Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 296.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 20 Август 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Энергетика

Продавец

Bohodir Jalolov

Bog’ uzunligi va energiyasini aniqlashga oid masalalar yechish

Купить
OZB Е KISTON R Е SPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR TA'LIM VAZIRLIGI JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI TABIIY FANLAR FAKULTETI KIMYO O‘QITISH METODIKASI 210(20)-GURUH TALABASI Yulchiyeva Nodiraning “KIMYODAN MASALALAR YECHISH METODIKASI” FANIDAN TAYYORLAGAN MAVZU: BOG’ UZUNLIGI VA ENERGIYASINI ANIQLASHGA OID MASALALAR YECHISH Topshirdi:_____________________ Qabul qildi:____________________ MUNDARIJA KIRISH.............................................................................................................3 I BOB. Kimyoviy bog’lanish va ularning turlari 1.1. Koval е nt bog`lanish ……………………………………………………….8 1.2. Ion bog`lanish hamda kovalent bog’lanish xossalari……………………...12 II BOB. BOG’ UZUNLIGIGA OID MASALALAR NAMUNASI 2.1. Kimyoviy bog’lanishlarning хо ss а l а riga oid masalalar…………………15 2.2. Bog’lar turlari va moddalarning tuzilish (struktura) formulalari……..17 2.3. Kimyo masalalarini yechish usullari va masalalar yechishning ahamiyati..20 XULOSA ……………………………………………………………………...28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….31 KIRISH Biz xalqimizning hech kimdan kam bo‘lmasligi, farzandlarimizning bizdan ko‘ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lib yashashi uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu borada ma’naviy tarbiya masalasi, hech shubxasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Agar biz bu masalada hushyorlik va sezgirligimizni, qat’iyat va ma’suliyatimizni yo‘qotsak, bu o‘ta muhim ishni o‘z holiga, o‘zi bo‘larchilikka tashlab qo‘yadigan bo‘lsak, muqaddas qadriyatlarimizga yo‘g’rilgan va ulardan oziqlangan ma’naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir-oqibatda o‘zimiz intilgan umumbashariy taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Kimyo va ʻ biologiya yo nalishlarida uzluksiz ta lim sifatini va ilm-fan natijadorligini ʻ ʼ oshirish chora-tadbirlari to g risida” qarorini imzoladi. Prezident qaroriga ʻ ʻ ko ra, ʻ Respublikaning har bir hududida bosqichma-bosqich kimyo va biologiya fanlariga ixtisoslashtirilgan 14 ta tayanch maktablarini tashkil etiladi. Mazkur maktablar Prezident, ijod va ixtisoslashtirilgan maktablarni rivojlantirish agentligi tasarrufidagi Abu Ali ibn Sino nomidagi yosh biologlar va kimyogarlar ixtisoslashtirilgan maktab-internati bilan birga hamkorlikda tashkil etiladi 1 Ta’limning yangi modeli jamiyatga mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi. O‘zining qadr qimmatini anglagan irodasi baquvvat, iymoni butun, hayotga aniq maqsadga ega bo‘lgan insonlarni tarbiyalashga ega bo‘lamiz. O‘quvchilarning kimyo fanidan olgan nazariy bilimlarini mustahkamlash uchun masala va mashqlarni mustaqil ishlay olishlari muhim ahamiyatga ega. Kimyodan amaldagi DTS va o‘quv dasturlari asosida yozilgan darsliklar hamda qo‘shimcha adabiyotlardan olgan bilimlari shuningdek, o‘qituvchilarning ko‘rsatmalari masala, mashqlar yechish malakalari shakllanadi. Kimyoga doir nazariy bilimlarni puxta bilib olmoq uchun kimyoning barcha bo‘limlariga taalluqli masalalarni yecha oladigan bo‘lish nihoyatda zarurdir. Masalalarni yecha bilish maktab, litsey va kasb-hunar kollej o‘quvchilariga, shuningdek, oliy o‘quv yurtlari talabalarining ko‘pgina kimyoviy protsesslar va qonuniyatlarni chuqur o‘rganishlari va tushunib olishlariga imkon beradi. Afsuski, masalalar yechishga hamma vaqt ham yetarlicha e’tibor berilavermaydi Oliy o‘quv yurtiga kiruvchilar uchun mo‘ljallangan ko‘pgina qo‘llanmalarda masalalar yechish ikkinchi darajali vazifa deb qaraladi; har xil tip masalalarning xususiyatlariga hamda ularni yechish metodikasiga diqqat jalb etilmaydi. Mavzunind dolzarbligi. Bog’ uzunligi va energiyasi aniqlashga oid masalalar yechish "Moddalarning berilgan massasi, hajmi va tarkibidagi atom yoki molekulalari soni asosida modda miqdorini aniqlash" mavzusini o'rganish darajasi, o'quvchining kimyo fanidagi e'lon qilingan maqsadlarni va o'rganishga ajratilgan vaqtni qanday o'tkazishi bilan bog'liq. Agar o'quvchi mavzuni o'rganishga ilg'or ko'rsatgan vaqt va jiddiylik bilan taqqos qilgan bo'lsa, uning 1 darajasi yuqori bo'ladi. Muammo o'rganish darajasi, o'quvchi tomonidan mavzu bo'yicha o'rganishni qanday o'tkazganligiga bog'liq. Agar o'quvchi mavzuni tushunish va unga oid konseptlarni chuqurroq tushunishga muvaffaq bo'lsa, undan mustahkam daraja hosil bo'ladi. Agar o'quvchi mavzuni tushunishda qiyinchiliklar ko'rgan bo'lsa, yoki mavzuga oid bilimlar va ko'nikmalar tez yaxshilanmasa, undagi daraja past bo'ladi. O'quvchining muammo ustidan qanday qilib ishlashiga va qanday qadamlar bilan yordam olishiga bog'liq. Ishning maqsadi: "Moddalarning berilgan massasi, hajmi va tarkibidagi atom yoki molekulalari soni asosida modda miqdorini aniqlash" mavzusidagi kurs ishining maqsadi, quyidagi yo'nalishlarda o'quvchilarga ko'rsatishni o'z ichiga oladi: Kimyo fanining asosiy prinsiplarini tushuntirish: Modda miqdorini aniqlash kimyo fanining asosiy qonunlari va prinsiplari bilan bog'liqdir. Bu kurs ishi o'quvchilarga kimyo fanining temel tushunchalarini beradi va ularni amaliyotga o'tkazishga imkoniyat yaratadi. Modda miqdorini aniqlashning asosiy metodlarini o'rgatish: Kurs ishi o'quvchilarga modda miqdorini hisoblash uchun kerak bo'lgan formulalarni va usullarni o'rgatadi. Bu usullar massani, hajmni, va tarkibdagi atom yoki molekulalar sonini hisoblashga yordam beradi. Amaliy mashqlarni o'tkazish: Kurs ishi o'quvchilarga nazariy ma'lumotlarni amaliyotga o'tkazishga imkoniyat yaratadi. Ular o'zlariga berilgan misollar va mashqlar orqali modda miqdorini aniqlashni o'rganishadi. Bu maqsadlar kurs ishidagi asosiy yo'nalishlardan ba'zilaridir. Ushbu kurs ishi o'quvchilarga modda miqdorini aniqlashda ishlatiladigan asosiy konseptlarni va usullarni o'rganishga imkoniyat beradi. Ilmiy-metodik adabiyotlarning tahlili va o‘tkazilgan tadqiqotlar obzori asosida shuni ta'kidlash lozimki, hozirgacha o‘quvchilarga kimyo fanidan masalalar yechish usullari dars davomida o‘rgatilmaydi aks holda o‘quvchilar qo‘shimcha dasrlarga boradi. Hatto o‘quvchining faolligi bilan uning mustaqil ish faoliyatini aralashtirib anglash hollari mavjud. Vaholanki, o‘quvchining bilim olish, o‘quv va ko‘nikmalarga ega bo‘lish borasidagi barcha sa'y-harakati uning faolligini ko‘rsatsa, o‘qituvchi rahbarligi ostida yoki berilgan topshiriq va vazifalarni bajarish mobaynidagi mehnatini mustaqil ish deb e'tirof etish lozim. Masalalar yechishning turlari, shakl va mazmuni xilma-xil bo‘lishini nazarda tutgan holda, ularning tashkiliy shakllarini uchga, ya'ni individual, guruhiy va ommaviy tarzda bajariladigan xillarga ajratish mumkin. Mohiyatiga ko‘ra masalalar yechish uch toifaga ajratiladi: a) yangi bilimlar egallash (laboratoriya ishlari, darslik bilan ishlash, tarqatma va ko‘rgazmali materiallar bilan ishlash, ta'limning ilg’or va yangi usul hamda vositalaridan foydalanish kabilar); b) takrorlash, mustahkamlash va amalda qo‘llash yo‘li bilan olingan bilimlarni takomillashtirish (darslik bilan ishlash, amaliy ishlar, eksperimental masalalaryechish, sifat va miqdoriy masala va mashqlarni ishlash kabilar); v) olingan bilimlarni nazorat qilish, tekshirish va baholash bilan bog’liq ishlar (yozma ishlar, kimyoviy diktant, nazorat-eksperimental ishlar kabilar). Kimyo fanlaridan o‘quvchilarning masala yechishni tashkil etish va ularning bilim olish faoliyatini oshirish masalalari bir qator ilmiy adabiyotlarda yoritilgan bo‘lsada aksariyat hollarda sinfda yoki sinfdan tashqarida bajariladigan masalalar ishlashga asosiy e'tibor beriladi. Uyda mustaqil masalalar ishlash va o‘z-o‘zini baholash orqali ularning bilim olishini faollashtirish muammolari deyarli ishlab chiqilmagan. Vaholanki, uyda bajariladigan masalalar dars jarayonida olingan bilimlarni mustahkamlashga, ularni yanada kengaytirib, yangi bilimlar bilan boyitishga yordam beradi. O‘zo‘zini baholash orqali bilimni nazorat qilish esa o‘quvchilarning bilim olishga qiziqishini oshiradi, bilim olishni rag’batlantiradi, ta'lim jarayonini demokratlashtirishga imkon yaratadi.Sinfdagi barcha o‘quvchini masalalar yechishga safarbar qilishning sinalgan ikki yo‘li-dars va uy vazifalarini bajarish bilan bog’liq. Shu boisdan, adabiyotlarda deyarli bir-biriga bog’liq holda tadqiq etilmagan ushbu ikki yo‘nalishni izlanishlarimizga asosiy maqsad qilib belgilashni lozim topdik. Umumiy o‘rta ta'lim maktablari va akademik liseylar o‘quvchilarining dars va darsdan tashqari vaziyatlarda anorganik va organik kimyodan masalalar yechishning an’anaviy va noan’anaviy metodlaridan foydalanish. Bajarilgan kurs ish natijalari kimyodan yuqori natijalarga erishishda katta ahamiyat kasb etadi. Masalalar yechishning ko‘p tanlov javobli va kombinasiyali test topshiriqlari yordamida tashkil etilishi hamda masalalar yechishning ilmiy- ommabop usullarini qo‘llash bilim olishni yengillashtiradi, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatadi;Kimyoviy jarayonlarning kompyuter animasiyalari, noan'anaviy kubiklar usuli hamda turli xildagi didaktik o‘yinlar va kimyoviy boshqotirmalar o‘quvchilarning bilim olishga qiziqishini oshiradi, ta'lim jarayonini faol tashkil etishga imkon beradi. Kurs ishining ob’ekti va predmeti. Jizzax davlat pedagogika universitetida o qitilayotgan umumiy kimyo fani va uning tarkibiy qismi hisoblangam anorganik ʻ birikmalarni sinflaridan tuzlar ,nomlanishi,tuzilishi,olinish usullari va kimyoviy xossalarini sohasidagi nazariy masalalar va tashkiliy xarakterga ega bo lgan ʻ hujjatlarni o rganish ʻ tashkil etadi. Rivojlangan xorijiy davlatlarda ko p ʻ yillik tajribalar va izlanishlar zamirida vujudga kelgan bugungi kundagi ta’lim tizimi sifatini oshirish mezonlari bitiruv ishining ob’ekti sifatida xizmat qiladi. Oliy ta’lim muasasalarida ” Bog’ uzunligi va energiyasi aniqlashga oid masalalar yechish mavzusining mazmun mohiyatini o rganish hamda uni nazariy ʻ va amaliy tadqiq etish kurs ishining predmeti hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. “” Bog’ uzunligi va energiyasi aniqlashga oid masalalar yechish ” mavzusini o qitishning nazariy va amaliy ʻ masalalarini tadqiq etish, fan yuzasidan o qitishni ʻ takomillashtirish bo yicha ʻ xulosalar va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - “Umumiy kimyo” shu jumladan “” Bog’ uzunligi va energiyasi aniqlashga oid masalalar yechish va moddalar haqida umumiy tushunchalarni shakllantirish o rganish ob’ektlari, usullari, nazariy va amaliy ahamiyatini yoritib ʻ berish; - М avzusini mazmun mohiyatini ochib berish; - М avzusini o qitishda ta’lim texnologiyalari va ilg‘or xorijiy tajribalardan ʻ foydalanish yo llarini yoritish; ʻ -Talabalarda kimyo fai bo‘yicha mustaqil talim tizimda erkin fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlamtirish I BOB Kimyoviy bog’lanish va ularning turlari 1.1. Koval е nt bog`lanish Bu bog`lanishda barqaror konfiguratsiya ikki atom orasida bir yoki bir n е chta umumiy el е ktron juftlar hosil bo`lishidan k е lib chiqadi. El е ktron juftlar hosil bo`lishida ikkala atom ham ishtirok etadi. Shuning uchun har bir atom umumiy juft uchun o`zidan albatta el е ktron b е radi. Koval е nt bog`lanish hosil bo`lishini bir n е cha moddalarda kuzatish mumkin. Har birida bittadan el е ktron bo`lgan ikki vodorod atomi o`zaro yaqinlashganda vodorod mol е kulasini (H 2 ) hosil qiladi. Bu jarayon quyidagicha ifoda qilinadi: H  H   H : H  Kimyoviy bog`lanish turlari Qutbsiz koval е nt bog`lanish. El е ktromanfiyligi bir xil bo`lgan atomlar o`zaro ta'sirlashganda qutbsiz koval е nt mol е kulalar (masalan, N 2 CI 2 F 2 O 2 N 2 ) hosil bo`ladi. Qutbli koval е nt bog`lanish. El е ktromanfiyligi birbiridan u qadar k е skin farq qilmaydigan el е m е ntlarning atomlari o`zaro ta'sirlashganida umumiy el е ktron juft el е ktrmanfiyligi kattaroq bo`lgan atom tomonga siljiydi. Natijada qutbli koval е nt mol е kulalar (HCI, HF, ba'zi organik moddalar) hosil bo`ladi. M е tall bog`lanish. Nisbatan erkin el е ktronlarning m е tall ionlari bilan o`zaro ta'sirlashuvi natijasida hosil bo`ladi. U asosan oddiy moddalar — m е tallarda uchraydi. M е tall bog`lanishning hosil bo`lish mohiyati quyidagilardan iborat: m е tall atomlari o`zining val е nt el е ktronlaridan oson ajralib musbat zaryadli ionga aylanadi. Atomlardan ajralib chiqqan, nisbatan erkin el е ktronlar, musbat zaryadli m е tall ionlar oralig`iga tarqaladi va m е tall bog`lanish hosil bo`ladi, ya'ni el е ktronlar musbat zaryadli ionlarni m е tallarning kristall panjarasiga mahkam biriktiradi. Vodorod bog`lanish. Biror mol е kulaning vodorod atomi bilan boshqa mol е kulaning kuchli el е ktrmanfiy el е m е nt (O, S, F, CI, Br, N) atomi orasida hosil bo`ladi. Mohiyati: vodorod atomining radiusi nihoyatda kichik. Undan tashqari, vodorod atomi o`zining yagona el е ktronini siljitsa, yoki batamom yo`qotsa, u nisbatan yuqori musbat zaryadga ega bo`ladi, shunda qisman manfiy zaryadli boshqa mol е kula (HF, H 2 O, NH 3 ) lar tarkibidagi el е ktromanfiy el е m е nt atomi qisman musbat zaryadli vodorod bilan birikadi 1-masala. Quydagi elementlar orasidagi bog`ning qutbliligi ortib borish tartibini toping. 1) xlor – ftor; 2) brom – ftor; 3) yod – ftor; 4) brom – xlor; 5) yod – xlor; 6) yod – brom. Yechish: Elementlar orasidagi bog`ning qutbliligini aniqlash uchun elementlarning nisbiy elektromanfiylik (n.e.m.) qiymati farqi qanchalik katta bo`lsa, bog` shunchalik qutbli bo`ladi. Demak, 1) Cl F 2) Br F 2,83 – 4,1 = 1,27 2,74 – 4,1 = 1,36 3) J F 4) Br Cl 2,21 – 4,1 = 1,86 2,74 – 2,83 = 0,09 5) J Cl 6) J Br 2,21 – 2,83 = 0,62 2,21 – 2,74 = 0,53 Javob: 4, 6, 5, 1, 2, 3 2-masala. Suvning qaynash temperaturasi undagi kislorod atomiga o`xshash elementlar gidridlari – vodorod sulfid, vodorod selenid va vodorod telluridlarning qaynash temperaturasidan yuqori ekanligi qanday izohlash mumkun? Javob: Kislorod guruhidagi elementlarning vodorodli birikmalari quyidagicha H 2 O, H 2 S, H 2 Se, H 2 Te. Keltirilgan moddalar ichida H 2 O molekulalari orasida kuchli vodorod bog`lanish mavjud bo`lganligi sababli yuqori temperaturada qaynaydi. 3-masala. Ammoniy xloridda qanday turdagi bog`lar mavjud? Yechishi: NH 4 Cl molekulasining struktura formulasini yozamiz. H +: HN H a) Ammoniy kationida nuqta–nuqta bog` Donor – akseptor bog`lanish hisoblanadi. b) H N H : 3 – 2,1 = 0,9 bu elektromanfiylik qiymati farqi. H N H H Elektromanfiylik qiymati farqi: 15 0 – 0,4 0,4 – 1,8 1,8≤ Qutbsiz Qutbli Ion kovalent bog`lanish kovalent bog`lanish bog`lanish Demak, qutbli kovalent bog`lanish. c) NH 4 Cl dissotsilanganda NH+ 4 kationi va Clanioniga parchalanadi. Javob: 4 ta Kovalent, 1 ta donor akseptor va 1 ta ion 4-masala. Metan molekulasining bog’larning uzilish energiyasi 104 kkal/mol ga teng , suv molekulalrining bog’ uzulish energiyasi metannikidan 15martaga kam bo’lsa suv malekulasining bog’ uzulish energiyasini hisoblang? Yechish; I) 104+15=119kkal/mol Javob; 119 kkal/mol. formuladagi barcha yakka bog`lar σ -bog` ni tashkil etadi, qo`sh bog`ning bittasi σ , bitta π -bog` hisoblanadi. Javob: 36 σ : 6 π . 5-masala. H 2 O va [H 3 O]+ lar uchun quyidagi qaysi xususiyat(lar) umumiy? 1) markaziy atomning gibridlanishi; 2) markaziy atomning oksidlanish darajasi; 3) fazoviy strukturasi; 4) markaziy atomning valentligi. Yechishi: H 2 O va [H 3 O]+ 1. H∙―∙O∙―∙H 4 juft elektondan π -bog`lan sonini ayirsak 4 – 0 = 4 s 1 p 3 H∙―∙O∙―∙H 4 – 0 = 4 s 1 p 3 2. H2O da kislorodning valentligi II ga, [H 3 O]+ ionida esa III ga teng. 3. H 2 O va H3O+ da kislorodning oksidlanish darajasi -2 ga teng. ∙∙ ∙∙ ∙∙ ∙∙ 16 4. Fazoviy tuzilishi har xil . Javob: 1; 2 Kimyoviy bog`lanishning qaysi turida qattiq jismning elektr o`tkazuvchanligi yuqori bo`ladi? Qutbsiz kovalent bog`ga ega bo`lgan birikmalarni ko`rsating. 1) metan, 2) oltingugurt (IV) oksid, 3) natriy ftorid, 4) vodorod, 5) vodorod xlorid, 6) kislorod, 7) ammiak, 8) brom, 9) ammoniy oksid. 53. Kovalent bog` tabiatli molekulalar qanday xususiyatga ega bo`ladi? 1) suyuqlanish temperaturalari past, bog` energiyalari yuqori, suvda yomon eriydi 2) suyuqlanish va qaynash temperaturalari yuqori, bog`lanish energiyalari yuqori, suvda yomon eriydi, issiqlik o`tkazuvchanligi yuqori 3) suyuqlanish va qaynash temperaturalari past, bog`lanish energiyalari past, suvda eruvchanligi yahshi 4) suyuqlanish va qaynash temperaturalari past, bog`lanish energiyalari yuqori, qutbsiz erituvchilardagi eruvchanligi yomon 5) suyuqlanish va qaynash temperaturalari yuqori, bog`lanish energiyalari yuqori, benzoldagi eruvchanligi yahshi 54. Alyuminiy sulfat molekulasining tuzilish formulasidan alyuminiy va oltingugurt atomlari o`zaro nechta kislorod atomlari orqali bog`langan? 55. Molekulasida donor – akseptor bog’ bo`lgan moddani aniqlang. 1) uglerod (IV) oksid; 2) kislorod; 3) is gazi; 4) ammoniy ioni; 5) fosfin; 6) azot(V)oksid; 7) kaliy nitrat; 8) xlor 56. Temir (III) gidrofosfat molekulasidan nechtadan σ - va π bog`lar bo`ladi? 57. Kadmiy gidroksosianid molekulasida nechtadan σ - va π -bog`lar bo`ladi? 58. Kalsiy gidrooksosulfat molekulasida nechta σ -bog` bo`ladi? 59. Quyidagi qaysi xususiyatlar uglerod(IV) oksidiga tegishli? 1) markaziy atomining gibridlanish a) sp3 b) sp; 2) agregat holati (t=25°C): a) gaz; b) qattiq; 3) suyuqlanish temperaturasi: a) -56,6°C b) 1610°C: 4) molekulaning fazoviy tuzilishi a) tetraedr; b) chiziqli 60. Alyuminiy digidrooksoxromat molekulasida nechtadan σ - va π -bog`lar bo`ladi? 61. BeCl 2 , BeF 2 , CO 2 molekulalari uchun quyidagi qaysi xususiyatlar umumiy? 1) markaziy atomning gidridlanishi; 2) markaziy atomning valentligi; 3) molekulaning fazoviy strukturasi; 4) bog` qutbli, molekula qutbsiz bo`lishi 62. BF 3 , BCl 3 , SO 3 molekulalari uchun quyidagi qaysi xususiyatlar umumiy? : 17 1) markaziy atomning gibridlanishi; 2) markaziy atomning valentligi; 3) molekulaning fazoviy strukturasi; 4) bog` qutbli, molekula qutbsiz bo`lishi; 63. Bariy gidrooksofosfat molekulasida nechtadan σ va π -bog`lar bo`ladi? 64. Alyuminiy digidrofosfat molekulasida nechtadan σ - va π -bog`lar bo`ladi? 65. Magniy gidrooksokarbonat molekulasida nechta σ - va π -bog` bo`ladi? 66. Magniy gidrooksoperxlorat molekulasida nechtadan σ - va π -bog`lar bo`ladi? 67. Kobalt(III) gidrofosfat molekulasida nechta σ - va π -bog` bo`ladi? 68. Kalsiy gidrooksomanganat molekulasida nechtadan σ - va π -bog`lar bo`ladi? 1.2.Ion bog`lanish hamda kovalent bog’lanish xossalari Ion bog`lanish el е ktrostatik nazariya asosida tushuntiriladi Bu nazariyaga muvofiq atomning el е ktron b е rishi yoki el е ktron biriktirib olishi natijasida hosil bo`ladigan qarama-qarshi zaryadli ionlar el е ktrostatik kuchlar vositasida o`zaro 14 tortishib ularning tashqi qavatida 8 ta (okt е t) yoki 2 ta (dubl е t) el е ktroni bo`lgan barqaror sist е ma hosil bo`ladi. Kimyoviy bog’lanish – ikki yoki bir necha atomning elektron almashishi natijasida hosil bo’ladigan o’zaro ta’sir. Atomlar kimyoviy bog’ hosil qilishda ular o’zining sirtqi qavatini barqaror oktet (sakkiz elektronli) yoki dublet (ikki elektroknli) qilishga intiladi. Elektronlar yadrolar ortasida taqsimlanishi bo’yicha kimyoviy bog’lanishlar quyidagi turlarga bo’linadi: kovalent (qutbli, qutbsiz va donor- akseptor) ion, vodorod va metall bog’lanishlar. Kimyoviy bog’ hosil bo’lishida elementlarning elektromanfiyliklari muhim o’rin egallaydi. Ко valent bog’lanish – elektron juftlar vositasida vujudga keladigan bog’lanishdir. Bunda hosil bo’lgan juft har ikkala atomga tegishli bo’ladi. Kovalent bog’lanish ikki xil mexanizm bilan hosil bo’ladi: 1. Almashinnuv mexanizmi – bunda har bir atom bittadan juftlashmagan elektronni berib, umumiy elektron juftni hosil qiladi: 2. Donor – akseptor mexanizmi – bunda bir atom (donor) elektron jufti bilan, ikkinchi atom (akseptor) esa bo’sh orbital bilan ishtirok qiladi Ikki atom orasida bir necha juft elektron umumlashuvi mumkin. Bunda karrali bog’lar (qo’sh bog’, uch bog’) hosil bo’ladi. Agar hosil bo’lgan umumiy elektron jufti har ikkala atom uchun simmetrik joylashsa, bunday bog’lanish qutbsiz kovalent bog’lanish deyiladi Qutbsiz k о v а l е nt b о g’l а nish el е ktr о m а nfiylikl а ri bir х il bo’lg а n el е m е nt а t о ml а ri о r а sid а s о dir bo’l а di (N 2 , О 2 , …). H о sil bo’lg а n el е ktr о n jufti bir а t о m t о m о n siljig а n bo’ls а , bund а y k о v а l е nt b о g’l а nish qutbli b о g’l а nish d е yil а di. K о v а l е nt b о g’ h о sil qilg а n а t о ml а rning el е ktr о m а nfiylikl а r f а rqi q а nch а k а tt а bo’ls а , b о g’ning qutbliligi shunch а k а tt а bo’l а di (N 2 О , NH 3 …). А g а r el е m е nt 63 а t о ml а rining nisbiy el е ktr о m а nfiylikl а r f а rqi k а tt а bo’ls а , h о sil bo’l а dig а n el е ktr о n jufti el е ktr о m а nfiyligi k а tt а bo’lg а n а t о mg а o’t а di v а i о nl а r h о sil bo’l а di. I о n b о g’l а nish – q а r а m а - q а rshi z а ryadl а ng а n i о nl а r о r а sid а s о dir bo’l а dig а n el е ktr о st а tik t о rtish kuchl а ri n а tij а sid а vujudg а k е l а dig а n b о g’l а nishdir. (natriy ft о rid n а triy ionlari Na+ va ft о rid i о nlaridan F - tashkil topgan) I о n b о g’l а nish k о v а l е nt b о g’l а nishd а n f а rq qilib, to’yinuvch а nlik v а yo’n а luvch а nlik хо ss а l а rig а eg а em а s. I о n b о g’l а nishli m о dd а l а r krist а ll m о dd а l а r bo’lib, ul а rning suvd а eritm а l а ri kuchli el е ktr о litl а rdir. Bund а y b о g’l а nishli m о dd а l а rning suyuql а nish v а q а yn а sh h а r о r а tl а ri yuq о ri bo’l а di. V о d о r о d b о g’l а nish – bir m о l е kul а ning musb а t z а ryadl а ng а n v о d о r о di bil а n ikkinchi m о l е kul а ning m а nfiy z а ryadl а ng а n а t о mi bil а n vujudg а k е l а dig а n b о g’l а nishdir. V о d о r о d b о g’l а nish qism а n el е ktr о st а tik, qism а n d о n о r- а ks е pt о r х ususiyatg а eg а . V о d о r о d b о g’l а nish suv, spirtl а r v а k а rb о n kisl о t а l а rning yuq о ri h а r о r а td а q а yn а shig а s а b а b bo’l а di. V о d о r о d b о g’l а nish: ichki m о l е kulyar v а m о l е kul а l а r а r о turl а ri m а vjud. M е t а ll b о g’l а nish – nisb а t а n erkin el е ktr о nl а rning m е t а ll i о nl а ri bil а n o’z а r о t а ’sirl а shuvi n а tij а sid а h о sil bo’l а dig а n b о g’l а nishdir. M е t а llning v а l е nt el е ktr о nl а ri o’zining yadr о si bil а n jud а z а if b о g’l а ng а ni uchun а t о md а n jud а о s о n а jr а lib chiq а di. Shuning uchun m е t а ll t а rkibid а erkin el е ktr о nl а r, musb а t z а ryadl а ng а n m е t а ll i о nl а ri v а n е ytr а l m е t а ll а t о ml а ri bo’l а di. Shu s а b а bli m е t а ll krist а ll p а nj а r а tugunl а rid а j о yl а shg а n q а t о r musb а t z а ryadl а ng а n i о nl а rd а n v а ul а r о r а sid а h а r а k а tl а n а о l а dig а n ko’pl а b erkin el е ktr о nl а rd а n ib о r а t. M е t а ll b о g’l а nish tuf а yli m е t а ll а r el е ktr t о kini, issiqlikni ya х shi o’tk а z а di, b о lg’ а l а nuvch а nlik v а m е t а ll yaltir о qlik хо ss а l а rig а eg а . II BOB BOG’ UZUNLIGIGA OID MASALALAR NAMUNA 2.1. Kimyoviy bog’lanishlarning хо ss а l а riga oid masalalar B о g’ en е rgiyasi – m о l е kul а d а gi а yni b о g’ni b а t а m о m uzish uchun s а rf bo’l а dig а n en е rgiyadir. B о g’ en е rgiyasi eV yoki kJ/m о l bil а n if о d а l а n а di. K о v а l е nt b о g’l а nish to’yinuvch а nlik, yo’n а luvch а nlik, k а rr а lilik, qutbl а nuvch а nlik k а bi хо ss а l а rg а eg а . B о g’l а rning to’yinuvch а nligi а t о ml а rning ch е kl а ng а n miqd о rd а gi b о g’l а r h о sil qilish х ususiyatidir. El е m е ntl а r а t о ml а rining v а l е nt el е ktr о nl а rining h а mm а si b о g’ h о sil qilishd а q а tn а shg а nd а n so’ng el е m е nt o’zining to’yinuvch а nlik х ususiyatini n а m о yish qil а di. B о g’l а rning yo’n а luvch а nligi uni h о sil qilishd а ishtir о k et а dig а n s-, p-, d- v а f – о rbit а ll а r ishtir о kid а -, - v а -b о g’l а rni f а z о ning m а ’lum yo’n а lishid а j о yl а shg а nligi n а tij а sid а yuz а g а k е lib chiq а di. B о g’ h о sil qil а yotg а n el е ktr о n juftl а r а t о m о rbit а ll а ri v а gibridl а ng а n о rbit а ll а rning el е ktr о n bulutl а ri m а ksim а l to’pl а ng а n qisml а rining o’z а r о q о pl а shg а n f а z о viy qisml а rid а j о yl а shg а n bo’l а di. H а r q а nd а y m о l е kul а ning en е rg е tik jih а td а n turg’unlikk а intilishi n а tij а sid а und а gi b о g’l а r yo’n а lishi m а ’lum burch а kl а rg а eg а bo’lib, yo’n а luvch а nlikni yuz а g а k е ltirib chiq а r а di. 1 – masala. Agar I 2 va Cl 2 molekulalarida yadrolar orasidagi masofa tegishlicha 2,67∙10-10 va 1,99∙10-10 m ga teng bo’lsa, ICl molekulasidagi bog’ uzunligini hisoblang. Yechish. Molekulalarda kovalent bog’ uzunligini taqribiy hisoblashda quyidagi formulani qo’llash mumkin: bu yerda dA-B – molekulada AB bog’ uzunligi; dA-A va dB-B – A 2 va B 2 molekulalaridagi yadrolararo masofa. I – Cl dagi bog‘ uzunligi quyidagiga teng: 2 – masala. KCl kristal panjarasi doimiysi 3,16∙10-10 m ga teng. Agar Cl ioni radiusi 1,811∙10-10 m ga teng bo’lsa, K+ ioni effektiv radiusini hisoblang. Yechish. 3 – masala. Agar vodorod – vodorod va kislorod – kislorod bog’larning energiyalari tegishlicha 435,9 va 498,7 kJ/mol ga teng bo’lsa, hamda 2 mol vodorod yonganda 483,68 kJ issiqlik ajralsa suv molekulasidagi kislorod – vodorod bog’ning energiyasini aniqlang. Yechish. Ikki molekula suvda 4 ta kislorod – vodorod bog’ning o’rtacha energiyasi: 1854,18/4 = 463,54 kJ/mol. 4 – masala. Agar C – C, C ≡ C, Cl – Cl va C – Cl bog’larning energiyalari tegislicha -347,3, -823,1, -242,3 va -345,2 kJ/mol ga teng bo’lsa, quyidagi reaksiyaning entalpiyasini hisoblang: H - C ≡ C – H + 2Cl – Cl  H – CCl2 – CCl2 – H. Yechish. ΔHº298 = ΔHº(C-C) + 4ΔHº(C-Cl) - ΔHº(C≡C) – 2ΔHº(Cl-Cl) bundan ΔHº298 = - 347,3 + 4(-345,2) - (-823,1) - 2(243,2) = -420,4 kJ/mol. 2.2. Bog’lar turlari va moddalarning tuzilish (struktura) formulalari. Moddalarning tuzilish formulalari asosida tarkibidagi π va σ bog’larni farqlash mumkin. σ bog’ deb ustida atom orbitallarning qoplanishi natijasida vujudga keladigan bog’ga aytiladi. σ bog’ni atomlardagi turli xil qobiqchalrdagi elektronlar s, p, d, va b elektronlarning o’zaro va bir-biri bilan bog’lanishidan hosil qilish mumkin. Masalan. H 2 ning hosil bo’lishida s elektronlar σ bog’larning hosil qilishi: Yoki HCl hosil bo’lishida H dagi 1 ta s- va Cl dagi 1 ta p elektron bog’lanadi: π bog’ deb tekislikdan tashqarida, fazoda vujudga keladigan bog’lanishga aytiladi. σ bog’ bir o’zi yakka kelishi mumkin va u mustahkam bog’dir. π bog’ bir o’zi mavjud bo’la olmaydi, balki σ bog’ bo’lgandagina “yordamchi bog’” sifatida kela oladi. π bog’ elementlar atomlaridagi σ bog’larda ishtiriok etmay qolgan p yoki d elektronlarning o’zaro tortishuvi natijasida vujudga keladi. Masalan, buni birgina azot molekulasi hosil bo’lishida ko’rsatish mumkin: Har bir azot atomida 2p qobiqchada (orbital) 3 tadan elektron bo’lsa, ulardan 1 tasi σ bog’ hosil bo’lishida qolgan ikkitadan p elektronlar esa o’zaro π bog’ hosil bo’lishida ishtirok etadi: Kimyoviy moddalar tuzilish (struktura) formulalari va elektron formulalari quyidagicha ko’rinishda bo’ladi: 1–masala. Quyidagi bog’lanishlardan qaysi qutbliroq: H–N, H–S, H–Te, H– Li? Har bir keltirilgan namunalarda elektron bulut qaysi atomga tomon ko’proq siljigan? Yechish. Bog’ mustahkamligini aniqlashda elementlar elektromanfiyliklar farqi aniqlanadi: a) Δ EMH-N=3,0–2,1 = 0,9; b) Δ EMH-Te=2,1–2,1=0; v) Δ EMHS=2,5– 2,1=0,4; g) Δ EMH-Li=2,1–1,0=1,1. Birikkan atomlarning elektromanfiyliklari farqi qanchalik katta bo’lsa, bog’ning qutvliligi shuncha yuqori bo’ladi. Shuning uhcun H – Li bog’ qutbliroq hisoblanadi. 2–masala. Keltirilgan bog’lardan qaysi biri ionliligi yuqori: Cs–Cl, Ca–S, Ba–F. Yechish. Bog’ning ionlilik darajasini birikkan atomlar elektromanfiyliklar farqi belgilaydi: a) Δ EMCs-Cl=3–0,75=2,25; b) Δ EMCa-S=2,5–1=1,5; v) Δ EMBaF=4– 0,9=3,1. Bog’lardan Ba – F bog’i ion bog’ga yaqin. 3 – masala. SO 2 molekulasi elektr dipol momenti 5,4∙10-30 Kl∙m ga teng. S – O dipol uzunligini aniqlang. Yechish. Bog’ qutbliligi dipol elektr momenti p bilan xarakterlanadi: p = Ql, bu yerda Q – elektron zaryadi (1,602∙1019 Kl); l – dipol uzunligi, m. Bundan: l = p/Q = 5,4∙10-30/1,602∙10-19 = 3,37∙1011 m. 4 – masala. Agar HI molekulasi dipol elektr momenti (pamal) 1,3∙10- 30 Kl∙m, H – I bog’ uzunligi esa 1,61∙10-10 m ga teng bo’lsa, kovalent bog’ni hosil qiluvchi vodorod va iod atomlarining effektiv zaryadlarini aniqlang. Yechish. Qutbli kovalent bog’ hosil qiluvchi atomlarning effektiv zaryadlariquyidagi nisbatdan foydalanib topiladi: δ = pamal/pion , bu yerda δ – atomning effektiv zaryadi; pion – molekula elektr dipol momenti qiymati (ionga nisbatan elektron zaryadi orqali nazariy topiladigan qiymat); pamal – molekula elektr dipol momentining amaliy aniqlamgan qiymati. HI molekulasi uchun pion ni hisoblaymiz: pion = Ql = 1,602∙10-19 ∙ 1,61∙10-10 = 2,6∙10-29 Kl∙m. Molekulada H va I atomlari effektiv zaryadlarini topsak:pamal/pion=1,3∙10-30/2,6∙10-20=0,05; δ H = +0,05; δ I = – 0,05. 2.3.Kimyo masalalarini yechish usullari va masalalar yechishning ahamiyati Frantsuz kimyogari A.Lavuaze 1781 yilda SO 2 gazini 10 xil usul bilan hosil qildi va gaz tarkibidagi uglerod bilan kislorod massalari orasidagi nisbat 3 : 8 ekanligini aniqladi. Shundan keyin: har qanday kimyoviy toza birikmaning tashkil etuvchi elementlarning massalari o‘zgarmas nisbatda bo‘ladi, degan xulosa chiqarildi. Bu xulosa tarkibning doimiylik qonunidir. 20 yil davomida bu qonunning to‘g’riligi barcha olimlar tomonidan e‘tirof etib kelingan. Lekin 1803 yilda boshqa frantsuz olimi Bertole qaytar reaktsiyalarga oid tadqiqotlar asosida, kimyoviy reaktsiya vaqtida hosil bo‘ladigan birikmalarning miqdoriy tarkibi reaktsiya uchun olingan dastlabki moddalarning massa nisbatlariga bog’lik bo‘ladi, degan xulosa chiqadi. Frantsuz olimi J.L.Prust (1753-1826) Bertollening yuqoridagi xulosasiga qarshi chiqdi. U kimyoviy toza moddalarni puxta taxlil qildi: toza birikmalarning miqdoriy tarkibi bir xil bo‘lishini o‘zining juda ko‘p analizlari bilan isbotladi. Prust bilan Bertolle orasidagi munozara 7 yil davom etdi. Bu kurash ikki falsafiy oqim ko‘rashi bo‘ldi. Prust falsafasi – uzluklilik printsipi, Bertolle falsafasi – uzluksizlik printsipi nomi bilan yuritiladi. Ko‘pchilik olimlar o‘zlarining amaliy ishlari natijalari bilan Prust printsipini tasdiqladilar. Natijada Prust g’olib chiqdi va 1809 yilda kimyoning asosiy qonunlaridan biri tarkibning doimiylik qonuni quyidagicha ta‘riflandi: har qanday kimyoviy toza birikma, olinish usulidan qat‘iy nazar, o‘zgarmas miqdoriy tarkibga ega. Masalan, toza suv tarkibida 11,11 % vodorod va 88,89 % kislorod bo‘lib, suv normal sharoitda 0 0 S da muzlaydi, 100 0 S da qaynaydi; uning 4 0 S dagi zichligi 1000 kg/ m 3 yoki 1 g/sm 3 yoxud 1 g/ml –1 ga teng; u o‘zgarmas elektr o‘tkazuvchanlikka, o‘zgarmas qovushoqlikka ega. Kimyoning rivojlanishi shuni ko‘rsatdiki, o‘zgarmas tarkibli birikmalar bilan bir qatorda o‘zgaruvchan tarkibli birikmalar ham bo‘lar ekan. M. S. Kurnakovning taklifiga ko‘ra o‘zgarmas tarkibli birikmalar daltonidlar (ingliz kimyogari va fizigi Daltonni xotirasiga), o‘zgaruvchan tarkiblilari – bertollidlar (shunday birikmalar borligini oldindan aytgan frantsuz kimyogari Bertolle xotirasiga) deb ataldi. Daltonidlarning tarkibi butun sonli stexiometrik indekslari bor oddiy formulalar bilan ifodalanadi, masalan, N 2 O, NJ, SSI 4 , CO Bertollidlarning tarkibi o‘zgarib turadi va stexiometrik nisbatlarga muvofiq kelmaydi. Masalan, uran (VI) – oksidning tarkibi odatda UO 3 formula bilan ifodalanadi. Haqiqatda esa uning tarkibi UO 2 dan UO 3 gacha bo‘ladi va boshqalar. Molekulyar strukturali, ya‘ni molekulalardan tuzilgan birikmalarning tarkibi, olinish usulidan qat‘iy nazar o‘zgarmas bo‘ladi. Nomolekulyar strukturali (atomli, ionli va metall panjarali) birikmalarning tarkibi esa o‘zgarmas bo‘lmaydi va olinish sharoitlariga bog’lik bo‘ladi . M о l. M о lyar m а ss а . 1. M а ss а si 22 g bo‘lg а n ugl е r о d (IV) о ksidid а q а nch а miqd о r m о dd а b о r? M о dd а miqd о ri birligi sif а tid а m о l q а bul qiling а n. M а ss а si 12 g g а t е ng bo‘lg а n ugl е r о d – 12 iz а t о pid а n е cht а а t о m bo‘ls а , t а rkibid а shunch а а t о m, m о l е kul а , i о n v а b о shq а struktur а birlikl а r s а ql а ydig а n m о dd а miqd о ri m о l d е b а t а l а di. 1 m о l m о dd а t а rkibid а gi struktur а birlikl а r s о ni А v а g а dr о s о ni d е yil а di. U jud а а niqlik bil а n o‘lch а ng а n bo‘lib, а m а liy ùis о bl а shl а rd а 6,02∙10 23 m о l -1 g а t е ng d е b о lin а di. M о dd а miqd о ri n, m о lyar m а ss а M , m а ss а m, n.sh.d а gi ù а jm V, m о lyar h а jm V m а t о m yoki m о l е kul а l а r s о ni N, А v а g а dr о s о nini N A bil а n b е lgil а b m о dd а mi=d о rini а ni=l а sh t е ngl а m а l а rini yoz а miz: Bir m о l m о dd а m а ss а si m о lyar m а ss а d е yil а di. M о dd а ning m о lyar m а ss а si s о n ji ха tid а n uning nisbiy а t о m yoki nisbiy m о l е kulyar m а ss а sig а t е ng bolib, g/m о l bil а n if о d а l а n а di. M о lyar m а ss а M( х ) m о dd а m а ss а si m(x) ni m о dd а miqd о ri n(x) nisb а tig а t е ng bo‘lg а n k а tt а likdir. K е ltirilg а n m а lum о tl а rd а n f о yd а l а nib, m а s а l а е chil а di. 2. Miqd о ri 0,02 m о l bolg а n kisl о r о d m о dd а sid а q а nch а m о l е kul а l а r bol а di. Yеchish;3–tеnglаmаdаn N(О 2 )=n(O 2 )∙N A =0,02mоl∙6,02∙10 23 =1,2∙10 22 dоnа Kimyo fanidan masala yechishni bilish predmetni ijodiy o‘zlashtirishning asosiy mezoni hisoblanadi. Shuning uchun bitiruv imtihonlarida va oliy o‘quv yurtlarida kirish imtihonlarida imtihon biletlariga hamma vaqt masalalar va avvalo hisoblashga doir masalalar kiritiladi. Bu predmetni o‘rganish jarayonida bilimlarni tekshirishning qulay usuli va ularni mustahkamlashning muhim vositasidir. Birmuncha qiyinroq, biroq oliy o‘quv yurtlariga kiruvchilar darslik doirasidan chiqmaydigan masalalar odatda, kimyo fani bo‘yicha birmuncha yuqori talablar qo‘yiladigan kimyo, biologiya, tibbiyot va boshqa oliy o‘quv yurtlaridagi Mol Н 2 О 18 g СО 2 22 ,4l Р 2 О 5 6,02*10 23 kirish imtihonlarida foydalaniladi. Kimyoviy formulalar va tenglamalar bo‘yicha hisoblash bilan bog’liq masalalarni yechishda ko‘pgina boshqa masalalar to‘plamlaridan batafsil ko‘rib chiqiladigan proportsiyalar tuzish metodidan emas balki, moddaning miqdori tog’risidagi tushunchalardan foydalaniladi. Kimyo fanini o‘rganish muvoffaqiyatli chiqishi uchun har qanday ya’ni oddiy va murakkab masalalarni qunt bilan o‘rganish, shuningdek ularning yetarlicha miqdorini mustaqil yechish lozim. Shunday aniq fanlar qatoriga kimyo fani kiradi, atrofdagi barcha borliqni uni tashkiliy qismlarini moddalardan deb qaraydi. Moddalarni o‘rganish bilan borliqni o‘rganadi. Shu sababli kimyo moddalarni tarkibi, tuzulishi, xossalarini ularning bir turdan boshq turga o‘tishi sabab va qonuniyatlarini o‘rganadigan fandir. Kimyoning predmeti moddadir. Kimyo boshqa aniq fanlar: fizika, matematika, biologiya, geologiya va ijtimoiy fanlar: falsafa, ekologiya, iqtisodiyot bilan chambarchas bog’liqlikda o‘rganadi. Kimyoning fan sifatida shakillanishida va rivojlanishi quyidagi uchta tarkibiy qism: a. Kuzatishlar, tadqiqotlar, dalillar b. Tushunchalar, nazariyalar, qonunlar v. Amaliyot mushtarakligi mahsulidir. Bu mushtaraklikning shunday sohalari borki, ular bilan bog’liq muammolarning yechimi tabiiy ravishda fizikaviy bilim, matematik fikrlash va hisoblash, biologik ma’lumot, iqtisodiy tushunchalarni talab qiladi. Shuning uchun, kimyoni o‘rganishda yuqoridagi fanlarni bilish shart, kimyo fanidan shu kungacha olgan va hozir olayotgan bilim doiramiz qanchalik kengayib borsa, shu fan bo‘yicha yana bilishimiz kerak bo‘lgan muammolar shunchalik ko‘payib boradi. Shunga asoslanib kimyo fanini o‘rganishdan maqsad: Shu kungacha kimyo fanida mavjud bo‘lgan tushuncha, nazariya va qonunlarni o‘rganib, uning mohiyatiga yetish. Kimyoviy hisoblashlarni bajarish. Kimyoviy tajribalarni rejalshtirish, ularni amalga oshirish va bajarish uchun kerak bo‘lgan moddalar, jihozlardan foydalana olish bo‘yicha yetarli darajada ko‘nikmalar oshirishdan iborat. Kimyoviy axborotlar yig’ish va ularni o‘zaro ayriboshlash tajribasi va ko‘nikmalariga ega bo‘lish. Olingan bilim va ko‘nikmalardan zarur hollarda va kasb faoliyati davomida hamda kundalik hayotda talab darajasida foydalana olishdan iborat. Kimyodan masala yechishni bilish o‘rta maktab o‘quvchilarining amaliy hayotda zarur bo‘ladigan eng muhim malakalaridan biridir. Ba’zan, kimyoviy maslalar degan so‘zdan asosan miqdoriy masalalar tushuniladi. Sababi amaliy hayotda shunday masalalar yechishga to‘g’ri keladi. Ammo kimyo fanida sifatga oid masalalar kimyoviy tushunchalar, nazariyalar va qonuniyatlarga oid masalalar ancha katta ahamiyatga ega. Bu masalalar o‘qituvchining o‘quvchilar nazariy tayyorgarlik darajasini ancha oson bilib olishi, moddalar va ularning o‘zgarishi to‘g’risidagi bilimlarni mustahkamlashi hamda chuqurlashtirishi, nazariy bilimlarni amalda tadbiq etishi, o‘quvchilarning fikrlash doirasini kengaytirishi, o‘quvchilarda kimyoviy tafakkur hosil qilishi uchun imkoniyat berdi. O‘quvchilar kimyoviy masalalarni doimo, dars davomida aniq ma’lum tartibda (asta-sekin murakkablashib boradigan sistemada) yechib borganlari taqdirdagina o‘quvchilarda kimyoviy masalalar yecha bilish qobilyatini muvoffaqiyat bilan hosil qilish mumkin. Kimyoviy masalalar klassifikatsiyasining ba’zi variantlariga misollar keltiramiz: 1. Miqdoriy masalalar. Moddalarning formulalarini tuzish, valentligi asosida tuzish, kimyoviy tuzulish nazariyasi asosida tuzish, analizdan olingan ma’lumotlar asosida, elementlarning % bilan ifodalangan miqdoriga, moddalarning gazsimon holatdagi zichligi yoki og’irligiga qarab tuziladi. 2. Formulalar bo‘yicha hisoblash: Moddaning miqdoriy tarkibini har xil ifodalarda hisoblash, moddaning miqdoriy tarkibini shu moddadagi qo‘shimchalarni hisobga olgan holatda toppish, gazsimon moddalarning vodorodga nisbatan va havoga nisbatan zichligini toppish, moddalarning molekulyar og’irligini topishdan iborat. 3. Kimyoviy tenglamalar tuzish: koeffisentlar qo‘yib tuzish, molekulyar va ionli ko‘rinishda tuzish, oksidlanish-qaytarilish tenglamasi bo‘yich hisob kitoblarni amalga oshirib tenglamalar tuzishdan iborat. 4. Kimyoviy tenglamalar bo‘yicha: moddalar massasini saqlanish qonuni bilan bog’liq hisoblash, reaksiyaga kirishuvchi moddalarning hajmi bilan ifodalangan miqdorini hisoblash. 5. Eritmalarga doir hisoblar: har xil temperturalarda, erigan modda va erituvchi niqdorlarini hisoblash, zarur bo‘lgan konsentratsiyali eritma tayyorlash uchun, eritma konsentratsiyasining o‘zgarishi bilan og’liq bo‘lgan hisoblar. . 1-m а s а l а . Q о tishm а Zn v а Fe d а n ib о r а t bo‘ls а , ul а rning q а ysi biri а vv а l k о rr о ziyag а uchr а ydi? Yechish: Bu erd а p а ssivr о k his о bl а ng а n Fe – k а t о dg а b о r а di. А ktivi, ya’ni Zn – а n о dg а b о r а di. Fe ē l а rni о lib q а yt а di, Zn es а ē l а rini berib о ksidl а n а di: К  : Fe  2 2 ё  Fe 0 Dem а k а n о dd а gi met а ll – Zn А  : Zn 0  2 ё  Zn 2 k о rr о ziyag а uchr а di. А g а r Fe yuz а si Sn bil а n k о pl а ng а n bo‘ls а , а n о dg а Fe b о r а di, k а t о dg а es а Sn: К  : Sn 2 2 ё  Sn 0 А  : Fe 0  2 ё  Fe 2 Dem а k, Fe k о rr о ziyag а uchr а ydi. Shund а y qilib, met а ll а r k о rr о ziyasid а а ktiv met а ll а r - А + , p а ssiv met а ll а r – К – bo‘l а di v а h а r d о im А + emiril а di. G а lv а nik elementl а r bir-birid а n Beket о v q а t о rid а q а nch а uz о qd а bo‘ls а , k о rr о ziya shung а tez s о dir bo‘l а di. 2-masala. Та rkibid а C а SO 4 (0,02%), MgSO 4 (0,01%) bo‘lg а n d о imiy q а ttiqlikk а eg а suv m а vjud. 20 l h а jmd а gi shu suvni q а ttiqligini yo‘q о tish uchun Na 2 SO 3 ni ρ =1,2, S%=18% li eritm а sid а n q а nch а h а jm qo‘shish ker а k? Yechish: 1) Suvning m а ss а si t о pil а di. ( ρ =1) m= ρ ∙ υ =1∙20=20 kg suv. 2) Shu suvd а gi tuzl а r m а ss а si а niql а n а di. а ) m=20000∙0,0002=4 g C а SO 4 b) m=20000∙0,0001=2 g MgSO 4 3) Т uzl а rni s о d а bil а n re а ksiyasi yozil а di v а t о pilg а n m а ss а l а rig а muv о fiq keluvchi s о d а m а ss а si а niql а n а di. C а SO 4 + Na 2 SO 3 →CaCO 3  + Na 2 SO 4 MgSO 4 +Na 2 SO 3 →MgSO 3  +Na 2 SO 4 a) 136 —— 106 4 —— Х b) 120 —— 106 Х = 3,12 2 —— Х Х = 1,77 4) Na 2 SO 3 ning umumiy mаssаsi 3,12+1,77=4,89 5) m= ρ∙υ∙ω fоrmulаdаn hаjm tоpilаdi. m 4,89 v   22,64. ml p   1,2 0,18 Jаvоb: 22,64 ml. 3-masala. Izоbutаn 127 ○ C dа yoruglik tа’siridа brоmlаngаndа birlаmchi, ikkilаmchi, uchlаmchi vоdоrоd аtоmlаrining brоmgа аlmаshinish tezligi (bittа vоdоrоd аtоmi uchun) tegishli rаvishdа 1:82:1600 gа tengligini hisоbgа оlib hоsil bo‘lаdigаn izоmerlаrning mаssа ulushini hisоblаng. Yechish: 1-usul: 1) Reаksiya tenglаmаsi yozib оlinаdi. Br CH 3 -CH-CH 3 + B r 2 CH 3 -CH-CH 2 -Br+ CH 3 -C-CH 3 CH 3 CH 3 CH 3 birlаmchi- (H) 9tа; ikkilаmchi- (H) yuk; uchlаmchi- (H) 1tа. 2) Izоbutаndаgi birlаmchi ikkilаmchi uchlаmchi vоdоrоdlаr sоnini hаr birining o‘zini brоmgа аlmаshinish tezligigа ko‘pаytirаmiz: 1) 9∙1=9 2) 0∙82=0 3) 1∙1600=1600 3) Shiqqаn nаtijаlаr yig’indisi 100 % deb qаbul qilinаdi vа birlаmchi, ikkilаmchi, uchlаmchilаrning mаssа ulushi shungа аsоslаnib аniqlаnаdi: 9+0+1600=1609. 1609 —— 100 % 9 —— Х Х=0,6 % birlаmchi; 1609 —— 100 % 1600 —— Х Х=99,4 % uchlаmchi. n 2-usul: 1) Bu usuldа quyidаgi fоrmulаdаn fоydаlаnilаdi:  t 0 Bundа: v - аlmаshinish tezligi n - lаmchilаr sоni t ○ - hаrоrаt 2) Birlаmchi, ikkilаmchi vа uchlаmchi vоdоrоd аtоmlаrini o‘zning brоmgа аlmаshinish tezligini berilgаn hаrоrаtgа ko‘pаytirаmiz: n=v ∙ t ○ =1∙127=127 (birlаmchi) n=v ∙ t ○ =1600∙127=203200 (uchlаmchi) Izоbutаndа ikkilаmchi vоdоrоd аtоmlаri yuk. 3) Chiqqаn sоnlаrni o‘zining birlаmchi, uchlаmchi vоdоrоd аtоmlаr sоnigа ko‘pаytirilаdi: 127∙9=1143; 203200∙1=203200 nаtijаlаr qo‘shilаdi: 1143 + 203200 = 204343 4) Endi hаr birining mаssа ulushlаri аniqlаnilаdi: 204343 —— 100 % 1143 —— Х 204343 —— 100 % Х = 0,6 % (birlаmchi) 203200 —— Х Х = 99,4 % (uchlаmchi) Jаvоb: 0,6 % birlаmchi; 99,4 % uchlаmchi izоmerlаr bоr. XULOSA. Kimyodan masalalar yechishda quyidagi qoidalarga rioya qilish zarur degan xulosaga kelindi: Masalani yechishga kirishishdan oldin masala shartini qayta – qayta o‘qish, va mantiqan mulohaza yuritish, nimalar ma’lum hamda nimalarni aniqlash lozimligini fikran belgilash kerak. Masala shartida qiymatlarni ifodalashda SI sistemasidagi birliklardan va qisqartmalardan foydalanish kerak. Kimyoning asosiy qonunlariga doir masalalarni yechishga kirishishdan oldin uni shartiga ko‘ra tahlil qilib, yechish usuli belgilab olinadi. Bunda mumkin qadar oson usulni tanlash zarur. Masalani ayni bir usul bilan yechgandan so‘ng uning natijasini boshqa bir usul bilan tekshirib ko‘rish kerak. Olib borilgan muamolarni yechimlari quyidagilarda o‘z aksini topgan: 1. O‘quvchi o‘zida mavjud bo‘lgan vositalar yordamida hal qilishi kerak bo‘lgan, muayyan muammoli vaziyatning modeli bo‘lgan kimyoviy ta'lim vazifasining ta'rifi aniqlandi. Asosiy maqsad – masala yechishni bilmasligini emas, balki masala yechish jarayonining o’quvchilarning kimyoviy tafakkurining shakllanishiga ta'siri. 2. O’quv, uslubiy va ilmiy adabiyotlarni tahlil qilishdan kelib chiqadiki, kimyoviy masalalarni yechishni o‘ganish jarayonini o„qitish usuli va nazorat vositasi sifatida katta ahamiyatga ega. Hozirgi vaqtda kimyodan masalalar yechishning ahamiyati ortib bormoqda va u o‘qitishning muhim usuli bo‘lib, masala yechish o‘qitish o‘quvchilarning ko‘nikma, malaka va shaxsiyatini shakllantirishda etakchi bo‘lib qolmoqda. 3. Kimyoviy muammolarning mavjud tasniflarini tahlil qilish ko‘pchilik tadqiqotchilar orasida yagona yondashuv yo‘qligini ko‘rsatadi. Taklif etilayotgan tasnif EI uchun vazifalar tizimini ishlab chiqish uchun ishlatilgan. 4. Ishlab chiqilgan tasnifga muvofiq, elektron muhitga moslashtirilgan, har xil turdagi vazifalar tuziladi yoki tanlanadi. Vazifalarni tanlash mezonlari ishlab chiqilgan. Izohlar bilan bog'liq muammolarni batafsil hal qilish. 5. Kimyo fanidan muammolarni hal qilishni o‘rgatishda ‘Kimyo hamma uchun - XXI: masala yechish elektron qo‘llanmasi. Mustaqil masala yechishni o‘rgatish uchun qo‘llanma’ ENdan foydalanish odatiy kimyoviy masalalarni echish, malakalarini oshirish va ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi, talabalarning bilimlari, bu statistik ma'lumotlar bilan tasdiqlanadi. 6. ‘Kimyo hamma uchun - XXI: masala yechish elektron qo‘llanmasi. Mustaqil masala yechishni o‘rgatish uchun qo‘llanma’ EN talabalarga o„qitishda sinovdan o‘tkazildi. Uning o‘quv jarayonida qo‘llanilishi ularning kimyo faniga bo‘lgan qiziqishini uyg'otadi va umumiy hissiy holatini yaxshilaydi. 7. AKTlari elementlaridan foydalanish o‘qitish samaradorligini oshiradi, o‘qituvchining ishini osonlashtiradi, shu bilan birga unga ijodkorlik imkoniyatlarini beradi, o‘quvchilar va o‘qituvchilar faoliyatining xususiyatini o‘zgartiradi, hamkorlik ularning munosabatlarining asosiga aylanadi. 8. ‘Kimyo hamma uchun - XXI: masala yechish elektron qo‘llanmasi. Mustaqil masala yechishni o‘rgatish uchun qo‘llanma’ EN misolida mustaqil masala yechishni o‘rgatish uchun axborot texnologiyalarini qo‘llashning ishlab chiqilgan usuli an'anaviy o‘qitish uslubiga zid emas, u bilan yaxshi integratsiyalashgan. EN - dan kimyoviy masalalarni yechishni o‘rgatishda foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar uning o‘quv jarayoniga qo„‘hilishini osonlashtiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Asqarov I.R.,To‘xtaboyev N.X.,G’opirov K. Kimyo.7-sinf. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik.-Toshkent:Sharq,2017.-160 b. 2. Asqarov I.R.,To‘xtaboyev N.X.,G’opirov K. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinf Kimyo darsligidan foydalanish uchun metodik qo‘llanma.Toshkent: 2017.-128b. 3. Axmetov. N. S. Neorganicheskaya ximiya-7 / N. S. Axmetov, L. M. Kuznesova. – M.: Prosveshenie, 1978. 4. Batina Ye. V. Ob ispolzovanii didakticheskoy kartochki pri kontrole znaniy / Ye. V. Batina // Ximiya v shkole. – 2005. – № 5. – S. 40-41. 5. Berdonosov S. S. Ximiya: Metodicheskie rekomendatsii dlya uchiteley / S. S. Berdonosov Ye. A. Mendeleeva, M. N. Korobkova. – M.: Prosveshenie, 2004. 6. Vasileva P. D. Obuchenie ximii / P. D. Vasileva, N. Ye. Kuznesova. – SPb.: KARO, 2003. – 128 s. 7. Vasileva T. K. Tematicheskie poznavatelnie igri / T. K. Vasileva // Ximiya v shkole. – 2005. – № 7. – S. 16-17. 8. Vivyurskiy V. Ya. Ximicheskiy diktant – priyom povisheniya kachestva znaniy / V. Ya. Vivyurskiy // Ximiya v shkole. – 1982. – № 1. – S.47-49. 9. Zaysev O.S. Metodika obucheniya ximii: Teoreticheskiy i prikladnoy aspekti. -M.: VLADOS, 1999. - 384 s. 10 Ziryanova O. I. Ximicheskiy diktant kak sredstvo zakrepleniya osnovnix ximicheskix ponyatiy / O. I. Ziryanova // Ximiya v shkole. – 1978. – № 1. – S. 27- 28. 11. Ivanova R. G. Izuchenie ximii v 7-8 klassax / R. G. Ivanova, A. M. Cherkasova. – M.: Prosveshenie, 1983. 12. Ilichyova Ye. V. Istoricheskiy analiz razvitiya ponyatiy ob osnovnix klassax neorganicheskix soedineniy / Ye. V. Ilichyova // Ximiya v shkole. – № 7. – S. 77-80. 13. Isaev D. S. Delovaya igra po teme ‘Ximicheskie svoystva neorganicheskix veshestv vajneyshix klassov’ // Ximiya v shkole. – 2002. – № 9. – S. 64-66. 14. Isaev D. S. K izucheniyu temi ‘Vajneyshie klassi neorganicheskix soedineniy’ // Ximiya v shkole. – 2007. – № 9. – S. 50-53. 15. Kiryushkin D.M., Polosin B.C. -Metodika obucheniya ximii: Ucheb. posobie dlya ped. in-tov. -M.: Prosveshenie, 1970. - 495 s. 16. Kuznesova N.E. Metodika obucheniya ximii: ucheb. dlya studentov pedagogicheskix vuzov. L., 1987. – 320s. 17. Obuchenie ximii v 7 klasse: Posobie dlya uchitelya / A. S. Koroshenko P. N. Jukov M. V. Zueva i dr.; Pod red. A. S. Koroshenko. – M.: Prosveshenie, 1988. 18. Potapov V.M.,Xomchenko G.P. Ximiya.-Toshkent : O‘qituvchi,1985. 19. Surovseva R. P. Zadaniya po ximii dlya samostoyatelnoy raboti uchashixsya: Posobie dlya uchiteley / R. P. Surovseva, S. N. Saviskiy, R. G. Ivanova. – 2-ye izd., dorab. – M.: Prosveshenie, 1981. 20. Surovseva R. P. Iz opita prepodavaniya neorganicheskoy ximii v sredney shkole. – M.: Prosveshenie, 1985.-223 s. 21. Tagirov R. I. Kak mi izuchaem ximicheskie svoystva osnovaniy i soley / R. I. Tagirov // Ximiya v shkole. – 2002. – 9. – S.58-60. 22. Teshaboev S., Nishonov N. Anorganik kimyo. 7-sinf uchun darslik. Toshkent:O‘qituvchi, 2001 . 23. www.ziyonet.uz

Bog’ uzunligi va energiyasini aniqlashga oid masalalar yechish

Купить