Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 2.5MB
Покупки 1
Дата загрузки 14 Июнь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Lola Mamurova

Дата регистрации 25 Сентябрь 2024

26 Продаж

Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagining jihozlari va materiallari

Купить
MUNDARIJA: I BOB. TASVIRIY FAOLIYATGA O’RGATISHNING MAQSADI VA DASTUR TAMOYILLARI 1.1. Tasviriy faoliyat – bolalarga estetik tarbiya berish vositasi …………………….8 1.2.Maktabgacha ta'lim muassasasida tasviriy faoliyat mashg'ulotlarini rejalashtirish………………………………………………………………………15 II BOB. BOLALARNING MUSTAQIL TASVIRIY FAOLIYATLARI BURCHAGI - IJODIY QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISH VA SHAXSIY RIVOJLANISH UCHUN MUHIM VOSITA 2.1. Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari uchun materiallar va uskunalar…………….20 2.2.Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagining jihozlari va ashyolari …………………………………………………………………………………….26 XULOSA…………………………………………………………………………..30 FOYDALANAILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………32 1 KIRISH Tasviriy faoliyat - bolalar bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiyaviy ishning qismi sifatida. Ta’lim tashkilotida tasviriy faoliyat bolalar bilan olib boriladigan butun ta’lim-tarbiyaviy ishning bir qismi hisoblanadi. Shu sababli u xilma-xil faoliyat va mashg’ulotlar turlari bilan bog’liq bo’lishi muhimdir. Bunga bola tasviriy faoliyati bilan xarakterining o’zi imkoniyat yaratadi. Rasm, loy, qirqib yopishtirish ishlarida bolalar o’zlarining tevarak-atrofidagi narsa hodisalar, badiiy asarlar, qo’shiqlardan olgan tassurotini aks ettiradilar. Rasm, loy, qirqib yopishtirish va qurish - yasash ishlarining boshqa mashg’ulotlari va faoliyat turlari bilan bog’liqligi bolalar bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiyaviy ishning samarasini, bolalarning turli mashg’ulotlarga qiziqishni oshiradi. Maktabdagi tarbiyaviy ish bolalarning har tomonlama rivojlanishi, ularda turli qobiliyatlarning shakllanishi uchun xizmat qiladi. Barcha faoliyat turlarining bog’liqligi bolalarda kuzatuvchanlik, qiziquvchanlik, fikrlash, xayol, estetik his- tuyg’u, badiiy did, shu bilan birga, axloqiy sifatlar, mehnat qilish xohishi va ko’nikmasi, boshlangan ishni oxiriga yctkazish, qiyinchiliklarni yengish hissining rivojlanishiga imkoniyat yaratadi. Bolalar bilan tasviriy san’at mashg’ulotlarida o’tkaziladigan suhbat ularda rasm chizishga, loydan buyum yasashga qiziqishlarini uyg’otishi zarur. O’tayotgan jarayon bilan bog’liq bo’lmagan yuzaki talablar bolalarning ijodiy emotsiyalarini so’ndiradi. Tasviriy faoliyat mashg’ulotlari jonli, emotsional, ertakli surprizli elementlar bilan o’tilishi lozim. Ta’lim jarayonini bolalar sezmaydigan, yengil qilib o’tkazish maqsadga muvofiqdir. Tasviriy faoliyatning boshqa faoliyatlar - o’yin, badiiy o’qish va hikoya qilish, musiqa va hokazo bilan bog’liqligini sistemali olib borish kerak. Dastavval rasm, loy qirqib yopishtirish mashg’ulotlarining o’zaro bog’liqligini taminlash zarur. Bu bolalarning estetik tarbiyasiga katta ta’sir ko’rsatadi. Kurs ishining dolzarbligi: Tasviriy fa о liyatning har bir turi yoshlarga est е tik tasiridan tashqari oziga хо s tasir qilish х ususiyatiga ham ega. Applikatsiya maktabgacha yoshdagi bolgan b о lalarni oqitish va tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. U koplab sha х siy sifatlarning shakllanishiga, ruhiy va est е tik imk о niyatlarining 2 riv о jlanishiga komaklashadi. Zam о naviy p е dag о gik va psi хо l о gik tadqiq о tlarda b о lalarning aqliy, est е tik riv о jlanishi uchun maktabgacha bolgan yoshdan b о shlab shug`ullanish zarurligi isb о tlab b е rilgan. Tasviriy fa о liyat bilan, jumladan applikatsiyalar bajarish bilan ham maktabgacha talim tashkilotlarida orinli f о ydalanish imk о niyatlari juda kop. Applikatsiyalardan tarbiyachilar mashgulot fa о liyatlarida f о ydalanishlari, ayniqsa, n о ananaviy applikatsiya turlaridan f о ydalanishi bolalarni ij о dk о rlik q о biliyalarini riv о jlantirib, est е tik didlarini yuq о ri darajaga kotaradi. Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagi – bu bolalarning o'z ijodiy qobiliyatlarini erkin namoyon etishlari, tasavvurlarini rivojlantirishlari va estetik didlarini shakllantirishlari uchun mo'ljallangan maxsus tashkil etilgan joydir. Burchakning asosiy maqsadi bolalarni tasviriy san'atga qiziqtirish, ularning ijodiy faolligini oshirish va mustaqil ravishda ijodiy ishlar yaratishga o'rgatishdan iborat. Kurs ishining maqsadi : Maktabgacha bo‘lgan yoshda bolada har tomonlama uyg‘un rivojlanish kuzatiladi. Psixologlar va pedagoglar shunday xulosaga kelishdiki, maktabgacha yoshdagi bolada ijodga bo‘lgan layoqatni erta rivojlantirish kelajagidagi omadga qo‘yilgan garovdir. Estetik tarbiya – bu davomli hamda murakkab jarayon bo‘lib, bunda bolalar san’atga bo‘lgan ilk taassurotlarini xosil qiladilar, ijodiyot bilan to‘qnashadilar, ijodiy faoliyatning turlari bilan shug‘ullanadilar. Bundan ijod faoliyat turlari orasida tasviriy san’at, ganch, applikatsiya, loyixalash yetakchi o‘rinni egallaydi. Erta yoshdan bolada ajoyibot xissi, estetik zavq rivojlanishi muxim, san’at asarlarini, ona tabiyatning go‘zalliklarini tushunish hamda baxolay olishi lozim. Bu esa o‘z navbatida xar tomonlama rivojlangan boy ruxiy shaxsni shakllantirishga yordam beradi. Kurs ishining vazifalari: - Bolalarda ranglar, shakllar, kompozitsiya haqida tushuncha hosil qilishni; - Tasviriy san'at texnikalari (rasm chizish, haykaltaroshlik, applikatsiya va boshqalar) bilan tanishtirishni; - Ijodiy tasavvurni, fantaziyani va mustaqil fikrlashni rivojlantirishni; - Qo'l motorikasini va ko'z-qo'l koordinatsiyasini yaxshilashni; 3 - Estetik didni shakllantirish va san'at asarlarini tushunish qobiliyatini rivojlantirishni; - Ijodiy faoliyat orqali bolalarning o'zini ifoda etish imkoniyatini yaratishni; - Guruhda ishlash, o'zaro yordam va hamkorlik ko'nikmalarini rivojlantirishni o’rganish. Kurs ishining obyekti: Fanning dolzarb mavzusi va muammolari chuqur organiladi. Kurs ishi ustida ishlash jarayonida talaba tanlagan mavzuni chuqur organib tahlil qiladi. Kurs ishning tuzilishi: mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar majmuasidan iborat. 4 I BOB. TASVIRIY FAOLIYATGA O’RGATISHNING MAQSADI VA DASTUR TAMOYILLARI 1.1. Tasviriy faoliyat – bolalarga estetik tarbiya berish vositasi Tasviriy faoliyat – bolalarga estetik tarbiya berishning asosiy, vositasi hisoblanadi. Har bir predmetning katta-kichikligini, rangini, shaklini, fazoda joylashishini ajratish bu estetik sezgini bo‘laklari hisoblanadi. Bolalarda estetik sezgining rivojlanishi – bu rangi, ritmi, proporsiyani chuqurroq sezish bilan bog‘liqdir. Bolalar rangni, shaklni, uning xilma-xilligini sezsa, yoki aks etsa, u shunchalik ranglar aralashmasining xilma-xilligidan zavq oladi, bahramand bo‘ladi. Bolalarda estetik sezgining rivojlanishi, ularda predmetga va uning ba’zi sifatlariga nisbatan estetik baho berishga o‘rganadilar. Ularda tasviriy san’at asarlarini tushunishga, ularga nisbatan his-tuyg‘uni, munosabatni tarbiyalaydi. Tasviriy faoliyat bolalarni badiiy ijodiy o‘stirishda muhim rol egallaydi. Bolaning badiiy ijodiy o‘sishi – bu obrazli fikr yuritish, estetik idrok etishni va obraz yaratishda zarur bo‘lgan malaka, ko‘nikmalarni egallash hisoblanadi. Masalan: tabiatga yoki istirohat bog‘iga sayr, kuz faslida ekskursiya uyushtirish. Tarbiyachi bolalarni predmet yoki tevarak-atrofni kuzatishdan kelib chiquvchi estetik his-tuyg‘u orqali, tevarak-atrofga, kishilar mehnatiga to‘g‘ri baho berish, vatanga nisbatan muhabbat kabi sifatlarni tarbiyalashi mumkin. Bolalarni o‘z ishini yana ham chiroyli va yaxshi bajarish, boshqalarga yoqadigan, ular ko‘rganda quvonadigan qilib yaratish – bu badiiy-axloqiy tarbiyalashning asosiy vazifasi hisoblanadi. 1 Maktabga bolalarni tayyorlashda tasviriy faoliyat katta ahamiyat kasb etadi. Rasm, loy, qurish materialllari bo‘yicha bilim, malakalarini egallash maktabda tasviriy san’at darslari va mehnat darslarini muvaffaqiyatli egallashlariga asos bo‘ladi. Ularni o‘quv faoliyatiga tayyorlaydi: pedagogni tinglashga, uning ko‘rsatmalarini bajarishga o‘rgatadi. Oldiga qo‘yilgan vazifani hal etishda, uning asosiy va muhim hal etish yo’llarini-izlab topish bu o‘quv faoliyatning asosiy sababchilaridan biridir. Tasviriy faoliyat jarayonida o‘z ishini nazorat qilib borish, 1 Qodirova F., Toshpo‘latova Sh., A’zamova M. Maktabgacha pedagogika. – T.: Ma’naviyat, 2013. 5 maktabda vazifalarni bajarishda ham rol o‘ynaydi. Shuningdek bola tasviriy faoliyat jarayonida psixologik jihatdan ham tayyorlanib boradi. Maktabda: o’qishga hohish, yangiliklarni bilishga intilish, maqsad sari intilish, tartibli holda shug‘ullanish va shu kabilar. Shunday qilib, tasviriy faoliyat jarayonida olgan malakalar bolalarni maktab hayotiga tezda kirishib ketishiga asos bo‘ladi. Birorta predmetni chizish yoki yasash uchun albatta u bilan oldindan tanishish yoki kuzatib chiqish, uni shakli, katta-kichikligini, qismlarning joylanishi, rangini bilish kerak bo‘ladi. Bu jarayonida ko‘rish, sezish, qo‘l harakatlari ishtirok etmay qolmaydi. Bolalar predmet va hodisalarni kuzatish va ko‘rib chiqish jarayonida bolalar predmetni katta-kichik guruhlarga bo‘lish, uni shaklini o‘zgartirish, rangini turli-tumanligi bilan tasvirlaydilar. Shuningdek, tasviriy faoliyat jarayonida bolalar turli xil material (qog‘oz, mel, bo‘yoqlar) bilan ularning o‘ziga hos xususiyatlari, ular bilan ishlash texnikasi bilan tanishadilar, bu esa bolalarni aqlan o‘sishiga sabab bo‘ladi. Tasviriy faoliyat jarayonida bolalardda fikr yuritish operatsiyalari (tahlil, sintez, taqqoslash umumlashtirish)ni rivojlanishga imkon beradi, bu o‘z navbatida bolalarni oqilona o‘sishiga olib keladi. Bu jarayonida bolalarning nutqi rivojlanadi. Sensor tarbiyani amalga oshirishda tasviriy faoliyatining ahamiyati katta. Chunki bolalar predmetlar bilan uzviy bog‘lanadilar, ularning o‘ziga hos sifatlari, shakli, rangi bilan, katta-kichikligi bilan tanishadilar, ularni farqini, o‘xshashligini aniqlaydilar, bu esa bolalarni sensor tarbiyalashga, ko‘rgazmali, obrazli fikr yuritishga imkon beradi. Tasviriy faoliyat bolalarni ahloqiy tarbiyalaydi. Chunki, 6 bolalar o‘z ishlarida bizning hayotimizda, jamiyatda bo‘layotgan voqea-hodisalarni aks ettiradilar, ulardan mamnun bo‘ladilar, hayajonlanadilar. Tasviriy faoliyat jarayonida bolalarda irodaning sifatlari – boshlagan ishini oxiriga yetkazish, oldiga maqsad qo‘yib, o‘shani bajarishga tomon intilish, qiyinchiliklarni yengish, o‘rtoqlariga yordamlashish kabi xususiyatlar tarbiyalanadi. Jamoa ishini yaratish jarayonida bolalarda bir-biriga yordam, kelishib ishlash kabi sifatlar tarbiyalanadi. Bolalar, ishni baholash jarayonida, bolalarni o‘rtoqlarining ishga nisbatan xaqqoniy munosabatda bo‘lish, to‘g‘ri baholash, o‘z ishidan va o‘rtoqlarining ishidan xursand bo‘lish kabi axloqiy sifatlar tarbiyalanadi. Tasviriy faoliyat – bu bolalarni o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarini bajarishda da tinmay mehnat qilishga undovchi faoliyat hisoblanadi. Har bir bolada mehnat ko‘nikmalarini o‘stirish, tarbiyalash kerak. Bolalarning badiiy jihatdan tarbiya olishi faqatgina mashg‘ulot jarayonida emas, balki kundalik hayotda yuzaga keladi. 2 Bu o‘rinda bolaning o‘z faolligi jarayonida yuzaga keluvchi mustaqil tasviriy faoliyat muhim rol’ o‘ynaydi. U bu jarayonida mashg‘ulotlarda olgan badiiy tajribasidan foydalanadi. Mashg‘ulotdan tashqari vaqtlarda bolada o‘zi sevgan mavzularga tasviriy faoliyatning biror bir turlariga nisbatan layoqat yoki hohish seziladi. Bunga bolalarning o‘z ixtiyorlari, hohishlari bo‘yicha ishlagan loy, applikatsiya, rasm va qurish-yasash ishlari misol bo‘ladi. Shuningdek tasviriy sanat va uning turlari, musiqa, adabiyot, bolalar mustaqil tasviriy faoliyatining asosiy sababchisi hisoblanib, bolalarning kechinmalarini boyitadi. Teatr, kino, sirk yoki televizion eshittirishlarini ko‘rish bolalarda obrazlarni ifodali, mazmundor qilinishini yanada boyitadi. Bolalar tasviriy faoliyat bilan o‘zlari shug‘ullanishlari jarayonida ularda chizish, yopishtirish, loydan yoki qurilish materiallaridan o‘yinchoqlar yasashga nisbatan xohish uyg‘onadi. Ular o‘z o‘yinchoqlarini o‘rtoqlariga, tarbiyachisiga 8-martga o‘z buvilari, opalari uchun sovg‘alar tayyorlab, ularga sovg‘a qiladilar. Ba’zida bolalar zalni, guruh xonasini bezatish uchun o‘yinchoqlar yasaydilar yoki mashg‘ulotlar uchun ko‘rgazma 2 Bolangiz maktabga tayyormi? Metodik qo‘llanma. – T., 2001. 7 materiallari tayyorlaydilar. Masalan, sanash uchun shablonlar, ularni solib qo‘yish uchun qutilar va hokazo. Bolalar guruhda yoki o‘rtoqlarida paydo bo‘lgan yangi narsalar bilan qiziqib, uni chizishga yoki applikatsiya qilishlari mumkin. Masalan, birorta bola bog‘chaga yangi qo‘lqopda keladi, bolalarga u yoqib qoldi va bolalar uni tasvirlashga o‘tishlari mumkin. Bolalar albatta o‘zlariga yaqin bo‘lgan narsalarni chizadilar. Masalan, shimolda yashovchi bug‘uni, O‘rta Osiyoda esa tog‘lar, qumliklar va tuyalarni tasvirlaydi. Bolalar ayniqsa ko‘proq dekorativ va ertak hikoya asosida rasm chizadilar. Qizil gilam va naqshlarni chizadilar, qo‘g‘irchoqni bezaydilar. Tayyorlov guruhida esa ko‘proq bolalarning naturaga qarab gullar, vazalar chizishlarini kuzatish mumkin. Shuningdek guruh xonasini, zalni bezatish uchun dekorativ bezaklar chizadilar. Bu jarayonda bolalar asosan akvarel’, guash, rangli bo’rlar, ko‘mirli tayoqchalardan foydalanadilar. Bolalar bo‘sh vaqtlarida loydan, plastilindan narsalar yasashni yaxshi ko‘radilar. Ular odamlar, hayvonlar, ertak qaxramonlarini loydan yasaydilar. Ayniqsa, jamoa bo‘lib narsalar yasash katta o‘rin tutadi. Bolalar guruhlarga birlashib mavzular asosida o‘yinchoqlar yasaydilar. Bolalar geometrik shakllarni qirqib yopishtiradilar, qor parchalari, qog‘ozdan qirqilgan qo‘g‘irchoqlar uchun kuylaklar va hokazo. Bolalar jamoa bo‘lib applikatsiya ishlarini bajaradilar. Masalan: qo‘g‘irchoq uchun gilamcha. Bolalar ishlarining mazmuni, maktabgacha ta’lim muassasasi hayotidan yoki yaqin ularni o‘rab turgan hayotdan, atrofdan olinishi mumkin. Qurish-yasashda esa bolalar katta va mayda qurilish detallaridan foydalanadilar garaj, uylar, paraxodlar quradilar. Qog‘ozdan archa va guruh xonasi uchun o‘yinchoqlar yasaladi. Tabiat materiallaridan, gugurt cho‘pi, plastilin yordamida qayiqchalar yasaydilar. Kuzda turli tuman barglardan piramida yoki shapkachalar yasaydilar. Mashg‘ulotdan tashqari bolalar kitoblardagi rangli rasmlarni va rasmli albomchalarni tomosha qiladilar. Bu esa bolalarni badiiy didlarini, idrok qilishlarini o‘stiradi. Rangli shaklni sezishni o‘stirish maqsadida didaktik o‘yinlar uyushtiriladi. Shuningdek bolalar mustaqil tasviriy faoliyat bilan bino ichida ochiq havoda ham shug‘ullanishlari mumkin. Buning uchun bolalarga, masalan asfaltda chizish uchun rangli bo‘rlar, 8 loydan yoki qumdan turli hil shakllar yasash, toshlarni terib turli ko‘rinishlarni hosil qilish, somondan turli xil narsalar yasashlarini, qishda esa qordan turli narsalar yasab, ularni rangli muzchalar bilan bezatishni taklif etish mumkin. Shuningdek bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari o‘zaro ya’ni rasm, loy, applikatsiya, qurish- yasash bilan chambarchas bog‘liqdir. 3 Bolalarning bu faoliyatlari ularni tashkil etishadigan rolli o‘yinlar bilan ham bog‘liqdir. Yirik qurilish detallaridan jamoa fermasi, kino, magazin quradilar, bu o‘yin uchun loydan sabzavot va mevalar yasaydilar. Har bir bola mustaqil tasviriy faoliyat jarayonida tarbiyachi oldiga kelib, o‘ziga kerakli zarur narsani so‘rab olishi, tushintirib berishi va u bilan nima ish qilmoqchi ekanligi haqida so‘zlab berishi mumkin. Bu jarayonda bolalar o‘z oldiga aniq maqsad qo‘yib uni bajarish usullarini, yo‘llarini o‘zlari mustaqil axtarib topishga harakat qiladilar. Bolalarning faolligi jarayonida vujudga keluvchi mustaqil tasviriy faoliyati tarbiyachining shu ishga rahbarlik qilishida bir oz qiyinchilik tug‘diradi. Chunki tarbiyachi to‘g‘ridan to‘g‘ri rahbarlik qilmay, balki ikkinchi darajali holatni egallaydi. Bola tevarak-atrof haqidagi taassurotlarini mustaqil ravishda tasvirlashlari uchun ular tasvirlash vositalaridan keng va erkin foydalanishni bilishlari lozim. Bu esa mashg‘ulotlar jarayonida tarbiyachi tomondan berilib, bolalar tomondan egallangan bilim va malakalar hamda taassurotlarning ko‘payib, boyib borishi bilan belgilanadi. Masalan; naturaga qarab gul rasmini chizish uchun bolalar bilan gulzordagi yoki maydonchadagi gullarni, rasmlardagi turli gullarni ko‘rib chiqishlari lozim. Shundagina bolalar o‘z mustaqil faoliyatlarida gullardan chiroyli guldastalar va dekorativ kompazitsiyalar tuza oladilar. Tarbiyachi bolalarga ular nimalarni tasvirlashni xohlashsa o‘sha predmetlarni ko‘rib kuzatib chiqishni taklif etadi. Agarda bola samolyot yoki mashina chizmoqchi bo‘lsa, tarbiyachi undan chizishni bilasanmi deb so‘rashi va yordam sifatida bolalarga transport turlarini rangli rasmini ko‘rib chiqishini va bunda ularning har bir o‘ziga hos xususiyatlariga bola diqqatini tortishi lozim. Bolalar 3 Nurmatova M.Sh., Xasanova Sh.T. Rasm buyum yasash va bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish metodikasi. – T.: Cho‘lpon, 2010. 9 diqqatini ko‘proq uncha murakkab bo‘lmagan dekorativ kompozitsiyalar tortadi. Masalan; gilamcha, salfetka va hokazo... Shuning uchun tarbiyachi bolalar ishini boyitish maqsadida, mashg‘ulotlardan tashqari tasviriy faoliyat jarayonida bolalarga dekorativ naqshlarni ko‘rib chiqish uchun tavsiya etishi mumkin. Agarda bolalar mashg‘ulotdan tashqari mazmunli kompozitsiya tasvirlamoqchi bo‘lsalar tarbiyachi qog‘oz varag‘idan predmetlar qanday yasalishi, ish tartibini eslatib o‘tishi zarur. Bolalar bo‘sh vaqtlarida o‘zlari sevgan ranglar bilan bo‘yoqdan, qalamdan, shug‘ullanishni sevadilar, tarbiyachi materialning xillarini rango-rang qilib, bolalarning bu qiziqishlarini xohishlarini o‘stirishi lozim. Bolalarga chizayotgan ishlarni toza, chiroyli qilib bajarishlarini eslatib borishi lozim. Tarbiyachi bolalarning bu ishlarda ularga maslahat berib turishi kerak. U bola qanday qilish lozimligini aytmaydi, balki bola bilan ishning borishini tahlil qilib, bolaga ishning sifatli bo‘lishi uchun yordam beradi. Mustaqil tasviriy faoliyat jarayonida faollik yoki xohish, bolalar tomondan kelib chiqishi kerak. Agarda tarbiyachi bu jarayon davomida kichik va o‘rta guruh bolalariga ko‘proq maslahat berib, faolligini oshirsa, katta tayyorlov guruhlarida bolalarga ko‘proq mustaqillik berishlari lozim. Tasviriy faoliyatida bolalar faolligi asosida do‘stona munosabatlar tarkib topadi, bolalar bir-birlariga maslahatlar beradi, yordam beradilar ya’ni jamoa bo‘lib ijod qilishni o‘rganadilar. Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyat bilan shug‘ullanishi uchun ashyolar yetarli darajada bo‘lishi, loy yetarli va qulay bo‘lishi, ashyolarni saqlash uchun joylashgan shkaflar, bolalar olishi uchun qulay bo‘lishi, tasviriy san’at asarlari, shuningdek dekorativ san’at 10 namunalari, naqshlar, «Xamro buvi» o‘yinchoqlari bo‘lishi zarur. Bular tasviriy faoliyat burchagini bezashi mumkin. Shuningdek tasviriy faoliyat ga ajratilgan joy da doska bo‘lishi lozim, chunki bolalar unga rangli bo’rlar bilan rasmlar chizadilar. Turli tuman ashyolarning bo‘lishi, bolalar mustaqil tasviriy faoliyatlarini yana ham boyitadi. Tasviriy faoliyat burchagidagi ashyolarni tarbiyachi vaqti-vaqti bilan almashtirib, to‘ldirib boradi. Illyustrativ rasmlar to‘plami bo‘yicha «Xamro buvi» o‘yinchoqlarini stol ustiga terib joylashtiriladi. Bolalar ularni ko‘rib chiqadilar. Bolalar o‘yin jarayonida rasm chizishdan tashqari loydan o‘yinchoqlar yasashni yaxshi ko‘radilar. Qurilish ashyolaridan bolalar keng foydalanib o‘yinlar tashkil qiladilar. Ammo tarbiyachi oldindan qurilish burchagini tashkil etish to‘g‘risida o‘ylab ko‘rishi kerak. Bu burchakda tarbiyachi yirik va mayda qurilish detallarini plastmassa, rezinadan qilingan o‘yinchoqlarni, odam va hayvon obrazini, transport, o‘simliklarni tasvirlovchi mayda o‘yinchoqlarni ham joylashtiradi. Katta va tayyorlov guruh qurilish burchagiga qurilmalar tasviri aks ettirilgan albomlar fotosuratlarni ham joylashtirish lozim. Albomda yig‘ilgan fotosuratlar turli tuman binolarning ko‘rinishini tasvirlash mumkin. Masalan; ko‘prik, transport, binolar. Bolalar qurilmalar qurish jarayonida o‘z qurilmalarini boshqatdan ko‘rib, o‘zgartirib turli xil detallar bilan boyitib boradilar, shuning uchun bolalarning juda qiziqib qurayotgan ishlari bir necha kun mobaynida saqlanishi zarur. Kichik guruhlarda esa tarbiyachi bolalarga nimalar qurishga o‘rganganligini o‘zi eslatadi, o‘zi bolalar o‘rnida ishtirok etadi va qurilmalarni qurish jarayonida birgalikda yordamlashadi va o‘z vaqtida maydonchaga qurilish ashyolarining to‘plamini olib chiqadi, bolalar stol ustida turli xil qurilmalar quradilar, ular bilan o‘yin o‘ynaydilar. Qo‘l mehnati burchagida xilma xil ashyolardan karton, yelim, qog‘oz, qutichalar va tabiat ashyolaridan saqlanadi. Katta yoshdagi bolalar tarbiyachining rahbarligi ostida mashg‘ulotda olgan bilim va malakalari yordamida, o‘yin uchun kerakli o‘yinchoqlar yasaydilar. Tarbiyachi bolalarga maslahatlar beradi, qiynalishsa ko‘rsatib beradi. Ba’zida tarbiyachining o‘zi o‘yinchoq yasaydi, ammo albatta bularni bu ishga jalb etadi. Masalan: qaysidir qismini yopishtirishni yoki kerakli qismlarni tanlab olishni taklif etishi mumkin. Ba’zida tarbiyachi mashg‘ulotdan ikki 11 uch kun oldin, bolalar yasashi lozim bo‘lgan bolalar ishtirokida yasab, ikki uch kun burchakda saqlashi mumkin. Tabiat ashyolari bilan ham barglar, shoxlar, o‘simlik urug‘lari bilan ishlashadi. So‘ng ularni sayr yoki ekskursiyada kuzatadi, bolalar ularni yig‘adilar va tarbiyachi ulardan qanday qilib o‘yinchoq yasash kerakligini ko‘rsatib beradi. Misol: archa mevasidan tipratikan, baliq va boshqalar yasaydilar. Tarbiyachi bolalardan bu ashyolardan nimalar qilish mumkinligini so‘rab, ulardan fantaziya faolligini o‘stirib boradi. Kichik va o‘rta guruh bolalari ham mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda rasm chizish, loydan buyumlar yasashga qiziqishi uyg‘onib boradi. Ular turli xil sodda ko‘rinishdagi rasmlar chizishga o‘rganadilar, o‘rta guruh esa turli xil figuralarni rangli kog‘ozdan qirqadilar. Tarbiyachi ularni qiziqishlarini o‘stirib, rangli qog‘ozdan chiptalar, cheklar qirqishni tavsiya etish mumkin. Tasviriy faoliyatga pedagogik rahbarlik qilish mashg‘ulotdan tashqari vaqtda asta-sekin o‘zgarib boradi. Ya’ni, harakatlarni ko‘rsatib berishdan mustaqillikka o‘tish, ashyo tanlashda yoki o‘z rejasini o‘ylagan maqsadini tasvirlashda ham. Mashg‘ulotdan tashqari vaqtda tasviriy faoliyatni ishning yordamchi shaklga aylantirib yuborish kerak emas. Shuningdek, tarbiyachi shuni esda tutmog‘i lozimki, mashg‘ulotdan tashqari tasviriy faoliyat bilan shug‘ullanish hamma uchun majburiy emas, u bilan kim chizishini, loydan narsa yasashni, qirqishni yaxshi ko‘rgan bolalar shug‘ullanishi mumkin. Bolalar tasviriy faoliyat bilan mashg‘ulotdan tashqari vaqtda 10-15 daqiqa davomida shug‘ullanib, o‘z rasmlarini, loy va applikatsiyalarini tugatishlari yoki uni keyingi kunda ham davom ettirib, tugatishlari mumkin. Bu faoliyatga rahbarlik qilish tarbiyachidan juda katta sezgirlikni, diqqatni va bolalarning ijodiy qobiliyatlarini o‘sishi uchun sharoit yaratib berishni talab etadi. 1.2.Maktabgacha ta'lim muassasasida tasviriy faoliyat mashg'ulotlarini rejalashtirish Maktabgacha ta'lim muassasasida tasviriy faoliyat bo'yicha ishlarni rejalashtirishda asosiy printsip, bu tasviriy faoliyatni ta'lim-tarbiyaviy ishning eng muhim bo'limlaridan biri sifatida qarash hisoblanadi. Tasviriy faoliyat bo'yicha ishni ma'lum bir vaqtga rejalashtirishda, shu davrda faoliyatning boshqa turlari bo'yicha 12 amalga oshiriladigan ta'lim-tarbiyaviy ishlarni ham nazarda tutmoq lozim. Tasviriy faoliyat bo'yicha mashg'ulotlarni rejalashtirishda, albatta tasviriy faoliyat mashg'ulotlari o'rtasida o'zaro bog'liqlikni ham hisobga olmoq zarurdir. Tasviriy faoliyatning har bir turi o'ziga xos vazifalarni hal etadi, ammo qanday bo'lsa-da, ularni bir yo'nalish, maqsad bo'yicha (tevarak-atrof, hayotning xilma-xil, o'ziga xos ko'rinishlardagi tasviri) birlashadilar. Tasviriy faoliyat turlari - rasm chizish, loy bilan ishlash, applikatsiya o'ziga xos tasviriy texnikaga egadir. Tasviriy faoliyat bo'yicha ishni rejalashtirishda tarbiyachi, albatta har bir turdagi mashg'ulotlar soniga qat'iy rioya qilishi lozim. Tasviriy faoliyat bo'yicha mashg'ulotlarni rejalashtirish, yuqoridagilardan tashqari, mashg'ulot qanday materiallar bilan o'tkazilsa, maqsadga muvofiq bo'lishini ham tarbiyachi nazarda tutmog'i lozim. Masalan, loy bilan ishlashda - loy yoki plastilin, rasm chizishda - guash, rangli qalam, ko'mir tayoqchasi va hokazo. 4 Shuningdek, tarbiyachi mashg’ulotning dastur mazmunini tanlashda, bolalarga qanday predmetlarni chizdirish haqida emas, balki shu predmetni chizdirish yoki loydan yasattirish orqali qanday bilim va ko'nikma berish yoki o'rgatish haqida ko'proq o'ylashi lozim. Ixtiyoriy mashg'ulotlarni rejalashtirishda esa tarbiyachi bolalarning mustaqilligini, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beruvchi o'rgatish usullari to'g'risida o'ylab olishi kerakdir. Tarbiyachi ishlarni rejalashtirishda u yoki bu guruh bo'yicha dastur qo'ygan vazifalarning barchasini e'tiborda tutgan holda ish rejasini tuzadi. Shuningdek, tasviriy faoliyatlari bo'yicha bir oyga mo'ljallangan istiqlol reja tuzish ham maqsadga muvofiqdir. Bunda tarbiyachi tasviriy faoliyat mashg'ulotlari o'rtasidagi o'zaro bog'lanishni ham nazarda tutadi. Shunday qilgan taqdirdagina, bolalar ma'lum bilim, malaka va ko'nikmaga ega bo'lishlari mumkin bo'ladi. Bundan tashqari, tasviriy faoliyat turlari o'rtasidagi o'zaro bog'lanish natijasida tevarak-atrofni badiiy jihatdan o'zlashtirishlarning yangi-yangi yo'llari vujudga keladi va bolalar tevarak- atrofni obrazli qilib tasvirlashning turli xil usullari bilan tanishadilar. Demak, tasviriy faoliyat turlari o'rtasidagi o'zaro aloqa ishlarini rejalashtirishda katta ahamiyatga ega ekan. Bu o'zaro bog'lanish qaysilar ekan? 4 Sodiqova Sh.A. Maktabgacha pedagogika. – T.: Tafakkur bo‘stoni, 2013. 13 1. Tasviriy faoliyatga ta'lim-tarbiya ishining muhim bo'lagi, deb qarash hamda rasm chizish, loy bilan ishlash, applikatsiya mashg'ulotlarini rejalashtirishda dasturning barcha bo'limlari o'rtasidagi o'zaro aloqa, bog'lanishni doimo diqqat-e'tiborda tutish lozim. Ya'ni tevarak-atrof bilan tanishtirish, musiqa mashg'ulotlari va hokazo. Bular tasviriy faoliyat uchun qiziqarli hodisalar va voqealarni tanlashga yordam beradi. 2. Tasviriy faoliyatning barcha turlari tevarak-atrof, hayotni obrazlarda tasvirlaydi, ammo har biri o'ziga xos xususiyatga ega ekanligini hisobga olmoq zarur. Ya'ni rasm chizish - predmet va voqealarni rangda tekis yuzada tasvirlaydi, loy hajmlarda, applikatsiya - rangda, siluet ravishda. Shuningdek, har biri o'ziga xos tasvir texnikasiga ega: rasm chizish chiziqli grafik ravishda, rangtasvir usulida, loy plastik ravishda, applikatsiya - qog'ozdan qirqish va alohida qismlardan tuzish. 3. Dasturda tasviriy faoliyat turlari oldiga qo'yilgan vazifalardan biri ularning o'zaro aloqada ekanligidir. Masalan, bolalar rang bilan rasm chizish bilan bir vaqtda, applikatsiya bilan ham tanishib boradilar. 4. Tasviriy faoliyati turlari o'rtasidagi bog'lanish tarbiyachiga rasm chizish, loy, applikatsiya bo'yicha vazifalarni aniqlashga yordam beradi. Masalan, kichik guruhga doiraviy shakllarni o'rgatishda, oldin tayyor doira shakllarini applikatsiyada bergan ma'qul, so'ng esa rasm chizish mashg'ulotlarida bergan ma'qul. 5. Tasviriy faoliyat turlari o'rtasidagi bog'lanish ma'lum bir mavzudagi mashg'ulotlar asosida ham bolishi mumkin. Masalan, rus xalq eftagi «Bo'g'irsoq»ni bolalar ham chizishi, ham applikatsiya, ham loydan yasashi mumkin. Bu turdagi takrorlanish mavzuga nisbatan qiziqishlarini pasaytirmaydi, chunki har bir faoliyat turi jarayonida bolalar ertak qahramonlarining xilma-xil tasvirining 14 yangi usul va yo'llari bilan tanishadilar. 6. Tasviriy faoliyat mashg'ulotlarini to'g'ri rejalashtirishda, mashg'ulotlar o'rtasida ularning dastur vazifalari, mavzular o'rtasida bog'lanish vujudga keladiki, buning natijasida yangi malaka va ko'nikmalarini va bilimlarni egallashlarida ma'lum ketma-ketlik va bog'lanish vujudga keladi. Masalan, «Qushlar» rnavzusi asosida olib borilgan mashg'ulotlar jarayonida bolalar don cho'qiyotgan qushni loydan yasashni, shoxda o'tirgan qushni rasmini chizishni, afsonaviy qushni qanday qilib qog'ozdan qirqib olishni bilib oladilar. 7. Shuningdek, tasviriy faoliyati bo'yicha ishni rejalashtirishda faqatgina ularning turlari o'rtasidagi ketma-ketlikni nazarda tutmay, balki har bir turdagi mashg'ulotlar o'rtasida ham bog'lanish o'rnatish va ularni diqqatda tutish lozim. Masalan, predmetli rasm chizish loy ishlaridan keyin mazmunli ishlarni rejalashtirish lozim. Tasviriy faoliyat bo'yicha ishni rejalashtirishda tarbiyachi bolalar bilan ishlashda foydalanadigan metod va usullariga ham ahamiyat bermog'imiz lozim. Bular ko'rsatmali va og'zaki metod hisoblanadi. Ko'rsatmali va og'zaki metod o'zaro birgalikda olib borilishi lozim. Demak, tarbiyachi tasviriy faoliyat bo'yicha ishlarni rejalashtirishga juda katta ahamiyat bermog'i lozim ekan. Tarbiyachi ishni rejalashtirishga qanday ahamiyat bergan bo'lsa, ishni hisobga olishga ham shunday e'tibor bermog'i lozim bo'ladi. 5 Chunki bu narsa -tarbiyachiga tasviriy faoliyatga o'rgatish bo'yicha dastur vazifalari talablari qanday bajarilganligini aniqlashga va mashg'ulotlarnmg sifatli chiqishi uchun qanday tayyorgarlik ishlarini ko'proq olib borish lozimligi hamda o'rgatishlarning yangi xilma-xil metod va usullari ustida ko'proq ishlash lozimligini aniqlab olishga va keyinchalik ulardan bolalar bilan ishlashda foydalanish uchun yangi-yangi imkoniyat yaratib beradi. Tasviriy faoliyat bo'yicha bolalar ishini tahlil qilish ikki shaklda olib borilishi mumkin. 1. Matn shaklida: har kungi hisobot va alohida bolalarni kuzatish bo'yicha olib borilgan kuzatishlar matni. 5 Komarova T.S. Metodika obucheniya izobrazitelnoy deyatelnosti i konstruirovaniyu. – M.: Prosveщenie, 1991. 15 2. Ko'rgazmali: Bolalar ishlarini saqlash, tasviriy faoliyat bo'yicha bolalar ishlarini saqlash tarbiyachiga guruhdagi u yoki bu bolaga tasviriy malaka va ko'nikmalarni egalladimi, yo'qmi, tevarak-atrof go'zalligini, rang va shaklni ko'rishga o'rgandimi, yo'qmi? Shu masalalarni hal etishga yordam beradi. Har bir bolaning ishi belgilangan bo'lishi lozim. Bola chizgan yoki yopishtirgan ishining orqa tomonida uning ismi-familiyasi, mashg'ulot o'tkazilgan sanani ham yozish kerak. Bolalarning chizgan ishlarini alohida papkalarga solish yoki ularni albom holiga keltirib qo'yish mumkin. Eng qulayi ishlarni tikib qo'yish, ya'ni hamma mashg'ulotlarni yig'ib, o'rtasidan uzun tasmasimon qog'oz bilan bog'lab qo'yishdir. Bu tasmaning kengligiga, yoshi, mashg'ulot nomi, familiyasi, tarbiyachining o'tkazgan sanasi sig'ishi lozim. Shunga qarab, loy ishlarini (har bir bolaning 3 ta ishi 1 yil saqlanishi lozim) saqlashda ham o'quv yilining boshi, o'rtasi va oxiri bo'yicha ajratish maqsadga muvofiqdir. Bu esa malaka va bilimini tahlil qilishga yordam beradi. II BOB. BOLALARNING MUSTAQIL TASVIRIY FAOLIYATLARI BURCHAGI - IJODIY QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISH VA SHAXSIY RIVOJLANISH UCHUN MUHIM VOSITA 2.1. Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari uchun materiallar va uskunalar 16 Bolalarning mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda tasviriy faoliyat bilan mustaqil shug‘ullanishlari uchun sharoit yaratilgan bo‘lishi kerak. Bu maqsadda guruh xonasining yaxshi yoritilgan va o‘yin burchagidan mumkin qadar uzoqroq biron bir joyni ajratish kerak. Xonaning deraza oldini ajratish maqsadga muvofiq, u yerga ikki-uch stol qo‘yiladi. Agar deraza tokchalari past bo‘lsa, ularga taxtalar mustahkamlanadi, bolalar shug‘ullanmayotgan paytda ularni tushurib qo‘yish mumkin. Rasm solish, narsalar yasash, applikatsiyalar uchun mo‘ljallangan buyumlar yaqin turgan shkafning ochiq tokchalarida, stollarda turishi kerak. Kichik guruhda bolalarga erkin foydalanishlari uchun faqat rangli qalamlar beriladi. Katta guruh bolalariga (ayrim cheklanishlar bilan) barcha ashyolar berilishi mumkin: Loy o‘rniga plastilin tavsiya qilindi. Bolalar o‘z rasmlarini “Xalq ertaklari”, “Odamlar mehnati”, “Manzarali naqshlar”, “Tabiat haqida” va shu kabi mavzudagi papkalarga joylashtiradilar. Tasviriy faoliyat “zonasida” bolalar o‘z ishlarida ijodiy foydalanishlari uchun tabiiy ashyolar solingan quti va ko‘rgazmali qurollar bo‘lishi kerak. 6 Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari pedagogik o‘ylangan moddiy jihozlanishni: maxsus uskunalar, asboblar va tasviriy materiallari talab qilinadi. Mashg‘ulot o‘tkazish uchun sharoit yaratuvchi barcha predmetlar taxtalar, molbertlar, tagliklar va hakozolar; asboblar: tasviriy jarayonida kerak bo‘ladigan qalamlar, mo‘yqalamlar, qaychilar va boshqa narsalar: tasvir yaratishda ishlatiladigan tasviriy materiallari – jihozlash uskunalariga kiradi. Mudira tarbiyachi-metodist bilan birgalikda tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarini muvaffaqiyatli o‘tkazish va bolalar ijodiyotini o‘stirish uchun olingan borcha kerakli narsalarini ko‘rib chiqadi, material hamda uskunalardan qanday foydalanilayotganligini, bolalarda ularga nisbatan ehtiyotkorona munosabat tarbiyalanayotganligini tekshirib chiqadi. Tasviriy faoliyatning har xil turlari turlicha jihozlanadi. Rasm – predmetli, mazmunli, dekorativ, o‘ylangan fikr bo‘yicha solish mashg‘ulotlari uchun doskalar; bolalar chizgan rasmlarni namoyish qilish uchun 6 Nurmatova M.Sh., Xasanova Sh.T. D.Azimova. Ustaxonada amaliy mashg‘ulot. – T.: Musiqa, 2010. 17 uchta reykali doskalar; natura uchun taglik; stolga qo‘yiladigan doskalar-yig‘ma molbertlar (katta guruhlar uchun) va boshqalar kerak bo‘ladi. Bolalarning ko‘rish faoliyatini saqlash maqsadida katta guruhlarda sathi qiya turadigan individual taxtalardan foydalanish maqbuldir, chunki bunday taxtalar nurning ko‘zga burchak ostida emas, balki perpendikulyar yo‘nalishda tushishni ta’minlaydi. Qalamlar. Rasm solish uchun bolalarga rangli qalamlar to‘plami kerak: kichik guruhda beshta qalamdan (qizil, ko‘k, yashil, sariq, va qora); o‘rta guruhda-oltita qalamdan (qizil, ko‘k, yashil, sariq, qora va jigar rang) foydalaniladi; katta guruhlarda yuqorida aytilganlardan tashqari-qizg‘ish, binafsha rang, to‘q qizil, pushti zangori, och yashil ranglar qo‘shiladi. Kichik guruhlarda qalamlar dumaloq bo‘lishi kerak. Katta guruhlarning bolalariga yumshoq grafitli qalamlar tavsiya qilinadi. Qalamni ishlatishga tayyorlashda yog‘och qatlami 25-30 mm olinib, grafiti 8-10 mm ochiladi (rangli qalamlarning yog‘ochi kamroq olinishi kerak, chunki ularning o‘zaklari yo‘g‘onroq, qattiqroq bosganda uvalanib, sinib ketadi). Mo‘yqalamlar . Bo‘yoq bilan rasm chizish uchun tuki yumshoq va elastik, olmaxon va shu kabilarning qilidan qilingan dumaloq mo‘yqalamlar kerak. Mo‘yqalamlar nomerlariga ko‘ra farqlanadi: 1-8 ingichka, 8-16 yo‘g‘on. Kichik guruh bolalariga 12-14 nomerli mo‘yqalamlarni berish tavsiya qilinadi. Bunday mo‘yqalam qog‘ozga bosilganda yorqin, yaxshi seziladigan iz qoldiradi, predmetning shaklini berishni osonlashtiradi. O‘rta va katta guruhlar bolalariga ham ingichka, ham yo‘g‘on mo‘yqalamlarni berish mumkin. Bolalarning mo‘yqalamlardan foydalanishlarini kuzatilar ekan, eng avvalo, ular uni to‘g‘ri ushlashni bilishlariga, tarbiyachi buni eslatishi va ko‘rsatishiga: mashg‘ulot vaqtida va tugagandan so‘ng bolalar mo‘yqalamni taglikka qo‘yishlariga (tarbiyachi tagliklarni qalin kartondan yoki uzunasiga ikkiga qirqilgan g‘altakdan 18 tayyorlashi mumkin) e’tibor berish kerak. Bolalarga mo‘yqalamni suvli bankada qoldirishga ruxsat bermaslik kerak, bundan qilinganda uning tuki egiladi, har tomonga tarqab, shaklini yo‘qotadi. Agar tukli mo‘yqalamlarga tejamkorlik bilan munosabatda bo‘linsa, ular uzoq muddat xizmat qiladi. Mashg‘ulot uchun bo‘yoq tayyorlashda uni mo‘yqalam bilan aralashtirmaslik kerak, buni cho‘p bilan qilish ancha qulay. Akvarel bo‘yog‘i bilan rasm solishda mo‘yqalamning tuklari yelpig‘ich singari tarqab ketmasligi uchun uni bosmasdan, bo‘yoq yengil yarim aylana harakat bilan olinadi. Ish tugagandan keyin, bo‘yoq qurib qolmasdanoq, mo‘yqalam yaxshilab yuviladi. Mo‘yqalamlarni stakanda mo‘yini yuqoriga qilib saqlash tavsiya qilindi. Mudira mashg‘ulot boshlanishidan oldin, qog‘oz qanday tayyorlanganligini ko‘radi. Rasm solish uchun anchagina qalin, bir oz g‘adir budur qog‘oz (yaxshisi yarim vatman) kerak. Qalin yozuv qog‘ozi uning o‘rnini bosishi mumkin. Rasm solish uchun ustiga qalam deyarli iz qoldirmay sirpanadigan yaltiroq va qalam kuchliroq bosilganda yirtilib ketadigan yupqa qog‘ozlar yaramaydi. Ish vaqtida qog‘oz qimirlamay, bir tekis turishi kerak (bolalar qog‘oz holatini o‘zgartirishlari mumkin bo‘lgan manzarali rasmlar solish bundan mustasno). Kichik guruh bolalariga rasm solish uchun yozuv qog‘ozi kattaligidagi qog‘ozni berish tavsiya qilinadi u bolakay qo‘lini yozgandagi kenglikka muvofiq keladi. O‘rta va katta guruh bolalariga alohida predmetlarni tasvirlashlari uchun yozuv qog‘ozining yarmini (butun qog‘ozdan ham foydalanish mumkin) berish tavsiya qilinadi: mazmunli rasmlar uchun kattaroq formatdagi qog‘ozni berish kerak. Rasm solish uchun qog‘oz tayyorlar ekan, tarbiyachi tasvirlanadigan predmetning tuzilishini va bichimini hisobga olishi kerak. Guash bo‘yoqlar bilan rasm solishda to‘yingan va yumshoq tondagi rangli qog‘ozlardan foydalaniladi. Katta guruh bolalari kerakli rangdagi qog‘ozlarni mustaqil tayyorlay oladilar (qog‘ozga tus berishda guash va akvarel bo‘yoqlardan hamda yo‘g‘on, yumshoq mo‘yqalamlardan foydalanadilar: bichimi unchalik katta bo‘lmagan yassi bo‘yoq mo‘yqalamlari – fleyslar qulaydir. Bo‘yoq oldin gorizontaliga, so‘ngra uning ustidan vertikaliga beriladi). 19 Bo‘yoqlar. Rasm solishda suvli bo‘yoqning ikki turi – guash va akvareldan foydalaniladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar uchun pastasimon, shaffof bo‘lmagan bo‘yoqlar – guash qulaydir. Bo‘yoqni mo‘yqalamda turadigan, undan tomib tushmaydigan, suyuqroq qaymoq quyuqligiday qilib aralashtirilishi kerak. Bo‘yoqlarni bolalar rangni ko‘rib turishlari uchun qirralari past shaffof bankachalarga quygan ma’qul. Yopiq qopqoqchali polietilen bankachalardagi guash bo‘yoqlaridan foydalanish qulay: tarbiyachilar bo‘yoqni ularning o‘zida tayyorlaydilar va mashg‘ulotdan so‘ng ularni boshqa narsaga qo‘ymay qoldiraveradilar. Bunda bo‘yoq tejam bilan sarflanadi va uni tayyorlashga ko‘p vaqt ketmaydi. Tarbiyachi bo‘yoqning kerakli rangini chiqarishni bilishi kerak. Akvarel bo‘yoqlar katta va maktabga tayyorlov guruhlari bolalariga tavsiya qilinadi. Akvarel bo‘yoqlarining farqlovchi xususiyati, bularning kukun qilib maydalangan pigment va ko‘p miqdordagi yopishtiruvchi moddalardan (bog‘lovchi sifatida) iboratligidir. Kukun qilib foydalanganligi tufayli akvarel bo‘yoqlar o‘zlarining asosiy fazilatlari – shaffoflik kasb etadilar. Hozirga kunda akvarel har xil ko‘rinishlarda ishlab chiqarilmoqda. Maktabgacha ta’lim muassasasi sharoitlarida yarim yumshoq akvareldan foydalanish ma’qulroq. Bolalarning akvarel bo‘yoqlaridan xuddi guash bo‘yoqlari bilan rasm solganidek foydalanishlariga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Bolalar akvarel bo‘yoqlari bilan rasm solar ekanlar, predmetlar konturini oldin qog‘ozga oddiy qalam bilan tushiradilar. Mashg‘ulotlar va bolalarning mustaqil badiiy va ijodiy faoliyatlari uchun pastel – turli rangdagi yo‘g‘on sterjenchalar tavsiya etiladi. Pastel yig‘masida har biri bir nechta tusga ega bo‘lgan beshta rang bo‘ladi, buning o‘zi ish uchun tayyor palitradir. Pastel qattiq, yumshoq va o‘rtacha turlarga bo‘linadi. Bolalar uchun yumshoq pastel tavsiya etiladi. Bu bo‘yoq ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni talab etadi, chunki u oson uvalanadi, sinadi. Shuning uchun pastel sterjenining har 20 birini zar qog‘ozga o‘rash kerak bo‘ladi. Rangli mum bo‘rlar sterjen ko‘rinishida 12 dan 36 tagacha rangda bo’ladi. Uning bilan ham huddi pastel singari rasm chiziladi. Rangli mum bo‘rlarning afzalligi shundaki, ular bilan qalam chizig‘i qalinligidagi chiziqni chizish mumkin. Shuning uchun mum bo‘rlar bilan rasm chizishda oddiy qalamdan foydalanilmaydi. Rangli bo‘rlardan mashg‘ulotlardan bo‘sh vaqtlarda rasm chizishda foydalaniladi. O‘chirish uchun ikkita – quruq va ozgina namlangan latta kerak: qurug‘i bilan xatolar yo‘qotiladi, rasmga bo‘r changi (kukuni) tushurilib, ayrim joylari xiralashtiriladi: xo‘li bilan eng to‘q joylari oqartiriladi, oxirida esa rasm doskadan o‘chiriladi. 7 Rasm chizishga mo‘ljallangan ko‘mir uzunligi 10-12 sm va diametri 5-8 mm bo‘lgan yirik sterjendan iborat bo‘ladi. U yumshoq, sinuvchan, uqalanuvchan material bo‘lganligi uchun zar qog‘ozga o‘ralishi kerak. Ko‘mir to‘q xira-qora iz qoldiradi. Ko‘mir bilan ishlashda uning changini saqlab qoladigan tukli qog‘ozlar – gulqog‘oz, o‘rash uchun ishlatiladigan va rasm chizish qog‘ozlari ishlatiladi. Agar ko‘mir bilan ishlangan rasm ustidan paxta tamponi ozgina ho‘llab, rasm solingan qog‘oz sathidan vertikaliga yengil surib chiqilsa, bo‘yoq yanada mustahkamlanadi. Loy va plastilindan narsalar yasash uchun maxsus uskunalar: aylanadigan doirali dastgoh (katta guruhlar uchun), suv solinadigan idishlar, latta; bolalar yasagan narsalarni bo‘yash uchun – gruntovka; bundan tashqari, bo‘yashda ishlatiladigan maxsus bo‘yoqlar – angoblar kerak bo‘ladi. Natura yoki namunani namoyish qilish uchun natura uchun mo‘ljallangan tagliklardan foydalansa bo‘ladi. Karkaslar – turli uzunlik va kenglikdagi oddiy taxtalar ham uskunalarga kiritiladi. Karkaslardan foydalanish bolalarga jonivorlarning oyoqlarini mukammalroq tasvirlashda va ularning figuralarini barqaror qilishga imkon beradi. Narsalar yasash mashg‘ulotlari uchun plastik materiallar – loy, plastilin kerak bo‘ladi, bunda asosiy yasash uchun eng maqbul material, bu loydir. Kichik guruhlarda faqat loydan foydalaniladi, chunki bu yoshdagi bolalar plastilindan narsa yasashda qiynaladilar. O‘rta guruhda ham bolalar asosan loydan narsalar yasaydilar. Rangli plastilindan katta guruhlarda mazmunli narsalar yasashda foydalaniladi. 7 Shodmonova Sh. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – T.: Fan va texnologiya, 2008. 21 Narsalar yasash uchun loy qanday tayyorlanadi? Turli joylardan olingan loy rangi bilan farqlanadi; u sarg‘ish, jigar rang, qizg‘ish, kul rang, oq, yashil-ko‘kish, qo‘ng‘ir rang bo‘lishi mumkin. Loy, uning tarkibida qum kam bo‘lsa, kuchli bo‘ladi, qum aralishmasi uni sochiluvchan qiladi. Loyni bevosita yerning o‘zidan tanlash mumkin. Plastilin – loy, mum, yog‘, bo‘yoq va boshqa qo‘shilmalardan tayyorlangan sun’iy plastik massa. U yumshoq va qayishqoq, u uzoq qotmaydi, ammo temperatura oshganda yumshaydi va eriydi. Narsalar yasashda plastilinni qo‘lda uzoq muddat ezish tavsiya qilinadi. Plastilin bilan ishlashdan oldin uni qutisi bilan issiqroq joyga yaqin qo‘yib, bir oz isitiladi. Katta guruhlar tarbiyalanuvchilarida plastilinning yakka tayyor to‘plamlari bo‘lishi kerak. Ular plastilinning holatini o‘zlari nazorat qilib, qolgan plastilinni rangiga ko‘ra joylab qo‘yadilar. Applikatsiya mashg‘ulotlari uchun qog‘oz, mo‘yqalamlar uchun taglik; to‘mtoq uchli qaychilar kerak bo‘ladi. Applikatsiya ishlarida oq va rangli qog‘ozlardan foydalaniladi. Asos uchun oq qalin qog‘oz: rasm albomlarning varaqlari yoki rangli qog‘oz, yupqa karton ishlatiladi. Maktabgacha katta yoshdagilar har xil rang va tusdagi jilosiz rangli qog‘ozlardan ham foydalanadilar. Katta guruhlarda har bir bola uchun turli rang va tusdagi qog‘ozlar yig‘masiga ega bo‘lish maqsadga muvofiqdir. Tasviriy faoliyatga mo‘ljallangan barcha ashyolar turlarga ajratilgan va ma’lum tartib bilan har qaysisi joy-joyiga qo‘yilgan bo‘lishi kerak. Qaychilar qutichada saqlanadi. Tartibli joylashtirilgan ashyo kam joyni egallaydi, yaxshi saqlanadi, ulardan foydalanish ham qulay bo‘ladi. 8 2.2.Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagining jihozlari va ashyolari 8 Yusupova P. Maktabgacha tarbiya pedagogikasi. – T.: O‘qituvchi , 1993. 22 Bolalarning mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda tasviriy faoliyat bilan mustaqil shug‘ullanishlari uchun sharoit yaratilgan bo‘lishi kerak. Bu maqsadda guruh xonasining yaxshi yoritilgan va o‘yin burchagidan mumkin qadar uzoqroq biron bir joyni ajratish kerak. Xonaning deraza oldini ajratish maqsadga muvofiq, u yerga ikki-uch stol qo‘yiladi. Agar deraza tokchalari past bo‘lsa, ularga taxtalar mustahkamlanadi, bolalar shug‘ullanmayotgan paytda ularni tushurib qo‘yish mumkin. Rasm solish, narsalar yasash, applikatsiyalar uchun mo‘ljallangan buyumlar yaqin turgan shkafning ochiq tokchalarida, stollarda turishi kerak. Kichik guruhda bolalarga erkin foydalanishlari uchun faqat rangli qalamlar beriladi. Katta guruh bolalariga (ayrim cheklanishlar bilan) barcha ashyolar berilishi mumkin: Loy o‘rniga plastilin tavsiya qilindi. Bolalar o‘z rasmlarini “Xalq ertaklari”, “Odamlar mehnati”, “Manzarali naqshlar”, “Tabiat haqida” va shu kabi mavzudagi papkalarga joylashtiradilar. Tasviriy faoliyat “zonasida” bolalar o‘z ishlarida ijodiy foydalanishlari uchun tabiiy ashyolar solingan quti va ko‘rgazmali qurollar bo‘lishi kerak. Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyati bilan shug‘ullanishi uchun materiallar yetarli darajada bo‘lishi, loy yetarli va qulay bo‘lishi, materiallarni saqlash uchun joylashgan jovonlar bolalar olishi uchun qulay bo‘lishi, tasviriy san’at asarlari, shuningdek, dekorativ san’at namunalari, naqshlar, xoxloma va Dimkov o‘yinchoqlari bo‘lishi zarur. Bular tasviriy faoliyat burchagini bezashi mumkin. Shuningdek, tasviriy faoliyat zonasida doska bo‘lishi lozim, chunki bolalar unga rangli bo‘rlar bilan rasmlar chizadilar. Turli-tuman materiallarning bo‘lishi, bolalar mustaqil tasviriy faoliyatlarini yana ham boyitadi. Tasviriy faoliyat burchagidagi materiallarni tarbiyachi vaqti-vaqti bilan almashtirib, to‘ldirib boradi. Illustrativ rasmlar to‘plami bo‘yicha xoxloma, dimkovo o'yinchoqlari stol ustiga terib joylashtiriladi. Bolalar ularni ko‘rib chiqadilar. Bolalar o‘yin jarayonida rasm chizishdan tashqari, loydan o‘yinchoqlar yasashni yaxshi ko‘radilar. Qurilish materialardan bolalar keng foydalanib, o‘yinlar tashkil qiladilar. Ammo tarbiyachi oldindan qurilish burchagini tashkil etish to ‘g‘risida o‘ylab ko‘rishi kerak. Bu burchakda tarbiyachi yirik va mayda qurilish detallarini plastmassa, rezinadan 23 qilingan o‘yinchoqlarni, odam va hayvon obrazlarini, transport, o‘simliklarni tasvirlovchi mayda o‘yinchoqlami ham joylashtiradi. Katta va tayyorlov guruh qurilish burchagiga qurilmalar tasviri aks ettirilgan albomlar , fotosuratlarni ham joylashtirish lozim. Albomda yig‘ilgan fotosuratlar turli-tuman binolarning ko‘rinishini tasvirlash mumkin. Masalan, ko‘prik, transport, binolar kabi. Bolalar qurilmalar qurish jarayonida o ‘z qurilmalarini boshqatdan ko‘rib, o‘zgartirib, turli xil detallar bilan boradilar, shuning uchun bolalarning juda qiziqib qurayotgan ishlari bir necha kun mobaynida saqlanishi zarur. Kichik guruhlarda esa tarbiyachi bolalarga nimalar qurishga o‘rganganligini o‘zi eslatadi, o‘zi bolalar o‘rnida ishtirok etadi va qurilmalarni qurish jarayonida birgalikda yordamlashadi va o‘z vaqtida maydonchaga qurilish materiallarining to'plamini olib chiqadi, bolalar stol ustida turli xil qurilmalar quradilar, ular bilan o'yin o‘ynaydilar. Qo‘l mehnati burchagida xilma-xil materiallardan karton, yelim, qog'oz, qutichalar va tabiat materiallaridan saqlanadi. Katta yoshdagi bolalar tarbiyachining rahbarligida mashg‘ulotda olgan bilim va malakalari asosida, o ‘yin uchun kerakli o‘yinchoqlar yasaydilar. Tarbiyachi bolalarga maslahatlar beradi, qiynalishsa, ko‘rsatib beradi. Ba’zida tarbiyachining o‘zi o‘yinchoq yasaydi, ammo albatta bularni bu ishga jalb etadi. Masalan, qaysidir qismini yopishtirishni yoki kerakli qismlarni tanlab olishni taklif etishi mumkin. Ba’zida tarbiyachi mashg‘ulotdan ikki-uch kun oldin, bolalar yasashi lozim bo‘lgan buyumni bolalar ishtirokida yasab, ikki-uch kun burchakda saqlashi mumkin. Tabiat materiallari bilan ham barglar , shoxlar, o‘simlik urug‘lari, joludlar ishlashadi. So‘ng ularni sayr yoki ekskursiyada kuzatadi, bolalar ularni yig‘adilar va tarbiyachi ulardan qanday qilib o‘yinchoq yasash kerakligini ko‘rsatib beradi. Masalan, shishkalardan tipratikan, baliq va boshqalar yasaydilar. Tarbiyachi bolalardan bu materiallardan nimalar qilish mumkinligini so‘rab, ularda fantaziyaning faolligini o‘stirib boradi. 9 Kichik va o‘rta guruh bolalari ham mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda rasm chizish, loydan buyumlar yasashga qiziqishi uyg‘onib boradi. Ular turli xil sodda 9 Flerina Ye. A. Esteticheskoe vospitanie doshkolnikov. – M., 1970. 24 ko‘rinishdagi rasmlar chizishga va o ‘rta guruh turli xil figuralarni rangli qog‘ozdan qirqadilar. Tarbiyachi ularning qiziqishlarini o ‘stirib, rangli qog‘ozdan chiptalar, cheklar qirqishni tavsiya etishi mumkin. Tasviriy faoliyatga pedagogik rahbarlik qilish mashg‘ulotdan tashqari vaqtda asta-sekin o ‘zgarib boradi. Ya’ni harakatlarni ko‘rsatib berishdan mustaqillikka o ‘tish, m aterial tanlashda yoki o ‘z rejasini o ‘ylagan maqsadini tasvirlashda ham. Mashg‘ulotdan tashqari vaqtda tasviriy faoliyatni ishning yordamchi shakliga aylantirib yuborish kerak emas. Shuningdek, tarbiyachi shuni esda tutmog‘i lozimki, mashg‘ulotdan tashqari tasviriy faoliyat bilan shug‘ullanish hamma uchun majburiy emas, u bilan kim chizishini, loydan narsa yasashni, qirqishni yaxshi ko‘rgan bolalar shug‘ullanishi mumkin. Bolalar tasviriy faoliyat bilan mashg‘ulotdan tashqari vaqtda 10—15 daqiqa davomida shug‘ullanib, o‘z rasm larini , loy va applikatsiyani tugatishlarini yoki uni keyingi kunda ham davom ettirib, tugatishlari mumkin. Bu faoliyatga rahbarlik qilish tarbiyachidan juda katta sezgirlikni, diqqatni va bolalarning ijodiy qobiliyatlarining o'sishi uchun sharoit yaratib berishni talab etadi. Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagining jihozlari va materiallari. Bolalarning mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda tasviriy faoliyat bilan mustaqil shug‘ullanishlari uchun sharoit yaratilgan bo‘lishi kerak. Bu maqsadda guruh xonasining yaxshi yoritilgan va o‘yin burchagidan mumkin qadar uzoqroq biron bir joyi ajratilishi kerak. Xonaning deraza oldi ajratilishi maqsadga muvofiq, u ycrda ikki-uch stol qo‘yiladi. Agar deraza tokchalari past bo‘lsa, ularga taxtalar mustahkamlanadi, bolalar shug'ullanmayotgan paytda ularni tushirib qo‘yish mumkin. Rasm solish, narsalar yasash, applikatsiyalar uchun mo‘ljallangan buyumlar yaqin turgan javonning ochiq tokchalarida, stollarda turishi kerak. Kichik guruhda bolalarga erkin foydalanishlari uchun faqat rangli qalamlar beriladi. Katta guruh bolalariga (ayrim cheklanishlar bilan) barcha materiallar berilishi mumkin: Loy o‘rniga plastilin tavsiya qilinadi. Bolalar o‘z rasmlarini «Xalq ertaklari», «Odamlar mehnati», «Manzarali naqshlar», «Tabiat haqida» va shu kabi mavzulik papkalarga joylashtiradilar. Tasviriy faoliyat «zonasida» bolalar o‘z ishlarida ijodiy 25 foydalanadigan tabiiy materiallar solingan quti va ko‘rgazmali qurollar bo‘lishi kerak. 10 XULOSA Bolalarning badiiy jihatdan tarbiya olishi faqatgina mashg'ulot jarayonida emas, balki kundalik hayotda yuzaga keladi. Bu o'rinda bolaning o'z faolligi jarayonida yuzaga keluvchi mustaqil tasviriy faoliyat muhim rol o'ynaydi. U bu jarayonda mashg'ulotlarda olgan badiiy tajribasidan foydalanadi. Mashg'ulotdan tashqari vaqtlarda bolada o'zi sevgan mavzularga tasviriy faoliyatning biror bir turlariga nisbatan layoqat yoki xohish seziladi. Bunga bolalarning o'z ixtiyorlari, 10 Xasanboeva O.U. va boshq. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – T.: Ilm ziyo, 2006. 26 xohishlari bo'yicha ishlagan loy, applikatsiya, rasm va qurish yasash ishlari misol bo'ladi. Shuningdek, tasviriy san'at va uning turlari, musiqa, adabiyot, bolalar mustaqil tasviriy faoliyatining asosiy sababchisi hisoblanib, bolalarning kechinmalariniboyitadi. Teatr, kino, sirk yoki televizion eshittirishlami ko'rish bolalarda obrazlarni ifodali, mazmundor bo'lishini yanada oshiradi. Bolalarda tasviriy faoliyat bilan o'zlari shug'ullanishlari jarayonida ularda chizish, yopishtirish, loydan yoki qurilish materiallaridan o'yinchoqlar yasashga nisbatan xohish uyg'onadi. Ular o'z o'yinchoqlarini o'rtoqlariga, tarbiyachisiga 8-martga o'z buvilari, onalari uchun sovg'alar tayyorlab, ularga hadya qiladilar. Ba'zida bolalar zalni, guruh xonasini bezatish uchun o'yinchoqlar yasaydilar yoki mashg'ulotlar uchun ko'rgazma materiallari tayyorlaydilar. Masalan, sanash uchun shablonlar, solib qo'yish uchun qutilar va hokazo. Bolalar guruhda yoki o'rtoqlarida paydo bo'lgan yangi narsalar bilan qiziqib, uni chizishga yoki applikatsiya qilishlari mumkin. Masalan, birorta bola bog'chaga yangi qo'lqopda keladi, bolalarga u yoqib qoldi va bolalar uni tasvirlashga o'tishlari mumkin. Bolalar albatta, o'zlariga yaqin bo'lgan narsalarni chizadilar. Masalan, shimolda yashovchibug'uni, O'rta Osiyoda esa tog'lar, qumliklar va tuyalarni tasvirlaydi. Bolalar, ayniqsa, ko'proq dekorativ va ertak hikoya asosida rasm chizadilar. Qizil gilam va naqshlarni chizadilar, qo'g'irchoqni bezaydilar. Tayyorlov guruhida esa ko'proq bolalarning naturaga qarab gullar, vazalar chizishlarini kuzatish mumkin. Shuningdek, guruh xonasini, zalni bezatish uchun dekorativ bezaklar chizadilar. Bu jarayonda bolalar, asosan, akvarel, guash, rangli bo'rlar, ko'mirlitayoqchalardanfoydalanadilar. Bolalar bo'sh vaqtlarida loydan, plastilindan narsalar yasashni yaxshi ko'radilar. Ular odarnlar, hayvonlar, ertak qahramonlarini loydan yasaydilar. Ayniqsa, jamoa bo'lib narsalar yasash katta o'rin tutadi. Bolalar guruhlarga birlashib, mavzular asosida o'yinchoqlar yasaydilar. Masalan, «Mazay bobo va quyonlar», turli idish- tovoqlar. Bolalar geometrik shakllarni qirqib yopishtixadilar, qor parchalari, qog'ozdan qirqilgan qo'g'irchoqlar uchun ko'ylaklar va hokazo. Bolalar jamoa bo'lib applikatsiya ishlarini bajaradilar. Masalan, qo'g'irchoq uchun gilamcha, bolalar ishlarining mazmuni, maktabgacha ta'lim muassasasi hayotidan yoki yaqin 27 ularni o'rab turgan hayotdan, atrofdan olishi mumkin. Qurish yasashda esa bolalar katta va mayda qurilish detallaridan foydalanadilar, garaj, uylar, paroxodlar quradilar. Qog'ozdan archa uchun, guruh xonasi uchun o'yinchoqlar yasaladi. Tabiat materiallaridan, gugurt cho'pi, plastilin yordamida, qayiqchalar yasaydilar. Kuzda turli-tuman barglardan piramida yoki shapkachalar yasaydilar. Mashg'ulotdan tashqari, bolalar kitoblardagi rangli rasmlarni rasmli albomchalarni tomosha qiladilar. Bu esa bolalarning badiiy didlarini, idrok qilishlarini o'stiradi. Rangli shaklni sezishni o'stirish maqsadida didaqtik o'yinlar uyushtiriladi. Shuningdek, bolalar mustaqil tasviriy faoliyat bilan bino ichida ochiq havoda ham shug'ullanishlari mumkin. Buning uchun bolalarga, masalan, asfaltda chizish uchun rangli bo'rlar, loydan yoki qumdan turli xil figuralar yasash, toshlarni terib, turli ko'rinishlarni hosil qilish, somondan turli xil narsalar yasashlarini, qishda esa qordan turli narsalar yasab, ularni rangli muzchalar biln bezatishni taklif etish mumkin. Shuningdek, bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari o'zaro, ya'ni rasm, loy, applikatsiya, qurish yasash bilan chambarchas bog'liqdir. FOYDALANAILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI 1. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon , demokratik Ozbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T.: “Ozbekiston”, 2016. – 56 b. 2. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2017. 3. Bolangiz maktabga tayyormi? Metodik qo‘llanma. – T., 2001. 4. Dubrovskaya Ye.A., Kazakova T.G., Yurina N.N. i dr. Eticheskoe vospita nie i razvitie detey doshkolnogo vozrasta . – M., 2002. 28 5. Komarova T.S. Metodika obucheniya izobrazitelnoy deyatelnosti i konstruirovaniyu. – M.: Prosveщenie, 1991. 6. Kosminskaya V.B. i dr. Teoriya i metodika izobrazitelnoy deyatelnosti v detskom sadu. – M.: Prosveщenie, 1977. 7. Qodirova F., Toshpo‘latova Sh., A’zamova M. Maktabgacha pedagogika. – T.: Ma’naviyat, 2013. 8. Lyublinskaya A.A. Detskaya psixologiya. – M.: Prosve щ enie, 1971. 9. Montessori M. Pomogi mne sdelat eto samomu. – M.: Karapuz, 2000. 10. Nurmatova M.Sh., Xasanova Sh.T. D.Azimova. Ustaxonada amaliy mashg‘ulot. – T.: Musiqa, 2010. 11. Nurmatova M.Sh., Xasanova Sh.T. Rasm buyum yasash va bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish metodikasi. – T.: Cho‘lpon, 2010. 12. Pchelinseva Ye.V., Teoriya i metodika razvitiya detskogo izobrazitelnogo tvorchestva. – Velikiy Novgorod, 2006. 13. Sodiqova Sh.A. Maktabgacha pedagogika. – T.: Tafakkur bo‘stoni, 2013. 14. Flerina Ye. A. Esteticheskoe vospitanie doshkolnikov. – M., 1970. 15. Xa sanbo e va O. va boshq . Oila pedagogikasi . – T.: Aloqachi, 2007. 16. Xasanboeva O.U. va boshq. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – T.: Ilm ziyo, 2006. 17. Xasanboeva O.U. va boshq. Oilada barkamol avlod tarbiyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2010. 18. Shodmonova Sh. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – T.: Fan va texnologiya, 2008. 19. Yusupova P. Maktabgacha tarbiya pedagogikasi. – T.: O‘qituvchi , 1993. INTERNET MANBALARI: 1. www.ijodkortarbiyachi.uz 2. www.pedagog.uz 3. www.arxiv.uz 29 30

Bolalarning mustaqil tasviriy faoliyatlari burchagining jihozlari va materiallari

Купить