Информация о документе

Цена 300000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 09 Январь 2025
Расширение doc
Раздел Диссертациии
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Alisher

Дата регистрации 03 Декабрь 2024

112 Продаж

Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirish

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI TERMIZ DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI MAGISTRATURA BO‘LIMI Qo‘lyozma huquqida UDK:371.31. Magistrant: __________________________________________ B OSHLANG’ICH SINF O‘QUVCHILARIDA ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH (PIRLS tadqiqotlari misolida) 70110501 -Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) m utaxassisligi bo`yicha m agistr akademik darajasini olish uchun yozilgan DISSERTATSIYA Ilmiy r а hb а r: p.f.f.d., dоts.v.b. ________________ . Termiz-20 2__ 1 Magistrlik dissertatsiyasi mavzusi Termiz davlat pedagogika instituti rektorining 202_ - yil ___-_________dagi № ____ son buyrug`i bilan tasdiqlangan. Magistrlik dissertatsiyasi Termiz davlat pedagogika instituti ___________ ___________________________________kafedrasida bajarilgan. Magistrlik dissertatsiyasi bilan Termiz davlat pedagogika institutining axborot- resurs markazida tanishish mumkin (________ raqam bilan ro`yxatga olingan). Manzil: Termiz shahri I.Karimov ko`chasi 288 b -uy Ilmiy rahbar : _______p.f.f.d., dots.v.b. ____________ Kafedra mudiri : _______p.f.f.d (PhD) _______________ Magistratura bo`limi boshlig`i : _______ _________________________ 2 Termiz davlat pedagogika instituti Magistratura bo ’ limi 70110501 -Ta ’ lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang’ich ta’lim) mutaxassisligi 2-kurs magistranti _______________________________________ning “B oshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o’qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirish ” (PIRLS tadqiqotlari misolida) mavzusidagi magistrlik dissertasiyasiga ANNOTATSIYA Magistrlik dissertatsiya ishida ona tili va o’qish savodxonligi faniga oid kompetentsiyalarning mazmun mohiyati, o na tili va o’qish savodxonligini shakllantirish ning boshlang’ich ta’limda tutgan o’rni va ahamiyati, PIRLS xalqaro baholash dasturida o’qish savodxonligi tushunchasi va unda baholanadigan asosiy kompetensiyalar, d ars va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o’quvchilarning ona tili va o’q ish savodxonligini rivojlantirish yo’llari, q isqa hikoya va ertaklar orqali boshlang’ich sinflarda PIRLS talablari asosida o’qish malakasini oshirish usullari o’rganilgan. Termiz State Pedagogical Institute Master's Department 70110501- Theory and Methodology of Education and Training (Primary Education) 2nd year Master's student _____________________________ master's dissertation on the topic "Improving the methodology of formation of mother tongue and fluency literacy in primary school students" (as an example of PIRLS research) A NNOTATION In the Master's thesis, the content of the competences related to the science of mother tongue and reading literacy, the role and importance of the formation of mother tongue and reading literacy in primary education, the concept of reading literacy in the PIRLS international assessment program and the main assessed in it competencies, ways to develop students' native language and reading literacy in class and extracurricular activities, PIRLS requirements in primary grades through short stories and fairy tales on the basis of which methods of improving reading skills were studied. 3 MUNDARIJA KIRISH I BOB BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISH NING NAZARIY ASOSLARI 1.1 -§ Ona tili va o’qish savodxonligi faniga oid kompetentsiyalarning mazmun mohiyati… ……………………………………………8 1.2 -§ . Ona tili va o’qish savodxonligini shakllantirish ning boshlang’ich ta’limda tutgan o‘rni va ahamiyati… …………………………16 1.3 -§ . PIRLS xalqaro baholash dasturida o‘qish savodxonligi tushunchasi va unda baholanadigan asosiy kompetensiyalar ....21 I bob bo’yicha xulosalar.............................................................31 II BOB O’QUVCHILAR NI PIRLS TOPSHIRIQLARI ASOSIDA BADIIY ASARNI TAHLIL QILISHGA O RGATISH ʻ YO’LLARI VA USULLARI 2.1 -§ . O‘qish darslarda matn ustida ishlash orqali badiiy asarni tahlil qilish kompetentsiyasini shakllantirish ………………………..32 2.2 -§ . Dars va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o’quvchilarning ona tili va o’q ish savodxonligini rivojlantirish yo’llari ...................38 2.3-§. Qisqa hikoya va ertaklar orqali boshlang’ich sinflarda PIRLS talablari asosida o’qish malakasini oshirish usullari..................44 II bob bo’yicha xulosalar...........................................................59 III BOB PEDAGOGIK TAJRIBA-SINOV ISHLARINI TASHKIL ETISH VA UNI O’TKAZISH 3.1 -§ . Pedagogik tajriba – sinov maqsad va vazif alari……………….61 4 3.2-§. Pedagogik tajriba-sinov ishlari natijalari va ularning matematik- statistik tahlili …………………………………………………68 III bob bo’yi ch a xulosalar..........................................................76 UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR ......................................78 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ......................80 ILOVALAR KIRISH M agistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Jahonda amalga oshayotgan ijtimoiy-iqtisodiy globallashuv jarayoni ta’lim tizimida ko‘zga tashlanmoqda. Elementar bilimlar bilan qurollantirish hamda savodxonlikni oshirishda muhim bosqich hisoblangan boshlang’ich ta’limga ham alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Boshlang’ich ta’limga, ta’lim jarayoniga individual yondashuv muammosiga turli mamlakatlar ta’lim sohasi vakillarida turlicha yondashuv amalga oshirilayotganligini kuzatishimiz mumkin. Xususan, bugungi kunda rivojlangan mamlakatlar ta’lim tizimida bola shaxsiga qaratilgan ta’lim texnologiyalari, boshlang’ich sinf o‘quvchilari ona tili va o‘qish savodxonligini oshirish muammosi, ularning individual xususiyatlarini ro‘yobga chiqarish, qiziqishlari hamda ehtiyojlariga tayanish tendentsiyalari ustunlik qiladi. Ta’lim tizimining MDH amaliyotida o‘qitish metodikasini individuallashtirish va kompetentsiyaviy yondashuvlar integratsiyasi asosida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishga ta’lim sifatini ta’minlashning yetakchi omili sifatida qaraladi. Xususan, o na tili va o‘q ish savodxonligini shakllantirish va takomillash tirish texnologiyalarini, ona til i ta’limini tizimli tarzda tashkil etishning metodologik asoslari yuzasidan olib borilayotgan ilmiy izlanishlar nutq va tafakkurni rivojlantirish samaradorligini 5 oshirishning, shuningdek, interfaol ta’limni mediatexnologiyalar vositasida tashkil etishning didaktik ta’minotini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatimizda ta’lim tizimini yangi sifat bosqichiga olib chiqishdagi islohotlar boshlang’ich ta’limdan boshlab o‘quvchilarning fan asoslari bo‘yicha bilim o‘zlashtirishga ehtiyojini, asosiy milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-axloqiy fazilatlarni, mehnat ko‘nikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof-muhitga ongli munosabatini shakllantirishga zarur shart-sharoitlarni yaratib, boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishning pedagogik yondashuvlarini takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasida o‘qitish usullarini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq etish, kichik yoshdan o‘quvchilarda o‘qishga sog’lom, kuchli va ta’sirchan motivatsiyani shakllantirish [1] kabi muhim vazifalar belgilangan. Umumiy o‘rta ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, PIRLS tadqiqot metodlari asosida o‘quvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bugungi kunda umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ona tili va o‘qish savodxonligining sifati va samaradorligiga alohida e’tibor berilmoqda. Respublikamizda ta’lim jarayonlarini yangi sifat bosqichiga olib chiqishdagi islohotlar boshlang’ich ta’limdan boshlab o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishga ehtiyojini, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-axloqiy fazilatlarni rivojlantirishning me’yoriy asoslar ishlab chiqildi va moddiy texnika bazasi takomillashtirildi. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida [1] “Jismonan sog’lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtai nazarga ega yoshlarni tarbiyalash, demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning ijtimoiy faolligini oshirish” masalasiga ustuvorlik berilgan. Natijada ona tili ta’limida 6 o‘quvchilarning ijodiy faoliyatini loyihalashtirish strategiyalarini takomillashtirishning metodik imkoniyatlari yanada kengayadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-son “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g’risida”, 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-son “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g’risida”gi farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 16-yanvardagi PQ-4119-son “Ta’lim sifatini nazorat qilish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida”gi, 2019-yil 3-maydagi PQ-4307 son “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora tadbirlar to‘g’risida”gi, 2019 - yil 30 -sentyabrdagi PQ-4467-son “Xalq ta’limi tizimidagi maktabdan tashqari ta’lim samaradorligini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g’risida” qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 8-dekabrdagi 997-sonli “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi qarori, 2020-yil 14-dekabrdagi VMQ-781 son “2020-2025-yillarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash milliy dasturini tasdiqlash to‘g’risida”gi qarorlari, shuningdek, mazkur sohaga tegishli boshqa me’yoriy- huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu magistrlik dissertatsiyasi tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. Tadqiqotning ob’ekti va predmeti sifatida boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish jarayoni tanlandi. Tadqiqotning predmeti etib boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish shakl, metod va vositalari belgilandi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: boshlang’ich sinf o‘quvchilarida matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirishdan iborat. T adqiqotning maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni belgilandi: 7 1. Boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirish metodikasini takomillashtirish bo‘yicha pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarni tahlil qilish; 2. Boshlang’ich ta’limda matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish ning mavjud holati ni o‘rganish; 3. Boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga oid o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va kompetentsiyalarini sinflar kesimida shakllantirish bosqichlarini aniqlash; 4. Dars va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirish yo‘llarini aniqlash hamda tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida nutq o‘stirish metodikasi til, nutq va tafakkur bog’liqligining motivatsiyaviy, kognitiv hamda faoliyatli mezonlarini badiiy matnni tahlil etish refleksiv mashqlari va kommunikativ jarayonni faollashtirish jarayonlariga optimallashtirish asosida takomillashtirilgan; boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash bosqichlari o‘qitishning ustuvor tamoyillarini evristik hamda produktiv faoliyatli ta’lim texnologiyalariga o‘zaro uyg’unligini ta’minlash asosida takomillashtirilgan; boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan didaktik jarayonlar modeli ishlab chiqilgan, o‘quv materiallarini o‘zlashtirishning motivatsion, kognitiv, refleksiv-baholovchi bosqichlarida jamoaviy va guruhiy birgalikdagi faoliyatni amalga oshirishning individual natijalarga ta’siri produktivligini hisobga olish orqali takomillashtirilgan; dars va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirishning interfaol tizimi grammatik o‘yinlar, lug’at va 8 matn ustida ishlash, Blum kubigi bo‘yicha amaliy topshiriqlarni nostandart darslarda adaptiv qo‘llash orqali takomillashtirilgan. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari: i nnovatsion yondashuv asosida boshlang’ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda quyidagilarga amal qilinsa: - darsda o‘quvchining kreativ fikrlash qobilyatini o‘stirish uchun zaruriy sharoitlar yaratilsa; - har bir darsda o`quvchilarni kreativ fikrlash qobilyatini o`stirishga doir didaktik o‘yinlar, mashqlar va topshiriqlardan izchil foydalanilsa; - ta’lim jarayonida mustaqil ishlarni izchil va muntazam o‘tkazib borilsa; - bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida o‘qituvchi tomonidan muammoli vaziyatlar yaratilsa, mazkur muammolarni o‘quvchilarning o‘zlari hal etishlari uchun imkon berilsa muvaffaqiyatga erishish mumkin. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Mamlakatimiz yetakchi metodistlaridan Sh.Nurullayeva [69] boshlang’ich sinf ona tili darslarida o‘qitishning sifati va samaradorligini oshirish, A.R.Hamroyev [48; 63] boshlang’ich sinf ona tili ta’limini ijodiy tashkil etish, T.G`afforova [69] boshlang`ich sinflar ona tili darslarida didaktik o‘yin-topshiriqlardan foydalanish, X.Bakiyeva [22] boshlang’ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni rivojlantirish metodikasi, S.S.Tajbenova [58] boshlang’ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amalda qo‘llashni o‘rgatish metodikasi, D.R. Shabbazova b oshlang‘ich sinf o‘quvchilari savodxonligini oshirish jarayonida shaxsiy qadriyatli yondashuvni takomillashtirish metodikasi , Yu.A. Po‘lotova [54] b oshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish darslarida axborot-resurslarning integratsiyasini ta’minlashning metodik imkoniyatlari, D.Norboyeva [46] o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash bo‘yicha tadqiqotlar amalga oshirilgan. Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) mamlakatlarda boshlang’ich sinf o‘quvchilarida nutq o‘stirishdagi badiiy-ifodaviylik, hissiy-estetik, ma’naviy- 9 axloqiy imkoniyatlarini V.N. Lutoshkina [30], Ye.N. Plexanova [30], E.L. Grigorenko [25] kognitiv rivojlanishning individual xususiyatlarining yosh o‘quvchilar tomonidan o‘qish va yozishni o‘rganish mahoratiga ta'sirini, A.V. Sadikova boshlang’ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni rivojlantirish muammolari tadqiq etishgan. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: pedagogik kuzatuv, so‘rovlar (og’zaki va yozma), test sinovi, pedagogik tajriba-sinov (aniqlovchi, shakllantiruvchi, yakuniy), matematik-statistik tahlil va natijalarni umumlashtirish usullaridan foydalanilgan. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: t adqiqot natijalarining nazariy ahamiyati boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish ga oid ilmiy-pedagogik qarashlar, nazariy yondashuvlarning yoritib berilganligi, boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish jarayoni mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari, uni tashkil etish yo‘llari, shakl va metodlari, o‘quv-biluv jarayonini tashkil etishga oid ilmiy-metodik tavsiyalardan ta’lim jarayonida foydalanilishi bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundan iboratki, boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirish usullari 4-sinf materiallari misolida ilmiy-metodik jihatdan asoslangan va umumlashtirilgan; boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishning ustuvor tamoyillari, jarayonning modeli, ushbu jarayonga oid yangi ta’lim texnologiyalari va amaliy-metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan; boshlag’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash jarayonini tashkil etish, mazmunini boyitish, o‘quv-tarbiya jarayonining sifati va samaradorligini ta’minlash printsiplari va vositalari hamda boshlang’ich sinflarning ona tili dasturi va darsliklari mazmunini takomillashtirishga xizmat qiladi. Shuningdek, tadqiqot natijalaridan 10 malaka oshirish mintaqaviy markazlarida boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining malakasini oshirish kurslarida metodik tavsiya sifatida foydalanish mumkin. Ish tuzilmasining tavsifi: kirish, uchta bob, sakkiz band, har bir bob oxirida qisqacha xulosalar, yakuniy xulosa va tavsiyalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan tashkil topgan. I BOB. BOSHLANG’ICH SINF O‘QUVCHILARIDA ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISH NING NAZARIY ASOSLARI 1.1-§. Ona tili va o‘qish savodxonligi faniga oid kompetentsiyalarning mazmun mohiyati. Mamlakatimiz o‘z taraqqiyotining yangi davriga qadam qo‘ygan hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasini 2017–2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi asosida barcha sohalarda keng ko‘lamli o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ana shu islohotlarning muvaffaqiyati, mamlakatimizning dunyodagi rivojlangan, zamonaviy davlatlar qatoridan munosib o‘rin egallashi, avvalo, ilm - fan va ta limʼ - tarbiya sohasining rivoji bilan, bu borada bizning dunyo miqyosida raqobatdosh bo‘la olishimiz bilan uzviy bog‘liq [2]. Yoshlarni komil insonlar qilib voyaga yetkazish jamiyatimiz ijtimoiy hayotidagi muhim vazifalardan biridir. S h u o‘rinda Prezidentimiz S h .M.Mirziyo y evning “Biz uchun o‘z dolzarbligi va ahamiyatini yo‘qotmaydigan yana bir masala, bu – farzandlarimizni mustaqil fikrli, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallagan, mustahkam hayotiy pozitsiyaga ega, chinakam vatanparvar insonlar sifatida tarbiyalash vazifasidir” [12] degan fikrlarini keltirmoqchiman. Darhaqiqat, bilim qanchalik mustahkam bo‘lsa, o‘quvchi dunyoqarashi, intellektual salohiyati shunchalik rivojlanadi va kamol topadi. Hozirgi kunda o‘quvchilar uchun informatsion savodxonlik ta’lim samaradorligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi [44] . 11 O qish fani, asosan, badiiy uslubdagi, mavhum tushunchalarni tashiydiganʻ matnlardan iborat edi. Yangi darslik uchun tanlangan matnlar va she rlar esa ʼ bolaning ijtimoiy hayotga kirishib keta olishida ko maklashadigan, ham badiiy, ʻ ham informativ, ham ilmiy-ommabop uslubdagi matnlardan iborat. Amaldagi darsliklarda tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirish uchun topshiriqlar ajratilmagan bo lsa, yangisida bu kompetensiyasini ʻ rivojlantirish uchun har bir mavzuga alohida topshiriqlar ishlab chiqilgan. O qib tushunish kompetensiyasini rivojlantirish uchun ajratilgan ʻ topshiriqlar esa, asosan, matnda ochiq ifodalangan ma lumotlarga, yoki didaktik ʼ elementlarga qaratilar edi. Endi esa darslikda o qib tushunish ʻ kompetensiyasining barcha qismlarini qamrab oladigan savol va topshiriqlar bo ladi. ʻ Shu paytgacha ona tilini o qitishdan maqsad tilning grammatikasini ʻ o rgatish, til strukturasiga oid qoidalarni yod oldirish edi. Yangi darslikda eng ʻ muhim qoidalargina qoldirilgan. Rang-barang tasvirlar va qiziqarli topshiriqlarga ko proq urg u berilgan. ʻ ʻ Ahamiyatli tomoni endi o qituvchilar uchun “O qituvchi kitobi”, ʻ ʻ o quvchilar uchun esa “Mashq daftari” ham bo ladi. Eski darsliklar til ʻ ʻ strukturasini o rgatishga qaratilgan. Yangi darsliklarda esa til strukturasidan ʻ ko ra, tilning leksikologik, semantik tomonlariga urg u berilgan. Ya ni asosiy ʻ ʻ ʼ e tibor so z, uning ma nolari, o rindoshlari, qo llanish o rinlari, lug at boyligi ʼ ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ kabi tomonlarga qaratilgan. Amaldagi darslikdan o rin olgan matnlarda bola yoshiga mos bo lishidan ʻ ʻ ko ra, didaktik ahamiyatiga urg u berilgan. Taqdim etilayotgan didaktika esa ʻ ʻ yoshga mos, qiziqarli mavzulardagi matnlar hamda she rlarga singdirilgan. ʼ Yozuvchilar bilan birgalikda matnlar qayta ishlab chiqilgan. Darsliklardagi tushunarsiz bo lishi mumkin bo lgan so zlar izohsiz ʻ ʻ ʻ qoldirilar edi. Yangi darsliklarda bolaning tushunishi uchun qiyin bo lgan ʻ 12 so zlar darslikning orqa qismida maxsus lug atga joylashtirilgan. Bundanʻ ʻ tashqari ular ustida alohida mashqlar ishlab chiqilgan. Tayyorlanayotgan darslikda gapdan to yaxlit matn yaratishgacha bo lgan ʻ jarayon tizimli ravishda ishlab chiqilgan. Avval gaplardagi bo sh o rinlarni ʻ ʻ to ldirishni boshlagan bola ma lum mavzu doirasida kichik matn yarata olish ʻ ʼ darajasiga olib chiqiladi. Shuningdek, darslikda o quvchilarning eng og riqli muammosi bo lgan ʻ ʻ ʻ og zaki javob beriladigan, o gzaki tarzda bajariladigan alohida topshiriqlar ham ʻ ʻ ishlab chiqilgan. Yodlash uchun berilgan she rni aytib berishlari uchun alohida ʼ vaqt ajratilgan. Yangi darslikda uyga vazifalar mavjud emas. Nutqiy mavzular asosida izchillikda bir-birini to ldiradigan, o zi izlanib topishga qaratilgan nostandart ʻ ʻ mashq va topshiriqlar ishlab chiqilgan. Ma lum mavzu doirasida assotsiativ ʼ tasavvur darajasidan og zaki yoki yozma matn yaratish darajasiga olib chiqishga ʻ qaratilgan ta lim mazmuni ishlab chiqilgan. Badiiy matnlar bilan ishlashda ʼ muallifning so z qo llash mahorati amaliy topshiriqlar orqali ochib berilgan. ʻ ʻ Boshlang’ich sinflarda ona tilidan beriladigan bilimlar mazmunini o‘zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi, so‘zlarning o‘zgarishi va gapda so‘zlarning bog’lanishi haqidagi, so‘zlarning morfemik tarkibi va so‘z yasalishi, so‘zlarning leksik – semantik guruhi haqidagi, o‘zbek tilining to‘g’ri yozuv qoidalari va tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi bilimlar tashkil etadi. Berilgan bu bilimlar o‘quvchilar nutqini o‘stirishga xizmat qiladi. Umumiy o‘rta ta’limning boshlang’ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi fani o‘quvchilarni ongli, to‘g’ri va ifodali o‘qishga o‘rgatish bilan birga ularda kitobxonlik va nutq madaniyatini hamda mustaqil fikrlash qobiliyati shakllantiradi. O‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishga xizmat qiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishning mazmuni va metodlari 13 o‘quvchilarga dastur talab qilgan hajmda puxta bilim berish, ko‘nikma va malakalar hosil qilishga ko‘maklashishi lozim. Maktabni bitirib chiqqan yoshlar ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning rang - barang jabhalarida, muloqot va munosabatning barcha turlarida o‘zbek tilidan bemalol - erkin, samarali va to‘g’ri foydalana olish, uning cheksiz imkoniyatlaridan to‘laqonli bahramand bo‘lish, zaruriy ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari kerak. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida o‘quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish lozim. Shuning uchun o‘quv dasturi va u asosida yaratiladigan darsliklarda grammatik qoidalarni yodlatishdan voz kechish, ijodiy tafakkur tarzini shakllantirish, dars va mashg’ulotlarni o‘quvchilarning nutqiy malakasini yuzaga keltirishga qaratish maqsad qilib olindi. Boshlang’ich sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishning maqsadi - o‘quvchilarda og’zaki va yozma nutq ko‘nikmasini, ijodiy fikrlash malakasini, kitobxonlik va nutq madaniyatini rivojlantirishdan iborat. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishning asosiy vazifasi: a) o‘quvchilarning og’zaki nutqi adabiy til me’yorlari asosida shakllanishi va rivojlanishini ta’minlash, nutqiy kompetentsiyani o‘stirish; b) yozma nutqda yuksak savodxonlik, adabiy til me’yorlariga rioya etish, uslubiy rang-baranglikdan foydalana olish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish hamda dastlab tanish, keyin notanish matn ifodali o‘qitilib, o‘quvchidagi ko‘nikma, malaka aniqlanadi. Shuningdek, miqdoriy ko‘rsatkich – o‘qish tezligi, ongli va ravon o‘qish, bir daqiqada nechta so‘z o‘qiy olishi ham belgilanadi. Bolaning matn mazmunini to‘liq o‘qib olishi, qayta hikoyalashi, shuningdek, o‘zgalar nutqini eshitib, tushunib olishi maqsad qilinadi. 14 Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishda asosiy e’tibor o‘quvchida tilga doir to rt ko nikʻ ʻ ma: o qib tushunish, tinglab tushunish, nutq so zlash va ʻ ʻ yozish hamda grammatik savodxonlikni shakllantirishga qaratiladi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilar voqea-hodisalarni kuzatish, anglash, qiyoslash, analiz va sintez qilishga o‘rgatish orqali ijodiy va tanqidiy tafakkurini, fikrlash doirasini rivojlantirish muhim aha miyatga ega. Ona tili va o‘qish savodxonligi fani ushbu maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fani o‘quvchi shaxsini fikrlashga, o‘zgalar fikrini anglashga, o‘z fikrini og’zaki hamda yozma shaklda savodli bayon qila olishga qaratilgan nutqiy kompetentsiyani rivojlantirishga; - o‘quvchilarda grammatikaga oid bilimlarni (fonetika, leksikologiya, so‘zning tarkibi, so‘z yasalishi, morfologiya, sintaksis, yozuv va imlo, tinish belgilari, nutq uslublari, stilistikaga oid tushunchalarni) shakllantirish va rivojlantirish hamda ona tilining keng imkoniyatlaridan unumli foydalangan holda o‘qigan, ko‘rgan, eshitganlarini nutqiy to‘g’ri va ravon bayon eta olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetentsiyalarni shakllantirishga; - milliy hamda jahon adabiyotining nodir namunalarini o‘qitish orqali o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy dunyosi, adabiy-estetik didini shakllantirish hamda ularda mustaqil fikrlash, obrazli tafakkurga oid bilim, ko‘nikma, malakalarni hosil qilish va rivojlantirishga; - o‘quvchilarni badiiy adabiyotga qiziqtirish, asarlarni o‘rgatish jarayonida olam va inson tabiati, milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar, shuningdek, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish orqali o‘quvchilarning ma’naviyatini, dunyoqarashini kengaytirib, mustahkamlab borishga qaratilgan. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishda quyidagi tamoyillarga tayaniladi: 15 1. Ta’lim berishda kommunikativ yondashuv, ya’ni tilning muloqot vazifasi birlamchidir. Shu ningdek, integrativ, faoliyatga yo‘naltirilgan, onglilik, kashfiyotchilik, farqli va tanqidiy yondashuv lar e’tiborda bo‘lishi lozim. 2. Tilni amaliyotda qo‘llash, ya’ni matnni o‘qish orqali ham grammatika, ham uning qo‘llanishini o‘rgatishga asoslaniladi. 3. Grammatik savodxonlik doirasida o‘quvchining so‘z boyligini oshirish, so‘zlarning ma’no nozikliklari, farq va o‘xshashliklarini his qilish va anglab yetish, bexato talaffuz qilish va yozish, so‘zlarni bog‘lab gap, gaplardan esa matn tuza olish, birikmalardagi ma’noviy va grammatik, matndagi mantiqiy xatoliklarni topish va tuzatish, o‘zgalar fikrini to‘g‘ri anglash, bir fikrni turli shaklda ifodalash, uzilgan fikrning davomini tiklash kabi qator mantiqiy operatsiyalarni bajarish, nutq vaziyatini to‘g‘ri baholash va til imkoniyatlaridan unga mos ravishda foydalanish ko‘nikma larini shakllantirish va malakasini o‘stirishga e’tibor qaratiladi. 4. O‘qish savodxonligi doirasida o‘quvchida to‘g‘ri, tez, ongli, ifodali o‘qish malakalarini shakllantirish, ularni oddiy kitob o quvchidan chuqurʻ mulohaza yurituvchi, ijodkor kitobxon darajasiga ko‘tarish; o‘qish orqali tevarak-atrof, borliq haqidagi bilimlarini kengaytirish, ularning dunyoqarashini boyitish; tafakkurida elementar adabiy tushunchalarni shakllantirish; har qanday uslubdagi matnni o‘qish va uni anglash, tanqidiy va kreativ fikrlash ko‘nikmasini oshirish nazarda tutiladi. 5. Barcha uslubdagi turli sohalarga oid matnlar bilan tanishish barobarida mashq va topshi riqlar orqali fanlararo integratsiya amalga oshiriladi. 6. O‘quvchining o‘qib, eshitib tushunish, og‘zaki va yozma nutq malakasini umumiy holda rivojlantirish maqsadida ularning har biriga alohida e’tibor qaratiladi. 7. Badiiy matn ustida ishlash jarayonida o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari, tilning ifoda imkoniyatlarini tushunishi va his eta olishi, “so‘zni hazm qila olish” imkoniyatlari e’tiborga olinadi. 16 8 . Ta’lim jarayonida o‘quvchilarni voqea-hodisalarni kuzatish, anglash, qiyoslash, analiz va sintez qilishga o‘rgatish orqali ijodiy tafakkuri, fikrlash doirasi shakllantirib boriladi. 9 . Yozma nutq bilan bog‘liq beriladigan topshiriqlarda yozish strategiyalari taqdim etiladi. (Odatda bolaning bog‘lanishli nutqini o‘stirish, matn yaratish ko‘nikmasini rivojlantirish maqsadi da savollar, rasmlar yoki kuzatuvlar asosida matn tuzish bilan bog‘liq mashq va topshiriqlar berib boriladi, ammo bu jarayonda qanday qilib yozish masalasi e’tibordan chetda qoladi. “Ona tili va o‘qish savodxonligi” darsligida ushbu jihatlarga e’tibor qaratilgan: noto‘liq matnni to‘ldirish, beril gan namuna asosida yozish, taqdim etilgan tanlovlar asosida yozish; savollarga ketma-ketlikda javob yozish; syujetli rasmlar asosida matn yozish kabi). 10 . Har bir mashg‘ulot tilni o‘zlashtirishning tabiiy laboratoriyasi sifatida tashkil etiladi. Dasturda ona tili va o‘qish savodxonligi fanidan o‘tilayotgan nutqiy mav - zular doirasida qanday malaka talablari qo‘yilgani, bunda qaysi jihatlarga e’tibor berish lozimligi, rejada ajratilgan soatlarga muvofiq darslarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar, darslikdagi mashq, topshiriqlarning bajarilish yechimi hamda matn, rasm, chizmalar ustida ishlashga oid metodik ko‘rsatmalar berilgan. Mashq daftarida darslikda ishora qilingan, maxsus belgi bilan ajratilgan topshiriqlar bajarib boriladi. O‘quvchilar daftarga yozishlari, chizishlari, bo‘sh o‘rinlarni to‘ldirishlari, o‘qib va tinglab tushunish, matn tuzish bilan bog‘liq topshiriqlarni bajarishlari hamda rasmlarni bo‘yashlari mum kin. Mazkur dasturdan o‘rin olgan vatan mavzusidagi asarlar o‘quvchilarni mamlakatimizning ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy hayoti va xalqimizning bunyodkorlik yo‘lidagi olib borayotgan ishlari bilan tanishtirishga yordam beradi. 17 1-sinfning o‘quv yili oxirida bolalar Vatan va uning tabiati, insoniy qadriyatlari haqida kichik-kichik asarlarni o‘qiydilar. 2-sinfda shakl va mazmun jihatdan uncha murakkab bo‘lmagan Vatan, ona tabiat, istiqlol, kishilarning hayoti va mehnati, axloqiy munosabatlar haqidagi asarlar bilan tanishadilar. 3- va 4-sinflar o‘qish dasturida mavzular ko‘lami ancha kengayadi. Bu sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligi darslarining kattagina qismi asarni o‘qish va matn ustida ishlashga qaratiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitishda asosiy e’tibor o‘quvchida tilga doir to rt ko nikʻ ʻ ma: o qib tushunish, ʻ tinglab tushunish, nutq so zlash va yozish hamda grammatik savodxonlikni ʻ shakllantirishga qaratiladi. Darsda o‘quvchilarning faolligini oshiradigan, tasavvurlarini boyitadigan usullardan foydalanish, asarlarni janr mazmunidan kelib chiqib, rollarga bo‘lib o‘qish, qahramonlar nomidan qayta hikoya qilish, qahramonning taqdiri haqidagi hikoyani davom ettirish, qiziqarli mavzularda og’zaki hikoya tuzdirish kabi ijobiy topshiriqlardan foydalanish kabi ishlar amalga oshiriladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanidan og‘zaki nutqga qo‘yiladigan malaka talablari 1-jadvalda ko‘rsatilgan. 1-jadval Ona tili va o‘qish savodxonligi fanidan og‘zaki nutqga qo‘yiladigan malaka talablari. 1 S uhbat jarayonida ikkinchi sinf darajasiga mos mavzular yuzasidan adabiy talaffuz qoidalariga rioya qilgan holda ravon so zlay oladi. ʻ 2 Kichiklar, tengdoshlari hamda kattalar bilan suhbat hamda muhokama jarayonida muloqot odobiga (bir-birini hurmat qilish, so zga chiqishni ʻ istashini hurmat bilan so rash, mavzu yoki matn yuzasidan navbat bilan ʻ gapirish) rioya qiladi va fikrini bildira oladi. 3 Suhbat yoki muhokama jarayonida boshqalarning fikriga munosabat bildiradi, munosabatini asoslab bera oladi. 4 Suhbat yoki muhokama jarayonida ma’lumot yoki mulohazani 18 aniqlashtirish uchun savollar bera oladi. 5 Sinf darajasiga mos she’rlarni yoddan, ifodali hamda ravon aytib bera oladi. 6 Sinf darajasiga mos mavzu hamda holatlarda rasm, shaxs, narsa va hodisalarni tasvirlab bera oladi. 7 Sinf darajasiga mos matnlarni o qib / tinglab bo lgach, uning asosiyʻ ʻ mazmunini aytib bera oladi. 8 Sinf dasturidagi avvaldan berilgan mavzu yuzasidan bilimlariga tayangan holda kichik taqdimot o tkaza oladi. ʻ 9 Shaxsiy qiziqishlari haqida tayyorgarliksiz, tartibli so zlaydi, o z nutqini ʻ ʻ detallar bilan to ldira oladi. ʻ 1.2-§. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish ning boshlang’ich ta’limda tutgan o‘rni va ahamiyati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 8-dekabrdagi “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 997-son qarori Respublika xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish, xalqaro aloqalarni o‘rnatish, o‘quvchi-yoshlarning ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini, eng avvalo, yosh avlodning ijodiy g‘oyalari va ijodkorligini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash hamda rag‘batlantirish maqsadida chiqarilgan [8]. Savodxonlik so‘zi o‘quvchilarning kelajakda o‘z rejalarini amalga oshirishda, ya’ni bilim olishni davom ettirish, mehnat faoliyatiga tayyorgarlik ko‘rish, ijtimoiy hayot va mehnatda ishtirok etishda asosiy vositasi sifatida savodxonlarcha o‘qish ko‘nikmasini egallashdagi muvaffaqiyatini anglatadi [28]. O‘qish savodxonligi – jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan qadrlanadigan yozma tilning shakllarini idrok etish va amaliyotda qo‘llay olish qobiliyatidir. Ushbu nuqtayi nazar o‘quvchilarning o‘qishdan 19 olingan ma’lumotlardan foydalanish qobiliyatiga tobora ko‘proq e’tibor qaratadigan zamonaviy jamiyatda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Asosiy e’tibor tushunishni namoyon qilishdan o‘zlashtirilgan ma’lumotlarni qanday qilib yangi loyihalar va vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatlarini namoyon qilishga qaratilmoqda [44] . Mamlakatimiz innovatsion taraqqiyot yo‘lida shiddat bilan rivojlanib borayotgan bir davrda kelajagimiz davomchilari bo‘lgan yoshlarning ijodiy g‘oyalari va ijodkorligini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirish hamda ilg‘or xorijiy tajribalar, xalqaro mezon va talablar asosida baholash tizimini takomillashtirish, shu yo‘lda xalqaro tajribalarni o‘rganish, mavjud tizimni har tomonlama qiyosiy tahlil qilish, tegishli yo‘nalishdagi xalqaro va xorijiy tashkilotlar, ilmiy tadqiqot muassasalari bilan yaqindan hamkorlik qilish muhim ahamiyatga egadir. Ta’lim sifati va samaradorligini oshirish yo‘lida xorijiy ilg‘or tajribalarni o‘rganish, xalqaro standartlar talablarining joriy etilishi muhim ahamiyatga ega. Bu borada O‘zbekiston Respublikasida qo‘yilayotgan amaliy qadamlarga xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarning tashkil etilishi to‘g‘risida hukumat qarorining qabul qilinishi Ta’lim sohasidagi yutuqlarni baholash xalqaro assotsiatsiyasidek (IEA) nufuzli tashkilot bilan hamkorlik aloqalarining yo‘lga qo‘yilishini mi sol sifatida keltirish mumkin [64] . Yoshlarni komil insonlar qilib voyaga yetkazish jamiyatimiz ijtimoiy hayotidagi muhim vazifalardan biridir. S h u o‘rinda prezidentimiz S h .M.Mirziyo y evning “Biz uchun o‘z dolzarbligi va ahamiyatini yo‘qotmaydigan yana bir masala, bu – farzandlarimizni mustaqil fikrli, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallagan, mustahkam hayotiy pozitsiyaga ega, chinakam vatanparvar insonlar sifatida tarbiyalash vazifasidir” [11] degan fikrlarini keltirmoqchiman. Darhaqiqat, bilim 20 qanchalik mustahkam bo‘lsa, o‘quvchi dunyoqarashi, intellektual salohiyati shunchalik rivojlanadi va kamol topadi.   Hozirgi kunda o‘quvchilar uchun informatsion savodxonlik ta’lim samaradorligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Boshlang’ich sinfda innovatsion ta’lim sharoitida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish dolzarb hisoblanadi. Ona tili va o‘qish savodxonligi ustida ishlash boshlang’ich sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish bo‘yicha o‘qituvchining o‘quv-uslubiy faoliyatidagi asosiy yo‘nalishlardan biri sanaladi. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirish masalasi zamonaviy metodik adabiyotlarda til, lug’at boyligi va nutq madaniyatini shakllantirishga yondashuvlarni belgilab olishni talab qiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish, barkamol shaxs tarbiyasi, unda ma'naviy sifat va ijodiy tafakkurni rivojlantirish, milliy o‘zlikni anglash, milliy an'ana va avlodlar o‘rtasidagi vorislikni asrash hamda davom ettirish jarayonida yetakchi o‘rin tutadi. O‘quvchilarga tilni o‘qitish orqali shu til bo‘yicha egallanadigan nutqiy faoliyatning asosiy to‘rt turi: nutqni tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish amallari bo‘yicha har bir sinfda taqozo etiladigan malaka va ko‘nikmalar me’yorini rivojlantirish, bunda o‘qishda, mehnat jarayonida va oilada, jamoat joylarida yuzaga keladigan turli nutqiy vaziyatlarda mustaqil ravishda fikr almasha olish va fikr bayon eta bilish, eshitilgan materialni idrok etish, shuningdek, yozma manbalarni o‘qish orqali axborot olish, voqea-hodisalarga o‘z munosabatini bildirish tarzida muloqotga kirishish malakasini egallab borish dinamikasi nazarda tutiladi [18]. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida amalga oshirish lozim bo‘lgan asosiy masala ona tilisi o‘zga bo‘lgan o‘quvchilarda o‘zbek tiliga qiziqish va e’tibor hissini muntazam sur’atda o‘stirib borishdan, o‘zbek tilida so‘zlashish, 21 ularga tilning, urf-odatlarning, madaniyati va boy adabiy me’rosining ahamiyatini, turli mavzularda tutgan o‘rnini tushuntirishdan iborat [19]. O‘qituvchi ona tili va o‘qish savodxonligi fanini boshqa fanlar, zamon bilan hamnafas uzviy bog‘lagan holda ta’lim berar ekan, yangi materialni bayon qilish, mustahkamlash jarayonida, shuningdek, takrorlash, umumlashtirish vaqtida u yoki bu mavzu yuzasidan o‘rni bilan bog‘lanishli, o‘quvchilarni mantiqiy, tahliliy mushohadaga chorlovchi turli mazmunga oid matnlardan foydalanadi. Bunday matnlardan foydalanish o‘quvchilarni kreativ fikrlashga, matnni tushunishga, bilimi va dunyoqarashining boyishiga xizmat qiladi. Milliy ma’naviyatni egallash o‘zbek xalqining boy tarixi, milliy qadriyatlarini, urf-odatlari va ularni o‘zida aks ettirgan boy adabiy-badiiy meros bilan yaqindan tanishish, uni o‘qib o‘rganish, milliy an’analar, bayramlar, urf- odatlar asosida shakllangan milliy madaniyat, shuningdek, umuminsoniy qadriyatlarni o‘rgatishni taqozo etadi. Boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi fani ning ixcham va go‘zal namunalari, xalqning tarixiy, madaniy hayotiga xos muhim lavhalar, jahon milliy madaniyatiga hissa qo‘shgan o‘zbek xalqi vakillarining ijodiy merosini o‘rganish ham ko‘zda tutiladi. Bunda o‘rganilayotgan so‘z va so‘z shakllarini to‘g‘ri talaffuz qilish hamda yozish, so‘zni grammatik jihatdan to‘g‘ri shakllantirish, so‘zlarni o‘rinli tanlash va sintaktik-uslubiy jihatdan to‘g‘ri baholay olish, jumla tuzishda va nutq ohangini belgilashda adabiy til imkoniyatlaridan o‘rinli foydalanish talab etiladi. Til o‘rganishda uzluksiz ta’limning boshlang‘ich va umumiy o‘rta bosqichlarida til ta’limining lisoniy, lingvopsixologik, sotsiopsixologik va paralingvistik xususiyatlari va, muhimi, umumdidaktik va o‘ziga xos metodik xususiyatlardan kelib chiqqan holda hosil qilinadigan nutqiy-kommunikativ, grammatik va umumtarbiyaviy vazifalar belgilanadi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fani faqat grammatik me’yorni o‘rgatuvchi fan sifatida emas, balki o‘quvchining ixtiyoriy mavzudagi, fanlar kesimidagi matnlarni tinglab tushunishiga, to‘g‘ri o‘qishiga, orfoepik va orfografik 22 me’yorlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan fandir. O‘quvchi mantiqiy, tanqidiy, kreativ fikrlashi uchun o‘zbek tili darslarida tinglab, ko‘rib va o‘qib tushunishga e’tibor qaratiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligini puxta o‘zlashtirgan o‘quvchi o‘zbek tilida o‘z fikrini belgilangan darajalar asosida mustaqil bayon eta oladi [21]. O‘zbek tilini mukammal o‘zlashtirgan o‘quvchi o‘zbek tilida beriladigan matnlarni o‘qish orqali mantiqiy, tanqidiy, ijodiy (kreativ) fikrlash orqali olgan bilimlarini hayotda qo‘llay olish layoqati rivojlantiriladi. Shuningdek, o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini va amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan xalqaro baholash dasturi (PISA, PIRLS) talablariga mos keladigan elementlar orqali amaliy topshiriqlarni matnlarning mazmuniga singdirish o‘qituvchi oldidagi asosiy vazifalardan biri sanaladi. Bunda matnni tushunish, tanqidiy, tahliliy fikrlash, munosabat bildirish malakalarini shakllantirish ko‘zda tutiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fani o‘quvchi shaxsini fikrlashga, o‘zgalar fikrini anglashga, o‘z fikrini og‘zaki hamda yozma shaklda savodli bayon qila olishga qaratilgan nutqiy (kommunikativ) kompetensiyani rivojlantirish; o‘quvchilarda grammatikaga oid o‘zlashtiriladigan bilimlarni (fonetika, leksikologiya, so‘zning tarkibi, so‘z yasalishi, morfologiya, sintaksis, yozuv va imlo, tinish belgilari, nutq uslublari, stilistikaga oid tushunchalarni) rivojlantirish hamda ona tilining keng imkoniyatlaridan unumli foydalangan holda to‘g‘ri va ravon bayon eta olishni rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat [23]. Ona tili va o‘qish savodxonligi fani, umumiy o‘rta ta’limning boshlang‘ich sinflari o‘quv rejasidagi adabiyot fani, og‘zaki va bog‘lanishli nutqini o‘stirishga, lug‘atini boyitishga, to‘g‘ri va ifodali o‘qishga o‘rgatish bilan birga ularda kitobxonlik va nutq madaniyatini hamda mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitish orqali [22] : 23 - o‘quvchilarda to‘g‘ri, tez, ongli, ifodali o‘qish malakalarini shakllantirish; - o‘quvchilarda kitobga, o‘qishga muhabbat uyg‘otish, ularni oddiy kitobxondan chuqur mulohaza yurituvchi, ijodkor kitobxon darajasiga ko‘tarish; - o‘qish orqali o‘quvchilarning tevarak-atrof, borliq haqidagi bilimlarini kengaytirish, dunyoqarash elementlarini shakllantirish; - o‘quvchilarni axloqiy-estetik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash; - o‘quvchilarning nutqi va tafakkurini o‘stirish; - elementar adabiy tushunchalarni shakllantirish; - o‘quvchilarning tafakkurini boyitish ko‘zda tutiladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari oldiga qo‘yilgan tarbiyaviy vazifaning muvaffaqiyatli hal etilishi darsda badiiy asar matni ustida ishlash bilangina bog‘liq bo‘lmay, balki bolalarni qurshab olgan hayot, tabiatdagi turfa o‘zgarishlar, ijtimoiy foydali mehnat bilan ham o‘zaro bog‘liq bo‘lishi lozim. O‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatishda hayot tajribalariga tayanib ish ko‘riladi. 1.3-§. PIRLS xalqaro baholash dasturida o‘qish savodxonligi tushunchasi va unda baholanadigan asosiy kompetensiyalar Respublikamizda davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida, boshlang’ich ta’lim davrida PIRLS tadqiqot metodlari asosida o‘quvchilar nutqini o‘stirishning xalqaro baholash dasturlari bo‘yicha me’yoriy asoslar yaratildi, boshlang’ich ta’limning moddiy-texnik bazasi takomillashtirildi. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “umumiy o‘rta ta’lim sifatini tubdan oshirish, yosh avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qo‘llab-quvvatlash va ro‘yobga chiqarish hamda ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtai nazarga ega yoshlarni tarbiyalash” [3] kabi yo‘nalishlar ustuvor vazifalar sifatida belgilab berildi. Bu esa ta’limning dastlabki bosqichlaridan boshlab o‘quvchilar nutqini o‘stirish metodikasini takomillashtirishni ham taqozo etadi. PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study - xalqaro 24 o‘qish savodxonligini o‘rganishdagi yuksalish) - bu turli mamlakatlarda boshlang’ich sinfda tahsil oluvchi o‘quvchi yoshlarning matnni o‘qish va tushunish darajalari sifatini baholab beruvchi xalqaro baholash tizimidir. Ushbu sinov turi har 5 yilda bir marta o‘tkazishga mo‘ljallangan bo‘lib, uning oxirgi 2016-yilgi tadqiqotlari natijalariga ko‘ra Rossiya Federatsiyasi yetakchilik qilmoqda [50]. PIRLS xalqaro tadqiqoti asosan o‘quvchilarning dars vaqtidagi va maktabdan tashqari vaqtdagi ikki turdagi o‘qish savodxonligini baholaydi. Unda ishtirok etuvchi turli mamlakatlarda boshlang’ich sinfga maktab o‘quvchilarini qabul qilish yoshi turlicha. Ko‘plab mamlakatlarda maktabga olti yoshdan qabul qilishadi va to‘rtinchi sinfni 10,5 yoshda tugatishadi. Biroq, Angliya, Yangi Zelandiya, Trinidad Tobagoda – maktabga 5 yoshdan qabul qilishadi va ahamiyatli jihati PIRLS xalqaro tadqiqotida ushbu mamlakatlarning 5 sinf o‘quvchilari xalqaro tadqiqotda ishtirok etishadi. Shvetsiya, Daniya va ko‘plab Sharqiy Yevropa davlatlarida maktabga 7 yoshdan qabul boshlanadi va ushbu mamlakatlarning o‘quvchilari qolgan tengdoshlariga nisbatan eng katta (10,7-10,9) yoshni tashkil etadi. Ushbu xalqaro tadqiqotda mamlakatimizning boshlang’ich sinf (4-sinf) o‘quvchilarimizning o‘qish savodxonliklari qanday shakllanganligini bilish va taqqoslash, mamlakatimiz boshlang’ich sinf o‘quvchilarining boshqa mamlakatlardagi tengdoshlariga nisbatan matnni o‘qish va tushunish darajalarini solishtirish imkoniga ega bo‘lamiz. Tadqiqot asosan o‘quvchilarning dars vaqtidagi va maktabdan tashqari vaqtdagi ikki turdagi o‘qish savodxonligini baholaydi. «PIRLS bo‘yicha Ta’lim sohasidagi yutuqlarni baholash xalqaro assotsiatsiyasi (IEA) hamda PISA bo‘yicha Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) bilan hamkorlikda respublikamizdan tadqiqotlarda ishtirok etuvchi maktablar va o‘quvchilar tasodifiylik tamoyillari asosida tanlab olindi [50]. 25 PIRLS tadqiqotlarida 2021-yil O‘zbekistondagi 180 ta maktabda tahsil oluvchi 4-sinf o‘quvchilari ishtirok etdi. PIRLS xalqaro baholash dasturida 60 dan ortiq davlatlar qatorida ilk bor O‘zbekiston o‘quvchilari ham qatnashdi. 2021-yilning aprel oyida bo‘lib o‘tgan PIRLS tadqiqotlarida O‘zbekistondagi 180 ta maktabda tahsil oluvchi 5 948 nafar 4-sinf o‘quvchilari hamda ularning ota-onalari, maktab direktorlari va sinf rahbarlari ishtirok etdi. O‘qish savodxonligi - jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan qadrlanadigan yozma tilning shakllarini idrok etish va amaliyotda qo‘llay olish qobiliyatidir. Ushbu nuqtayi nazar o‘quvchilarning o‘qishdan olingan ma’lumotlardan foydalanish qobiliyatiga tobora ko‘proq e’tibor qaratadigan zamonaviy jamiyatda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda [48]. Asosiy e’tibor tushunishni namoyon qilishdan o‘zlashtirilgan ma’lumotlarni qanday qilib yangi loyihalar va vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatlarini namoyon qilishga qaratilmoqda. O‘qish savodxonligi - shaxs o‘zining bilim va salohiyatini rivojlantirish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, maqsadiga erishish yo‘lida matnni tushunish, matndagi ma’lumotlardan foydalanish, ular ustida mulohaza yuritish, hamda ularga munosabat bildirish qobiliyati demakdir. PIRLS yosh o‘quvchilarning sinfda va sinfdan tashqari o‘qishining ikkita keng qamrovli maqsadiga qaratilgan. Bular badiiy tajriba orttirish hamda ma’lumot olish va ulardan foydalanish uchun o‘qishdir. 26O’qish savodxonligining maqsadi Badiiy tajriba orttirish Axborot olish va ulardan foydalanish Bundan tashqari, PIRLS o‘qish maqsadlarining har birida to‘rtta keng tushunish jarayonini birlashtiradi. Bular: 1. diqqatni jamlash va aniq ko‘rsatilgan ma’lumotlarni topish; 2. to‘g‘ridan to‘g‘ri xulosalar chiqarish; 3. g‘oyalar va axborotni talqin qilish va uyg‘unlashtirish; 4. kontent va matn elementlarini baholash va tanqid qilish [44] . Badiiy tajriba orttirish. Adabiyotni tushunish va baholash uchun har bir o‘quvchi tilni tushunishi va badiiy shakllarni bilishi kerak. Yosh o‘quvchilar uchun adabiyot hali duch kelmagan vaziyatlar va his-tuyg‘ularni o‘rganish imkoniyatini taqdim etishi mumkin. Badiiy adabiyotda tasvirlangan voqealar, harakatlar va oqibatlar o‘quvchilarga haqiqiy hayotni yoritibgina qolmay, tasavvur qilishlari mumkin bo‘lgan vaziyatlarni bilvosita his qilish va aks ettirishga imkon beradi. PIRLSda ishlatiladigan badiiy matnlarning asosiy shakli – bu badiiy to‘qimaga asoslangan hikoyalardir. Axborot olish va undan foydalanish. Axborot matnlarining maqsad va vazifalari turli xil bo‘ladi. Axborot matnining asosiy vazifasi axborotni taqdim etish bo‘lsa-da, mualliflar ko‘pincha o‘zlari tanlagan mavzularni yoritishda turli maqsadlarni ko‘zda tutadi. Ko‘pgina axborot matnlarining maqsadi to‘g‘ridan to‘g‘ri ma’lumot berish, masalan, biografik ma’lumotlar yoki vazifani bajarish bosqichlarini taqdim qilishdir, shu bilan birga, ko‘p hollarda matnda muallifning 27 subyektiv qarashlari ham aks etadi. Masalan, muallif fakt yoki tushuntirishlarning qisqacha xulosasini taqdim etishi, o‘z dalillariga o‘quvchini ishontirishga harakat qilishi yoki turli nuqtayi nazarlarni keltirishi mumkin. Yosh o‘quvchilar ilmiy, tarixiy, geografik yoki ijtimoiy, shu jumladan, bir qator ma’lumotlarni qamrab olgan, turli shakldagi axborot matnlarini o‘qishlari mumkin. Tushunish jarayonlari. PIRLS, odatda, 4-sinf o‘quvchilarining keng qamrovli to‘rtta tushunish jarayonini baholaydi. Bular: diqqatni jamlash va aniq ma’lumotni topish, to‘g‘ridan to‘g‘ri xulosalar chiqarish, g‘oyalar va axborotni talqin qilish, uyg‘unlashtirish, kontekst va matn elementlarini baholash hamda tanqid qilish jarayonlaridir. PIRLS da har bir o‘qish maqsadlari va tushunish jarayonlarining ulushi O‘qish savodxonligining maqsadi PIRLS Badiiy tajriba orttirish 50% Axborot olish va undan foydalanish 50% Tushunish jarayoni PIRLS Diqqatni jamlash va aniq ko‘rsatilgan ma’lumotlarni topish 20% To‘g‘ridan to‘g‘ri xulosalar chiqarish 30% G’oyalar va axborotni talqin qilish va uyg‘unlashtirish 30% Kontent va matn elementlarini baholash va tanqid qilish 20% 28Axborotni qidirish PIRLSda har bir matn parchasi (yoki parchalari) yoki matn yuzasidan beriladigan savollar to‘rtta tushunish jarayonini baholash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchilar matndan ma’no hosil qilar ekan, ular aniq tushuntirilmagan g‘oyalar yoki ma’lumotlarga nisbatan tushuntirishlar beradi. Xulosalash o‘quvchilarga matndan tashqariga chiqishga imkon beradi. Ko‘pgina hollarda muallif matnni o‘quvchining aniq yoki bevosita xulosa chiqarishi uchun yaratadi. O‘quvchilar oddiy xulosalar bilan bir qatorda, matndagi g‘oyalar va axborotlarni talqin qilishda va uyg‘unlashtirishda konkret yoki umumiy ma’nolarga e’tibor berishlari yoki tafsilotlarni umumiy mavzular va g‘oyalar bilan bog‘lashlari mumkin. To‘liq javob berish uchun o‘quvchidan barcha matnni yoki hech bo‘lmaganda uning muhim qismlarini, shuningdek, matndan tashqaridagi fikrlarni yoki axborotni tushunish talab qilinadi. Matn va mazmunga oid birliklarni baholash va tanqidiy tahlil qilish. Matn mazmuni o‘quvchining shaxsiy fikridan kelib chiqib, xolislik bilan baholanishi va tanqid qilinishi mumkin. Bu jarayon o‘quvchidan xolis baho berish, rad etish, ma’qullash, matn mazmuniga nisbatan betaraflikni bildirish kabilarni talab qiladi. Masalan, o‘quvchi matnda keltirilgan fikrlarni tasdiqlashi, e’tiroz bildirishi yoki boshqa manbalardan olingan ma’lumotlar bilan matnda berilgan g‘oyalarni taqqoslashi mumkin. 29 PIRLS tadqiqotida ishlatiladigan matnlarning xususiyatlari. Matnlar PIRLS dasturida murakkabligiga qarab, o‘rtacha 500 dan 800 tagacha, o‘quvchilarining o‘qish savodxonligi darajasi past bo‘lgan mamlakatlar uchun 400–500 ta, PIRLSda esa, taxminan, 1000 ta so‘zdan iborat bo‘ladi. PIRLS matnlari uchun aniqlik va izchillik muhim mezon hisoblanadi. Matnni baholash va tanqidiy tahlil qilish quyidagilarni o‘z ichiga oladi: - Matnda berilgan ma’lumotning aniq va to‘liqligini baholash; - Tasvirlangan voqeani haqiqatan sodir etilishi ehtimolini baholash; - Insonlarning o‘ylari va bajaradigan ishlarini o‘zgartirishda muallifning fikrlari qanchalik aniqligini baholash; - Matn sarlavhasi asosiy mazmunni qanchalik yoritib berishini baholash; - Metafora yoki nutq ohangi kabi til xususiyatlari ta’sirini tasvirlash; - Muallifning asosiy mavzuga oid qarashlarini aniqlash. PIRLS tadqiqotida ishlatiladigan matnlar uchun quyidagi mezonlar belgilangan. Uzunligi: 1000 ta so‘zgacha. PIRLS-literacy o‘qish savodxonligi darajasi past bo‘lgan mamlakatlar uchun 400-500 ta so‘z Mavzu: Badiiy matnlar asosiy mavzuga ega bo‘lib, u berilgan matndan tashqari o‘quvchi tomonidan umumlashtiriladi. Axborot matnlari o‘quv materiallardan olinmagan mavzuni yoritib berishi kerak. Til: 40 dan ortiq tillarga tarjima qilinadi, shuning uchun tarjima qulay bo‘lishi muhimdir. Metafora yoki epitet kabi aniq ifodali tasvirlash so‘zlari tanlanadi. Hech qanday so‘zlashuvga oid so‘z yoki jargon ishlatilmaydi hamda ortiqcha texnik ifodalar olib tashlanadi. Haddan ziyod texnik vositalar ishlatilmaydi. Mazmuni: matnning mazmuni 9–10 yoshdagi o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos kelishi, ayrim madaniyatlarga juda xos bo‘lgan mavzulardan chetlanishi, shuningdek, matn shu yoshdagi maktab o‘quvchilari 30 uchun qiziqarli va zavqli bo‘lishi hamda o‘quvchi uchun unchalik tanish bo‘lmasligi lozim. Matn shu yoshdagi maktab o‘quvchilari uchun qiziqarli va zavqli bo‘lishi kerak. -Yaxshi yozilgan va unchalik tanish bo‘lmagan bo‘lishi lozim. Bog‘liqlik va ketma-ketlik: sujetning mantiqiy tuzilishiga rioya qilish muhimdir. Oddiy va murakkab gaplarning bir xil ishlatilishi. Agar dialog ustunlik qilsa, ma’lumotni birlashtirib, murakkab gaplarni qo‘shish kerak. Axborot matnda matnning tuzilishi va ma’lumotning mantiqiy ketma- ketligini sarlavhalar, jadvallar, grafiklar kabi vizual elementlar bilan bog‘liqligini kuzatish shartdir. Bu dastur asosida olib borilyotgan ushbu jarayonlar bevosita fanlar bilan va fanlararo bog’liqlik tarzda olib borilishi lozim bo‘ladi. Quyida integratsiya va baholash dasturlari asosida olib boriladihan qisqacha fikrlrga e’tibor qaratamiz. Integrastiyaning asosini fanlararo aloqadorlik tashkil etadi va o`zining rivojini Integrastiya g`oyasida topadi. Integrativ mazmunga ega bo`lgan predmetlarni o`rganish bo`lajak mutaxassislar bilimi , ish uslublari, shaxsiy fazilatlari yaxlit, bir butunligini ta’minlovchi omil sifatida qaraladi. Kovaleva, G.S. fikriga ko`ra [29], ta’lim tizimida integrastiya ikki xil ma’noda qo`llanilishi mumkin: 1. O`quvchilarda atrofimizdagi olam haqida bir butun, yaxlit tasavvurni shakllantirish (bunda integrastiyaga ta’lim maqsadi sifatida qaraladi). 2. Predmetlardan beriladigan bilimlarni yaqinlashtirishning umumiy platformasini topish (bu erda integrastiya-ta’lim vositasi hisoblanadi). Birinchi ma’no bo`yicha integrastiya O`quvchi bilim dargohiga dastlabki qadamini qo`yishidanoq, dunyoni yaxlit, bir butun, uning barcha elementlari o`zaro bog`langan tizim sifatida tasavvur qilib olsin. Ikkinchi ma’noda integrastiya o`quv fanlaridan beriladigan bilimlarning o`zaro to`qnash(uchrash)gan eri(nuqtasi)da yangi tasavvurlarni anglay olsin. Dastlab, fanlardagi fikr(g`oya)lar to`qnashgan nuqtada avvaldan bo`lgan 31 tabaqalashgan bilimlardagi kamchiliklarni to`ldirishga, ular o`rtasida bo`lgan bog`lanishlarni tarkib toptirishga da’vat etsin. Huddi manashu tarzda olib boriladigan integratsiyalash jarayonni PISA,PERLS dasturlari talablari asosida olib borilishi kerak bo‘ladi. Bu jarayon fanlarni o‘qitish jarayonini baholash dasturlari asosida olib borish ya’ni fanlarni baholash dasturlari bilan integratsiyalash hisoblanadi. Uyg‘unlashtirish (o‘zaro bog‘lash) PIRLS tadqiqotida tushunib o‘qishni baholashga yo‘naltirilgan topshiriqlar quyidagi foizlarda taqsimlanadi: – Aniq ko‘rinishda berilgan ma’lumotni topish 20%; – To‘g‘ridan to‘g‘ri xulosalar chiqarish 30%; – G‘oyalar va axborotni umumlashtirish, talqin qilish va uyg‘unlashtirish 30%; – Kontent va matn elementlarini baholash va tanqid qilish 20%. Butun dunyo bo‘ylab o‘qish savodxonligining rivoji odamlarning nima sababdan o‘qishlari bilan bevosita bog‘liq. Umuman olganda, bu sabablar zavqlanish va shaxsiy qiziqish uchun o‘qishni yoki ta’lim va jamiyat hayotida munosib ishtirok etishni o‘z ichiga oladi. Ko‘pgina yosh o‘quvchilarning dastlabki mutolaasi aksariyat hollarda hikoya (masalan, hikoya to‘plamlari yoki rasmli kitoblar) yoki o‘quvchilarga atrofidagi dunyo haqida ma’lumot beradigan va savollarga javob beradigan 32 ma’lumotli matnlardan iborat bo‘ladi. Yosh o‘quvchi uchun o‘qish savodxonligining har ikki maqsadi ham muhim hisoblanadi. Shuning uchun PIRLS har bir o‘qish turini baholashda matnlarni teng bo‘lishni asosiy maqsad qilib olgan [44]. Shu o‘rinda Z.Nishonovaning «Mustaqil fikrlashga o‘rgatish» nomli maqolasidagi quyidagi fikrlarni keltirib o‘tish o‘rinlidir: «Hozirgi davr o‘qitish tizimi ham ko‘proq xotirani rivojlantirishga qaratilgan. Biroq ayrim o‘qituvchilarda bugun bir mavzuni tushuntirib, tayyor holda o‘quvchilarga yetkazib berib, ertasiga shu mavzuning mazmunini so‘rashi yoki she’rni yod olishga berish hollari ko‘proq uchraydi. Bunday darsda hech qanday muammoli vaziyat yaratilmaydi va buning natijasida o‘quvchilarning o‘qish darslarida mavzu materialini tushunish, uni erkin va mustaqil fikrlashiga imkon berilmaydi. O‘qituvchilarning o‘zlari o‘quvchilarning mustaqil fikr yurita olmasligini bilishadi. Lekin qanday qilib o‘qish darslarida o‘quvchida mustaqil fikr yuritish qobiliyatini shakllantirish mumkin? - deb berilgan savolga javob berishga qiynaladilar» [47] O‘qish savodxonligi o‘quvchilarda go‘zallikka muhabbat uyg‘otadigan, poklik tuyg‘ulariga ozuqa beradigan, hissiyotni o‘tkirlashtiradigan, aqlni charxlaydigan, tasavvurlarni boyitadigan, estetik didni o‘stiradigan musiqa va tasviriy san’at fanlari bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi kerak. O‘qish, musiqa va tasviriy san’at darslarini o‘zaro bog‘lab uyushtirish bolalarda san’at asarlarini to‘g‘ri tushunish va qadrlash ko‘nikmalarini o‘stiradi, o‘quvchining shaxs sifatida ma’naviy qiyofasini shakllantirishga xizmat qiladi [46]. Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq o‘rta umumta’lim muassasalari, xususan, boshlang’ich maktab o‘quvchilari ta’limi tuzilmasi va mazmunini tubdan isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlari belgilab olindi. Boshlang’ich ta’limda o‘quvchilarni mustaqil fikrlash va o‘z fikrini savodli, chiroyli 33 ifodalashga o‘rgatish zarur. O‘quvchilarni o‘z fikrini erkin, to‘g’ri ifodalashga o‘rgatish jamiyat uchun psixologik va metodik jihatdan juda muhim bo‘lib, boshlang’ich sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish alohida dolzarblik kasb etadi. Qariyb 60 yildan ko‘proq vaqt mobaynida IEA tashkiloti ta’limni qiyosiy o‘rganish sohasida yetakchi tashkilot bo‘lib kelmoqda. Mazkur tashkilot ta’lim tizimida davlat siyosati va amaliyotning ta’sirini chuqurroq o‘rganish maqsadida ta’lim sohasida keng miqyosli tadqiqotlar olib boradi. Bu tadqiqotlar ta’lim jarayonlari va natijalarini ko‘rib chiqib, ta’lim sifatiga ta’sir etuvchi o‘zaro bog‘liq omillarni qiyosiy tahlil qiladi. 1958-yildan buyon ushbu tashkilot ta’lim sohasiga oid ko‘plab mavzular bo‘yicha o‘ttizdan ortiq qiyosiy tadqiqotlarini o‘tkazdi. Jumladan, matematika va tabiiy fanlar (TIMSS), o‘qish (PIRLS) [54], fuqarolik va fuqarolik ta’limi (ICCS), kompyuter va axborot texnologiyalari bo‘yicha savodxonlik (ICILS) kabi yo‘nalishlarda o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalari, umuman olganda ta’lim olish jarayonida erishgan yutuqlarini baholab kelmoqda . Umuman olganda, bu sabablar zavqlanish va shaxsiy qiziqish uchun o‘qishni yoki ta’lim va jamiyat hayotida munosib ishtirok etishni o‘z ichiga oladi. I bob bo‘yicha xulosalar “O‘qish savodxonligi” atamasi o‘qish tezligini tekshirishni emas, balki “savodli o‘qish”ni anglatadi. Unga ko‘ra, o‘quvchi mantlarni tushunishi, ularning mazmunini mushohada qilishi va baholay olishi, o‘z fikrini bayon eta olishi zarur. Tadqiqot jarayonida darsda o‘quvchilar tomonidan eng ko‘p qo‘llaniladigan o‘qishning quyidagi ikki turi o‘rganildi: 1. Adabiy kitobxonlik malakasini egallash maqsadidagi o‘qish. 2. Mazmunni tushunish va amalda foydalanish maqsadidagi o‘qish. Badiiy va ilmiy-ommabop matnlarni o‘qishda o‘qish ko‘nikmalarining quyidagi to‘rt guruhi baholandi: 34 1. Aniq ko‘rinishda berilgan ma’lumotni topa olish. 2. Xulosalarni shakllantirish. 3. Ma’lumotlarni umumlashtira olish. 4. Matnning mazmuni, til xususiyati, tuzilishini tahlil qilish va baholay olish. O‘quvchilar matnni o‘qishlari va savollarga javob berishlari lozim. Bunda ba’zi topshiriqlar tavsiya etilgan variantlardan birini tanlashni nazarda tutsa, boshqalari esa mustaqil javob berishni talab etadi. Tadqiqotda boshlang’ich sinf bitiruvchilari ishtirok etdi. Aynan shu davrda o‘quvchilarning o‘qish va matn ustida ishlash malakalari shu darajada rivojlanadiki, bu yuqori sinflardagi ta’limning samarali bo‘lishiga zamin yaratdi. II BOB. O‘QUVCHILAR NI PIRLS TOPSHIRIQLARI ASOSIDA BADIIY ASARNI TAHLIL QILISHGA O RGATISH ʻ YO‘LLARI VA USULLARI 2.1-§. O‘qish darslarda matn ustida ishlash orqali badiiy asarni tahlil qilish kompetentsiyasini shakllantirish Boshlang‘ich ta’lim – bola hayotida muhim ahamiyatli, tubdan yangi bosqichdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi ta’lim muassasasida tizimli bilim ola boshlaydi, uning tevarak olam bilan o‘zaro munosabatlashuv sohasi kengayadi. Boshlang‘ich ta’lim ta’limining keyingi barcha bosqichlaridan uchun asos hisoblanadi. Shunga bog‘liq ravishda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nafaqat o‘quv fanlari bo‘yicha bilimlarni egallashi, balki umume’tirof qilingan xalqaro 35 ta’lim talablar va standartlarga muvofiq kasbiy faoliyatning muayyan usullari to‘plamini ham chuqur o‘zlashtirishi lozim. Respublika xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish, xalqaro aloqalarni o‘rnatish, o‘quvchi-yoshlarning ilmiy-tadqiqot va innovatsiya 189 faoliyatini, eng avvalo, yosh avlodning ijodiy g‘oyalari va ijodkorligini har tomonlama qo‘llabquvvatlash hamda rag‘batlantirish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 997-sonli qarori qabul qilindi. Ushbu tadqiqot dunyoning turli mamlakatlarida tahsil oluvchi boshlang‘ich sinf (4-sinf) o‘quvchilarini matnni o‘qish va tushunish darajalarini taqqoslovchi, shuningdek, mamlakatlar milliy ta’lim tizimida o‘qish savodxonligi bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar va natijalarni taqqoslashga ixtisoslashgan xalqaro baholash loyihasi hisoblanadi. Tadqiqot asosan o‘quvchilarning dars vaqtidagi va maktabdan tashqari vaqtdagi ikki turdagi: o‘quvchilarda badiiy o‘qish savodxonligi hamda axborotni o‘zlashtirish va ulardan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish va rivojlantirishni baholaydi. Tadqiqot uchun tanlanadigan matnlarning bayonning ravonligi va izchilligi; ularning realligi; faktlarni tahlil qilmay tavsiflanishi (ilmiy, amaliy va boshqa matnlar) va to‘qimaligi; badiiyligi (badiiy publitsistik va boshqa matnlar) kabi xususiyatlari juda muhim deb topilgan. Boshlang‘ich sinflarda badiiy asar quyidagi muhim metodik qoidalar asosida tahlil qilinadi: 1. Asar mazmunini tahlil qilish va to‘g‘ri, tez, ongli, ifodali o‘qish malakalarini shakllantirish bir jarayonda boradi (asarning mazmunini tushuntirishga oid topshiriq o‘qish malakalarini takomillashtirish topshirig‘i ham hisoblanadi). 2. Asarning g‘oyaviy asoslari va mavzusini, uning obrazlari, syujet chizig‘i, kompozistiyasi va tasviriy vositalarini tushuntirish o‘quvchilarning shaxs sifatida umumiy kamol topishiga yaxshi xizmat qiladi, shuningdek, bog‘lanishli nutqining o‘sishi (lug‘atining boyishi va faollashishi)ni ta’minlaydi. 36 3. O‘quvchilarning hayotiy tajribasiga tayanish asar mazmunini ongli idrok etishning asosi va uni tahlil qilishning zaruriy sharti hisoblanadi. 4. Sinfda o‘qishga o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish, atrof- muhit haqidagi bilimlarini kengaytirish va ilmiy dunyoqarash asoslarini shakllantirishning samarali vositasi sifatida qaraladi. Badiiy asar tilini tahlil qilish orqali o‘quvchilarda o‘z ona tiliga muhabbat hissi, badiiy asarni ongli o‘qish ko‘nikmasi o‘stiriladi, asar g‘oyasini chuqur idrok etishga zamin hozirlanadi, o‘quvchilar nutqi rivojlantiriladi. Asar tahlili jarayonida matn ustida ishlashning tanlab o‘qish, o‘quvchilarning berilgan savol va topshiriqlarga o‘z so‘zlari bilan javob berishi, o‘quvchilarni savol berishga o‘rgatish, matnni tasvirlash, asar rejasini tuzish, badiiy ifoda vositalari ustida ishlash turlaridan foydalaniladi. Asarni matnini tahlil qilishning metodik shartlaridan biri asar mazmunini uning tasviriy-ifodaviy vositalari bilan bog’liq holda qarashdir. Yana bir asosiy qoida asar ustida ishlash jarayonida ta’lim-tarbiyaviy vazifalarni umumiy ravishda amalga oshirish hisoblanadi. Bu qoidalar asar ustida ishlashning asosiy yo‘nalishini belgilaydi, shuningdek, matnni tahlil qilish jarayonida o‘quvchilar bajaradigan topshiriqlarni va muhokama qilish uchun ularga beriladigan savollarning xarakterini aniqlab olishga yordam beradi. Asar tahlili jarayonida matn ustida ishlashning quyidagi turlaridan foydalaniladi: 1. Tanlab o‘qish. Bunda o‘quvchi matnning berilgan vazifaga mos qismini o‘qiydi. Vazifa asarning mazmunini oydinlashtirish, sabab-natija bog’lanishini belgilash, badiiy xususiyatini ochish, o‘qilgan matnga o‘z shaxsiy munosabatini ifodalashdan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, 4-sinfda “Oltin kuz” matnidan “Tabiatdagi o‘zgarishlar berilgan qismlarni topib o‘qing”, “Baqa va taqa” masalidagi “Taqachining nasihati berilgan joyni topish o‘qing” kabi topshiriqlar berilishi mumkin. 37 Tanlab o‘qish matn ustida ishlashning eng samarali usulidir. Tanlab o‘qishdan matn ustida ishlashning barcha bosqichlarida turli xil qiyinchilikda, murakkablikda foydalaniladi. U o‘quvchilarda yaxshi o‘qish sifatlarini o‘stirish bilan birga ularning ijodiy tasavvuri, nutqi va zehnini o‘stirishga yordam beradi. Tanlab o‘qishning yana ham murakkabroq turlari matndan sabab-natija munosabati bilan bog’langan dalillarni taqqoslashni, umumlashtirishni talab qiladigan o‘rinlarini topib o‘qish hisoblanadi. Masalan, “Xarita” (Normurod Norqobilov) hikoyasi yuzasidan topshiriqlar quyidagicha bo‘lishi mumkin: − Sinf rahbari Rasulni nima uchun Samadga biriktirib qo‘ydi? SHu o‘rinni topib o‘qing. − Samadning Rasuldan arazlash sababi ifodalangan o‘rinni topib o‘qing. Bunda o‘quvchi biror qatnashuvchi shaxs o‘zini qanday tutishini, nima uchun u shundayligini tasdiqlash uchun matndan material tanlab o‘qiydi. Tanlab o‘qish ongli va ifodali o‘qish malakasini shakllantirishni matn ustida ishlash ko‘nikmasini shakllantirish bilan birga qo‘shib olib borishga, bolalarning ijodiy tasavvurini, nutqi va zehnini o‘stirishga imkon beradi. SHuning uchun undan o‘qish darslarida keng foydalaniladi. Tanlab o‘qish matn rejasini tuzishda (matn qismiga uning mazmunini ifodalaydigan gapni, ya’ni reja qismini topishda) qahramonga tavsif berish (matndan qahramonning muayyan bir xususiyatini, harakatini tavsiflovchi materiallar tanlash)da, asar g’oyasini aniqlash ( g’oyani anglatgan o‘rinni topib o‘qish)da tatbiq etiladi. 2. O‘quvchilarning berilgan savol va topshiriqlarga o‘z so‘zlari bilan javob berishi. Mashqning bu turi o‘quvchilarda o‘qilganlar yuzasidan muhokama yuritish ko‘nikmasini o‘stirishga, asarda qatnashuvchi qahramonlarni baholashga, muallif tasvirlagan hayotiy lavhalar bilan asar g’oyasi o‘rtasidagi bog’lanishni aniqlashga imkon beradi. Ishning bu turida beriladigan savollar ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan va muayyan izchillikda bo‘lishi, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undashi lozim. Boshlang’ich sinf 38 o‘qish darslarida savol va topshiriqlar qaysi maqsadga yo‘naltirilganiga ko‘ra quyidagicha tasnif qilinadi: 1. Asar mazmunini o‘zlashtirish va qayta hikoyalashga doir savol- topshiriqlar. 2. Asar tilini o‘rganish va o‘zlashtirishga doir savol-topshiriqlar. Sabab-natija tarzidagi savollardan ham foydalaniladi. Agar o‘qituvchi asar g’oyasini tushunishda o‘quvchilarga yordam berishni ko‘zda tutsa, savol sabab- natija tarzida bo‘ladi. Anvar Obidjonning “Odobli bo‘lish osonmi?” ertagi (4-sinf) g’oyasi o‘quvchilarni salomlashish odobi bilan tanishtirish, ularda muomala madaniyatini tarbiyalashdir. Ertakdagi asosiy fikrni aniqlash uchun o‘qituvchi “Anvar ь Obidjon aytmoqchi bo‘lgan salom berish mavridlarini o‘z so‘zingiz bilan aytib bering”, “Nima uchun echki sichqonga nasihat qildi?”, ”Toshbaqaningsichqoncha haqidagi fikrini gapirib bering” kabi savol- topshiriqlardan foydalanishi mumkin. Qambar O‘taevning “Non qaerdan keladi?” (4-sinf) she’ri asosida esa “Non nima? Uni ta’riflang”, “Non qaerdan kelar ekan?”, “Nonni nima uchun qadrlash kerak?” kabi savol-topshiriqlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Boshlang’ich sinflarda savol-topshiriqlarga javob berishga katta o‘rin berilgan. O‘qituvchining vazifasi ana shu savol-topshiriqlar ustida ishlash usullarini oldindan belgilab olishdir. Ijodiy xarakterdagi savollar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undaydi. 4-sinf «O‘qish» kitobidan o‘rin olgan «Qodir bilan Sobir» matni yuzasidan o‘quvchilarni o‘z fikrini aytishga undovchi «Sobir o‘qishdan kechikish sababini ochiq aytib to‘g’ri qildimi?», «Uning o‘rnida siz bo‘lganingizda nima qilardingiz?» kabi savollar o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini, og’zaki nutqini o‘stiradi va matnni yaxshi o‘zlashtirishlariga yordam beradi. Asardagi voqealar tizimiga oid savol-topshiriqlar tuzish va undan tahlil jarayonida ijodiy foydalanish ham kata ahamiyatga ega. Masalan, 4-sinf “O‘qish kitobi”dagi Qudrat Hikmatning “ Bahor ” she’ri asosida “She’rda dastlab nimalar haqida gapiriladi?”, “She’rdagi fikr yuritilgan narsalarni 39 ketma-ket aytib bering”, “Shoir bahorni tasvirlashda qanday tasvir usullaridan foydalangan?” kabi savol-topshiriqlardan foydalanish o‘quvchilar faolligi oshiradi. Savol-topshiriqlar ustida jamoa, juft va yakka tartibda ishlash mumkin. 3. O‘quvchilarni savol berishga o‘rgatish. O‘quvchilarni savol berishga o‘rgatish matn ustida ishlashda yaxshi natija beradi. Metodist olimlarning fikricha, to‘g’ri berilgan savolda yarim javob tayyor bo‘ladi. O‘quvchilar matnni ongli o‘zlashtira olsalargina, matn yuzasidan savol bera oladilar. O‘quvchilarga savol berishni o‘rgatishni 2-sinfdan boshlash maqsadga muvofiqdir. O‘quvchilarni ongli ravishda savol tuzishga o‘rgatish uchun o‘qituvchi matnga o‘zi tuzgan yoki «O‘qish kitobi»da berilgan savollarni tahlil qiladi. Tahlil uchun “Nega u yoki bu savol qo‘yilgan?”, “Unda kim yoki nima haqida gap boradi?”, “Savol ko‘proq qaysi so‘zlar bilan boshlanadi?” kabi savollarni ishlatadi va matndan foydalangan holda bu savollarga javob berishni o‘rgatadi. Ikkinchidan, o‘qituvchi o‘quvchilar e’tiborini matnga savol tuzish yo‘liga qaratadi va savol tuzishdan oldin matnni diqqat bilan o‘qish, qatnashuvchi shaxslarni ko‘rsatish, savol tuziladigan qismni ajratish kerakligini tushuntiradi. Savol tuzishga o‘rgatishning boshlang’ich bosqichida bu mashq jamoa bo‘lib bajariladi va ta’limiy xarakterda bo‘ladi; buning uchun qulayroq savol ajratilib, nima uchun u qiziqarli ekani yoki, aksincha, noqulay bo‘lsa nima uchun noqulayligi tushuntiriladi. Masalan, 3-sinfda “ Ahillik ulug’ baxt ” ertagida “Odamlarning cholning bolalari haqidagi fikri yuzasidan savol tuzing” topshirig’i berilgach, o‘quvchilar “Odamlar aqlli cholning bolalari haqida nima deyishdi?” kabi savol tuzishlari mumkin. 4-sinfda “ Qovun sayli ” (SH.Sa’dulla) hikoyasi yuzasidan savol tuzish topshirig’i quyidagicha beriladi: − Hikoyadagi birinchi xat boshini o‘qing va shu qism yuzasidan savol tuzing. 40 − Hikoyadagi birinchi xat boshida qo‘llangan so‘zlarning ma’nosini izohlash bo‘yicha savol-topshiriqlar tuzing. ( Bejirim, serto‘r so‘zlarining ma’nosini izohlang) − Hikoya qahramonlari yuzasidan savollar tuzing va shu kabilar. Keyinchalik o‘quvchilar muhokama va ijodiy savollar berishni ham o‘zlashtirib oladilar. 4. Matnni tasvirlash. Matnni tasvirlash matn ustida ishlashda katta ahamiyatga ega bo‘lib, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, undan to‘g’ri foydalanish esa asarda yozuvchi tasvirlagan hayotiy manzaralarni o‘quvchilar aniq tasavvur qilishlari uchun qulay imkoniyat yaratadi. Matnni ikki xil tasvirlash mumkin: 1) so‘z bilan tasvirlash; 2) grafik tasvirlash. 5. Asar rejasini tuzish. Reja matn mazmunini ongli va chuqur tushunishda, asosiy fikrni ajratishda, voqealarning izchilligini belgilashda, matn qismlarining o‘zaro bog’lanishini tushunishda o‘quvchilarga yordam beradi. Reja ustida ishlash o‘quvchilar nutqi va tafakkurini o‘stiradi. Ular matnni mazmunan tugallangan qismlarga bo‘lishga va har bir qismning asosini topishga, ularga qisqa va aniq sarlavha topishga, uni reja qismi sifatida shakllantirishga o‘rganadilar. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matnni o‘qish va tushunish darajalarini rivojlantirish uchun har bir darsda qanday metoddan foydalanish, darsda qanday usullar, vositalarni qo‘llash o‘qituvchi tomonidan oldindan belgilab olinishi va puxta ishlab chiqilishi kerak. 2.2-§. Dars va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o‘quvchilarning ona tili va o‘q ish savodxonligini rivojlantirish yo‘llari 3-sinf “Ona tili va o‘qish savodxonligi” darsligining yo‘riqnoma o‘rnidagi “ Ona tili va o‘qish savodxonligi fanini o‘qitish metodologiyasi” qismida quyidagicha ma’lumotlar berilganligi fanning maqsadini eslatadi: “Ona tli va o‘qish savodxonligi fanini takomillashtirish maqsadida mazkur o‘quv-metodik 41 majmuada foydalanilgan metodika o‘quvchilarga muayyan kontekstda tinglash, o‘qish, og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini va shu bilan bir qatorda grammatka qoidalarini amalda qo‘llashga yordam beradi” [24]. Quyida biz ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matnni o‘qish va uni tushunish darajasini aniqlash bo‘yicha topshiriqlardan namunalar keltiramiz. 3 -sinf. 1-topshiriq. O‘qish texnikasini tekshirish. Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir qizcha yashar ekan. Qizcha bir kuni o‘rmonga maymunjon olib kelish uchun boribdi. U yerda bir kampirni uchratib qolibdi va unga salom beribdi. – Vaalaykum assalom, – debdi kampir qizchaga. – Menga maymunjoningdan bersang-chi! – Marhamat, – debdi qizcha. Kampir maymunjonni yeb bo‘lib: – Sen menga maymunjon berding, men senga biron narsa sovg’a qilaman. Mana senga xurmacha, sen faqat shuni aytishing kerak: Bir, ikki, uch, xurmachada shavla pish. Shunda u shirin, mazali shavla pishira boshlaydi. Shundan so‘ng aytasanki: Bir, ikki, uch, pishirishdan kech. Shundan so‘ng xurmacha shavla pishirishdan to‘xtaydi. – Rahmat, buvi, – debdi qizcha va xurmachani olib, uyiga – onasining oldiga ketibdi. Onasi bu xurmachani ko‘rib juda suyunibdi. Bir kuni qiz uydan qayoqqadir ketibdi. Onasi bo‘lsa xurmachani oldiga qo‘yib: Bir, ikki, uch, xurmachada shavla pish, – debdi. Xurmacha shavla pishira boshlabdi. Ko‘p shavla pishiribdi. Onasi to‘yib-to‘yib, yebdi. Ammo u xurmachani shavla pishirishdan to‘xtatadigan sehrli so‘zni unutib qo‘yibdi. Xurmacha esa shavlani hadeb pishiraveribdi. Uy ham shavlaga to‘libdi, uyning tomi, hovli, hatto ko‘chalar ham shavlaga to‘lib ketibdi, u hamon to‘xtamay shavla pishiraveribdi. Onasi juda ham qo‘rqib ketib, qizchasi huzuriga yugurib ketibdi. Lekin yo‘lda issiq shavla daryo bo‘lib oqqani uchun o‘tish juda qiyin ekan. Yaxshiyam qizchasi uzoqda emas ekan. Qizcha ko‘chadagi voqeadan xabardor bo‘lib, darrov uyga 42 yugurubdi. Juda qiyinchilik bilan kelib, eshikni ochibdi va : Bir, ikki, uch, Pishirishdan kech, – deb qichqiribdi. 1-topshiriq. 1-vazifa. Ertak matnini sekin, yarim ovozda o‘qib chiqing. O‘qituvchining ishorasi bilan o‘qiyotgan joyingizni belgilab qo‘ying. 2-topshiriq. 1-vazifa. Matnning bu qismida sehrli xalq ertagining qanday xususiyatlarini uchratish mumkin: a) sehrgarlik ishlari *b) sehrli buyumning mavjudligi v) sehrgarning harakatlari 2-vazifa. Matndan s izning oldingi javoblaringizni tasdiqlovchi gaplarni belgilab chiqing. (– Sen menga maymunjon berding, men senga biron narsa sovg’a qilaman. Mana senga xurmacha, sen faqat shuni aytishing kerak: Bir, ikki, uch, xurmachada shavla pish.) 3-vazifa. Boshqa ertaklarda ham qahramoni sehrli buyumga ega bo‘lgan shunga o‘xshash voqealar uchraydimi? Qaysi ertaklarda? Javobingizni yozing. («Ur to‘qmoq!», «Uch og’ayni botirlar» ertaklari) 3-topshiriq . SHe’r tahlili: o‘qilganni tushunish, tasviriy vositalarni anglash, ohang tanlay olish, qofiyani aniqlash. Suv bilan suhbat – Hoy, sen, jiyron toychamdek – Yaxshi bola, toychangdek O‘ynab-o‘ynab oqqan suv O‘ynab-kishnab kelishim, Dalalarga bayramdek Qir, adirlar oralab Guldan bezak taqqan suv. Shamol kabi yelishim. Quloq solgin so‘zimga, Ko‘rasanmi, bu o‘sha Nega buncha shoshasan? Oppoq qorli tog’lardan, Qaerdan bu kelishing, Shoshib, oqib, kelaman Qirg’oqlardan toshasan? Dalalardan, bog’lardan. Zafar Diyor 43 1-vazifa. She’rni past ovozda o‘qing. She’rni qanday ohangda o‘qigan ma’qul deb o‘ylaysiz?. a) sekin, o‘ychan; b) g’amgin va qayg’uli; v) quvnoq, tantanali ohangda; *g) xotirjam, mayin; 2-vazifa. She’rdagi qaysi misralarda suvning kayfiyati ifodalangan? To‘lqinli chiziqlar bilan belgilang. 3-vazifa. She’rda shoir suvni nimalarga o‘xshatgan? Mana shu misralarni aniqlang. ( – Hoy, sen, jiyron toychamdek;, Shamol kabi yelishim.) 4-vazifa. Qofiyadosh qatorlarni qalam bilan birlashtiring. ( Toychamdek- bayramdek, shoshasan-toshasan, kelishim-elishim, tog’lardan-bog’lardan ,) . 4-topshiriq. Badiiy matnning alohida xususiyatlarini bilish, tilning tasviriy vositalarini anglash. Yozning issiq kunlari, quyosh tikka ko‘tarilgan. Bepoyon, ko‘m-ko‘k dala ko‘ksida yonayotgan quyosh shu’lasi laxcha cho‘g’ bo‘lib, g’o‘zalar ustida tovlanib ko‘rinadi. Murod bilan ikkimiz mayda-chuydani ko‘tarib, katta yo‘lning shimol tomonidagi yolg’izoyoq yo‘ldan jo‘nadik. Ertalabki shirchoyni bobom bilan birga ichdik. O‘rtog’imni hovli orqasidagi boqqa olib chiqdim. Bir tarafi gulzor, ikkinchi tomoni turli meva daraxtlari bilan to‘lgan so‘lim bog’dan sira chiqib ketgimiz kelmas edi. Oq olma, ko‘ksulton rosa pishgan ekan, yeb turgan edik, birdan allaqanday hayvonning qichqirgani eshitildi. Murod taajjublanib atrofiga qaradi. SHu chog’ bobomning bo‘rsig’i esimga tushdi: – Nimaning ovozi? – dedi o‘rtog’im. – Bobomning bo‘rsig’i-ku! – Rostdanmi? Qayerda – dedi hayron bo‘lib Murod. 44 – Yur, ko‘rsataman, – dedim-da, do‘stimni boshlab, bog’ etagidagi qafasda turgan bo‘rsiq oldiga olib bordim. Qafasda turgan bo‘rsiqni har tarafga sakratib, o‘ynatib maza qildik. Shu chog’ tog’am chaqirib qoldi. ( G’ayratiy) 1-vazifa. Asardan parchani sekin, yarim ovozda o‘qib chiqing. Hikoyada qahramonni hayratga solgan qanday hodisa yuz berdi? a) g’aroyib qush uchib keldi; *b) allaqanday hayvonning qichqirgani eshitildi; v) qish keldi va tabiat o‘zgacha tusga kirdi; 2-vazifa . Matndan tabiat tasvirini yorqin tasavvur etishga yordam beruvchi sifatlarni aniqlang? ( Bepoyon, ko‘m-ko‘k , so‘lim ) 3-vazifa. Matndan o‘xshatish va jonlantirishlar qo‘llangan gaplarni toping.( Bepoyon, ko‘m-ko‘k dala ko‘ksida yonayotgan quyosh shu’lasi laxcha cho‘g’ bo‘lib, g’o‘zalar ustida tovlanib ko‘rinadi .) 4-vazifa. Mazkur matnning turini aniqlang. a) mualliflik ertagi *b) hikoya v) ilmiy-ommabop maqola Topshiriqlarni bajarish darajalari. 1-topshiriq. O‘qish tezligi (1 daqiqada 90 so‘z hisobida) 1-daraja - 1 daqiqada 70 so‘zdan kam. 2-daraja - 1 daqiqada 70-80 so‘z 3-daraja - 1 daqiqada 80-90 so‘z 4-daraja - 1 daqiqada me’yordan ko‘p 2-topshiriq. Sehrli x alq ertaklarining xususiyatlarini farqlay olish ko‘nikmasi. 1-daraja – topshiriq bajarilmagan yoki noto‘g’ri bajarilgan. 2-daraja – topshiriqning yarmi bajarilgan. 3-daraja – umuman to‘liq bajarilgan, alohida kamchiliklari bor. 4-daraja – barcha savollarga to‘g’ri javob berilgan. 45 3-topshiriq. She’r tahlili: o‘qilganni tushunish, tasviriy vositalarni anglash, ohang tanlay olish, qofiyani aniqlash ko‘nikmasi. 1-daraja – topshiriq bajarilmagan yoki noto‘g’ri bajarilgan. 2-daraja – topshiriqning yarmi bajarilgan. 3-daraja – umuman to‘liq bajarilgan, alohida kamchiliklari bor. 4-daraja – barcha savollarga to‘g’ri javob berilgan, qofiyalar aniqlangan. 4-topshiriq. Badiiy matnning alohida xususiyatlarini bilish, tilning tasviriy vositalarini anglash ko‘nikmasi. 1-daraja – topshiriq bajarilmagan yoki noto‘g’ri bajarilgan. 2-daraja – topshiriqning yarmi bajarilgan. 3-daraja – umuman to‘liq bajarilgan, alohida kamchiliklari bor. 4-daraja – barcha savol-topshiriqlarga to‘liq va to‘g’ri javob berilgan. 5-topshiriq. “Masal” haqida savol. • Doston- bu _______________________. • Doston muallifi _______________________________ • Doston qanday aytiladi ______________________ • Dostonni kim aytgan _____________________________ • Dostonda nima hikoya qilinadi? ______________________ 6-topshiriq. Qanday asarlar lirik asar deyiladi? a) turli o‘y va his-tuyg’ularni ifodalovchi; b) sahnalashtirish uchun tavsiya qilingan; v) to‘qima asosiga qurilgan. 7-topshiriq. Qaysi masaldan olingan: “... Men buni sizlarga o‘xshab o‘g’irlab olib ketayotganim yo‘q. Kuchim yetganicha sekin tortib ketyapman. O‘zlaringdan so‘rab, halollik bilan oldim. Halollik shunaqa, kuchga kuch qo‘shadi, - debdi” __________________ PIRLS testlari to‘rt darajada bo‘lib, ko‘rinishlari ham turlicha: 46 1-darajali testlar o‘qituvchi tomonidan berilgan ma’lumotlar asosida o‘quvchini bilim, malaka va ko‘nikmasini aniqlaydi. Aniq belgilangan algortmlar asosida hal qilinadigan testlar; 2-darajali testlar taqqoslash, qiyoslash talab qilinadigan testlar. O‘qituvchi bergan ma’lumotlar asosida turlicha javob chiqarilishi mumkin bo‘lgan testlar; 3-darajali testlar bir necha manbadan kerakli ma’lumotlarni topib, taqqoslab, qiyoslab eng maqbul yechimi topiladigan testlar; 4-darajali testlar esa proekt ko‘rinishidagi topshiriqlar hisoblanadi. Endi esa 4-sinf O‘qish fanidan ba’zi test namunalarini ko‘rib chiqamiz. Test № 1 . “Xo‘p hayda” qo‘shig’i qaysi paytda aytilgan? Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar bahor, kuz va qish fasllarining rasmini ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Test № 2 Nosir Fozilovning “Ko‘kyol” hikoyasida qaysi hayvon tasvirlangan? Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar ot, it va sigir kabi hayvonlarning rasmini ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Test № 3 To‘lqin Hayitning “Qodir boboning orzusi” hikoyasini Qodir bobo nevarasini qaysi chizgan rasmidan ta’sirlanadi? Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar uy, mashina va globus rasmlarini ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Test № 4 “Ko‘zacha bilan ...” jumlani toping. Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar bo‘ri, laylak va tulki kabi hayvonlarning rasmini ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Test № 5 “CHaqimchiga mukofot” hikoyasida chaqimchi nima bilan mukofotlandi? 47 Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar dor, tilla va qilich kabi rasmlarni ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Test № 6 Kitobda Anvar Obidjon tomonidan yozilgan bo‘rining qaysi kasb egasi bo‘lganligi haqida adabiy she’riy ertak berilgan? Javobda a) b) d) variantlari bo‘ladi va har bir javob rasm ko‘rinishida bo‘ladi. Test javoblarida o‘quvchilar qo‘riqchi, tabib va dehqon kabi kasb egalarining rasmini ko‘rib, javoblardan birini tanlashlari mumkin bo‘ladi. Milliy testlar, asosan rasmli test savollarini ziyraklik, o‘tkir idrok bilan yaratish mas’uliyatli jarayon bo‘lishi bilan bir qatorda, aynan rasmli test savollari 4-sinf o‘quvchilarining manni tushunishdagi bilimini adolatli va haqqoniy baholay oladi deb o‘ylaym iz . Demak, o‘quvchilarni o‘qitishda zamon talablari asosida yondashish, ta’limda eng ilg’or texnologiyalarni qo‘llash zamon talabi. Milliy testlarni o‘quv dasturlari bilan integratsiya qilish, davlat ta’lim standartlarini kompetentsiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, o‘quv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish Respublikamizda ta’lim – tarbiya jarayonida yanada rivojlantirishda muhim omil sanaladi. Ona tili va o‘qish savodxonligi fanidan o‘tkaziladigan sinfdan tashqari ishlarning mazmuni dars mashg‘ulotlarida egallangan bilimlarni kengaytirish va chuqurlashtirishda qaratilgan bo‘lishi kerak. Shundagina sinfdan tashqari mashg‘ulotlar dars mashg‘ulotlarining mantiqiy davomi bo‘lib xizmat qila oladi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlar deganda ko‘pincha yuqori sinflar nazarda tutiladi. Lekin ilg‘or tajribalarning tasdiqlashicha, boshlang‘ich sinflarda ham sinfdan tashqari turli – tuman formalarda mashg‘ulotlar olib borishning potensial imkoniyatlari mavjud. Bu imkoniyatlardan foydalanish o‘qitishda boshlang‘ich va yuqori sinflar uzviyligini ta‘minlaydi. Boshlang‘ich sinflarda sinfdan tashqari ishlarni olib borishda o‘quvchilarning nutq madaniyatini va matematik tafakkurini shakllantirishga kompleks holda yondashish talab qilinadi. 48 2. 3-§ . Qisqa hikoya va ertaklar orqali boshlang’ich sinflarda PIRLS talablari asosida o‘qish malakasini oshirish usullari Hozirgi vaqtda PIRLS ta’rifiga ko‘ra, o‘qish savodxonligi jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan qadrlanadigan yozma til shakllarini tushunish va ulardan foydalanish, shuningdek, matnlardan turli shakllarda ma’no hosil qila olish qobiliyati hamdir. O‘qish (umumiy o‘rta ta’limning boshlang‘ich sinflari o‘quv rejasidagi adabiyot) fani og‘zaki va izchil nutqni o‘stirish, so`z boyligini oshirish, to‘g‘ri va ifodali o‘qishga o‘rgatish bilan birga ularda kitobxonlik va nutq madaniyati hamda mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi. O‘qish fanini o‘qitish orqali o‘quvchida to‘g‘ri, tez, ongli, ifodali o‘qish malakalarini shakllantirish; mutolaaga muhabbat uyg‘otish, ularni oddiy kitob o quvchidanʻ chuqur mulohaza yurituvchi, ijodkor kitobxon darajasiga ko‘tarish; o‘qish orqali tevarak-atrof, borliq haqidagi bilimlarini kengaytirish, dunyoqarashini boyitish; axloqiy-estetik va mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash; nutqi va tafakkurini o‘stirish; tafakkurida elementar adabiy tushunchalarni shakllantirish; o‘quvchining fikrlashini o stirish ko‘zda tutiladi [32]. ʻ O‘qish savodxonligining bu ko‘rinishi konstruktiv va interaktiv jarayon sifatida ko‘plab o‘qish nazariyalarini aks ettiradi. O‘quvchining matn bilan ishlashi jarayonida o‘quvchi va matn orasidagi muloqot orqali (shuning uchun ham bu jarayon interaktiv deyiladi) o‘quvchi ma’noni yaratadi (shuning uchun ham bu jarayon konstruktiv inglizcha «construct» – yaratmoq deyiladi) [44]. O‘quvchi bu jarayonning faol qatnashuvchisi bo‘lib, ma’no yaratadi, matn ustida mushohada yuritadi va samarali o‘qish strategiyalarini ongli ravishda tanlab qo‘llaydi. Har bir matn turi odatiy shakl va qoidalarga amal qilgan holda o‘quvchiga matnni sharhlashga yordam beradi. Har qanday matn turli shaklga ega bo‘lishi mumkin. Bular an’anaviy kitoblar, 49 jurnallar, hujjatlar va gazetalar, shuningdek, raqamli ko‘rinishdagi yozma shakllarni ham o‘z ichiga oladi. Boshlang’ich sinflarda badiiy asar turlaridan hikoya, she’r, ertak, masal, maqol va topishmoqlar, ilmiy-ommabop maqolalar amaliy ravishda o‘rganiladi. Turli janrdagi badiiy asarlardan foydalanish, stilistik jihatidan o‘ziga xos hususiyatlarga ega bo‘lib, o‘quvchilarga ta’siri ham har xil bo‘ladi. Shunga ko‘ra, turli janrdagi badiiy asarlarni o‘qitishda o‘qituvchi unga mos metodlar tanlashi talab etiladi. Tadqiqotni olib borish jarayonida boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini o‘stirishda foydalaniladigan matnlarning janr xususiyatiga ko‘ra turlari quyidagicha ekanligi aniqlandi (1-rasmga qarang): Hikoya kichik hajmli badiiy asar bo‘lib, unda kishi hayotidagi ma’lum bir voqea hayotning muhim tomonlari umumlashtirib tasvirlanadi. “Hikoya ko‘pincha kishi hayotida bo‘lgan bir epizodni tasvir etadi. Uning mazmuni ertakdagidan ortiqroq hayotiydir”. Hikoya mazmunan boshlang’ich sinf uchun mos janr hisoblanadi. Kichik yoshdagi o‘quvchilarni qahramonning xatti- harakati, tashqi ko‘rinishi, portret tasviri, voqeahodisalar haqidagi hikoyalar ko‘proq qiziqtiradi. Shuning uchun bolalarni badiiy asar turi bo‘lgan hikoya bilan tanishtirish uning syujetini tushuntirishga bog’lab olib boriladi. Boshlang’ich sinflarda hikoyani o‘qishga bag’ishlangan izohli o‘qish darslarida o‘qilgan hikoya mazmunini ochish, lug’at ustida ishlash, o‘qilgan matnni qayta hikoyalash asosiy ish turlaridan hisoblanadi. Hikoya mazmuni, odatda, savollar asosida tahlil qilinadi. Bunda savollar qatnashuvchi shaxsning xatti-harakati va xarakterini tahlil qilishga qaratilgan bo‘ladi. 50Asosiy turlari S h e’rHikoya 1-rasm. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini o‘stirishda foydalaniladigan matnlarning janr xususiyatiga ko‘ra turlari. So‘roqlardan ikki maqsadda: hikoya mazmunini tahlil qilish hamda faktlar, mulohazalar, xulosalarni taqqoslash, voqea-hodisalar, xatti-harakat o‘rtasidagi bog’lanishlarni aniqlash va umumlashtirish uchun foydalaniladi. Hikoyani o‘qish darsida o‘quvchilar ma’nosini tushunmaydigan so‘z va iboralar ma’nosini tushuntirish ham muhim, aks holda, ular hikoya mazmunini tushuna olmaydilar. So‘z ma’nosini tushuntirishga ko‘p vaqt sarflamay, asar mazmunini tushunishda eng zarur bo‘lgan so‘zni qisqa izoh berish bilan tushuntiriladi. Hikoyani o‘qishda hikoya mazmunini tahlil qilish va shu asosda o‘quvchilar nutqini o‘stirish asosiy o‘rin egallaydi. Hikoya o‘qilgach, o‘quvchilar o‘ylashi, o‘z mulohazalarini aytishi uchun tayyorlanishga vaqt berish talab etiladi. O‘qilgan asar yuzasidan beriladigan dastlabki savollardan maqsad hikoya bolalarga yoqqan-yoqmagani, undagi qaysi qahramonning xarakteri bolaga ta’sir etgani, bolalar kim yoki nima haqida hikoya qilib berishni istashini bilishdan iborat. Shundan keyingina hikoya xarakterini tushunishga, nihoyat, asarning asosiy g’oyasini bilib olishga yordam beradigan savollardan foydalaniladi. Badiiy asarni tahlil qilishda syujetni to‘liq tushuntirishga berilib ketib, qatnashuvchilarga xarakteristika, asar qurilishi va tilini tahlil qilish kabi ish turlari e’tibordan chetda qolmasligi lozim. Savollarni, odatda, o‘qituvchi beradi, ammo asar mazmuni, qatnashuvchi shaxslarning xulq-atvorini ochish yuzasidan o‘quvchilarga ham savol tuzdirish juda foydali. Bu usul bolalarga juda yoqadi va ishni jonlantiradi; asar mazmunini yaxshi tushunish, mazmun va voqealar orasidagi bog’lanishni to‘liq esda saqlab qolishda o‘quvchilarga yordam beradi. 51Ertak Masal Ilmiy-ommabop matn Hikoyani o‘quvchilar yaxshi o‘zlashtirishlari, unda ilgari surilgan g’oyani bilib olishlari uchun matn bilan ishlash jarayonida tanlab o‘qish, savollarga javob berish, hikoya qismiga o‘zlari savol tuzishi, so‘z bilan va grafik rasm chizish, reja tuzish, qayta hikoyalashning barcha turlaridan, ifodali o‘qishga tayyorlanish kabi ish turlaridan foydalaniladi. Kichik badiiy hikoyani izohli o‘qish darsini uyushtirishda quyidagi reja varianti sxemasi e’tiborga olinadi: 1. Hikoyani o‘qishga tayyorlash (hikoyada tasvirlangani kabi kishilar hayoti, davrga qisqa xarakteristika...); 2. Hikoyani (to‘liq yoki mantiqiy tugallangan qismlarini) o‘qituvchi yoki oldindan tayyorlangan o‘quvchining ifodali o‘qishi; 3. Idrok etishni tekshirish (qatnashuvchi shaxslarning xatti-harakatlari, shaxslar va voqealar o‘rtasidagi munosabatlar yuzasidan qisqacha suhbat); 4. Hikoyani qayta o‘qish, qismlarga bo‘lib o‘qish, o‘quvchilarga o‘qitish, ayrim so‘zlarni ma’nosini tushuntirish. 5. Hikoyani har bir bo‘limi yuzasidan suhbat o‘tkazish va sarlavha topish. 6. Hikoyani ayrim bo‘limlarini ifodali o‘qish 7. Reja asosida qayta hikoyalash 8. Hikoyani sinfda yoki uyda ifodali o‘qishga yoki sahnalashtirishga tayyorlash 9. Hikoyani ifodali o‘qish va ifodali qayta hikoyalash Bu hikoyani o‘qish darsi rejasining variant bo‘lib, o‘zgarishi ham mumkin. Ammo shuni unutmaslik kerakki, badiiy hikoyani o‘qish darsida uning mazmunini, asosiy fikrini bilish bilan birga, asarning tarbiyaviy, xususan, estetik ta’siri ham ko‘zda tutiladi va ifodali qayta hikoyalashga katta ahamiyat beriladi. Ertak xalq og’zaki ijodida eng keng tarqalgan janr bo‘lib, ularda kishilar hayotida uchraydigan oddiy hodisalar va fantastic sarguzashtlar hikoya qilinadi. Ertakning pedagogik qimmati shundan iboratki, bolalar unda to‘g’rilik, halollik g’alaba qilganidan, kishilar qiyinchilikdan qutulganidan, ya’ni yaxshilik, ezgulik ro‘yobga 52 chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doim shunday bo‘lishini istaydilar. Ertak bolalarda personajlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko‘nikmasini o‘stiradi. Ertak o‘quvchilar nutqini o‘stirishda ham katta ahamiyatga ega. Ertak matni bog’lanishli nutqni o‘stirish uchun zarur material beradi. Kichik yoshdagi o‘quvchilar ertakni juda qiziqib, obrazli ifodalarni va tasviriy vositalarni, shuningdek, ertakning o‘ziga xos sintaktik qurilishini, gap tuzilishini saqlagan holda jonli aytib beradilar. Boshlang’ich sinflarda ertak tilidan erkin foydalanishga o‘rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni (agar ertak hajmi katta bo‘lmasa) o‘qituvchi aytib berishi mumkin. Yuqoridagilarni hisobga olganda, ertakni izohli o‘qish darsining qurilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin: 1) o‘quvchilarni ertakni idrok etishga tayyorlash; 2) o‘qituvchining ertakni ifodali o‘qishi, yod aytib berishi; 3) ertakni o‘quvchilar qanchalik idrok etganliklarini aniqlash maqsadida qisqacha suhbat o‘tkazish; 4) ertakni qismlarga bo‘lib o‘qish va tahlil qilish, undan ayrim tasviriy vositalar, sinonim so‘zlarni topish, ayrim so‘zlar ma’nosini tushuntirish; 5) ertakni aytib berishga tayyorlanish (ichida o‘qish); 6) ertakni aytish; 7) umumlashtiruvchisuhbat (ertakg’oyasiniochish); 8) ma’lum vazifa bilan ertakni qayta o‘qish; 9) vazifani tekshirish va yakunlash; 10) uyda boshqalarni ham qiziqtiradigan qilib ertakni o‘qib (yoki aytib) berishga tayyorlanish. Boshlang’ich sinflarda o‘quvchilarning matnni o‘qishi va tushunishi darajasini baholashda quyidagicha reja asosida amalga oshirish mumkin. 53 O‘qish darslarida o‘quvchilarga kichik hikoya va ertaklardan, ikki xil variantda o‘quvchilarga uyga vazifa berilib,ertasi kuni uyga berilgan vazifaga ko‘ra hikoya yoki ertak haqida savol-javoblar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. Masalan: ertak yoki hikoya nima haqida? Qahramonlar kim? Siz hikoyadan nimani o‘rgandingiz? Sizga qaysi qahramon ko‘proq yoqdi? Nima uchun? ijobiy yoki salbiy qahramonlar haqidagi fikringiz? kabi savollar yordamida o‘quvchilarni imtihon qilish mumkin. Shuningdek, o‘quvchilarga tanish bo‘lgan ertak yoki xikoyaga PIRLS testlari tuzish mumkin. Biz o‘qituvchilar boshlang’ich sinf o‘quvchilarimizni o‘qish savodxonligi bo‘yicha eng yaxshi natijaga erishishi uchun o‘qishga ijobiy munosabatda bo‘lishini ta’minlashimiz kerak. 4-sinf 23-dars. Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Erkacholning o‘rigi” hikoyasi, 107-bet. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarini PIRLS baholash tizimi topshiriqlari asosida badiiy asarni tahlil qilishga harakat qilamiz. 4-sinf kitobida berilgan Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Erkacholning o‘rigi” hikoyasini tahlilga tortamiz. O‘quvchilar hikoya matni bilan tanishtirilgach asarning voqealar rivojini mazmun mohiyatini, g’oyasini badiiyatini, shaklini va umumiy xulosasini tahlil asosida o‘rganib o‘quvchining savodxonlik darajasini aniqlaymiz. O‘quvchilar matnni mazmunini chuqur anglab yetishi uchun har bir so‘z mohiyatini anglab yetishi uchun va matndan to‘g’ri xulosa chiqarishiga yordam berishi uchun test topshiriqlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. 1. Asar qahramoniga Erka chol kim bo‘lgan? A) Hamkasbi B) Bobosi S ) Qo‘shnisi. 2. “Qoraqandak” o‘rik navi nima uchun bunday atalgan? A) Quriganda shirasi ko‘p bo‘lganligi sababli rangi qorayib qolgani uchun B) Suvli yerda o‘sganligi sababli S) Tog’da o‘sganligi sababli 3. O‘rik ko‘chatini qaysi qishloqdan olib kelishgan? A) Qashqar B) Qoraqamish S) Qorovultepa 54 4.Nima uchun asar qahramoni tarbiyasi bilan bobosi shug’ullangan? A) Otasi bilan onasi ajrashganligi sababli B) Otasi va onasi uzoq safarga ketganligi sababli S) Otasi olamdan o‘tgach onasi boshqa turmush qurganligi sababli 5. O‘rik nihollarini ekayotganda orasidan qancha masofa joy qoldirib ekishdi? A) 8-10 gaz B) 5-6 gaz S ) 10-12 gaz 6. Qoraqandak o‘rigi qanday yerda o‘sadi? A) Faqat suvli yerda o‘sadi. B) Tog’ yonbag’irlarida o‘sadi. S ) Faqat suvsiz yerda o‘sadi. 7. Erkacholning o‘rigi haqida gap ketganda nima uchun yozuvchi “Yuragim hapqirib ketdi. Shirin-shirin entika boshladim”-deb yozadi? 8. “Sutga to‘ymagan qo‘zi” iborasi bolaga nisbatan aynan qaysi o‘rinda ishlatilgan? 9. “Yaxshidan bog’ qoladi” maqolini hikoyaga qanday aloqasi bor? 10. “Meni qanchalik suyib erkalasalar, nihollarni ham to hosilga kirgunicha erkalaganlar” ma’nosini izohlang? O‘qish darslarida o‘tiladigan har bir dars davomida o‘quvchilarni matn bilan tanishtirish uning asosiy mazmun-mohiyatini ochish, berilgan badiiy asardan to‘g’ri xulosa chiqarish va mazmunini chuqur tushunib yetgan holda o‘z hayotida amaliyotda kerakli o‘rinda foydalana olishga o‘rgatishda yuqorida berilgan topshiriqlar yuqori samara beradi. Bunday topshiriqlardan o‘qituvchilar har bir darsda foydalanishi lozim. Agar o‘quvchda berilgan matnni ongli ravishda tushunish ko‘nikmasi rivojlanganda uning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi jadal suratda oshadi. Matn yuzasidan bajarilgan test topshiriqlari o‘quvchini har tomonlama aqliy va intellektual qobiliyatlarini rivojlantirib, ma’nan tarbiyalanishiga yordam beradi [62]. 4-sinf. Sinfdan tashqari o‘qish. “Yomon otliq jazosi“ (Abdulla Avloniy). Bir kishining Qosim ismli bir o‘g’li bo‘lgan ekan. Ota va onasining so‘ziga kirmasdan har xil yomon ishlarni qilar edi. Bolalar bilan urishib, yoqalashib 55 kiyimlarini yirtib kelar edi. Uyda onasi mehmon uchun asrab qo‘yilgan taomlarni yegan vaqtida, onasi - Qosim o‘g’lim taomni sen yemadingmi? desa “Men yeganim yo‘q, mushuk yegandir, der edi. Bora-bora otasini pulini ham o‘g’irlab oladigan bo‘ldi. Otasi bilib, “O‘g’lim,pulni kim oldi? deb so‘rasa , Onam olgandir“, deb onasini o‘g’ri qilib qo‘yardi. Bir kuni otasi stol ustiga bir tanga qo‘yib, o‘zini uxlagan kishi bo‘lib yotadi. O‘g’li Qosim kelib, sekin stol ustidan tangani olib, og’ziga soldi. Shu vaqt otasi o‘g’lini ushlab olmoqchi edi, o‘g’li esa shu onda tangani yutib yubordi. Tanga botib, Qosimning halqumiga tiqilib, jon berdi. Bolalar ko‘rdingizmi? Yomonning yomonligi o‘z boshini yeydi. 1. Hikoya kim haqida? a) farzand b) Qosim v) ovqat g) yomonlik 2. Qosim otasiga taomni kim yedi deb aytdi? a) mushuk b) it v) o‘zi g) hech narsa demadi. 3. Siz yolg’on gapirganmisiz? a) ha b) yo‘q v) ba’zan g) bir-ikki 4. Qosim nimani yutib yubordi? a) pulni b) tangani v) nonni g) ovqatni Matn asosida tuzilgan test savollari orqali o‘quvchining matnni tushunish darajasi, fikrlash va o‘qish malakasi baholanadi. Bunday topshiriqlar o‘quvchining mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshiradi. Matnlarni o‘qish muhim axborot olish manbaidir. O‘quvchilarning ma’lumot olishi tinglab tushunish va o‘qish orqali amalga oshiriladi. Bu o‘rinda avval tashqi nutq, so‘ngra ichki nutqdan foydalanadi. Ilmiy-ommabop maqolalarni o qitishdan asosiy maqsadʻ bolalarga tabiat, kishilar mehnati va ijtimoiy hayoti haqida muayyan bilim berish , bolalarni kitob bilan mustaqil ishlashga va undan aniq bilim olishga o rgatishdan iborat. ʻ Ilmiy prozada real muhit faktlarini kuzatish natijasining mantiqiy umumlashmalari va xulosalari xisoblangan aniq tushunchalar aks ettiriladi. 56 Tabiatshunoslikka oid va tarixiy mavzudagi maqolalami o qishʻ bilan bog liq ʻ holda tabiat hodisalarini kuzatish (masalan, daraxt kurtaklarining bo rtishi), ʻ o quvchilar ʻ ni yuz bergan o zgarishlarni, ʻ zavodlar, elektr stansiyalarini qurilishi kabibuyuk tarixiy voqealarning guvohi va ishtirokchilari bo lgan kishilar bilan ʻ uchrashuvlar uyushtirish maqsadga muvofiq. 4 -sinf dasturida o qish bilan ʻ bog liq ʻ holda kuzatish, ekskursiya, fan darslar mo ljallanadi. ʻ Masalan, yil fasllari (kuz, qi sh,bahor, yoz) da mavsumiy tabiat hodisalari (ob-havoning o zgarishi, o simlik ʻ ʻ va hayvonlarning hayoti) ni, shuningdek, kishilarning mehnatini kuzatish uchun tabiatga (dala, bog , ʻ xiyobonlarga) ekskursiyalar o tkazish ʻ ko zda tutiladi. ʻ Ekskursiyalar bilan bog liq holda fan darslar o tkazilib, o quvchilarning ʻ ʻ ʻ o zlari yiqqan, shuningdek, o qituvchi olib kelgan daraxt kurtaklari, gullar, turli ʻ ʻ o simlik ʻ va boshqalar o rganiladi. ʻ Ekskursiyada ko rganlaridan ʻ tashqari, tabiatda- gi mavsumiy o zgarishlar ʻ va kishilarning mehnati yuzasidan bolalarning nisbatan uzoqkuzatishlari uyushtiriladi. Fan darslarida ko rgazma ʻ sifatida o quv ʻ kinofilm- laridan ham foydalanish mumkin. Tarixiy mavzudagi maqolalarni unga mos rasm lar bilan bog lab ʻ o qitish ʻ kishilar ilgari baxtli hayot uchun, o z ʻ hayotlarini yaxshi- lash uchun, ota-bobolarimiz dushmandan vatanni saqlash uchun qanday kurashganliklarini tushunib etishga yordam beradi ; bolalar mehnat hayotning asosi ekanini, kishilar hayoti mehnat tufayli rivojlanib, farovonlashib borishini bilib oladilar. Mavjud dasturga ko ra, ʻ 2 -sinf o quvchilari ʻ “Toshkent metrosi” mavzusidagi maqolalarni, 4-sinfda esa “Asrga tatigulik kun” asarini o qish ʻ orqali o tmish ʻ ajdodlarimiz , ularning xizmati, vatanimizning hozirgi taraqqiyoti haqida bilib oladilar. Bu maqolalar xalqimizning hayoti, mehnati, kurashi haqida yangi bilim berish bilan birga, bolalarni Vatanga, xalqqa, ona tabiatga muhabbat ruhida tarbiyalaydi, ularda materialistik dunyoqarashni shakllantiradi, mehnat qilish zarurligini tushunishlariga yordam beradi. Ilmiy-ommabop maqolalarni izohli o qish ʻ darsini uyushtirishda quyidagi reja varianti (jadvali) asos qilib olinadi: 57 1. O qiladiganʻ matn yuzasidan bolalar tajribasi va bilimini aniqlash, ulami m atn mazmunini tushunishga tayyorlash maqsadida taxminiy suhbat o tkazish; ʻ 2. Maqolani yoki uning bo limini o qish, ayrim so zlarning ma’nosini ʻ ʻ ʻ tushuntirish; 3. Maqola yoki uning bo limi ʻ rejasini tuzish; 4. O qilgan ʻ maqola yuzasidan suhbat; 5. O qilgan ʻ bo limni ʻ asosiy mazmunini aniqlash va reja qismlarini yozish; 6. Reja asosida maqolani qayta o qish; ʻ 7. Maqolani yaxlit o qish; bunda bolalarni qayta ʻ himoyalashga tayy orlash va maqola mazmunini yaxshi o zlashtirishlariga erishish ʻ maqsadi ko zda tutiladi; ʻ 8. xulosalash va umumlashtirish; 9. Reja asosida qayta hikoyalash. Ilmiy-ommabop maqolalar bolalarni gazeta va jurnallarni o qishga ʻ tayyorlaydi, ijtimoiy-siyosiy, tabiatshunoslik atamalarini o zlashtirishga ʻ yordam beradi, ularning mantiqiy tafakkurini va nutqini o stiradi. ʻ Sinfdan tashqari o qish darslarini tashkil etishda, o quvchiga o qiladigan ʻ ʻ ʻ materiallarni 1 hafta oldin tavsiya etsa, o quvchi ʻ dam oladigan shanba, yakshan b a kunlarida bekor qolmaydi. Albatta, bunda ota - ona nazorati o ta ʻ muhim. 1. Asar mazmuni bilan tanishgan o quvchi tayyorgarlikning keyingi ʻ bosqichlarida qiynalmaydi. 2 . Asar mazmuni asosida savol-javob o tkaziladi. Asar ʻ qismlariga ajratilib, har bir qismga o quvchilar ʻ tomonidan sarlavha toptiriladi . 3 . Tuzilgan reja asosida asar mazmuni so zlatiladi. So zlash ʻ ʻ jarayonini qiziqarli o tkazish ʻ uchun “Ikki xil tanlov” metodidan foydalanish o rinli. ʻ Masalan, Franz Hohlerning “G aroyib tun” hikoyasini o rganish ʻ ʻ jarayonida yo lakni, timsohni, eshik ortida turgan qizchani, jurnaldan ʻ chiqayotgan flamingolarni tasvirlab turib hikoyalash mumkin. 4 . O rganilayotgan ʻ asardagi voqealar ketma-ketligini yanada mustahkamlash 58 maqsadida “Charxpalak” metodidan ham foydalanish o rinli.ʻ Bunda asar matni jadvalda aralash holda beriladi. Har bir qism raqamlanadi. Masalan:1, 2, 3, 4, 5. Raqam joylashgan xona, asardagi gap ro barosiga “+”belgisi ʻ qo yiladi. ʻ Adabiyotni tushunish va baholash uchun har bir o quvchi tilni tushunishi va ʻ badiiy shakllarni bilishi kerak. Axborot va badiiy matnlar ustida ishlash o quvchilardan tabiiy, ʻ ijtimoiy , matematik bilimlarni puxta o zlashtirishni talab ʻ etadi. Quyida berilgan topshiriqlar ustida ish olib boriladi. Badiiy matn . Permyak Yevginiy Andreevich “Tanish izlar’’ Nikitaning bobosi bog bon. ʻ Bo sh ʻ vaqtlarida ov qilishni sevadi. U yaxshi ovchi ham edi. O rmon ʻ sirlarini yaxshi biladi. Nevarasini ham birga olib yurganda, o rmondagi ʻ izlarni ko rsatardi ʻ ko rsatib ʻ turib, shunday deb takidlardi: -Asr yasha, asr o rgan va bil. Bilim hech ʻ qachon ortiqchalik qilmaydi. Nikita bobosini tinglab, o zicha ʻ o ylardi: “Barcha ʻ keksalar bolalarga aql berishga usta. Hayvon izlarini bilish menga nima keragi bor, qachonki men mashinist bo lmoqchiman. ʻ Elektr poyezdlarini haydayman”. Nikita faqat poyezdlar haqida o ylardi. ʻ Elektrovozlardagi har bir bolt, har bir qismni ko zdan ʻ kechirardi. Bolalar ham u bilan poyezdlarni tomosha qilgani borishardi. Bir marta bekatdan qishloqqa to ʻ g ri ʻ yo ldan ʻ o rmon ʻ orqali qaytishga to g ri ʻ ʻ keldi. Ham yaqin, ham kayfiyat a’lo. Birinchi qor ustidan quvnoq yugurib ketdilar. Qor ustida esa turli xil izlar. Izlar nimaniki ekanligini bolalar bilishmay ustida yugurishadi. Balki tulkini yoki yov voyi ehkini ko rib qolisharmidi?! ʻ Quyonni ko rib qolishsa ham ajab emas. Izlar ʻ ustida yugura-yugura oxiri adashib qolishdi. Bolalar qo rqib ketishdi. ʻ Kimdir hatto yig ladi ʻ ham. -Bu sening gaping bilan bo ldi, Nikitka…Endi o rmondan qanday chiqib ʻ ʻ olamiz? Axir odam yuradigan yo lkalar ʻ qor bilan qoplandi. Nikita jim, o zini ʻ oqlamadi. Balki biror kishi bu kimsasiz o rmonda ʻ uni “eshitarmi” deb o ylardi. ʻ Birdan 59 Nikita qor ustida izlarni ko ribʻ qoldi. Bobosi ko rsatgan ʻ ko p ʻ izlardan faqat shu izlarni esda saqlab qolgan edi. -Ure, bolalar!-qichqirdi Nikita. - Mening izimdan yuringlar. Sizlarni yashash joyiga olib boraman. Bolalar Nikita ko rsatgan ʻ izlar ortidan uzoq yurdilar , yashash manziliga keldilar. O rmon qo riqchisining uyiga. Qo riqchining uyidan ʻ ʻ ʻ qishloqqacha esa qatnov yo li. ʻ Tunda ham adashmaysan. -Sen bizni qanday izlar orqali olib chiqding ?- so rashdi ʻ bolalar Nikitadan. -It izlari orqali, -javob berdi u. -It izlari doim yashash joyiga olib keladi. Chunki it o rmonda qancha ʻ yugurmasin, albatta uyga qaytadi. Buni menga buvam o rgatganlar. Nikita uyga ʻ charchab qaytgan bo lsada, ʻ juda baxtli edi. Bir lahza u bobosini qattiq quchoqlab oldi va qulog iga nimalardir deb ʻ pichirladi. Balki mehribon bobosiga “rahmat” aytgandir. “Tanish izlar” matniga savollar. 1. Nikitaning bobosi bo sh ʻ vaqtida nimani yoqtirardi? a. baliq tutishni b. gazeta o qishni d. ʻ ov qilishni e. televizor ko rishni ʻ 2. O rmonda bobosi ʻ Nikitaga nimalarni ko rsatardi? ʻ a. hayvonlarni b. izlarni d. daraxtlarni e. tabiatni 3. Izlarni ko rsatib ʻ turib, bobosi Nikitaga nimani ta’kidlardi? 4. Nega Nikita bobosining hayvon izlari haqidagi gaplarini tinglamasdi? 5. Bolalar bekatda uyga o rmon ʻ orqali kelayotganlarida nima sodir bo ldi? ʻ a. ular uxlab qolishdi b. ular ovqatlangani o tirishdi ʻ d. ular adashib qolishdi e. ular ota-onalariga qo ng iroq ʻ ʻ qilishdi 60 6. Bolalarning o rmondagi qo rquvi, hayajoni aks ettirilgan gaplarni topibʻ ʻ yozing 7. Bolalar o rmonda ʻ qaysi hayvonlarni uchratishni xohlashdi? 8. Bolalarni o rmonga qanday ʻ kayfiyat olib kirdi? a. qo rqinchli ʻ b. xush d. ezgin e. hech qanaqa 9. Nikita bolalarini o rmondan ʻ nimaning izlariga qarab olib chiqdi? a. bobosining izlariga qarab b. itning izlariga qarab d. quyon izlariga qarab e. o zining ʻ izlariga qarab 10. Itning izlariga qarab, yasash manziliga yetib olish mumkin ekanligiga isbot, dalil keltir 11. Nikita uyga qaytganida holati qanday edi? 12. Nima deb o ylaysiz, ʻ Nikita bobosining qulog iga nimalar deb ʻ pichirladi? 13. Hikoyada Nikitaning qaysi hatti- harakati ushbu hikmatga to g ri ʻ ʻ keladi. “Bilgan ergashtiradi, bilmagan ergashadi” 14. Hikoya nimaga o rgatadi? ʻ a. kattalr nasihatiga quloq tutish b. har narsani kuzatib borish d. noxush vaziyatlarda hayajonlanmaslik e. minnatdor bo lish ʻ Axborot matni Pingvinlar sayyoramizning janubiy yarimsharida yashovchi g aroyib, bir ʻ qarashda beso naqay bo lib ko rinuvchi ʻ ʻ ʻ jonivorlardir. Lekin ular faqat quruqlikdagina beso naqaydir. Hayotining ʻ katta qismini suvda o tkazadigan bu ʻ qushlar, suvdagina o zlarini yaxshi ʻ 61 his qiladilar va mohirona ov qiladilar. Pingvinglar hayoti juda mashaqqatli, juda past harorat sharoitidan ularni teri ostidagi qalin yogʻ qatlami va qalin patlari sovuqdan asraydi. Patlarning oq- qora ranglari ham ularni asraydi. Orqa tomonidagi qora rang quyosh issiqligini yutib qo shimcha ʻ energiya to playdi. Pingvinlar qanday ʻ yuradi? Pingvinlar bo yi ʻ 1 metrgacha, og irligi ʻ 30 kilogrammgacha yetadi. Albatta ularga yurish qiyin. Yurishda qushlarga tayanch vazifasini bajaruvchi dumi yordam beradi . Pingvinlarning ko ʻ payishi hayotidagi juda qiziq bosqichdir . Urg ochi ʻ pingvin 1 ta tuxum qo yadi. ʻ Erkagi uni bostirib turadi. Ona pingvin bu paytda o ziga yemish topish ʻ uchun dengiz tomon yo l ʻ oladi. Baxtli ota tuxumni qorin xaltasida yashirib qo yadi. Energiyani tejash ʻ maqsadida pingvinlar birbiriga juda yaqinlashib, ba’zan joy almashlab to da ʻ hosil qiladilar. Ikki oydan keyin esa uzoq kutilgan polapon dunyoga keladi. Agar to da yuzlab, ba’zan minglab qushlardan iborat bo lsa, bu ʻ ʻ jarayonda tushunmovchilik kelib chiqadi. Pingvinlar bolasini qanday tanib oladi? Hammasi juda oddiy. Pingvinlar bizga turlicha ko rinsada, ʻ bolasini qichqirig iga ʻ qarab taniydi. Mitti pingvin onasi chaqirgandan keyin biror mazali narsa bilan siylashini biladi. Urg ochi pingvin kichkintoyini oshqozonidagi ezilgan baliq, ʻ krevetka, mayda qisqichbaqasimonlar bilan oziqlantiradi. Bu jarayon polapon 2 oylik bo lgunicha ʻ davom etadi. Pingvinlar qanday raqsga tushadilar? Buni ular nima uchun va qachon qilishadi? Pingvinlar o z ʻ raqslarini urg ochi ʻ pingvin uchun, hudud uchun, yemish uchun, ba’zan shunchaki yakkakurashalrda ga’laba qozongach ijro etadilar. Shuning uchun bu raqslarni g alaba ʻ raqslari ham deb ataydilar. Raqs paytida erk ak pingvin u bilan hazillashmaslik kerakligi haqida qichqiriqlar yordamida izhor qilib turadi. Boshqa pingvinlar bu ogohlantirishlardan keyin raqqos bilan jangga 62 kirishishga jur’at ham qilolmay qoladilar. Pingvin matniga savollar : 1. Pingvinlar sayyoramizning qaysi yarimsharida yashaydilar? a. shimoliy yarimsharida b. janubiy yarimsharida d. shimoliy va janubiy yarimsharida 2. Pingvinlar hayotining asosiy qismini qayerda o tkazishadi?ʻ a. quruqlikda b. suvda d. muzlikda e. tog da ʻ 3. Juda past haroratsharoitida hayot kechirishda pingvinlarga nima yordam beradi? a. to yimli ʻ ozuqa b. qalin patlar va qalin yog ʻ qatlami d. tezsuzish mahorati e. patlarning oq-qora rangi 4. Pingvinlarga yurishga nima yordam beradi? a. qanoti b. gavdasi d. dumi e. panjasi 5. Urg ochi ʻ nechta tuxum qo yadi? ʻ a. 2 b. 3 d. 1 e. 4 6. Pingvinlar bolasini qanday taniydi? 63 a. rangiga qarab b. ovoziga qarab d. hidiga qarab e. ko zigaʻ qarab 7. Pingvinlarga yurish nega qiyin ekanligini tushuntir? 8. Qanday voqea munosabati bilan pingvinlar g alaba raqsini ʻ ijro etishadi? 9. Urg ochisi ʻ bolasini nima bilan boqadi? a. suvo tlari ʻ va o simliklar ʻ b. ezilgan baliq va krevetka d. go sht ʻ bilan e. sut bilan 10. Erkak pingvinlar tuxum bosayotganda bir-biriga yopishib, ba’zan joy almashib to da qilish ʻ sababini tushuntir. 11. G alaba raqsini ʻ ijro etib pingvin nima haqida ogohlantiradi? 12. Pingvin bo yi ʻ va og irligini ʻ yoz? 13. Pingvin to dasining ʻ miqdorinibelgila? 14. Nima deb o ylaysan, pingvinlar bizning ʻ mahalliy sharoitda yashay oladimi? Nima uchun? Testlarga javobni izlashda, savol strukturasiga ahamiyat berish juda muhim. Tajribali kitobxon savolning o zidan ʻ javobni topa olishi mumkin bo ladi. ʻ Tajribasiz kitobxon esa bu borada qiynaladi. Har bir o qilgan ʻ asarni nafaqat o qib ʻ balki, uni miyada chuqur “hazm qilish” va baholay olish yaxshi samara beradi. Bolada tanqidiyva mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda kattalar tomonidan oilada, maktabda uning ham shaxs sifatida o z ʻ fikri borligini inobatga olish juda muhim. Xato fikrlarini ota-onalar, o qituvchilar bosiqlik bilan tinglab ʻ tushuntirishlari katta yoshlilardan tolerantlikni , sabrni talab qiladi. Ba’zan esa hayotning o zi ham ʻ xatolarimizni tan olishga majbur etadi. Javobni izlashda, savol strukturasiga ahamiyat berish juda muhim. 64 Tajribali kitobxon savolning o zidanʻ javobni topa olishi mumkin bo ladi. ʻ Tajribasiz kitobxon esa bu borada qiynaladi. II bob bo‘yicha xulosalar O‘qish savodxonligi - shaxs o‘zining bilim va salohiyatini rivojlantirish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, maqsadiga erishish yo‘lida matnni tushunish, matndagi ma’lumotlardan foydalanish, ular ustida mulohaza yuritish, hamda ularga munosabat bildirish qobiliyati demakdir. PIRLS yosh o‘quvchilarning sinfda va sinfdan tashqari o‘qishining ikkita keng qamrovli maqsadiga qaratilgan. Bular badiiy tajriba orttirish hamda ma’lumot olish va ulardan foydalanish uchun o‘qishdir. Adabiy matnlar asosiy mavzuga ega bo‘lib, u berilgan matndan tashqari o‘quvchi tomonidan umumlashtiriladi. Axborotdan iborat bo‘lgan matnlar o‘quv materiallardan olinmagan mavzuni yoritib berish kerak. Syujetning mantiqiy tuzilishiga rioya qilish muximdir. Oddiy va murakkab gaplarning bir hil ishlatilishi. Agar dialog ustunlik qilsa ma’lumotni birlashtirib, murakkab gaplarni qo‘shish kerak. Axborot matnda matnning strukturasi va ma’lumotning mantiqiy ketma ketligini sarlavxalar, jadvallar , grafiklar kabi vizual ele mentlar bilan bog’likligini kuzatish shartdir. PIRLS tadqiqotida matn xaritasi mavjud bo‘lib, u matning dolzarbligini aniqlashga yordam beradi, masalan: u yetarlicha mazmunli va tushunarliligini aniqlaydi. Matndagi muxim g’oyalarni va ularning o‘zaro munosabatlarini ko‘rsatadi. Asosiy g’oyalar, ularning munosabatlarini va matnni yaratish bo‘yicha vazifalarni ishlab chiqishga alohida e’tibor qaratadi. 65 III BOB.PEDAGOGIK TAJRIBA-SINOV ISHLARINI TASHKIL ETISH VA UNI O‘TKAZISH 3 .1 -§ . Pedagogik tajriba – sinov maqsad va vazifalari Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini darslari matn ustida ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning dastlabki darajasini diagnostika qilishda 3-sinf o‘quvchilari ishtirok etishdi. Surxandaryo viloyati, Qumqo‘rg’on tumani dagi 46 – 5 6 - sonli maktablarning jami 235 nafar boshlang’ich sinf o‘quvchilari ishtirok etishdi. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasining samaradorligini aniqlash maqsadida tajriba natijalari tahlili o‘tkazildi. Metodikaning miqdoriy hamda sifatiy tahlili uning samaradorligini belgilaydi. Tajriba-sinov ishlarini talab darajasida olib borish, eng avvalo, tajriba- sinovning pedagogik asoslarini tashkil qilish va uni boshqarish jarayonining ilmiy-nazariy asoslarini ishlab chiqish, tajriba-sinov amaliyoti va natijalarini ilmiy-metodik jihatdan chuqur tahlil qilish maqsadida boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirishga qaratilgan tajriba-sinov ishlari quyidagi bosqichlarda tashkil etildi: 1.Asoslovchi tajriba bosqichi. Unda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining boshlang’ich sinflarida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchi va metodistlar o‘rtasida anketa (so‘rovnoma)lar, individual suhbatlar uyushtirildi. Anketa (so‘rovnoma)lar ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matnni tushunish va matn ustida ishlashda amalda qo‘llanayotgan usullar, ilg’or tajribalarni aniqlashda yaqindan yordam berdi. Mazkur jarayonda boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishning 66 mavjud ahvoli baholandi, bu boradagi kamchiliklar aniqlandi, yuqori samaradorlikka erishish imkonini beruvchi ishlar rejasi hamda innovatsion xarakterga ega metodik ishlanmalar tayyorlandi. 2. S h akllantiruvchi tajriba bosqichi. Ushbu bosqichda boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga oid amaliyot uchun tavsiya etilgan innovatsion xarakterdagi metodik ishlanmalar asosida ko‘plab darslar tashkil etildi. Bu jarayonda ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga xizmat qiluvchi metodlarning samarali bo‘lishiga ahamiyat berildi. 3. Ta’kidlovchi tajriba bosqichi. Mazkur bosqichda boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga oid eng maqbul usullarning amaliyotga mosligi va samaradorligi baholanib, maxsus metodika mazmuniga zarur o‘zgartirishlar hamda qo‘shimchalar kiritildi. Ushbu bosqichning tahliliy jarayonida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga oid yaxlit tizimli ishlar to‘g’risida xulosalar chiqarildi va amaliy- metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Tajriba-sinov ishlariga jalb etilgan boshlang’ich sinf o‘quvchilari tajriba va nazorat sinflariga ajratildi. Tajriba maydonlari sifatida quyidagi umumiy o‘rta ta’lim maktablari tanlandi: Respondentlar sifatida tajriba maydonlari bo‘lgan maktablarda faoliyat yuritayotgan boshlang’ich sinf o‘qituvchi va o‘quvchilari jalb qilindi va ularning soni quyidagicha belgilandi (3.1.1-jadvalga qarang). 3.1.1-jadval Tajriba-sinov ishlariga jalb etilgan respondentlarning toifasi va soni T/r Respondentlar Ularning soni (nafar hisobida) 1. Boshlang’ich sinf o‘qituvchilari 30 2. Boshlang’ich sinf o‘quvchilari 235 67 Tajriba-sinov avvalida ish tajribasi, ma’lumoti turlicha bo‘lgan o‘qituvchilar bilan suhbat uyushtirildi, ular o‘rtasida so‘rovnomalar tashkil etildi, turkum darslar kuzatilib, uning natijasi tahlil qilindi. Tajriba-sinov ishlarida jami 30 nafar boshlang’ich sinf o‘qituvchisi va 235 nafar boshlang’ich sinf o‘quvchilari ishtirok etishdi. Qumqo‘rg'on tumanidagi 46 – 5 6 - umumta’lim maktabining boshlang’ich sinf o‘quvchilari. Natijalar statistik tahlildan o‘tkazildi. Tadqiqot ishimizda usullarning samarali tomonlari o‘rganilib, ijobiy natijalar olindi. Tajriba-sinov natijalari tadqiqot farazi uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Boshlang’ich sinf o‘qituvchilariga quyidagi savollardan iborat so‘rovnoma berildi: (1-ilova). 1. Ona tili va o‘qish savodxonligi deganda nimani tushunasiz? 2. O‘qitishda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir materialdan foydalanasizmi? 3. O‘quvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligiga oid ko‘nikmalarni tarkib toptirishda qanday qiyinchiliklar mavjud? 4. Darsliklarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid bilimlar mavjudmi, ular o‘quvchilarning yosh xususiyatiga mos keladimi? 5. Sizningcha, boshlang’ich sinflarda o‘qitiladigan fanlardan qaysilarini o‘zaro bog’lab o‘qitish mumkin? 6. Dars va darsdan tashqari o‘quv mashg’ulotlari jarayonida o‘quvchilar ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishning qanday pedagogik imkoniyatlari mavjud? 7. Dars va sinfdan tashqari vaqtlarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir qanday tadbirlar uyushtirasiz? 8. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarining ona tili va o‘qish savodxonligini shalllantirishda nimalarga e’tibor qaratish lozim deb o‘ylaysiz? 68 9. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirishda fanlararo aloqadorlikning o‘quvchilar o‘zlashtirish samaradorligiga ta’siri qanday? Boshlang’ich sinf o‘qituvchilarida metodik bilimlarni o‘zlashtirish hamda boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga qaratilgan zaruriy sharoitlar bo‘lsa-da, ammo keragicha metodik qo‘llanma va tavsiyalar mavjud emasligi kuzatildi. So‘rovnoma natijalarining tahlili orqali boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining faoliyat mazmuni aniqlandi va javoblar umumlashgan holda 3.1.2-jadvalda o‘z aksini topgan. 3.1.2-jadval T/r O‘qituvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid bilim darajalarini aniqlash mezonlari Tajriba bosh ida n 1 = 29 Tajriba yakuni da n 2 = 30 1. Matn tushunchasi va uning turlarini tavsiflay olishlari 8 15 6 15 13 2 2. Matn ustida omillarini tavsiflay olishlari 10 14 5 16 12 2 3. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishning pedagogik shart- sharoitlarini bilishlari 13 12 4 19 10 1 4. Integrativ dars mashg’ulotlar i ni loyihalashtira olishlari 11 12 6 15 13 2 5. Integrativ o‘qitish metod va texnologiyalarini tavsiflay olishi 12 14 5 15 13 2 6. Matnni tushunish va matn ustida mazmuniga 10 13 6 14 14 2 69 oid manbalar mavjudligi 7. Dars mobaynida o‘quvchilar faolligini tashxislay olishi 9 15 5 16 11 3 8. O na tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir munosabati 8 18 3 15 13 2 Jami: Tadqiqot ishlari tahlili doirasida boshlang’ich sinf o‘qituvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligi darajalari quyi holatda 34,9 % ekanligi ko‘zga tashlansa- da, tajriba yakunida mazkur holat 53,8 % ni tashkil etib o‘zlashtirishning yuqori ko‘rsatkichiga erishildi. O‘qituvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir bilim darajalarining qiyosiy ko‘rsatkichi 3.2.3-jadvalda o‘z ifodasini topgan. 3.2.3-jadval Guruhlar O‘qituvchilar soni O‘zlashtirish ko‘rsatkichi (%) yuqori o‘rta past Tajriba boshida 29 34,9 % 48,7 % 17,2 % Tajriba ya kunida 30 53,8 % 42,2 % 6,9 % 70 3. 2. 1-rasm. O‘qituvchilarning bilim ko‘rsatkichlari. O‘qituvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir bilim darajasining qiyosiy ko‘rsatkichida sezilarli farq va tafovutlar borligi kuzatildi. Tajriba boshida bilimlarni o‘zlashtirish darajasi: yuqori- 34,9 %, o‘rta – 48,7 %, past – 17,2 % ko‘rsatkichni aks ettirsada, tajriba yakunida: yuqori – 53,8 %, o‘rta – 42,2 %, past – 6,9 % ga samaradorlik darajasi ko‘tarilganiga erishildi. Mazkur holat 3.2.1-rasmda aks ettirilgan diagrammada yanada aniqroq ifodalangan. Boshlang’ich sinf o‘qituvchilari bilan o‘tkazilgan suhbatda fanlararo aloqadorlik o‘rnatishda uchraydigan qiyinchiliklarni aniqlash imkonini berdi. Tajriba-sinov ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish bo‘yicha ma’lumotlar yig’ish hamda taklif etilayotgan metodikaning samara beri shini isbotlash hamda taklif va tavsiyalar berish maqsadida olib borildi 71 Bunday mazmundagi so‘rovnoma savollari ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish o‘quvchilarning matn ustida ishlashga oid tasavvurlari shakllanishi, ularning o‘zaro bog’liqligini anglashda muhim vosita bo‘lishi ni ko‘rsatdi. So‘rovnoma savollari tahlilidan matn ustida ishlashga oid mavzularni fanlararo o‘rganishda foydalanish imkoniyatlarining kengligi o‘quvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etishi aniqlandi. Boshlang’ich sinf o‘qituvchilari bilan o‘tkazilgan suhbatda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid mavzularni o‘qitishda uchraydigan qiyinchiliklarni aniqlash imkonini ber di. Tajriba-sinov 3-sinflarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir mavzularni o‘qitish bo‘yi cha ma’lumotlar yig’ish hamda taklif etilayotgan metodikaning samara beri shini isbotlash hamda taklif va tavsiyalar berish maqsa dida olib borildi. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga mavzulariga doir manbalar o‘quv chilarga tushuntirib berish muhim ahamiyatga ega ekanligi asoslandi. Tajriba-sinovning birinchi bosqichi ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish uchun aniq xulosalar chiqarishga yordam berdi. O‘qituvchilarga metodik qo‘llanmalar, tarqatma materiallar, dars loyihalari, anketa so‘rovnomalari, ko‘rgazmali qurollar, plakatlar, jadvallar tayyorlandi hamda dars va darsdan tashqari mashg’ulotlarni integrativ tarzda tashkil etish bo‘yicha metodik ko‘rsatma va tavsiyalar belgilab olindi. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda quyidagilarga e’tibor qara til di: 1) ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid didaktik materiallar: reproduktiv, produktiv, qisman izlanishli va ijodiy tavsifdagi o‘quv va test topshiriqlari, o‘quv materiallari, o‘quv vaziyatlari, interfaol metodlardan darsda va darsdan tashqari mashg’u lotlarni bajarishda foydalanish mumkin ligini boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining tushunib yetishi va qo‘llay olishini ta’ - minlash; 72 2) o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirish, ona tilini o‘qitishning integrativ modellarini ta’lim amaliyotiga keng joriy etishga oid materiallarni umumlashtirishning mantiqiy ketma-ketli gi, izchilligi va to‘g’riligini tekshirish; 3) tajriba-sinov o‘tkazish uchun tayyorlangan dars ishlanmalari, o‘quv- metodik qo‘llanmalar, tarqatma va didaktik materiallar, ko‘rgazmali qurol - larning ijobiy hamda salbiy tomonlarini o‘rganish. Tajriba-sinovning bu bosqichida quyidagi muammolar hal qilindi: 1) o‘quvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish imkoniyatining keng qamrov liligi; 2) pedagogik faoliyatning o‘quvchilar uchun qiziqarli va tushunar li ekanligi; 3) ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda didaktik ta’minotning amalda qo‘lla nayotganligi; 4) ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda o‘quvchilarda motivatsiyaning mavjudligi. Pedagogik tajriba-sinovni o‘tkazishda foydalanilgan didaktik materiallar, reproduktiv, produktiv, qisman izlanishli va ijodiy tavsifdagi o‘quv va test topshiriqlari, o‘quv materiallari, o‘quv vaziyatlari, interfaol metodlarning tahlili quyidagilarni tasdiqlaydi: 1. “Ona tili” (III sinf) va “O‘qish” fanlari (III sinf) darsliklarida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir mavzularni o‘rganish uchun juda oz ma’lumot bayon etilgan. 2. O‘qituvchilar qo‘lida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir maxsus metodik qo‘llanma va manbalar yo‘q. 3. O‘quvchilarda ona tili va o‘qish savodxonligini oshirish maqsadida sinfdan tashqari ishlar qayd qilinmagan. Tadqiqot davomida boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda quyidagi didaktik tamoyillardan foydalanildi: 73 1. Оna tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid tanlangan materiallar mazmuni boshlang’ich ta’lim dasturidagi mavzular bilan uzviy bog’langan bo‘lishi, ta’lim-tarbiya uzluksizligi va uzviyligini o‘zida ifoda etishi. 2. Metodik-didaktik materiallar mazmuni ilmiy, tizimli, izchil va tushunarli bo‘lishi. 3. O‘quvchilarning yosh va shaxsiy xususiyatlari hisobga olinishi. 4. Bilim, ko‘nikma, malaka va kompetentsiyalarni shakllantirishda ko‘rsatmalilik va fanlararo nazariyot va amaliyot uzviyligi. 5. Ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir tanlangan usul va vositalar mazmuni boshlang’ich sinf o‘qituvchilari uchun tushunarli bo‘lishi. Tajriba-sinov ishining mazkur bosqichida o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda bilim va tasavvur da rajalarini aniqlash uchun suhbat, yozma-nazorat ishlari olib borildi. Metodikaning samaradorligini aniqlashda kutiladigan ijobiy o‘zgarishlar ona tili va o‘qish savodxonligi darslik. 3.2-§.Pedagogik tajriba-sinov ishlari natijalari va ularning matematik- statistik tahlili Tajriba-sinov ishining birinchi bosqichida tajriba va nazorat sinflari aniqlashtirildi. Kutilayotgan natija salmog’iga ko‘ra, o‘ quvchilarda fanlararo ekologik xavfsizlik tushunchalarni shakllantirish, ko‘nikma, malaka va kompetentsiyalarni hosil qilish holati diagnostik metodika asosida o‘rganildi. Sinov ishlariga jalb etilgan o‘quvchilar tasodifiy tanlov asosida tajriba (117 nafar) va nazorat (118 nafar) sinflariga biriktirildi. Nazorat sinflarida ona tili va o‘qish savodxonligi darslari o‘quv fani dasturiga muvofiq, tajriba sinflarida esa dissertant tomonidan taklif etilgan boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishga oid maxsus metodika asosida ta’lim jarayoni tashkil etildi. Tadqiqot davomida 3-sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali o‘quvchilar nutqini o‘stirish metodikasini hamda bu jarayonda ularning matnni tinglab tushunish va anglash darajalarini 74 takomillashtirish bo‘yicha Xalqaro tadqiqot (PIRLS)ga tayyorgarlik ishlari yuzasidan ham tavsiyalar ishlab chiqildi. Ushbu xalqaro dastur talablariga mos ravishda boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash metodikasi “Ona tili va o‘qish savodxonligi” darsliklarida keltirilgan badiiy matn (“ Tabiatni asraymiz” (“Ozon qatlami” audiomatn). 3-sinf va “Yomon otliq jazosi“ (Abdulla Avloniy) sinfdan tashqari o‘qish. 3-sinf misolida tavsiya etildi. Shu o‘rinda boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash jarayonida qo‘llanadigan test topshiriqlari ustida ishlash ta’lim samaradorligini oshiruvchi metodlardan biri ekanligi asoslandi. Ushbu tadqiqot davomida asosiy e’tibor boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida o‘quvchilarning matn ustida ishlay olish ko‘nikma va malakalariga egaligini aniqlashga qaratildi. Tavsiya etilayotgan maxsus metodikaning amaliyotga tatbiqini o‘rganish orqali tajriba-sinov ishining samaradorligini baholash imkoniyatiga ega bo‘lish uchun tajriba va nazorat sinflari belgilandi. Tajriba-sinov ishlari olib borilgan ta’lim muassasalarida birinchi bosqichda o‘quvchilar bilan suhbatlar o‘tkazildi. Ikkinchi bosqichda tajriba guruhlarida o‘quvchilarning umumiy bilim darajasini aniqlash yuzasidan, zaruriy bilim, ko‘nikma va malakalarning rivojlanganlik darajasini belgilovchi mezonlarni ishlab chiqdik. Tajriba-sinov natijalarini tahlil qilish davomida quyidagi ma’lumotga ega bo‘ldik: - yuqori darajada bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan o‘quvchilarni (7,3%) aniqladik. Ular ma’lum darajada bilimlarga ega bo‘lib, milliy odob tushunchasi bo‘yicha asarmazmuninitahlil oladilar. -nazariy bilim va ko‘nikmalarni o‘rtacha o‘zlashtirgan o‘quvchilar (25,8%). Ular o‘rtacha darajadagi bilimlarga ega, ammo asarlar orqalimilliy odob ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha materiallarni to‘la taxlil qilishda qiynaladilar; 75 - nazariy bilim va ko‘nikmalarni sust darajasini ko‘rsatuvchi o‘quvchilar (66,9%). Ularda nazariy bilimlar sust, asarlar bo‘yicha milliy odob tushunchalarini taxlil qila olmaydilar. Tajriba-sinov ishlaridan oldingi umumiy ko‘rsatkichlarni 1 -jadval va diagrammalarda ko‘rish mumkin. Tajriba-sinov ishining birinchi bosqichida o‘quvchilarning nazariy bilimi, amaliy ko‘nikma, malaka va kompetentsiyalari darajalarini aniqlash uchun ular bilan doimiy suhbat, to‘rt marotaba yozma-nazorat ishi o‘tkazildi. Tajriba-sinov boshida nazorat va tajriba sinflari o‘quvchilariga muammoli savollar berildi. Tajriba-sinov ishlari hech qanday tushuntirishlarsiz va metodik yordam ko‘rsatmasdan o‘tkazildi. Savol-javoblar va yozma-nazorat ishlari tegishli mavzular nazariy o‘rganilgandan so‘ng o‘tkazildi. Javoblar umumlashgan holda quyidagi jadvalda o‘z aksini topgan. Tajriba va nazorat guruhlarining tajribadan oldingi umumiy ko‘rsatkichlarni 3.2.1 jadval va 3.2.2-jadvallar orqali tasvirlaymiz. 3. 2.1 -jadval Tajriba avvalida tajriba guruhining umumiy ko‘rsatkichlari Makta blar Sinflar O‘quv chilar soni Yukori % O‘rta % Past % Cumm a % 47- maktab 3 -sinf 58 9 9 20 20 29 29 100,00 58- maktab 3 -sinf 59 8 8 21 21 30 30 100,00 Jami 117 17 17 4 1 41 59 59 100,00 Tajriba-sinov ishlaridan oldingi nazorat guruhlarida o‘tkazilgan ishlar natijasi 4-jadvalda aks ettirilgan. 3.2. 2 -jadval Tajriba avvalida nazorat guruhining umumiy ko‘rsatkichlari Makta blar Sinflar O‘quv chilar Yukori % O‘rta % Past % S umma % 76 soni 47- maktab 3 -sinf 59 1 0 1 0 29 29 20 20 100,00 58- maktab 3 -sinf 59 12 12 22 22 25 2 5 100,00 Jami 118 22 22 51 51 45 45 100,00 3.2.2-jadval natijalari tahliliga ko‘ra tajriba va nazorat sinflarida o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligiga oid bilimlarni o‘zlashtirish ko‘rsatkichi pastligi quyidagilar bilan izohlanadi: 1) interfaol metodlar, interaktiv resurslar, krossvordlar, intellektual o‘yinlar, ijodiy tavsifdagi o‘quv va test topshiriqlaridan aksariyat boshlang’ich sinflarda foydalanilmayotganligi; 2) aksariyat boshlang’ich sinf o‘qituvchilari ona tili va o‘qish savodxonligiga oid mavzularni fanlararo amaliyot bilan bog’lab o‘tmayotganligi; 3) ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid yo‘naltiruvchi tadbirlar rejasining yo‘qligi. Yuqoridagi fikr-mulohazalarimiz ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga doir o‘quvchilarning bilim sifatini pasaytiradi, nazariyani amaliyot bilan bog’lashni qiyinlashtiradi. Mazkur holatda biz quyidagi masalalarga alohida e’tibor qaratdik: 1) tadqiqot ishining imkoniyati va ahamiyatini yoritish; 2) ona tili va o‘qish fanlarini o‘rganishga ishtiyoq va motivatsiyani yuzaga chiqarish; 3) o‘quvchilarda axborot almashinuvi asosida o‘rganiliyotgan materialni analiz-sintezlash, ma’lumotlarni qiyoslash, solishtirish, taqqoslash, shaxsiy g’oyalarni umumlashtirish ko‘nikma va kompetentsiyalarini shakllantirish; 4) o‘quv jarayonida individual va jamoaviy faollikni jadallashtirish; 77 5) ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishga muammolarni hal qilish uchun taklif qilingan yechimlarni ijobiy baholash, ijobiy imkoniyatlar, foyda va samaralarni izlash samaradorligini oshirishni nazarda tutadi. Tadqiqot jarayonida boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali o‘quvchilarda nutqning o‘sganligini baholovchi quyidagi mezonlar ishlab chiqildi: 1. Matnni ifodali o‘qish. 2. Matn bo‘yicha lug’at bilan ishlash. 3. Matn mazmunini qayta hikoya qilish. 4. Matn bilan mustaqil ishlash. Metodik jihatdan to‘g’ri amalga oshirilgan tadqiqot ishida har bir boshlang’ich sinf o‘quvchisida matn ustida ishlash ko‘nimalarini rivojlanganlik ko‘rsatkichlariga erishishi mumkin. S h u jihatdan, b aholash mezonlari keltirib o‘tildi (3.2. 3 -jadvalga qarang). Mazkur mezonlar bo‘yicha boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash orqali o‘quvchilar nutqining o‘sganlik darajasi belgilovchi daraja ko‘rsatkichlari ham belgilandi. Ular: 3.2.3-jadval № Mezon Ko‘rsatkichlar darajasi 1. Yuqori daraja Matnni ifodali o‘qiy oladi, matn bo‘yicha lug’at bilan samarali, faol ishlaydi, matn mazmunini erkin qayta hikoya qiladi, matn bilan mustaqil ishlay oladi. 2. O‘rta daraja Matnni zarur darajada ifodali o‘qiy oladi, matn bo‘yicha lug’at bilan ishlash hamda matn mazmunini qayta hikoya qilish malakalariga ega, biroq matn bilan mustaqil ishlashda qiyinchiliklarga duch keladi. 3. Quyi daraja Matnni zarur darajada ifodali o‘qishga harakat qiladi, biroq matn bo‘yicha lug’at bilan ishlash hamda matn 78 mazmunini qayta hikoya qilishda qiyinchiliklarga duch keladi, matn bilan mustaqil ishlay olmaydi. Yuqoridagi masalalarni hal etish uchun tajriba-sinovning izlanish qismi 2021–2022 o‘quv yilida boshlandi. Matnni zarur darajada ifodali o‘qishga harakat qiladi, biroq matn bo‘yicha lug’at bilan ishlash hamda matn mazmunini qayta hikoya qilishda qiyinchiliklarga duch keladi, matn bilan mustaqil ishlay olmaydi. Boshlang’ich sinf ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida matn ustida ishlash imkoniyatlarini batafsil o‘rganish asosida ilmiy-tadqiqotishining asosiy g’oyasi, shuningdek, o‘quvchi bilimidagi muammolar va ularning sabablari aniqlandi. Tajriba sinflarida o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash uchun metodika asosida yozma- nazorat ishi o‘tkazildi. O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari quyidagi natijalarni berdi ( 3.2.4 -jadvalga qarang): 3.2. 4 -jadval Matn mazmunini anglash va o‘quvchilar ona tili va o‘qish savodxonligining o‘sganlik darajasi O‘quv topshiriqlari Nazorat sinflari Tajriba sinflariO‘quvchilar soni Yuqori daraja O‘rta daraja Quyi daraja % O‘quvchilar soni Yuqori daraja O‘rta daraja Quyi daraja % Matnni ifodali o‘qish, lug’at ustida ishlash 118 23,56 48,37 28,07 117 29,47 56,85 13,68 Matnni mazmunini qayta hikoya qilish 118 29,27 39,02 31,71 117 34,68 41,94 23,38 Matn mazmunini saqlagan holda 118 12,73 20,91 66,36 117 16,67 25,0 58,33 79 shaklan o‘zgartirib qayta hikoya qilish O‘qilgan matnga oid savollar tuzish 118 26,98 33,64 39,38 117 30,4 36,8 32,8 Matndagi asosiy fikrni aniqlash 118 13,39 20,47 66,14 117 19,84 24,60 55,56 Tajriba-sinov ishining ikkinchi bosqichi va uchinchi bosqichi o‘rganuvchi xususiyatga ega bo‘lib, ilg’or va tajribali o‘qituvchilarning ish tajribasiga tayangan holda olib borildi. O‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda kamchiliklar tuzatildi. O‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishning ishonarlilik darajasi Pirsonning χ 2 (xi-kvadrat) matematik-statistik metodi asosida tekshirib ko‘rildi. Tajriba-sinovning bu bosqichida nazorat va tajriba sinflari ajratildi va ularni tanlashda quyidagi talablarga e’tibor berildi: a) nazorat va tajriba sinflari o‘quvchilarining o‘zlashtirish darajalari deyarli bir xil; b) o‘qituvchilarning bilim darajalari va ish tajribalari deyarli farq qilmaydi; v) o‘quvchilarning ekologik xavfsizlikni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlari deyarli bir xil. Tajriba-sinov ishining bu bosqichida o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasining samara berishini aniqlash maqsadida tajriba natijalari tahlili va interpretatsiyasi o‘tkazildi. O‘quvchilarning javoblari quyidagi mezonlarga ko‘ra baholandi: “ Yuqori daraja ”, “ O‘rta daraja ”, “Qoniqarli”. O‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish bo‘yicha o‘quvchilarning bilim darajalari muammoli savollarga, topshiriqlarga yozma ravishda bergan javoblarini tahlil qilish orqali tekshirildi. 80 1) “ Yuqori daraja ” baho – o‘quvchi muammoni to‘g’ri tushunadi, uni hal qi lish uchun zarur bo‘lgan tushunchalarni, qoidalarni, puxta va chuqur biladi, muam moning yechimini topish va to‘g’ri qaror qabul qilish ko‘nikmasiga ega, topshiriqni bajaradi, yechimni tek shirib, tahlil qila oladi; 2) “ O‘rta daraja ” baho – o‘quvchi muammoni to‘g’ri tushunadi, uni hal qilish uchun zarur qonun, qoidalarni biladi, muammoning yechi mini topishda qiynalmaydi, biroq yechimni tekshirish va tahlil qilish da ba’zi juz’iy xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yadi; 3) “ Quyi daraja ” baho – o‘quvchi muammoni yetarlicha tushuna olmaydi, uning yechimini topish uchun zarur bo‘lgan tushuncha, qoida va qonunlarni yaxshi bilmaydi, yechimni to‘g’ri qila olmaydi, muammoli vaziyatlarni va yechimni tahlil qila olmaydi. Yuqoridagi “ Yuqori daraja ”, “ O‘rta daraja ”, “Qoniqarli” javoblar o‘quvchilarning ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda doir materiallarni fanlararo o‘qitish jarayonida o‘quv chilar ning bilim sifatini aniqlashda asosiy mezon bo‘lib xizmat qildi. O‘tkazilgan tajriba-sinov natijalariga asoslangan holda 3-sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali o‘quvchilar ona tili va o‘qish savodxonligi ning o‘sganlik darajasiga oid natijalarni aniqlash bo‘yicha tajriba va nazorat sinflaridagi o‘zlashtirishlar matematik statistika metodlari orqali tahlil qilindi va umumlashgan holda quyidagi jadvalda aks ettirildi ( 3.2.4 -jadvalga qarang): 3.2.4 -jadval Matn mazmunini anglash va o‘quvchilar ona tili va o‘qish savodxonligining o‘sganlik darajasiga oid tajriba-sinov natijalari Sinflar O‘quvchilar soni O‘zlashtirish darajalari Yuqori O‘rta Quyi Tajriba sinfi 117 44 39 34 Nazorat sinfi 118 25 35 58 81 Bu qiymatlarga mos kelgan diagramma quyidagicha bo‘ladi (3. 2.2 -rasmga qarang): 3. 2.2 -rasm . O na tili va o‘qish savodxonligi ning o‘sganlik darajasi (tajribadan keyingi holat) Tajriba-sinov ishlarida ona tili va o‘qish savodxonligi ning o‘sganlik darajasiga oid turli xil materiallar tayyorlandi. Pedagogik tajriba-sinov oxirida taj riba va nazorat sinflari orasida 9,9 foiz statistik farq borligi aniq landi. Tajriba sinflarida o‘quvchilarning bilim darajasi nazorat sinf larining bilim darajasidan qanchalik yuqori ekanligini aniqlash mumkin. Buning uchun tajriba sinflarida olingan yozma-nazorat ishlarining didak tik samaradorligi Pirsonning χ 2 (xi- kvadrat) matematik-statistik metodi yordamida tekshirib ko‘rildi (1-formulaga qarang). Pedagogik tadqiqotlar uchun kritik qiymatni topish T krit. = 0,95 = 95% ga mos keladi. Xulosalarning ishonchlilik ehtimoli esa – a = 1-T; a = 1-0,95 = 0,05 (5%) deb qabul qili ndi. Aniqlik darajasi – a = 0,05 va erkinlik darajasi – ν = 4-1 = 3. Kri tik qiymatlar jadvalidan a = 0,05, ν = 3 qiymatlar uchun statistik kritik qiymat T = 7,815 ga to‘g’ri keladi. Agar T kuz. >T krit. Tengsizlik o‘rinli bo‘lsa, u 82 holda ilgari surilgan ishchi faraz to‘g’ri, aks holda ilgari surilgan ishchi faraz rad etiladi. T kuz. Qiymati T kuz formulaga ko‘ra hisoblab topiladi. Olingan natijalardan tajriba sinflaridagi o‘zlashtirish nazorat sinflaridagi o‘zlashtirishdan yuqori ekanligi ma’lum bo‘ldi. Shunday qilib, tavsiya etilgan maxsus usul va metodlarning samaradorligi asoslovchi va ta’kidlovchi tajribalar natijalarini o‘zaro qiyosiy o‘rganish, ta’kidlovchi tajriba natijalarini statistik tahlil qilish nafaqat sinov ishlarining, balki tadqiqotning ham ilmiy-pedagogik jihatdan muvaffaqiyatli tashkil etilganligidan dalolat berdi. III bob bo‘yi ch a xulosalar Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini darslari matn ustida ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning dastlabki darajasini diagnostika qilishda 3-sinf o‘quvchilari ishtirok etishdi. Surxandaryo viloyati, Qumqo‘rg’on tumanidagi 46 – 58 - sonli maktablarning jami 235 nafar boshlang’ich sinf o‘quvchilari ishtirok etishdi. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasining samaradorligini aniqlash maqsadida tajriba natijalari tahlili o‘tkazildi. Metodikaning miqdoriy hamda sifatiy tahlili uning samaradorligini belgilaydi. Olingan natijalardan tajriba sinflaridagi o‘zlashtirish nazorat sinflaridagi o‘zlashtirishdan yuqori ekanligi ma’lum bo‘ldi. 83 Tavsiya etilgan maxsus usul va metodlarning samaradorligi asoslovchi va ta’kidlovchi tajribalar natijalarini o‘zaro qiyosiy o‘rganish, ta’kidlovchi tajriba natijalarini statistik tahlil qilish nafaqat sinov ishlarining, balki tadqiqotning ham ilmiy-pedagogik jihatdan muvaffaqiyatli tashkil etilganligidan dalolat berdi. UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR Dissertаtsiyа mаvzusi bо‘yichа о‘tkаzilgаn nаzаriy tаdqiqоtlаr аsоsidа quyidаgi xulоsаlаr qilindi: 1. Har tomonlama barkamol, erkin fikrlaydigan shaxslarni tarbiyalashda o‘quvchilar nutqini rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari oldidagi ushbu vazifani to‘laqonli bajarish ko‘p jihatdan boshlang’ich sinflarda o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, ularning bog’lanishli nutqini talab darajasida o‘stirish bilan chambarchas bog’liq. 2. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida nutq o‘stirish ishining matn asosida amalga oshirilishi bu jarayonda samarali yutuqlarni qo‘lga kiritish imkonini beradi. Bu esa nutq o‘stirish ishini ustuvor tamoyillar asosida tashkil etishni taqozo qiladi. 84 3. Badiiy matnni tahlil qilish, matnning mavzu doirasini aniqlash, savol- topshiriqlar bilan ishlash, matnni qismlarga ajratish, reja tuzish, matndagi ishtirokchilarga oddiy tavsif berish, og’zaki hikoya tuzish, matn mazmunini qayta hikoyalash, ijodkorlik sifatlarini tarkib toptirish kabi yo‘nalishlarda ish olib borish boshlang’ich sinf o‘qish darslarida o‘quvchilar ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi. 4. Boshlang’ich sinflarda og’zaki, yozma, tashqi va ichki nutq turlarining o‘ziga xos xususiyatlarini, o‘quvchilarning psixologik-irodaviy va axloqiy jihatlarini hisobga olish ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish jarayonining muvaffaqiyatli kechishini kafolatlaydi. 5. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali ona tili va o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini takomillashtirishda o‘quvchilarning badiiy asarni to‘g’ri va to‘laqonli qabul qilishiga ko‘mak berish, ya’ni ularni fragmentar darajadan “komillik” darajasiga olib borish nutq rivojida katta ahamiyatga ega. 6. Boshlang’ich sinflarda matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirishda o‘qish va ona tili darslari o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikdan unumli foydalanish kutilgan natijaning qo‘lga kiritilishini ta’minlaydi. 7. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirish jarayonida matnosti savol-topshiriqlari ustida ishlash, lug’at ishi, matn mazmunini qayta hikoya qilish, bu jarayonda mustaqil va ijodiy ishlardan hamda test topshiriqlaridan to‘g’ri va unumli foydalanish o‘quvchilar nutqini o‘stirishdagi asosiy, ayni paytda, eng samarali usullar hisoblanadi. 8. Tavsiya etilgan maxsus usul va metodlarning samaradorligi asoslovchi va ta’kidlovchi tajribalar natijalarini o‘zaro qiyosiy o‘rganish, ta’kidlovchi tajriba natijalarini statistik tahlil qilish olib borilgan sinov ishlari hamda tadqiqotning ilmiy-pedagogik jihatdan muvaffaqiyatli tashkil etilganligini tasdiqladi. 85 TAVSIYALAR 1) Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida ona tili va o‘qish savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan fan to’garagini tashkil etish maqsadga muvofiq; 2) Xalqaro baholash PIRLS dasturiga asoslangan kognitiv va kreativ o’quv topshiriqlarini tizimli ishlab chiqish va boshlang’ich ta’lim ixtisosligi ona tili va o‘qish savodxonligi fani doirasida keng qo’llash lozim; 3) O‘quvchilarning bilim va salohiyatini rivojlantirish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish, maqsadiga erishish yo‘lida matnni tushunish, matndagi ma’lumotlardan foydalanish, ular ustida mulohaza yuritish, hamda ularga munosabat bildirish qobiliyatlarini rivojlantirish maqsadida boshlang’ich sinf o’qituvchilariga mahorat darsi tashkil etish zarur. 86 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Normativ-huquqiy hujjatlar va nazariy-metodologik manbalar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni. O‘RQ-637- son 23.09.2020. Ta’lim to‘g‘risida (lex.uz) 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 - yil 7 - fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-son Farmoni. PF-4947-son 07.02.2017. (lex.uz) 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi «O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PF-6108- son Farmoni . PF-6108-son 06.11.2020. (lex.uz) 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha 87 rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PF – 5712- sonli Farmoni. PF-5712-son 29.04.2019. (lex.uz) 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 -yil 8 - dekabrdagi “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi 997-son qarori (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 10.12.2018 y., 09/18/997/2289-son) 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 26.02.2021 yildagi O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi huzuridagi Respublika ta’lim markazi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi 108-son qarori. 108-son 26.02.2021. (lex.uz) 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 -yil 8 -dekabrdagi 997-sonli “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi qarori. 8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi “Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartini tasdiqlash to‘g’risida”gi VMQ-187-son qarori. 9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 -yil 14- dekabrdagi “2020-2025-yillarda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash milliy dasturini tasdiqlash to‘g’risida”gi VMQ-781 son qarori 10. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1- jild. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 570-b 11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 20-fevraldagi “Yoshlarning intellektual va ijodiy salohiyatini rivojlantirish, iqtidorli bolalarni qo‘llab-quvvatlash va rag’batlantirish maqsadida “Prezident 88 maktablarini ochish to‘g’risida”gi PQ-4199-son qarori. T.: 2019. 12. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. -T.: “O‘zbekiston”. 2017. 312 b. 13. Mirziyoyev Sh.M. “Kitob maxsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ’ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish to‘g’risida”gifarmoyish. 2017 - yil 12 yanvar. 14. Umumiy o‘rta ta’limning DTS va o‘quv dasturi. T.:2017. – 74b. Monograf i ya, darslik, o’quv qo’llanmalar, llm i y maqola lar 16. Assessing Reading, Mathematics and Scientific Literacy: A framework for PISA 2009 OECD, 2009 17. Azimova I. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 2-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma /– Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 128 b. 18. Azimova I. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 1-sinf uchun mashq daftari /– Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 72 b. 19. Azimova I. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi 2-qism [Matn]: 1- sinf uchun darslik– Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 104 b. 20. Abduqodirov A.A., Parda y ev A. Pedagogik texnologiyalarga oid atamalarning izohli lug‘ati. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2012. 44 b.; 21.Ahmedov X. 4-sinf o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash bo‘yicha o‘tkaziladigan xalqaro tadqiqotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun mashq daftari №3. Ta’lim sifatini baholash bo yicha xalqaro ʻ tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi. Toshkent 2000 22. Bakiyeva X.S. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali 89 nutq va tafakkurni rivojlantirish metodikasi. Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI, Samarqand, 2019, 61 bet. 23. Bakiyeva H., N.Ahmedova, N.Azizova, D.Nosirova, B.Teshaboyeva, U.Ismoilova, B.Egamberdiyeva “Savodga o‘rgatish darslari”.-T.: “Extremum-press”, 2014. -119 b. 24. Boymurodova G. va b. 3-sinfda o`qish darslari. Metodik qo`llanma. – T.: Sharq, 2016. – 176 b. 25. Grigorenko, E.L. Kognitiv rivojlanishning individual xususiyatlarining yosh o‘quvchilar tomonidan o‘qish va yozishni o‘rganish mahoratiga ta'siri [Matn]: dis. Doktor Psixol. fanlar / E.L. Grigorenko. - Moskva, 2012.- 299 26. Jumayev M.E., Yuldasheva M.Yu., Mingbaeva B.U., Mamatova G.A., Levkina M.F. “Boshlang’ich ta’limni o‘qitishda zamonaviy yondashuvlar va innovatsiyalar” metodik uslubiy qo‘llanma – T.: 2018 y 27.Islomova Z.Sh. 4-sinf o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash bo‘yicha o‘tkaziladigan xalqaro tadqiqotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun mashq daftari №8. Ta’lim sifatini baholash bo yicha xalqaro ʻ tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi. Toshkent 2000 28. Ismailov A., D. Norboyeva, K. Kucharova, Z. Kosimova, N. Aminova . Xalqaro tadqiqotlarda boshlang’ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholash «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent – 2019 yil, 92-bet 29. Kovaleva, G.S. Savodxonlikka yangicha qarash. PISA-2000 xalqaro tadqiqoti natijalariga ko‘ra [Matnj / G.S. Kovaleva, E.A. Krasnovskiy // Rus tili ("Birinchi sentyabr" gazetasiga qo‘shimcha). - 2005. - № 14.-S. 105-129 90 30. Lutoshkina V.N., Plexanova Ye.N. Formirovanie chitatelskoy gramotnosti mladshix shkolnikov. Uchebno-metodicheskoe posobie. – Krasnoyarsk. – 2012. 31. Mavlonova R., Rahmonqulova N. Boshlang ‘ich ta 'lim pedagogikasi, innovatsiyasi va integratsiyasi. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotmatbaa ijodiy uyi, T:. 2013. -270 bet 32. Mavlonova R.A., Rahmonqulova N.H. “Boshlang‘ich ta’limning integrasiyalashgan pedagogikasi”. O‘quv qo‘llanma. - T.: “Ilm Ziyo”-2009. - B.192. 33. Mavlonova R., Rahmonqulova R. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan pedagogikasi. T., Ilm ziyo, - 2009. 49-bet. 34. Mav lonova K. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun / – Toshkent:Respublika ta’lim markazi, 2021.–120 b. 35. Mavlonova K. [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun / – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 120 b. 36. Mavlonova K., [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi [Matn]: 3-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma /– Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. – 160 b. 37. K. Mavlonova [va boshq.]. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: 3-sinfi uchun darslik / – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. – 144 b. 38. Matchonov S. [va boshq.]. Boshlag’ich sinflarda o‘qish darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish. – T.: Yangiyo‘l poligraf servis, 2008. – 224 b. 39. Matchonov S. [va boshq.]. “O‘qish kitobi ” 4-sinf: umumiy o‘rta ta lim‟ maktablarining 4-sinfi uchun darslik Toshkent.2020-yil 91 40. Matchonov S. va b. O`qish kitobi. 4-sinf uchun darslik. – T.: Yangiyo`l poligraf servis, 2017. – 266 b. 41. Masharipova U. va b. “Ona tili” 1-4-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma.-T.: “SHarq”, 2014.-120 b. 42. Maxmudov N., A. Nurmonov. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Toshkent, «Ukituvchi»,1996 yil. 43. Muhammadiyeva M.M. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida faoliyatlar integratsiyasi jarayonida mas’uliyatlilikni shakllantirish metodikasi. P edagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI. Qarshi – 2021. 44. M uxtarova L.A. , Saidaxmadova N.S. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarida o‘qish va matnni tushish ko‘nikmalarini shakllantirish yo‘llari. “Oilaviy munosabatlar destruktsiyasining psixologik tadqiqi: muammo va yechimlar” Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. Termiz: 2022 yil. 402-405 b. 45.Ne’matova N. 4-sinf o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash bo‘yicha o‘tkaziladigan xalqaro tadqiqotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun mashq daftari №2. Ta’lim sifatini baholash bo yicha xalqaro ʻ tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi. Toshkent 2000 46. Norboyeva D. 4-sinf o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash bo‘yicha o‘tkaziladigan xalqaro tadqiqotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun mashq daftari №1. Ta’lim sifatini baholash bo yicha xalqaro ʻ tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi. Toshkent 2000 47. Nishonova Z. Mustaqil fikrlashga o`rgatish.// Boshlang`ich ta`lim. 1999. – № 3. –34- 35 b. 48. Nurulla y eva S h . Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish. Ped. fanl. nom. ilm. daraj. olish uchun 92 yozilgan diss. –T.: 2005. -152 b. 49. OECD (2013), PISA 2012 Assessment and Analytical Framework: Mathematics, Reading,Science, Problem Solving and Financial Literacy, OECD Publishing. 50. OECD (2017), PISA 2021 Creative Thinking Strategic Advisory Group Report, Organisation for Economic Co-Operation and Development, https://one.oecd.org/document/EDU/PISA/GB(2017)19/en/pdf (accessed on 26March 2018). 51. PIRLS 2006 Assessment Framework and Specifications /Ina V.S. Mullis, Ann M. Kennedy, Michael O. Martin, Marian Sainsbury, IEA, Boston College ISC, 2006 52. PIRLS 2006 Encyclopedia /Ann M. Kennedy, Ina V.S. Mullis, Michael O. Martin, Kathleen L.Trong, IEA, Boston College ISC, 2007 53. PIRLS 2016 Assessment Frameworks. International Study Center. Ina V.S. Mullis and Michael O. Martin. 54. Po‘lotova Yu.A. “Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish darslarida axborot- resurslarning integratsiyasini ta’minlashning metodik imkoniyatlari” P edagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI. Buxoro – 2022. 55. Sadikova A.V. Useing Information Technology in Verifying Students’ Knowledge, Eastern European Scientific Journal. (ISSN 2199-7977) DOI 10.12851/EESJ201805, 129-133 p. 56. Sadikova A.V. The impact of development of information technologies on primary education // East European Scientific journal 93 Wschodnioeuropejskiy Czasopismo Naukowe . - 2016 g 8(4) 85-86 str. 57. Sariyev Sh.U. Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali nutq o‘stirish metodikasini takomillashtirish (1-2-sinf materiallari misolida) P edagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI. Toshkent – 2020. 58. Tajbenova S.S. Ona tili darslarida o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amalda qo‘llashni o‘rgatish metodikasi (ta’lim qozoq va o‘zbek tillarida olib boriladigan boshlang’ich sinflar misolida). Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan diss. avtoref. – Nukus. 2018. -52 b. 59. TSukerman G.A., Kovalyova G.S., Kuznetsova M.I. Pobeda v PIRLS i porajenie v PISA: sudba chitatelьskoy gramotnosti 10-15 letnix shkolnikov // Voprosы obrazovaniya. – 2011. – № 2. – s. 123-150. 60. Shabbazova D.R. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari savodxonligini oshirish jarayonida shaxsiy qadriyatli yondashuvni takomillashtirish metodikasi” P edagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI. Termiz – 2022. 61. Sharofutdinova R. Sh. “Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy faoliyatini rivojlantirish metodikasi (texnologiya fani misolida)” P edagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi AVTOREFERATI. CHirchiq – 2022. 62. Shodmonqulova S.R. Boshlang’ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini rivojlantirishda pirls topshiriqlaridan foydalanish metodikasi. Academic Research in Educational Sciences Volume 3 | Issue 4 April, 2022 https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal 63. Hamro y ev A.R. Boshlang’ich sinf ona tili ta’limini ijodiy tashkil etish. Ped. fanl. nom. ilm. daraj. olish uchun yozilgan diss. –T.: 2005. -164 b. 94 64. “Xalqaro tadqiqotlarda boshlang’ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholash” (Boshlang„ich sinf o‘qituvchilari, metodistlar va soha mutaxassislari uchun metodik qo„llanma) Toshkent.2019. 65. Umarova M. [va boshq.]. O`qish kitobi. 3-sinf uchun darslik. – T.: O`qituvchi, 2018. – 216 b. 66. Umumta’lim maktablarining milliy o‘quv dasturi/ Ona tili.-T.: 2021.-170- b. 67. Qosimova K. [va boshq.]. Ona tili o`qitish metodikasi. Boshlang`ich ta`lim fakulteti talabalari uchun darslik. – T.: Noshir, 2009. – 352 b. 68. Qosimova K. [va boshq.]. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009 – 163 b. 69. G`afforova T., Nurullayeva Sh. Boshlang`ich sinflar ona tili darslarida didaktik o`yinlar va mustaqil ishlar. O`quv-uslubiy qo`llanma. –Qarshi : Nasaf, 2003. – 54 b. 70. G`afforova T. [va boshq.]. O`qish kitobi. 1- sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 2018. – 127 b. 71. G`afforova T. [va boshq.]. O`qish kitobi. 2- sinf uchun darslik. – T.: Sharq, 201 8 . – 17 6 b. 72. G’ ulomov A. Ona tili o‘qitish printsiplari va metodlari. Toshkent, «O‘qituvchi»,1992 yil. 73. G’ulomova X., Yo‘ldosheva SH., SHermatova U. 4-sinfda ona tili darslari. –T.: O‘qituvchi,2003 III. Foydalangan boshqa manbalar 74. www.ziyonet.uz. 75. http://www.edunet.uz 76. http://www.istedod.uz 95 96

MAGISTRLIK DISSERTATSIYA

Купить