
Yuldoshev N.K,, Nabokov V.I. «Menejment nazariyasi». Darslik. T.TDIU, 2013.- 433 b.
4

ijtimoiy boshqaruvdan foydalaniladi. Bizning sharoitlarda buning uchun «tashkil
qilish», «tartibga solish», «boshqarish» va «ma’muriy boshqarish» atamalarini
qo‘llash kerak. Shunga qaramasdan davlat, jamoa va boshqa tashkilotlar ham agar
o‘z maqsadlariga kamroq xarajatlar, faoliyat yuritish va davlat tomonidan tartibga
solishning yuqori samaradorligida erishishni istasalar, menejmentning ba’zi bir
tamoyillari va usullaridan foydalanishlari zarur.
Yuqorida bayon qilinganlari hisobga olish bilan ushbu ishda «boshqaruv»
atamasi shartlilikning ma’lum darajasi bilan «menejment» ma’nosida ham
qo‘llaniladi.
Menejment tushunchasini belgilash uchun unga kiruvchi ba’ zi bir holatlarni,
hammadan avval maqsadli mazmunni aniqlab olish darkor.
Masalan, boshqaruv tizimini barqaror, ishonchli, istiqbolli va samarali faoliyat
yuritishning ta’minlovchi boshqaruv nazariyasi, ilmiy yondashuvlar, jarayonlar,
tamoyillar va usullarni ishlab chiqish menejmentning fan sifatidagi maqsadi
bo‘ladi.
Shuning bilan bir vaqtda, menejmentning samarali boshqaruv amaliyoti
sifatidagi maqsadi tashkilotning yuqori foydaliligi, raqobatbardoshligi va boshqa
maqsadlariga ishlab chiqarish, savdo va boshqa jarayonini ratsional tashkil qilish
va tashkilotning texnik-texnologik bazasini rivojlantirish yo‘li bilan erishishdan
iboratdir.
Menejmentning maqsadlari va vazifalari ishlab chiqarish va tijorat
qo‘lamlarini o‘sishi va rivojlanganligi sari uzluksiz ravishda murakkablashadi.
Bajarilagan vazifalar va mo‘ljallangan maqsadlarga erishilganligi bozorda
baholanadi.
Boshqaruv nazariyasining rivojlanishi va iktisodiy-matematik usullarni ishlab
chiqilishi vazifalarning ko‘pgina sifat yechimlarini vazifalarning aniq miqdoriy
baholari yoki qarorlari bilan to‘ldirish yoki almashtirishga imkon bergan, hisoblash
texnikasi va kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi esa boshqaruvning
samaradorligi oshishiga ko‘maklashgan. Hisoblashlarning ko‘p mehnat talab
5

qilishi tufayli vaqtning haqiqiy yoki yo‘l quyiladigan ko‘lamlarda hal qilinishi
mumkin bo‘lmagan ko‘pgina masalalar kundalik haqiqat bo‘lib qolgan.
Zamonaviy menejmentda vazifalarni hal qilishning har xil usullari mavjud:
boshqaruv vazifalarini hal qilishning haqiqiy usullari, boshqaruv jarayonlarini
modellashtirish, qarorlar qabul qilishni axborotli va texnik ta’minlanishi va
boshqalar. O‘zbekistonda nazariy va amaliy statistika, masalalar yechish,
muxandislik hisoblashlarning iqtisodiy- matematik modellari va h.k, yetarlicha
yaxshi ishlab chiqilgan. Axborotlarni ishlab chiqish, ishlab chiqarishni boshqarish,
qarorlar qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirish kamroq rivojlangan. Ammo
boshqaruvning samaradorligi nafaqat vazifalarni hal qilish usullariga, balki
ko‘proq darajada xo‘jalik yuritish mexanizmi va davlat tomonidan tartibga solish
tizimiga bog‘liqdir. Shuning uchun xorijda foydalaniladigan boshqaruvning
ko‘pgina (strategik va operativ) modellarini O‘zbekistonda hamma vaqt ham
samarali qo‘llash mumkin emas, bu narsa bozor munosabatlarini pishib
yetilishining har xil darajasi bilan izohlanadi.
Menejment usullariga tashkilotlarni boshqarishning makroiqtisodiy nuqtai
nazaridan qaralsa, shuni sezish mumkinki, boshqaruvning ilg‘or usullari amalda
bo‘lgan va o‘zgarib borayotgan xo‘jalik mexanizmi doirasida faolroq tadbiq
etiladi. Ammo agar menejment masalalarini hal qilishga qaralsa, o‘zbek
tashkilotlarining xorijiy firmalardan katta farqlarini hisobga olish zarur. Hozircha
bizning tashkilotlarimizda boshqaruv apparati asosan ichki vazifalarni, ya’ni
texnik-iqtisodiy va operativ-kalendar rejalashtirish, moddiy - texnik ta’minot va
h.k. vazifalarni hal qiladi. Xo‘jalik fao liyatining tahlili va fuksional - qiymat tahlil
ishlab chiqarish xarajatlari, mahsulot tannarxini pasaytirish maqsadida o‘tkaziladi,
ammo bunda ista’molchilar hali yetarlicha darajada hisobga olinmaydi. 3
Shunday qilib, menejment butun tashkilotga singib ketganday bo‘ladi va
amalda u faoliyatning barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatadi. Ammo menejment va
tashkil qilishning o‘zaro hamkorlikning butun turli-tumanligida faoliyatning
3
Yuldoshev N.K, Menejment. Ukuv kullanma.T.: TDIU, 2006 Y.-150 b.
6

menejment mazmunini tashkil qiluvchi chegaralarini yetarlicha aniq belgilash,
hamda uning asosiy turlarini ajratish mumkin. Masalan, ishlab chiqarish
menejmenti-bu ishlab chiqarilayotgan tovarning aniq bozordagi
raqobatbardoshligini ta’minlashning majmuaviy tizimidir. U o‘z ichiga ishlab
chiqarish va tashkiliy tuzilmalarni qurish, ishlab chiqarishni boshqarishning
tashkiliy-huquqiy shakllarini tanlash, hayot tajribasining oldingi bosqichlariga
muvofiq tovarlarni sotish va firma xizmatini ko‘rsatish masalalarini oladi.
Moliyaviy menejment - bu moliyalarni boshqarishning barqarorligi,
ishonchliligi va samaradorligini ta’minlashning majmuaviy tizimidir. U o‘z ichiga
moliyaviy ko‘rsatkichlarni menejmentga ilmiy yondashuvlar va tamoyillar, daro -
madlar va xarajatlar balansi, resurslardan foydalanishning samaradorligi ko‘rsat -
kichlari, ishlar va tovarlar rentabelligiga rioya qilish bilan shakllantirish va
rejalashtirishni oladi.
Innovatsion menejment - bu mulk egasi tomonidan innovatsiyalarning barcha
turlarini rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalarni boshqarishning majmuaviy
usuli. U o‘z ichiga tashkiliy tuzilmalarni qurish, innovatsiyalarning yo‘nalishlarini
tanlash, innovatsiyalar, xodimlarni boshqarishning har xil jihatlarini
muvofiqlashtirishni oladi.
Savdo menejmenti - savdo korxonasi faoliyatining barcha asosiy jihatlarini
boshqarish jarayonidan iborat bo‘ladi. U aniq savdo korxonasini rivojlantirish
masalalari bo‘yicha ratsionalroq boshqaruv qarorlarini shakllantirish, uning
faoliyati har xil yo‘nalishlarini muvofiqlashtirish va bu faoliyatning yakuniy
natijalari yuqori samaradorligini ta’minlashga qaratilgan.
Maxsus menejmentning yuqorida keltirilgan turlaridan tashqari hozirgi vaqtda
quyidagi boshqa turlari ham ishlab chiqilmoqda: ijtimoiy soha, bank, soliq,
tashkiliy, xalqaro menejment va boshqalar.
Ijtimoiy rivojlanishning davriy xarakteri, inqiroz sharoitlarida qarorlar qabul
qilish zaruriyati menejmentning nazariyasi va amaliyotini rivojlanishiga jiddiy
motivatsiya bo‘lgan. G‘arbning ilg‘or mamlakatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
7

menejment oldiga qo‘yilgan vazifalarni bajarmoqda va uning samaradorligini
oshishida juda katta rol ilmiy-texnik taraqqiyot yutuqlaridan foydalanishga
tegishlidir.
Bunda shuni ta’kidlash kerakki, keyingi yillarda boshqaruv tizimlarini
rivojlantirish markazlari zamonaviy darajada takomillashyapti. Eng rivojlangan
mamlakatlar guruhida Yaponiya, Germaniya va Shvetsariya yetakchilik qilmoqda.
Boshqaruvning zamonaviy talablariga muvofiq AQSh - 9, Fransiya - 12, Italiya -
14, Buyuk Britaniya - 16 o‘rinda turibdi. Keyingi 10-15 yillar ichida iqtisodiyotida
keskin ko‘tarilish xos bo‘lgan mamlakatlar orasida Singapur, Gonkong va Tayvan
yetakchilik qilmoqdalar.
Bizning mamlakatimizda ham menejment G‘arbdagi firmalarni
boshqarishning tamoyillari, usullari, vositalari va shakllari majmuasi sifatida
tanilmoqda. Ammo 20 yillar oldin, uning asosiy maqsadlari imperalizmning
o‘rnini mustahkamlash va ijtimoiyistik davlatlarga karshi iqtisodiy kurash olib
borish manfaatlari yo‘lida katta foyda olish va ijtimoiyizm mamlakatlaridan
mehnat unumdorligi bo‘yicha o‘zib ketish deb hisoblangan. Bunday qarash
ho‘jalik yuritishning ma’muriy-buyruqbozlik tizimi doirasiga ma’lum darajada
mos kelgan, chunki rejalashtirishning markazlashtirilgan tartibi va bozorni
boshqarish tajribasini yo‘qligi sharoitlarida bozor mexanimizmi harakatini bizning
iqtisodimizga to‘liq ko‘chirishning iloji bo‘lmagan. Shunga qaramasdan, o‘sha
sharoitlarda ham bizda menejmentning ko‘pgina elementlaridan foydalanish
mumkin bo‘lgan.
Mamlakat ijtimoiy hayotini demokratlashuvi aholining keng qatlamlari,
amaliy xodimlarga menejment nazariyasi va amaliyotining jamlangan boy jahon
tajribasi bilan tanishish imkoniyatini bergan, O‘zbekiston iqtisodiyotini bozor
munosabatlariga qaratilishi esa ilg‘or davlatlar tajribasini o‘rganish va undan
foydalanishni zarur qilib qo‘ygan.
8

1.2.Menejment sohasi axborot kompleksi va texnologiyalari
Har bir davlatning asosiy iqtisodini korxonalar tashkil etadi, ular iqtisodning
biznes faolligini belgilaydi, aholi bandligini ta’minlaydi, soliq tizimi orqali
mamlakat byudjetini shakllantiradi. Korxona ista’molchilar talabini qondiradi,
ishlab chiqarish resurslaridan samarali foydalanadi (asosiy kapital, moddiy,
moliyaviy va mehnat resurslari, informatsionniye texnologii menejmentning).
Muvaffaqiyatli iqtisodiy faoliyat uchun korxona bozordagi holat strategiyasi va
taktikasini ishlab chiqadi, mahsulot raqobatbardoshliligini, ish va xizmatlarni
ta’minlaydi, imij va biznes obro‘sini saqlab turadi, doimiy ravishda ishlab
chiqarish, mehnat va boshqaruvni takomillashtiradi; fan va texnikaning yangi
yutuqlarini, jumladan menejmentning axborot texnologiyalarini ishlab chiqarishda
qo‘llaydi. 4

Ishlovchilar soni va ishlab chiqarish hajmidan kelib chiqib korxonalar kichik,
oilaviy, o‘rta va yirik, savdo va savdo bo‘lmagan (savdo bo‘lmagan korxonalar
uchun foyda olish faoliyatning asosiy maqsadi hisoblanmaydi) korxonalarga
bo‘linadi.
Quyida korxonalarning tashkiliy shallari sanab o‘tilgan:
 individual korxonalar (oliy ma’lumoti bo‘lmagan yuridik shaxs);
• hamkorlik (sherikchilik va jamoatchilik xo‘jaligi);
• korporatsiya (aksionerlik jamiyati, davlat korporatsiyasi).
Korxona uchun uning javobgarligi, bo‘limlarning korxonaga bo‘ysunishi va
bajarish funksiyalarini belgilaydigan tashkiliy strukturasi juda muhim. Quyidagi
tashkiliy strukturalar mavjud:
1. Iyerarxik — mehnat taqsimotiga asoslangan; quyi bo‘limlarning
yuqoridagilar tomonidan nazorati. Eng ko‘p boshqaruvning chiziqli-funksional
tashkiliy strukturasi tarqalgan. Har bir boshqaruv funksiyasi uchun bo‘lim
iyerxaxiyasi yaratilgan, javobgarlikning yagona boshlanishi amalga oshirilgan.
O‘xshash tashkiliy ishlarning kamchiligi samaradorlik mezonlari va bo‘limlar ishi
4
Kucharov A . S. Menejment. O‘quv qollanma. T..TDIU, 2009 u. -120 b.
9

sifati hamda umumiy tashkiliy ishlarning farqi, boshqaruv qarorlarini kechikib
qabul qilish, innovatsiyalarni va menejment tizimi sifatini joriy etishdagi
qiyinchililar hisoblanadi.
2. Divizion struktura diversifitsiyalangan faoliyatni amalga oshiruvchi,
murakkab texnologik jarayonlardan foydalanuvchi yirik korxonlarda shakllangan.
Bu boshqaruvni markazlashmagan tizimga o‘tish va korxona bo‘limlari –
divizionlarga tezkor masalalarni yechishda mustaqil bo‘lish zaruriyatiga olib
keladi. Divizionlarga boshqaruv qarorlarini amalga oshirish uchun muayyan
resurslar beriladi, biroq strategi boshqaruv, ilmiy-tadqiqot ishlanmalari, moliyaviy
boshqaruv korxona ko‘lamida markazlashgan holda qoladi.
3. Matritsaviy struktura funksional bzlimlarning to‘liq yo‘qligi,
boshqaruv apparatining qisqarishi, boshqaruv qarorlarini qabul qilishda samarali
usullarni qo‘llash imkoniyatini taqdim etadi. Matritsaviy strukturada bajaruvchilar
funksional xizmat rahbariga va loyiha rahbariga bo‘ysunishlari mumkin.
Matritsaviy strukturaning afzalligi loyihaviy maqsadlar va mijoz talablariga
yo‘naltirilganlik, tezkor qaror qabul qilish, personning yakuniy natija – loyiha
maqsadini tasavvur qilishdan iborat. 5

4.Strukturaviy bo‘limlarga muvofiq biznes jarayonlarni asosida
tashkillashtiriladigan sxema ; Har qanday darajadagi rahbar uchun
bo‘ysunadiganlar soni chegaralanadi (5tadan ko‘p emas), bosh bo‘limlardan tashkil
topuvchi qo‘mitalar tuziladi va ular har hafta biznes jarayonlarni har bosqichda
uyg‘unlashtiradi va muvofiqlashtiradi, korxona faoliyatini yaxshilash va
rivojlantirish bo‘yicha rahbariyatga reja va taliflar kiritadi. Ushbu tashkiliy
struktura ichki va tashki omillar o‘zgarishiga tezda javob qaytarishga imkon
beradi.
5.Ishlab chiqarish strukturasi – ishlab chiqarish jarayonini
tashkillashtirishning keng tarqalgan shakli, mehnatni ixtisoslashtirish va bo‘lish
5
SHarifxodjaev M.Menejment. Darslik.T.: Ukituvchi, 2002.-464 b.
10

bilan bog‘liq ishlab chiqarish bo‘limlarining tarkibi va o‘zaro aloqalarini
belgilaydi.
Ishlab chiqarish strukturasining birinchi elementi ishlab chiqarish
jarayonining texnologik operatsiyalari bajarilishini ta’minlovchi ish o‘rni
hisoblanadi. Texnologik jihatdan mahsulotlarning bir-ikki turini tayyorlash
bo‘yicha ish o‘rinlari ishlab chiqarin hududini tashkil etadi . Hududlar texnologik
(kam seriyali va yagona ishlab chiqarish), yopiq (yirik seriyali va ommaviy ishlab
chiqarish) bo‘lishi mumkin. Ishlab chiqarish hududlari mahsulotning muayyan
turini tayyorlashga ixtisoslashtirilgan yoi chiqarilayotgan mahsulotning
tayyorlanish jarayonini muayyan ishlab chiqarish bosqichini bajarishga
ixtisoslashtirilgan sexlarga birlashadi. Sexlar ishlab chiqarishda birlashadi, ular
turli geografik hududlarda joylashgan bo‘lishi mumkin.
Sexlar turi;
1. Asosiy — tarmoqli mahsulot ishlab chiqaradi yoki ishlab chiqarish
jarayonining tugallangan qismi (asosiy sexning tayyorlovchi, qayta ishlovchi va
chiqaruvchi).
2. Ta’minlovchi — asosiy sexlar uchun mahsulot tayyorlanishi bo‘yicha
yordamchi ishlab chiqarish (instrumental, ta’mirlangan sexlar).
3. Xizmat ko‘rsatuvchi — asosiy, ta’minlovchi sexlarga ishlab chiqarish
xizmatlarini ko‘rsatadi (transpor xo‘jaligi, energetika xo‘jaligi, qurilish sexi).
4. Tajriba-eksperimental — mahsulotning maket va tajriba namunalarini
tayyorlaydi.
5. Qo‘shimcha va boshqa — qo‘shimcha materiallarni olish va qayta ishlashni
amalga oshiradi, mahsulotni joylash uchun yashiklar ishlab chiqarish va hokazo.
6. Yordamchi — qo‘shimcha yordamchi ishlarni bajaradi (zavod hududini
tozalash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sug‘orish va boshqalar).
11

Ishlab chiqarish bo‘limlari faoliyatini boshqarish uchun ko‘pincha turlicha
iqtisodiy usullar qo‘llanadi:
• sex rejasi— ishlab chiqarish buyurtmalarini tanqidiy ish markazlariga
navbatini shakllantirish, uskunalar yuklanishini optimallashtirish, mahsulot
chiqarilishini maksimallashtirish, rejadan orqada qolishni minimallashtirish va
hokazo;
• Ishlab chiqarish dasturini o‘rtacha so‘rov o‘lchami asosida rejalashtirish
(so‘rov teng bo‘lmaganda) yoki katta ishlab chiqarish hajmida modellashtirish
yo‘li bilan sifat nazoratini ta’minlash;
• katta hajm, jarayonli va konveyerli ishlab chiqarish, yarim fabrikatlarga bir
xil so‘rovni ta’minlash uchun mehnat taqsimoti, uskunalarni qayta sozlash vaqtini
qisqartirish, mahsulot ishlab chiqarishning texnologik jarayon sifatini ta’minlash,
standart texnologiyalarni qo‘llashda material xarajatlarini hisobga olib ishlab
chiqarish hududlarining ish grafigini tuzish;
• individual buyurtmalar bilan boshqarish, birinchi aloqadanoq potensialli
buyurtmachi bilan buyurtmani ro‘yxatga olish, mahsulotni tayyorlashning optimal
variantini tanlash, tannarxini baholash va buyurtmani tayyorlashning vaqti, narx
hisob-kitoblari, buyurtmaning materiallarini ta’minlash, buyurtmani ishlab
chiqarishga uzatish, buyurtmani tayyorlash uchun texnologiyalarni
optimallashtirish, ishlab chiqarish jarayonini rejalashtirish, ishlab chiqarishda
mahsulotni nazorat qilish, tayyor mahsulotni tushirish va buyurtmachilar bilan
oxirgi hisob-kitobni tugatish (asosan standart bo‘lmagan buyurtmalar uchun);
• ishlab chiqarish «konfiguratori» — buyurtmachi talabining turli variantlarini
hisobga olib standartlashgan mahsulotni tayyorlash (variantli mahsulot o‘ziga
xoslining turli ko‘rinishlariga ega;
• mahsulotga ketadigan xarajatlarni nazorat qilish – mahsulot tannarxini turli
usullar bilan hisob-kitob qilish (standart tannarx, jarayon tannarxi, xarajatning
gibrid modeli, sex buyurtmasi bo‘yicha xarajatlarning taxminiy va hozirgi hisob-
kitobi) va boshqalar.
12

Ko‘plab zamonaviy korxonalarda menejment tizimining ISO-9000 sifati va
European Foundation for Quality Management (EFQM) modeli joriy etilgan, uning
xususiyatlari quyida keltirilgan:
• har tomonlama mos keladigan natijalar mo‘ljallash;
• istemolchini aniqlash, istemolchi qiymatini tuzish;
• rahbarlik va menejmentda doimo sifatni maqsad qilish;
• sifatli boshqaruv uchun jarayon va faktlar menejmenti;
• inson resurslarining rivojlanishi va xodimlarni sifatni ta’minlashga jalb
etish;
• innovatsiya va yaxshilash bo‘yicha uzluksiz o‘qitish;
• qiymatni oshiradigan hamkorlik munosabatlarini rivojlantirish; • ishlab
chiqaruvchining ijtimoiy javobgarligi.
Boshqaruv standartlari korxonaning avtomatlash boshqaruv tizimining
axborot texnologiyalari vositasi bilan boshqariladi. Menejmentning axborot
texnologiyalari orasida eng mashhurlari quyidagilar.
Tarixiy jihatdan, ilk biznesni standart boshqaruvi (XX asrning 60-yillari.) —
Master Planning Scheduling (MPS) mahsulot ishlab chiqarishning katta hajmli
kalendar rejasining shakllanish jarayonini sotish hajmini shakllantirish va kalendar
bo‘yicha uning rejasini tuzish bilan jarayonni qat’iy belgilash, keyinchalik ishlab
chiqarish yoki sotib olish hisobiga tayyor mahsulot zahirasini to‘ldirish rejasini
belgilash va o‘tgan asrning 60 yillarida paydo bo‘lgan pul mablag‘larining rejali
harakatlanishi haqida hisobotni shakllantirish. 6

MPS qo‘llash sohasi — katta bo‘lmagan mahsulotlar nomenklaturasi va
savdoning komlekt va dinamik bo‘lmagan grafigi bilan ishlab chiqarish.
Mahsulotlarning katta nomenlaturasi va komplekt hamda dinamik so‘rovda ishlab
chiqarish uchun zahiralarni statistik boshqarish metodalri ishlab chiqilgan
6
Yo‘ldoshev N.Q., Azlarova M.M., Xo‘djamuratova G. Y. «Menejment va marketing asoslari»: (O‘quv qo‘llanma).
- T.: TDIU, 2012 y. -258 b.
13

(Statistical Inventory Control — SIC). MPS axborot texnologiyalari quyida
ko‘rsatilgan vazifalar majmuini yechishga yo‘naltirilgan:
• mahsulot taarkibiga kiruvchi (birlikda yig‘ish) konstruksiya elementlari
haqida meyoriy-ma’lumot axborotlarni kiritish;
• mahsulot tayyorlashning texnologik marshruti haqida (detallar, birlikda
yig‘ish) meyoriy-ma’lumot axborotlarni kiritish;
• «birlashtirish» terma birliklarni ularga kiruvchi komponentlarni belgilash
uchun (detallar, yig‘ilgan birliklar, materiallar);
• detallar va yig‘ilgan birliklar uchun ishlab chiqarish davri davomiyligini,
operatsiyalar o‘rtasidagi o‘tish va texnologik uskunalarni sozlash vaqtini
hisoblash;
• ishlab chiqarish buyurtmalarini shallantirishda tayyor mahsulotlar ishlab
chiqarishning katta hajmli-kalendarli rejasini hisoblash;
• qayta ishlashning ishlab chiqarish partiyasini shakllantirishda detallarni
kiritishchiqarish grafigi va yig‘ilgan birliklarni hisoblash;
• Ishchi markazlari uchun smena-sutkali ishlab chiqarish vazifalarini
shakllantirish (ishlab chiqarish hududlari) va boshqalar.
Axborot texnologiyalari katta hajmli-kalendar rejalarni optiimallashtirishga,
buyurtmalarni ishlab chiqarish davri davomiyligini qisqartirishni ta’minlashga,
uskuna yuklanishini balanslashga, buyurtma tayyorlash tannarxini
minimallashtirishga va boshqalarga imon berdi.
MPS axborot texnologiyalari ishlab chiqarish vazifalarini amalga oshirish
haqidagi mavjud ma’lumotlardan foydalanadi, katta hajmli-kalendarli rejalarni o‘z
vaqtida tuzatishni ta’minlaydi.
Materiallarga bo‘lgan talabni rejalashtirish (MRP I)
Material Requirement Planning (MRP I) standarti XX asrning 70 yillarida
paydo bo‘lgan, u materiallarga (tovar) bo‘lgan talabni rejalashtirish vazifalarini
yechishga, ishlab chiqarish zahiralarini boshqarishga imkon berdi, xususan:
14

• komplekt mahsulotlar, ashyo va materiallar, detallar, yig‘ma birliklarga
bo‘lgan talab grafigini hisobga olish;
• omborda materiallar zahirasini meyorlashtirish;
• material (tovar) va komplektlar yetkazilishiga tashqi buyurtmalarni
shakllantirish;
• ishlab chiqarish va savdo rejalarinimaterial va hokazolarga bo‘lgan talabni
qondirishni hisobga olib yaxshilash.
Material (tovar) va komplektlarga bo‘lgan “aniq” talabni hisoblash mavjud
zahiralarni, tugatilmagan ishlab chiqarish hajmi, ochiq buyurtmalar, ishlab
chiqarish ritmi va tayyor mahsulotni sotishni ta’minlash uchun zahira
mahsulotlarni saqlash darajasini inobatga olib amalga oshiriladi. 7

MRP axborot texnologiyasining asosiy kamchiligi ishlab chiqarish kuchini
hisobga olmasligidir.
Ishlab chiqarish kuchiga bo‘lgan talabni rejalashtirish (CRP)
Capacity Resource Planning (CRP) usuli tayyor mahsulotni chiqarish rejasini
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan ishlab chiqarish kuchiga bo‘lgan talabni
rejalashtirish maqsadida taqdim etilgan. Sxematichno funksionalnost
informatsionnix sistem klassa CRP sinfi axborot texnologiyalarining sxemali
ishlashini. Hisob-kitobda ishchi markazlarning rejali yuklanishini balanslash
(optimalllashtirmasdan) amalga oshiriladi.
Xom-ashyo resurslarini rejalashtirishning yopiq davri (CL MRP)
Ishlab chiqarish va zahiralarni boshqarish Amerika jamiyatining American
Production and Inventory Control Society (APICS) belgilashicha, xom-ashyo
resurslari va ishlab chiqarish kuchini rejalashtirishning yopiq davri tizimi —
Closed Loop MPR ishlab chiqarishning asosiy kalendar rejasini (MPS) mustahkam
rejalashtirish va ishlab chiqishni ta’minlash bilan xomashyoga bo‘lgan talabni
rejalashtirish atrofida sig‘imga bo‘lgan talabni hisobga olib qurilgan (CRP). CL
MRP axborot texnologiyalari “ta’minot-ishlab chiqarish - sotish”ning yopiq
7
L ap i gin YU.N. Strategicheskiy menedjment.Uchebnoye posobiye. - M.: Eksmo, 2010.-432 s.
15

zanjirida qarorlarni qo‘llab quvvatlaydi, biroq xo‘jalik bozor mexanizmlariga
yo‘naltirilmagan.
Ishlab chiqarish resurslarini rejalashtirish (MRP II)
Manufacturing Resource Planning (MRP II) standarti moliyaviy va “kishilik”
resurslarini o‘z ichiga olib rejalashtirish texnologiyalarini rivojlantirish va
ishlab chiqarish resurslarining barcha turlarini boshqarishni ta’minlaydi.
MRP II standartida rejalashtirish mexanizmining tuzilmaviy komponentlari:
1. Savdo va ishlab chiqarishni (operatsiyalar) rejalashtirish — Sales &
Operations Planning. Strategik, biznes reja va operatsion-kalendar rejalashtirish,
rejalashtirishning barcha bosqichlarida byudjet chegaralanishlarni shakllantirish,
qarshi aloqalarni qo‘llab quvvatlashning o‘zaro aloqasi.
2. So‘rov orqali boshqarish (Demand Management). Korxonaning marketing
siyosati, rejalashtirishni mustahkamlash va kalendar rejalarni ishlab chiqish
jarayonining bir qismi.
3. Tizimosti o‘ziga xoslik (Bill of Material Subsystem). Meyoriy-ma’lumot
axborot, mahsulotlarning o‘ziga xosligini tasvirlash (VOM).
4. xom-ashyolarga bo‘lgan talabni rejalashtirish (Material Requirements
Planning).
Ma’lumotlarning so‘rov (prognoz yoki buyurtma) haqida asoslanishida
mahsulotga bog‘liq so‘rov, ochiq buyurtmalar uchun ishlab chiqarish vazifalarini
belgilash.
5. Mustaqil so‘rov asosida ishlab chiqarishning asosiy kalendar rejasi (Master
Production Schedule).
6. operatsiyalarning zahiralar bilan tizimosti (Inventory Transaction
Subsystem).
Nomenlaturali holatlar haqida ma’lumotlarni faollashtirilgan holatda ushlash.
7. Ochiq buyurtmalar bo‘yicha rejalashtirilgan kirim tizim ostilari (Scheduled
Receipts Subsystem). Ochiq buyurtmalar holati ishlab chiqarishning asosiy
kalendar rejasiga yoki xomashyoga bo‘lgan talab rejasiga kiritilgan.
16

8. Ishlab chiqarishnitezkor boshqarish (Shop Floor Control, Production
Activity Control). Ishlab chiqarish buyurtmalarini sex, ishchi markaz, ishlab
chiqarish operatsiyalari bosqichida o‘tkazishni rejalashtirish va dispetcherlash
(Shop Scheduling and Dispatching).
9. Quchga bo‘lgan talabni rejalashtirish (Capacity Requirements Planning).
Ishchi markazlar yuklanishini ishlab chiqarishning asosiy kalendar rejasiga
muvofiq boshqarish
(tayyorlangan komponentlarga bo‘lgan talabni hisoblashdan keyin).
10. Katta hajmli kirgan/chiqqan xom ashyolarni boshqarish (Input/Output
Control). CRP ishlab chiqarish kuchidan foydalanishni, kirgan va chiqqan katta
hajmli xom-ashyo va ishchi markazlar uchun vazifalar hajmini, ishlab chiqarish
kuchining yuklanishi bo‘yicha reja amalga oshirilishini baholashni nazorat qilish.
11. Ta’minotni boshqarish (Purchasing). Ta’minlovchi buyurtmasiga sotib
olish talabnomasini o‘zgartirish, sotib olish rejasini bajarilishini, shakllantirilgan
MRPni, ta’minotning muddat, nomenklatura, ta’minotchilar bo‘yicha boshqa
rejalarini nazorat.
12. Resurslarni taqsimlashni rejalashtirish (Distribution Resource Planning).
Resurslarni korxonalarga taqsimlash tarmog‘ining parametrlari (distribusiya):
yetkazish vaqti, ushbu tarmoqning turli nuqtalaridagi ish kalendari, transportda
tashish rejimi va narxi va hokazolar.
13. Uskunalar ta’minoti (Tooling yoki Tool Planning and Control). MRP —
CRP tizimosti uskunalar ta’minoti, zahiralarni boshqarish, yetkazib berishni
boshqarish, mahsulotlarning o‘ziga xosligi va hokazo.
14. Moliyaviy rejalashtirish tizimi bilan interfeys (Financial Planning
Interfaces). Moliyaviy rejalashtirish tizimi uchun axborotning asosiy shakllari:
tovar va xom- ashyo zahiralari narxi, ularning istiqbolli hajmi prognozi: operatsion
pul hajmi (xom-ashyo sotib olish, mehnatga haq to‘lash, o‘zgaruvchan ustama
xarajatlar, pul mablag‘lari tushishi va boshqalar); ustama xarajatlar hajmi va
boshqalar.
17

II BOB. MENEJMENTGA ILMIY YONDASHUV
2.1. Boshqaruv (menejment)ning mohiyati va tizimi
Umumiy ko‘rinishda boshqaruv ikkita ob'yektning maqsadiga qaratilgan
o‘zaro hamkorligidan iborat bo‘lib, bunda ulardan biri boshqaruv sub'yekti o‘rnida,
boshqasi esa boshqaruv ob'yekti o‘rnida bo‘ladi. Bu o‘zaro hamkorlik uchun
quyidagilar xosdir:
• boshqaruv sub'yekti boshqaruv ob'yektiga ta’sir ko‘rsatish impulslari (boshqaruv
buyruqlari)ni jo‘natadi, ular boshqaruv ob'yekti qanday faoliyat yuritishi haqidagi
axborotga ega bo‘ldilar;
• boshqaruv ob'yekti ushbu impulslar (buyruqlar)ni oladi va ularga muvofiq
harakat qiladi 1. rasm.
Boshqaruv sub'ekti
(boshqaruvchi tizimcha)
Boshqaruv sub'ekti
(boshqariluvchi tizimcha)
to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir teskari aloqa
1-rasm. Boshqaruv tizimining boshqaruvchi va
boshqariluvchi tizimchalari
Boshqaruv sub'yekti sifatida firmalar bo‘limlari va xizmatlari majmuasini
yoki alohida bo‘linma, yakka shaxs va boshqalarni ko‘rib chiqish mumkin.
Boshqaruv ob'yekti sifatida xodim, mehnat jamoasi, tovarlar, resurslar, hujjatlar va
h.q. bo‘ladi. Masalan, usta uchastkaning ishini tashkil qiladi. Bunda u past
darajadagi menejer yoki boshqaruv sub'yekti, ishchilar esa- boshqaruv ob'yektlari
18

bo‘ladi. T ashkilotning tijorat direktori bo‘linmalarning ishini tashkil qiladi. Bunda
u menejer yoki boshqaruv sub'yekti, ko‘rsatilgan bo‘linmalar-boshqaruv ob'yektlari
bo‘ladilar.
Boshqaruvning boshqa ta’riflari ham mavjud. Masalan, ko‘zga ko‘ringan
tadqiqotchi P.Druker (AQSh) hisoblaydiki, boshqaruv bu tashkil qilinmagan
to‘dani samarali maqsadga yo‘naltiriruvchi va ishlab chiqarish guruhiga
aylantiruvchi faoliyatning asosiy turidir. Amerikali olim K.Killen boshqaruvni
«ishni boshqalarning qo‘li bilan bajarish» sifatida belgilaydi.
Ta’qidlash kerakki, boshqaruvni ko‘pincha sub'yektning ob'yektga ta’siri
sifatida belgilaydilar, ya’ni boshqaruv sub'yektining faoliyatiga tenglashtiradilar.
Bunda boshqaruvga sub'yektning ob'yektga bir tomonlama ta’siri sifatida karaladi,
bu boshqaruvning mohiyati haqidagi noto‘g‘ri xulosalarga olib keladi. Dialektik
o‘zaro aloqa, ob'yekt va sub'yektnig birligini ularning subardinatsion joylashuvi
bilan almashtirish natijasida boshqaruvning harakatlanuvchi boshlanishi -sub'yekt
va ob'yekt o‘rtasidagi ziddiyat nazardan tashqarida qoladi. Shuning uchun
boshqaruv ob'yektining boshqaruv buyruqlarini bajarishga imkoniyati va tayyorligi
kanchalik to‘lik hisobga olinmasin, agar ular faqat samaraliroq boshqaruv
ta’sirlarini qidirish uchun asos sifatida ko‘rib chiqilsa, boshqaruv imkoniyatlarini
baholash boshqaruvni amalga oshirishning haqiqiy imkoniyatlariga adekvat
bo‘lmaydi. Demak, boshqaruvni faqat boshqaruv sub'yekti holatida ko‘rib chiqish
mumkin emas. 8
Sub'yektning boshqaruv ob'yekti bilan o‘zaro hamkorligi uchun ular o‘rtasida
majmuaviy xarakterga ega munosabatlar mavjud bo‘lishi zarur. Bunda
boshqaruvning ayrim darajalaridagi munosabatlarning u yoki bu turlari ustunlik
qiladilar. Iqtisodiy munosabatlarga asoslangan boshqaruv munosabatlari keng
tarqalgandirlar. Munosabatlarning quyidagi ikki turi boshqaruv uchun prinsipial
bo‘ladi: assotsiatsiyalangan mulk egalarining birgalikdagi faoliyati jarayonida
mehnatni taqsimlanishi va kooperatsiyalashuvida vujudga keluvchi munosabatlar
8
Vesnin V.R. Menedjment v sxemax i opredeleniyax: Uchebnoye posobiye. -M.: Prospekt, 2009. - 120 s.
19

va mulk egalari va ishlab chiqarish vositalaridan foydalanuvchilar o‘rtasida
vujudga kelgan yollash munosabatlari (to‘lov munosabatlari).
Agar bir tomondan boshqaruv sub'yektida boshqarishga ehtiyoj va imkoniyat,
boshqa tomondan esa - boshqaruv ob'yekti boshqaruv buyruqlarini bajarishga
ehtiyoji va imkoniyati bo‘lsa, boshqaruv haqiqiy bo‘ladi.
Sub'yektni boshqaruvchi faoliyati bunda u qanday maqsadlarni ko‘zlashiga
ko‘ra ma’lum yo‘nalishni oladi. Agar boshqaruv maqsadlari sub'yektning
boshqaruv faoliyati jarayonida ko‘zlangan maqsadiga mos kelsa, u samarali
boshqarishga qaratilgan bo‘ladi.
Boshqaruv sub'yektining boshqaruvni amalga oshirish imkoniyati, birinchidan
tashkiliy-texnik jihatlar bilan xodimlarda aloqa va axborotlarni uzatishning kerakli
kanallari, boshqaruvning talab qilishidagi texnikasi va h.k. mavjudligi bilan,
ikkinchidan, boshqaruv sub'yektida boshqaruv ob'yektiga ta’sir ko‘rsatishning,
uning yordamida buyruqlarni bajarishga undovchi dastaklarning mavjudligi bilan,
ya’ni boshqaruv obyektining boshqaruv buyruqlarini bajarishga imkoniyati va
tayyorligi bilan asoslanadi.
Masalan, agar boshqaruv obyekti ishlab chiqarish vositalarining mulk egasi
bo‘lmasa, unda uning boshqaruv buyruqlarini bajarishga tayyorligi uning ehtiyoji
buning natijasida qanchalik qanoatlanishiga bog‘liq bo‘ladi, buyruqni bajarish
imkoniyati esa uning ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan bog‘langan. Bu holda
boshqaruv obyekti va sub'yekti o‘rtasidagi ziddiyatni hal qilish uchun rag‘bat
lantirish mexanizmini ishlab chiqish zarurdir. Agar boshqaruv ob'yekti mulk egasi
bo‘lsa, unda boshqarish imkoniyati boshqaruv ob'yektining ham mulk egasi, ham
ijrochi sifatidagi bir vaqtdagi manfaatlarini biriktirish mexanizmi bilan beriladi,
bunda mulk egasining manfaatlari ustunlik qiladi.
Boshqaruvni faqat tashkilotning tarkibiy qismi bo‘lgan haqiqiy harakat
qiluvchi tizim mavjud bo‘lgandagini amalga oshirish mumkin, u tizimli boshqaruv
deb ataladi.
20

Eslash kerakki, tizim bu bir birlari bilan munosabatda va aloqada bo‘lgan,
ma’lum birlikni tashkil qiladigan elementlarning yig‘indisidir. Asosiy tizimli
tamoyillar quyidagilardir: 1) tizim xususiyatlarining uni tashkil qiluvchi elementlar
xususiyatlari summasiga nisbatan yaxlitligi; 2) tarkibiylik (bo‘linishlik); 3) tuzilish
va muhitning o‘zaro bog‘liqligi; 4) ierarxiyalik; 5) har bir tizim ta’rifining ko‘pligi.
Boshqaruv tizimiga qayta turib shuni ta’kidlash kerakki, u o‘zining o‘zaro
bog‘langan va o‘zaro hamkorlik qiluvchi tashkil qiluvchi elementlari ma’lum
majmuasidan iborat bo‘ladi va tizimning manfaatlari yo‘lida boshqaruv faoliyatini
amalga oshirishga qaratilgandir. Bunda emerdjmentlar deb ataluvchi yangi yaxlit
xususiyatlar vujudga keladi.
Zamonaviy tashkilotni boshqarish tizimi quyidagi talablarga javob berishi
kerak:
• yuqori egiluvchanlikka ega bo‘lish;
ishlab chiqarishning mehnatni nazorat qilish, tashkil etish va taqsimlashning
tegishli shakllarini talab qiluvchi texnologiyasiga o‘xshash bo‘lish;
korxonaning tashqi va ichki muhiti, bozor holatining omillari o‘zgarishlariga
operativ javob qaytarish;
•tashkilotni boshqarishning yuqori samaradorligini ta’minlash; •tashkilotning
rivojlanishiga ko‘maklashish;
• fan va ilg‘or amaliyot yutuqlarini tadbiq etilishini ta’minlash;
• o‘zini o‘zi tartibga solish xususiyatiga ega bo‘lish.
Aloqa boshqaruvning har qanday tizimining muqarrar elementi bo‘ladi.
Aloqalar to‘g‘ridan to‘g‘ri, teskari, vertikal, gorizontal va diagonalli va h.k bo‘lishi
mumkin.
To‘g‘ridan to‘g‘ri aloqa - bu boshqaruv sub'yektining ob'yektga boshqaruv
buyruqlari, qarorlar, tavsiyalar va x.q ko‘rinishidagi ta’siridir. Teskari aloqa - bu
boshqaruv ob'yektidan boshqaruv sub'yektiga chiquvchi axborotdir.
Keltirilgan to‘g‘ridan to‘g‘ri va teskari aloqalar vertikalga kiradilar. Ulardan
tashqari rasmiy va norasmiy munosabatlarni amalga oshishiga imkon beruvchi,
21

bilimlar va ko‘nikmalarni uzatishga ko‘maklashuvchi, boshqaruv tizimining
o‘zining oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish bo‘yicha bitta darajadagi
sub'yektlarning harakatlari mufoviqlashuvini ta’ minlovchi gorinzontal aloqalar
ham mavjud. Dioganal aloqa, masalan, bitta bo‘limning mutaxassisi va boshqa
bo‘limning boshlig‘i o‘rtasida mavjud bo‘ladi.
Boshqaruv tizimini ikkita tizimchalar - boshqaruvchi (boshqaruv sub'yekti) va
boshqariluvchi (boshqaruv ob'yekti), hamda ular o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri va
teskari aloqani tashkil qiluvchilarni elementar ko‘rinishida tasavvur qilish mumkin.
O.S.Vixanskiy va A.I.Naumov boshqaruv tizimida uchta tizimchani
belgilaydilar. Birinchi tizim boshqaruv tizimi sifatida avvalroq qabul qilingan. Bu
o‘zlarining oldilariga qo‘yilgan vazifalarni bajaruvchi boshqaruv idoralari,
bo‘linmalar va ijrochilar majmuasi, ular yordamida boshqaruv amalga
oshiriladigan usullar yig‘indisidir. Ushbu tizimchani tashkilot, texnologiya va
boshqaruv usullarining birligi deb belgilash mumkin. U tarkibiy-vazifaviy deb
ataladi va boshqaruv tizimining «negizi» sifatida bo‘ladi.
Ikkinchi tizimcha - axborotli - ahloqiy. Quyidagilar uning asosiy bloklari
bo‘ladilar:
- boshqaruv g‘oyasi va boshqaruv tizimini qiymatga yo‘naltirish;
- boshqaruv jarayoni ishtirokchilarining manfaatlari va axloqiy ma’ yorlari;
- boshqaruv tizimidagi axborotlar va kommunikatsiyalar.
Ushbu bloklar yig‘indisi asosan butun ko‘rib chiqilayotgan tizimchani qamrab
oladi, ammo boshqaruvning alohida tizimlarida qo‘shimcha bloklar, masalan:
milliy manfaatlar, milliy boshqaruv steorotiplari va x.q bo‘lishi mumkin. Hozirgi
vaqtda ob'yektiv sodir bo‘layotgan axborotlarni jadal va keng tarqalish
munosabatlari bilan ushbu tizimchaning roli keskin o‘sadi.
Boshqaruv tizimining o‘zini o‘zi rivojlantirish tizimchasi uchinchi tizimcha
bo‘ladi. Uni paydo bo‘lishi boshqaruv tizimida o‘zini o‘zi takomillashtirishga
intilish, ilg‘or g‘oyalarini qidirib topish va ishlab chiqish, ularni amaliyotga tadbiq
etish kabi sifatlarni vujudga kelishi bilan asoslanadi. Bu tizimcha nafaqat ko‘rsatib
22

o‘tilgan sifatlarni aks ettiradi, balki, ularni qayta ishlab chiqilishi, tarqatilishi va
amalga tadbiq etilishiga yordam beradi. 9
R.A.Fatxutdinov tashkilot menejmenti tizimining quyidagi tuzilishini taklif
etadi (2 - rasm)
Bunda quyidagilar tashkilotning menejment tizimi maqsadli tizimchasining
tarkibiy qismlari bo‘ladilar: ishlab chiqarilayotgan tovarlar va xizmatlarning
sifatini oshirish, resurslarni tejash, tovarlarni sotish bozorlarini kengaytirish, ishlab
chiqarishni tashkiliy-texnik rivojlantirish, jamoani ijtimoiy rivojlanishi va atrof-
muhitni muhofaza qilish.
Tashkilot menejment tizimining ta’minlovchi tizimchasi quyidagilarni o‘z
ichiga oladi: uslubiy ta’minot, resurslar ta’minoti, axborot ta’minoti va xuquqiy
ta’minot.
2- rasm. Menejment tizimining tuzilishi
Tashkilot menejmenti tizimini boshqaruvchi tizimchasi quyidagilarni o‘z
ichiga quyidagilarni oladi: xodimlarni boshqarish, menejmentning sotsiologiyasi
va psixologiyasi, boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va amalga oshirish,
qarorlarni qabul qilishdagi tahlil, qarorlarni qabul qilishdagi bashorat.
9
Danilin V.I. Finansov i y menedjment: zadachi, test, situatsii.Uchebnoye posobiye. - M.: Prospekt, 2009. - 360 s.
23

2.2 . Menejmentning ilmiy yondashuvlari va tamoyillari .
Menejmentning samaradorligi ko‘proq darajada ilmiy yondashuvlar va
tamoyillardan foydalanish bilan belgalanadi. Hozirgi vaqtda amaliyotda
menejment ga nisbatan faqat ba’zi bir ilmiy yondashuvlar va tamoyillar
qo‘llaniladi., bu uni tushunishni «torligi» bilan izohlanadi.
Har bir ob'yektni boshqarishning nazariyasi va amaliyoti tahlili
R.A.Fatxutdinov bo‘yicha menejmentga nisbatan o‘z ilmiy yondoshuvlarini
qo‘llash zarurligini belgilashga imkon beradi. (1- jadval).
1- jadval
Menejmentga nisbatan yondoshuvlar
Nomi Qisq acha mazmuni
Ma’muriy Ma’muriy yondoshuvda ma’yoriy hujjatlardagi menejment
tizimining vazifalari, huquqlari, majburiyatlari, elementlari tartibga
solinadi
Qayta ishlab
chiqaruvchi Qayta ishlab chiqaruvchi yondoshuv bozor ehtiyojlarini kamroq
xarajatlar bilan qanoatlantirish uchun tovar ishlab chiqarishni
doimo qaytadan boshlashga mo‘ljallangan
Dinamik Dinamik yondoshuvda boshqaruv ob’ekti dialektik rivojlanishda,
sabab-natija aloqalarida va birgalikdagi tobelikda ko‘rib chiqiladi
Integratsiyali Integratsiyali yondoshuvda alohida tizimchalar va boshqaruv
tizimining elementlari o‘rtasida o‘zaro aloqa o‘rnatiladi
Miqdoriy Miqdoriy yondoshuvning mohiyati matematik, statistik va
muxandislik hisoblashlar yordamida miqdoriy baliolashdan
foydalanishdan iboratdir
Majmuaviy Majmuaviy yondoshuvda menejmentning texnik, iqtisodiy ijtimoiy
va boshqa jihatlari hisobga olinadi
Marketingli Marketing yondoshuvi boshqaruvchi tizimchalari
ista’molchiga qaratishni ko‘zda tutadi.
Ma’yoriy Ma’yoriy yondoshuvda boshqaruvdagi ma’yorlar va normativlar
24

belgilanadi
Ahloqiy Ahloqiy yondoshuv xodimga shaxsiy imkoniyatlarini his qilishga
yordam berishdan iboratdir.
Jarayonli Jarayonli yondoshuvda boshqaruv o‘zaro bog‘liq vazifalarning
majmuasi sifatida ko‘rib chiqiladi
Tizimli Tizimli yondoshuvda har qanday tizimga o‘zaro bog‘liq
e lementlarning majmuasi sifatida qaraladi
Vaziyatli Vaziyatli yondoshuv boshqaruvning har xil usullar qo‘llanishi aniq
vaziyat bilan belgilanishi nazarda tutiladi
Vazifaviy Vazifaviy yondoshuvning mohiyati ehtiyojni qanoatlantirish uchun
bajarish kerak bo‘lgan vazifalaring majmuasi sifatida ko‘rib
chiqilishida iborat bo‘ladi
Ushbu yondoshuvlarni boshqaruvning asosiy tamoyillariga kiritish mumkin.
Boshqaruv jarayonlarini aniq ob'yektlarini boshqarish jarayonida boshqaruv
sub'yektlari (idoralari) amal qilishlari kerak bo‘lgan jamiyatning ob'yektiv
qonunlari va qonuniyatlaridan kelib chiquvchi asosiy qoidalar sifatida belgilash
mumkin. Birinchi marta «boshqaruv tamoyillari» atamasini F.Teyl or kiritgan, u
1911 yilda «Ilmiy menejment tamoyillari» nomi ostida asarini nashr qilgan.
Ishlarni bajarish asoslari va mehnat operatsiyalarini o‘rganish asosida ishchilarning
shaxsiy mehnatlarini boshqarishning to‘rtta tamoyillarini shakllantirgan:
• ishning har bir elementini bajarilishiga ilmiy yondoshuv;
• ishchilarni tanlash, o‘qitish va mashq qildirishga ilmiy yondoshuv;
• ishchilar bilan kooperatsiyalashish;
• natijalar uchun javobgarlikni menejerlar va ishchilar o‘rtasida taqsimlash.
Menejment sohasidagi boshqa mashhur mutaxassis A.Fayol 1916 yilda
«Umumiy va sanoat boshqaruvi» kitobida tashkilotlardagi boshqaruvchilar ishini
shakllantirilgan holda ta’riflashni taklif qilgan va boshqaruvning 14 tamoyillarini
shakllantirgan, boshqaruv vazifalarini hal qilish va menejment vazifalarini
bajarishda ularga amal qilish taklif etiladi (2-jadval).
25

2- jadval
Tamoyil Tamoyilning mazmuni
Mehnat
taqsimoti Ish kuchidan samarali foydalanish uchun ishlarni ixtisoslashtirish
(ishlov chilarning harakatlari yo‘naltiriladigan maqsadlar sonini
qisqartirish hisobiga)
Vakolatlar va
javobgarlik Har bir ishlovchiga ishni bajarish uchun javobgarlikka ega bo‘lish
uchun yetarli bo‘lgan vakolatlarni berish kerak
Intizom Ishchilar rahbariyat bilan bitim shartlariga bo‘ysunishlari kerak,
menejerlar intizomni bizuvchilarga nisbatan adolatli jazolarni
qo‘llashlari kerak
Yakka
hukmronlik Xodim ko‘rsatmalarni oladi va faqat bitta bevosita boshliq oldida
hisob beradi
Harakatlar
birligi Bir xil maqsadga ega bo‘lgan barcha harakatlar guruhlarga
birlashtirilishlari va yagona reja bo‘yicha amalga oshirilishlari
kerak
Shaxsiy
manfaatlarni
bo‘ysindirilishi Tashkilot manfaatlari yakka shaxslar manfaatlaridan
ustunlikka egalar
Xodimlarni
mukofatlash Xodimlar tomonidan o‘z manfaatlari uchun adolatli mukofotni
olinishi
Markazlashtirish Boshqaruvchi markazga ega tashkilotdagi yagona tartib.
Markazlash- tirish va markazlashtirmaslik o‘rtasida eng to‘g‘ri
nisbatlarda eng yaxshi natijalarga erishiladi. Vakolatlar
(hukmronlik) javobgarlikka mutanosib ravishda berilishi kerak
Qoyali zanjir Buyruqlarning uzilmaslik zanjiri, u bo‘yicha farmoyishlar
uzatiladi va ierarxiyaning barcha bosqichlar o‘rtasidagi
kommunikatsiyalar amalga oshiriladi («boshliqlar zanjiri»)
Tartib Har bir xodim uchun ish joyi va har bir xodim o‘zining ish joyida
26Menejment tamoyillari (A.Fayol bo'yicha)

Adolat Ma’ lum qoidalar va bitimlar qoyali zanjirning har bir bosqichida
hayotga adolatli ravishda tadbiq etilishlari kerak
Xodimlarning
barqarorligi Ishlovchilarning tashkilot va uzoq muddatli ishga nisbatan
sodiqligini o‘rnatish, chunki xodimlar qo‘nimsizligi
samaradorlikni pasaytiradi.
Tashabbus Ishlovchilarni ularga topshirilgan vakolatlar va bajarilayotgan
ishlari doirasida mustaqil fikr yuritishni ishlab chiqishga
rag‘batlantirish.
Korporativ ruh Xodimlar va tashkilot manfaatlarining uyg‘unligi harakatlar
birligini ta’minlaydi («kuch - birlashishda»)
Sotsiolog M.Veber ma’muriy tashkilotlar tomonidan boshqaruvning prus
tajribasini umumlashtirish asosida universal qoidalar deb ataluvchilarni ishlab
chiqqan. Uning fikriga ko‘ra, boshqaruvning har qanday idoralari ularga amal
qilish lari kerak. Boshqaruv tamoyillarini o‘rganish keyinchalik bir qator
mamlakatimiz va xorij olimlari tomonidan davom ettirilgan. 10
Boshqaruv tamoyillari boshqaruvning erishishga harakat qilishi zarur bo‘lgan
nazariy idealini aks ettiradilar. Bu tamoyillarni amalga oshirilishi boshqaruvning
barcha bosqichlaridagi samaradorligi va ilmiyligining mezoni bo‘ladi.
Boshqaruv tamoyillari cheklovchi shartlar sifatida bo‘ladilar. Bundan tashqari,
boshqaruv sifatini, ya’ni boshqaruv jarayoni natijalarini baholashda ularga amal
qilish zarur. Bu ma’noda boshqaruv idoralari ishining sifati, natijaviyligi
baholashning mezonlariga aylanadilar.
Menement tizimini shakllanishi, faoliyat yuritishi va rivojlanishi uchun
ko‘rsatib o‘tilgan asosiy tamoyillardan tashqari yana qo‘shimcha tamoyillarga
rioya qilish zarur, ular boshqaruv tizimining barcha tizimchalari uchun umumiy
bo‘ladilar:
10
Kane M.M., Ivanov B.V., Koreshkov V.N, Sxirtladze A.G. Sistem ы , metod ы i instrument ы menedjmenta
kachestva: Uchebnik dlya vuzov / Pod red. M.M. Kane. - SPb.: Piter, 2009. - 560 s.
27

boshqaruvni amalga oshirishda ixtisoslashish va universallashishni muvofiq
biriktirish (boshqaruv ishlarini bajarishda ixtisoslashish va universalashish
o‘rtasidagi muvofiq nisbat ta’minlanishi kerak);
tashqi muhitga nisbatan barqarorlik (tashkilot makro- yoki mikro-muhitining
ayrim elementlarini o‘zgarishida boshqaruv tizimi faoliyat yuritishni davom
ettirishi va qo‘yilgan maqsadlarni bajarishi kerak);
boshqaruvning tejamkorligi (boshqaruvni amalga oshirish va maqsadlarga
erishish uchun usullar va vositalarni tanlashda mehnat, moddiy, vaqt, moliyaviy va
boshqa xarajatlarni chegaralash zarur);
•boshqaruvning samaradorligi;
•boshqaruvning insonparvarligi;
ta’sir ko‘rsatish usullari va vositalarining boshqaruv ob'yektiga xos bo‘lgan
qonuniyatlarga mosligi (boshqaruvda boshqaruv ob'yektining holati va rivojlanishi
qonunlarini hisobga olish zarur);
vakolatlarning qo‘yilgan vazifalarga mosligi (rahbariyat boshqaruv idoralari
va xodimlariga o‘zlarining oldiga qo‘yilgan vazifalarni bajarish uchun zarur
bo‘lgan vakolatlarni berishi kerak);
istisno qilish (faqat standartlar va qoidalardan kattaroq chetga chiqishlarda
nazorat tizimi ishga tushishi kerak);
boshqaruvda markazlashtirish va markazlashtirmaslikni biriktirish
(boshqaruvning har bir aniq tizimida tegishli vazifalari bajarishni markazlashtirish
(markazlashtirmaslik) ning muvofiq darajasi bo‘lishi kerak. 11
Boshqaruvning keltirilgan asosiy va qo‘shimcha tamoyillari har qanday
tizimcha uchun xosdir. Shuning bilan birga boshqaruv tizimining har bir tizimchasi
yana o‘ziga xos tizimchalar asosida shakllanishlari va faoliyat yuritishlari kerak.
Masalan, quyidagilar xodimlarni boshqarishning o‘ziga xos tamoyillari bo‘ladilar:
mehnat taqsimoti, yakka xukmronlik, shaxsiy manfaatlarni umumiyga bo‘ysunishi
va boshqalar.
11
Informatsionnie texnologii v ekonomike i upravlenii: uchebnik /pod red. prof. V.V. Trofimova. 2-e izd.,
pererab. i dop.- M.: Yurayt, 2016.- 482 s.
28

G‘arbda vujudga kelgan boshqaruvga qarashlarning zamonaviy tizimi
boshqaruvning quyidagi tizimiariga suyanadi:
• ishlovchilarga nisbatan xayrihohlik; muvaffaqiyatli menejmentning sharti
sifatidagi javobgarlik;
• firmani gorizontal va vertikal bo‘yicha kesib o‘tuvchi kommunikatsiyalar;
 firmadagi ishlovchilarning qobiliyatlarini rivojlanishiga ko‘maklashuvchi muhit;
• har bir ishlovchining firma natijalaridagi ulushli ishtiroki;
•atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga o‘z vaqtida javob qaytarish;
 odamlar bilan ishlashda ishdan qanoatlanganlikni ta’minlovchi usullardan
foydalanish;
 ishni muvofiqlashtirishning sharti sifatida menejerlarning ishdagi barcha
bosqichlardagi ishtiroki;
• menejer ishda to‘qnash keladigan kishilarni eshitishni bilish;
• biznesning etikasi;
• xodimlarni boshqarishga jalb qilish;
• xalollik va odamlarga ishonch;
 menejmentning fundamental asoslari: sifat, xarajatlar, servis, yangiliklar,
resurslarni nazorat qilish, xodimlarga suyanish;
shaxsiy ishning sifati va uni doimiy ravishda takomillashtirish. Boshqaruv
nazariyasi bo‘yicha asarlarda boshqaruvning 30 dan ortiq tamoyillari keltiriladi.
Buning ustiga, ijtimoiy rivojlanishni borishida xo‘jalik yuritishning ma’muriy
buyruqbozlik tizimini faoliyat yuritishi uchun xos bo‘lgan boshqaruvning ba’zi bir
tamoyillari o‘zlarining dolzarbliklarini yo‘qotganlar, masalan o‘zgarishlarning
keyingi o‘n yilliklarda mavjud bo‘lgan demokratik markazlashish tamoyili.
Shuning bilan bir vaqtda boshqaruvning zamonaviy sharoitlariga adekvat bo‘lgan
yangi tamoyillari ishlab chiqilmoqda, masalan tashqi muhit omillari ta’siriga
barqarorlik tamoyili.
Boshqaruv usullari - bu qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun boshqaruvchi
tizimcha - boshqaruv sub'yektini boshqariluvchi tizimcha - boshqaruv ob'yekti
29

(xodim, jamoa, boshqaruvning ijtimoiy-iqtisodiy ob'yekti)ga ta’sir ko‘rsatish
usullaridir. Boshqaruv usullari va boshqaruv jarayoni usullari ajratiladilar.
Boshqaruv usullari boshqaruv ob'yektiga ta’sir ko‘rsatishning yakunlangan
jarayonini ta’riflaydilar. Boshqaruv jarayoni usullari bilan faqat ayrim ishlar
bajariladi.
Yana to‘g‘ridan to‘g‘ri va vositali ta’sir ko‘rsatish, rasmiy va norasmiy
usullari ham ajratiladilar. To‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatish usullardan
foydalanishda ta’sirning bevosita natijasini olish ko‘zda tutiladi; vositali ta’sir
ko‘rsatish usullari bilan yuqori natijalarga erishish uchun sharoitlar yaratiladi.
Rasmiy va norasmiy ta’sir ko‘rsatish usullarining nisbati boshqaruv uslubining
o‘ziga xos alomatlarini aks ettiradi.
Boshqaruv usullari tizimida umumiy usullar ajratiladi. Ularga an'anaviy
ravishda iqtisodiy, ma’muriy (ba’zida ularni tashkiliy deb ataydilar) va ijtimoiy-
psixologik usullar kiradilar.
Boshqaruvning iqtisodiy usullari boshqaruv ob'yektining iqtisodiy qonunlar
talablaridan ongli ravishda foydalanishga asoslangan iqtisodiy manfaatlariga ta’sir
ko‘rsatish usullarining majmuasidan iborat bo‘ladilar. Bu usullarni ikki guruhga
bo‘lish mumkin:
respublika, viloyat, tuman idoralari tomonidan foydalaniladigan usullar;
tashkilotlar (korxonalar) tomonidan foydalaniladigan usullar.
Birinchi guruhga mamlakat va mintaqaning soliq tizimlari va kredit - moliya
mexanizmlari, ya’ni korxona tashqi muhitning iqtisodiy omillari kiradilar.
Ikkinchi guruhni quyidagilar tashkil qiladilar:
• xodimlarni moddiy rag‘batlantirish tizimi;
• ishning sifati va samaradorligi uchun javobgarlik tizimi;
• tashkilot faoliyat yuritishining iqtisodiy ma’yorlari (fond bilan
qurollanganlik va mehnatning unumdorligi, mahsulotlarning turlari bo‘yicha
rentabellik ma’yorlari), ular marketing tadqiqotlari, mahsulot sifatining asosiy
30

ko‘rsatkichlari, ishlab chiqarishning darajasi, shu jumladan biznes-rejani tahlil
qilish asosida ishlab chiqiladilar.
Har bir kishi ishining sifati va samaradorligini oshirishiga qaratilgan va
shaxs va jamiyat munosabatlarini uyg‘unlashtirish uchun motivatsiya va
muvofiqlashtirish qurollaridan foydalanish yo‘li bilan amalga oshiriladigan
xodimlarni rag‘batlantirish boshqaruvning muhim iqtisodiy usuli bo‘ladi. Iqtisodiy
rag‘batlantirishning zamonaviy shakllariga quyidagilar kiradilar:
• ish haqi tizimini mehnatning miqdori va sifatiga muvofiq shakllantirish;
• qo‘shimcha mukofotlar ko‘rinishidagi bonuslar, mukofotlar, asosiy ish haqiga
qo‘shimchalar;
• xodimni tashkilot foydasini taqsimlashda ishtiroq etishi;
• xodimga nafaqa jamg‘armasini shakllantirish ko‘rinishida imtiyozlar va
yengilliklar berish, xodimning xavfsizligini ta’minlash, unga transport xizmatlari,
turar-joy ijarasi va bolalar muassasalari, o‘qish, malakasini oshirishga haq
to‘lashda imtiyozlar berish, xodim va uning oila a’zolarini da’volash va dam
olishlarini tashkil qilish, xodimga tashkilot tomonidan ishlab chiqarilayotgan
mahsulotni xarid qilishda imtiyoz berish;
• xodimga imtiyozli kreditlar berish;
• xodim hayotini imtiyozli sug‘urtalash va boshqalar. Rag‘batlantirishning sanab
o‘tilgan shakllari bilan bir qatorda
• jazolar va tanbehlar, imtiyozlarni pasaytirish yoki to‘liq olib tashlash tizimini
qo‘llash mumkin.
Boshqaruvning ma’muriy usullari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• mamlakat va mintaqaning qonunchilik hujjatlari tizimi; tashkilotning
ma’yoriy va uslubiy (qo‘llash uchun majburiy) hujjatlari tizimi;
operativ boshqaruv tizimi(hukmronlik tizimi).
Mamlakat va ma’ lum mintaqaning qonunchilik hujjatlari tizimiga
respublika va mintaqaviy idoralar tomonidan tegishli xududlarda majburiy qo‘llash
uchun tasdiqlangan qonunlar, farmonlar, qarorlar, standartlar, qoidalar va boshqa
31

hujjatlar kiradi. Ularning tartibi, tuzilish va mazmuni belgilashda boshqaruvning
ilmiy, nazariy va amaliy jihatlari hisobga olinishi kerak.
Korxona ma’yoriy va uslubiy hujjatlari tizimi o‘z ichiga standartlar,
uslubiyot lar, qoidalar, yo‘riqnomalar va xuddi shunday uzoq vaqt foydalanadigan
hujjatlar, hamda korxona rahbariyati tomonidan tasdiqlangan buyruqlar,
farmoyishlar, ko‘rsat malarni oladi. Ushbu hujjatlar aniq tashkilot menejmenti
barcha tizimchalarining tarkibi, mazmuni va o‘zaro aloqalarini tartibga solishlari
kerak. 12
Operativ boshqaruv tizim ham muhim ahamiyatga ega. Rahbariyatning o‘z
hokimiyatini amalga oshirishning to‘rtta usuli mavjud, ular undan to‘liq foydala
nishdan to undan to‘liq voz kechishgacha bo‘lgan diapazonda bo‘ladi. Gap
farmoyish lar, ommalashtirish, boshqaruvda ishtirok etish, vakolatlar va javobgar
liklarni topshirish haqida ketmoqda.
Boshqaruvning ijtimoiy-psixologik usullari boshqaruvga jamoadagi ijtimoiy
-psixologik jarayonlarni, xodimlar salomatligi va jamoadagi yaxshi ahloqiy -
psixologik muhitni saqlab qolish, qonunlar va ma’yoriy hujjatlar talablariga rioya
qilish sifatida qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun qaratilgan.
Quyidagilar ijtimoiy-psixologik jarayonlarni boshqarish ob'yektlari
bo‘ladilar:
 xodimlarning shaxsiy ta’riflari, hamda ularning ruhiy va ruhiy-fiziologik
xususiyatlari;
 mehnatni va ish joylarini tashkil qilish usullari;
 xodimlarni tanlash, joy joyiga qo‘yish, tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi;
 axborot ta’minoti va undan foydalanish;
 xodimlarni rag‘batlantirish tizimi;
 jamoadagi ahloqiy-psixologik muhit;
 xodimlarning ijtimoiy-maishiy sharoitlari.
Ijtimoiy-psixologik jarayonlarni boshqarish o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
12
www. http://el.tfi.uz/pdf/mddj22.uzk.pdf - Toshkent moliya instituti elektron kutubxonasi .
32

 ijtimoiy-psixologik jarayonlarning ma’yorlari va normativlarini ishlab chiqish;
 bu ma’yorlar va normativlarni bajarilishini tahlil qilish, hisobga olish va nazorat
qilish;
 ijtimoiy-psixologik jarayonlarni ma’yorlashtirish va soglomlashtirish bo‘yicha
tadbirlarni ishlab chiqish,
 bu tartiblarni tashkil qilish va ularni bajarilishini nazorat qilish, ijtimoiy -
psixologik jarayonlarni tartibga solish.
 Jamoada qulay ahloqiy-psixologik muhitni ta’minlanishi ijtimoiy-psixologik
usullarning muhim vazifasi bo‘ladi.
Quyidagilar uning muhim alomatlaridir;
 rahbarlarning qo‘l ostidagilarga bosimini yo‘qligi;
 jamoa a’zolarining o‘zlarining vazifalari va ishlari holati haqida yetarlicha
xabardorligi;
 jamoa a’zolari va jamoatchilikning o‘zaro talabchanligi; jamoaning har bir
a’zosi tomonidan tashkilot (bo‘linma)dagi ishlarni holati uchun javobgarlikni
o‘ziga olinishi;
 jamoaga tegishli ekanlikdan qanoatlanish;
 do‘stona va ishga doir tanqid;
 masalalarni muhokama qilishda fikrlarni erkin bildirilishi;
 jamoada uzoqqa cho‘zilib ketgan, vazifaviy nizolarning yo‘qligi;
 o‘zaro yordamning yuqori darajasi va boshqalar.
Jamoada qulay ahloqiy-psixologik muhitni ta’minlash uchun rahbarlarning
maxsus bilimlari va ko‘nikmalari talab qilinadi.
Maxsus tadbirlar sifatida quyidagilardan foydalanish kerak: xodimlarni
ilmiy asoslangan holda tanlash, menejerlarni o‘qitish va davriy ravishda
attestatsiyadan o‘tkazish, mehnat jamoalarini xodimlarni psixologik birga bo‘la
olishlarini hisobga olish bilan shakllantirish, jamoa a’zolarida o‘zaro tushunish va
o‘zaro hamkorlik ko‘nikmalarini ishlab chiqishga yordam beruvchi ijtimoiy-
psixologik usullar, rahbarlikning tegishli uslubi.
33

Jamoani shakllantirish va shaxslararo munosabatlarni tadqiqot qilishda
sotsio- matritsalar va sotsiogrammalarni tuzish tavsiya etiladi. U guruh a’
zolarining bir birlariga munosabatlarini va jamoaning jipsligi darajasini belgilash,
yetakchini aniqlash, hamda xodimlarning sotsiomatrik mavqi va jo‘shqin
yengiltakligini aniqlashga imkon beradi.
Ta’kidlash kerakki, amaliyotda boshqaruv usullari tizimi doimo o‘zgarib
turadi. Masalan, ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan bozor tizimiga o‘tishda
boshqaruvning iqtisodiy usullari rivojlanganlar. Bundan tashqari, ijtimoiy hayot va
iqtisodiyotni demokratlashishi natijasida insoniy omilning roli o‘sgan, shuning
uchun ijtimoiy -psixo logik omillarga ko‘proq a’tibor qaratila boshlangan.
Ammo, amaliyotda foydalaniladigan boshqaruv usullari, qoidaga ko‘ra,
majmuaviy bo‘ladilar, ya’ni ular bir vaqtda iqtisodiy manfaat, ma’naviy va moddiy
rag‘batlantirish, ijtimoiy-psixologik omillarni hisobga oladilar. Bunda ayrim
usullar aniq vaziyatlarda bir birlarini to‘ldirgan-day bo‘lib, har xil omillarning
boshqaruv ob'yektiga ta’sirni majmuaviy belgilashga imkon beradi. Bunday
sharoitlarda har xil darajadagi menejerlar boshqaruvning majmuaviy usullarini
egallagan bo‘lishlari, tanlovni to‘g‘ri bajarishlari va xuddi ushbu aniq sharoitlarda
samaraliroq bo‘lgan usullarni qo‘llashlari kerak.
XULOSA.
Menejmentda axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish zamonaviy
iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bugungi kunda tashkilotlar
faoliyatining muvaffaqiyati nafaqat mavjud resurslardan oqilona foydalanishga,
balki ularni boshqarishda zamonaviy axborot tizimlari va raqamli texnologiyalarni
qay darajada qo‘llay olishiga ham bevosita bog‘liqdir. Olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, axborot texnologiyalari boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish,
34

qaror qabul qilish tezligi va aniqligini oshirish, shuningdek, tashkilot faoliyatining
samaradorligini sezilarli darajada yuksaltirish imkonini beradi.
Mazkur kurs ishida menejmentda axborot texnologiyalarining nazariy
asoslari o‘rganildi hamda ularning boshqaruv tizimlaridagi o‘rni va ahamiyati
tahlil qilindi. Xususan, boshqaruvning axborot tizimlari (MIS), korporativ
resurslarni rejalashtirish tizimlari (ERP), shuningdek, zamonaviy raqamli
texnologiyalar – sun’iy intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) va bulutli
texnologiyalar boshqaruv samaradorligini oshirishda muhim vosita sifatida
namoyon bo‘lishi asoslab berildi. Ushbu texnologiyalar yordamida tashkilotlar o‘z
faoliyatini yanada aniq rejalashtirish, xavflarni oldindan aniqlash hamda strategik
qarorlarni ilmiy asosda qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, O‘zbekistonda boshqaruv tizimlarini raqamlashtirish borasida
amalga oshirilayotgan islohotlar ham tahlil qilindi. Davlat boshqaruvi va
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida axborot texnologiyalarini keng joriy etish
natijasida boshqaruv jarayonlarining shaffofligi va samaradorligi ortib borayotgani
kuzatilmoqda. “Elektron hukumat” tizimining rivojlanishi, davlat xizmatlarining
raqamlashtirilishi hamda biznes jarayonlarining avtomatlashtirilishi mamlakatda
zamonaviy boshqaruv muhitini shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, menejmentda axborot
texnologiyalarini joriy etishda hali ham ayrim muammolar mavjud. Jumladan,
ayrim tashkilotlarda texnik infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi,
malakali kadrlar yetishmasligi, axborot xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar
hamda yangi texnologiyalarni joriy etishga nisbatan qarshilik holatlari
kuzatilmoqda. Bu esa boshqaruv tizimlarining to‘liq raqamlashtirilishiga to‘sqinlik
qilmoqda.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun bir qator taklif va tavsiyalar
ishlab chiqildi. Avvalo, tashkilotlarda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy
etish uchun zarur infratuzilmani rivojlantirish, raqamli savodxonlikni oshirish va
malakali mutaxassislar tayyorlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari,
35

axborot xavfsizligini ta’minlash choralarini kuchaytirish, innovatsion
texnologiyalarni joriy etishni rag‘batlantirish hamda boshqaruv jarayonlarini to‘liq
avtomatlashtirishga erishish zarur.
Xulosa qilib aytganda, menejmentda axborot texnologiyalaridan samarali
foydalanish tashkilotlar faoliyatining raqobatbardoshligini oshirish, iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlash hamda boshqaruv tizimlarini takomillashtirishning
muhim omili hisoblanadi. Kelgusida raqamli texnologiyalarning yanada
rivojlanishi boshqaruv jarayonlarida yangi imkoniyatlarni ochib berishi shubhasiz.
Shu bois menejment tizimlarini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida
rivojlantirish va ularni amaliyotga keng tatbiq etish bugungi kunning ustuvor
vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .
1. Mirziyoyev Sh.M. (2022). Ish o‘rni yaratish va bandlikni ta’minlash – barqaror
taraqqiyot asosi. – Toshkent: Ma’naviyat.
2. Yuldoshev N.K,, Nabokov V.I. «Menejment nazariyasi». Darslik. T.TDIU,
2013.- 433 b.
3. Yuldoshev N.K, Menejment. Ukuv kullanma.T.: TDIU, 2006 Y.-150 b.
4. Kucharov A .S. Menejment. O‘quv qollanma. T..TDIU, 2009 u. -120 b.
5. SHarifxodjaev M.Menejment. Darslik.T.: Ukituvchi, 2002.-464 b.
6. Yo‘ldoshev N.Q., Azlarova M.M., Xo‘djamuratova G. Y. «Menejment va
marketing asoslari»: (O‘quv qo‘llanma). - T.: TDIU, 2012 y. -258 b.
7. L ap i gin YU.N. Strategicheskiy menedjment.Uchebnoye posobiye. - M.:
Eksmo, 2010.-432 s.
8. Vesnin V.R. Menedjment v sxemax i opredeleniyax: Uchebnoye posobiye. -
M.: Prospekt, 2009. - 120 s.
9. Danilin V.I. Finansov i y menedjment: zadachi, test, situatsii.Uchebnoye
posobiye. - M.: Prospekt, 2009. - 360 s.
10. Kane M.M., Ivanov B.V., Koreshkov V.N, Sxirtladze A.G. Sistem ы ,
metod ы i instrument ы menedjmenta kachestva: Uchebnik dlya vuzov / Pod
red. M.M. Kane. - SPb.: Piter, 2009. - 560 s.
11. B Kattakishiyev, I Mamayusupov Strategik menejment Toshkent 2008 y
12. R I Gumish, Matmurodov F.I. Innavatsion menejment Toshkent 2008y
13. Matmurodov F.I. Ma’muriy menejment Toshkent 2008y
14. S.I Ahmedov, R.I Nirimbetov Ishlab chiqarish menejmenti Toshkent 2008y
15. A.Qo‘chqarov Menejer imkoniyatlari. “Istiqlol” nashriyoti 2000
16. SH.N.Zaynutdinov va boshqalar. Menejment asoslari. T. Moliya-2001 y
17. A.Yuldashev, I.Sirojiddinov. Moliyaviy menejment. Namangan-2001 y.
18. Kenneth C.Loudon, Jane P.Loudon. Management Information Systems.
New York, 2016. Page 669.
37

19. S.S.Gulomov, B.A.Begalov. Informatika va axborot texnologiyalari.
Darslik.-T.: “Fan”. 2010.- 628 bet.
20. Informatsionnie texnologii v ekonomike i upravlenii: uchebnik /pod red.
prof. V.V. Trofimova. 2-e izd., pererab. i dop.- M.: Yurayt, 2016.- 482 s.
21. Avtomatizirovannie informatsionnie texnologii v ekonomike: uchebnik /
Pod red. prof. G.A. Titorenko. 2-e izd. Pererab. i dop. - M.: Yuniti, 2015. -
399 s.
22. Kenjabayev A.T., Jumaniyazova M.Yu., Tillyashayxova M.A. Informatika
va axborot texnologiyalari. O‘quv qo‘llanma. “Iqtisod-moliya”. 2013, 160
bet.
Internet sayti:
www. http://el.tfi.uz/pdf/mddj22.uzk.pdf - Toshkent moliya instituti elektron
kutubxonasi .
38

Menejmentda axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlarini tahlil qilish.

Sotib olish