Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 51.9KB
Покупки 9
Дата загрузки 25 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida vatanparvarlik tuyg’usini shakllantirish

Купить
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida vatanparvarlik tuyg’usini shakllantirish Reja Kirish 1. Vatan va vatanparvarlik tarbiyasi haqida tushuncha 2. Boshlang’ich sinf o’quvchilarini vatanpavarlik ruhida tarbiyalashning milliy, tarixiy asoslari 3. O’quvchilarni darslar va darsdan tashqari mashg’ulotlarda vatanparvarlik ruhida tarbiyalash jarayonining mazmuni 4. O’quvchilarni darslar va darsdan tashqari mashg’ulotlarda vatanparvarlik ruhida tarbiyalash shakli, vosita va usullari. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. Kirish Mavzuning dolzarbligi . O’zbekiston mustaqillikka erishgach, jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ma’naviy sohalarida katta islohotlarning sodir bo’lishi kelajak avlod tarbiyasi oldiga muhim vazifalarni qo’ymoqda. Bu, avvalo, kelajak avlodning ana shu o’zgarishlarga dadil moslasha oladigan yuksak bilim, mahorat, keng dunyoqarash va e’tiqodga ega bo’lishini talab etadi. Kishilik jamiyati el-yurtiga, vataniga sadoqatli, iymon-e’tiqodi butun, mard va jasur, malakasi yetuk, ma’naviyati yuksak insonlar bilan haqli ravishda faxrlanadi, degan edi Prezidentimiz I. A. Karimov ―Sog’lom avlod uchun ordenini topshirish‖ marosimida. Farzandlarimizni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, milliy ong, milliy g’urur tushunchalarini singdirish uchun ular ma’naviy jihatdan sog’lom bo’lishlari zarur. Ma’naviy sog’lomlik esa jismoniy va ruhiy sog’lomlik bilan chambarchas bog’liq. Respublikamizda olib borilayotgan siyosatning va Prezidentimiz da’vatlarining mohiyatini ham ma’naviyati teran, boshqalar fikriga ergashmaydigan, iymon-e’tiqodi sof avlodni yetishtirish masalasi tashkil etadi. Zero, e’tiqodsizlik, turli yot oqim va mafkuralarga ergashish holati jamiyatni inqiroz sari yetaklaydi. Shu bois, Prezidentimiz deyarli barcha asarlarida yoshlar tarbiyasiga jiddiy yondoshish va ularni yot g’oyalardan muhofaza qilish lozimligini ta’kidlaydilar: ―Takror aytishga to’g’ri keladi–ota-onalar, ustoz murabbiylar bu masalada xushyorlikni yo’qotmasligimiz, yoshlar tarbiyasida aslo beparvo bo’lmasligimiz zarur ‖ 1 . O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi (1997 yil, 29 avgust) Qonuni ta’limning barcha yo’nalishlarini isloh qilish va rivojlantirish uchun imkon yaratdi. Ta’lim sohasidagi islohotlardan asosiy maqsadi ham xalqimiz ongi va shuurida saqlanib kelayotgan vatanga e’tiqodni yosh avlodga singdirish, ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida mamlakatimiz kelajagini belgilay oladigan barkamol hamda vatanparvar shaxsni shakllantirishdan iborat. 1 Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat, 2008. 15-b. Vatan va vatanparvarlik tarbiyasi haqida tushuncha Vatan insonning ruhiyati, turmush tarzi, ongi va tafakkuri, o’tmishi, buguni va kelajagi mujassam bo’lgan tushunchadir. Vatan ostonadan, o’zi tug’ilib o’sgan go’shadan boshlanadi. Shuning uchun bola o’zi yashab, nafas olib turgan xonadonida ulg’ayib voyaga yetishishida muhtasham va qudratli makon bo’lgan ona zaminiga mehr-muhabbat va sadoqati abadiy bo’lmog’i zarur. Har bir insonning vataniga bo’lgan muhabbati ona suti, ona allasi va ota-ona mehri bilan uning vujudiga singib boradi, ota-onasini avlod-ajdodlari, ularning an’analari, urf-odatlari, kasb-korlarini sevuvchi farzand o’zgalarni ham sevadi. Millati, xalqi, adabiyoti, san’ati, dini va madaniyatidan g’ururlanib, o’zi o’sgan yurt tabiatidan ilhomlanib, uning muqaddas tuprog’i qadrini anglaydi. Zero, hech bir inson Vatandan tashqarida baxt-saodat topa olmaydi. O’z yurtida obrue’tibori bo’lmagan inson o’zga yurtda ham qadrlanmaydi. Shuning uchun ham xalqimizda «O’zga yurtda sulton bo’lguncha, o’z yurtingda cho’pon bo’l», «o’zga yurtda shoh bo’lgandan, o’z yurtingda gado bo’lgan afzal», O’lsang o’l, vataningda bo’l kabi naqllar bejiz aytilmagan. Har kimning o’z xonadoni, uy-joyi, o’z ona yurti naqadar qadr-qimmatli ekanligini o’zga yurtga safarga, yashashga borgan inson biladi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy, Bobur Mirzo, Furqat va boshqa bobokalonlarimizning o’zlari tug’ilib o’sgan vatanlaridan uzoqda kuchli Vatan sog’inchi-bilan yashaganlari, ona yurt tuprog’ini, unda o’sgan mevalarni ko’zlariga to’tiyo qilganlari, yurt ishqida iztirob chekkanlari barchaga ayon. Ularning ruhiy kechinmalari haqiqiy vatanparvar kishining holatidir. Haqiqiy vatanparvar u qaerda yashamasin, Vatanning yaxshi kunida ham, yomon kunida ham uni tark etmaydi, u bilan birga bo’ladi 2 . Insondagi eng oliy tuyg’u — Vatan tuyg’usidir. O’zi tugilib-o’sgan ona yurtini jon qadar sevadigan, o’zga yurt tabiatidan o’z yurti tabiatichalik zavq olaolmaydigan, diyoridagi katta-kichik yutuqlardan faxrlanadigan, hatto mitti chumoli harakatidan 2 Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg`usi. Toshkent, 1997, 152-bet. zavqlanadigan butun aql-zakovati, qalb qo’ri, kuch va imkoniyatini shu jamiyat va tabiat go’zalligi, rivojiga bahshida eta olgan insondagina bu tuyg’u namoyon bo’ladi. Vatan ham, vatanga muhabbat to’yg’usi ham ilohiy ne’mat bo’lib, butun qon tomirlarida shu tuyg’u jo’sh urgan insonda vatanfurushlik, vatanga hiyonatdek jirkanch vahshiylikka moyillik hech qachon bo’lmaydi. Xalqimizda ―O’zga yurtning bag’lariyu-bog’chasi, o’z yurtingning yontog’icha ko’rinmas»_ deb bejiz aytilmagan. 3 Vatan tuyg’usi — bu Vatanni himoya qilib, Vatan deya fido bo’lgan Tumaris, Shiroq, Spitamen, Najmiddin Kubro, Solihbek dodhoh, mulla Aliqul dodxoh singari yo’zlab sher yuraklarni eslashdir. Tomirida ohirgi tomchi qoni qolguncha dushmanga qarshi kurashgan Jaloliddin Manguberdi, Temir Malik, Abdumalik To’ra, Qurbonjon dodxoh, Madaminbek, Namozbotir singari buysunmas bahodirlarning, og’ir kunlarda qardoshlarga yelkadosh bo’lay deb, harbiy vazirlik lavozimidan iste’foga chiqib, ota yurti Turkistonga kelib, ayovsiz janglarda halok bo’lgan Anvar poshshoning, qullikdan o’limni afzal bilgan Oqmasjid, Chimkent, Avliyoota, Toshkent, Jizzax, Samarqand, Zirabuloq himoyachilarining nomini yodga olishdir. Vatan tuyg’usi — bu mustamlaka to’zumiga qarshi bosh ko’targan Toshkent, Jizzax, Andijon qo’zg’olonchilari, Dukchi Eshon xotirasini unutmaslikdir. Vatan tuyg’usi — bu zulm-istibdoddan qutulish uchun xalqni ma’rifatli bo’lishga chorlash, milliy uyg’onishga da’vat etgan, najot ilmda, birlikda va harakatda deb bilgan fidoyi ziyolilarni, ularning rahnamolari bo’lmish Munavvar Qori, Mahmudxo’ja Behbudiy, Abdullaxo’ja, Avloniy, Fitratlarning nomlarini doimo yodda saqlashdir. Vatan tuyg’usi — bu yigirmanchi, o’ttizinchi, qirqinchi, elliginchi va nihoyat saksoninchi yillarda xalqimizga qarshi uyushtirgan qatli ommaviy qatag’onlarda qamoq va surgun azoblarini boshidan kechirgan va halok bo’lgan Abdulla Qodiriy, Cho’lpon, Fitrat, Usmon Nosir singari minglab millat gullarini unutmaslikdir. Vatan tuyg’usi — bu Ikkinchi Jahon urushida fashizmga qarshi mardona jang qilgan vatandoshlarimiz yodini ehtirom bilan eslashdir». Vatan himoyasi yo’lidagi qahramonlar insoniyat tarixidan hech qachon o’chmaydi. 3 Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg`usi. Toshkent, 1997, 154-bet Vatanni asrash, har bir qarich yerini qo’riqlash, bu muqaddas burch bo’lib, ozod va mustaqil Vatanga ega bo’lish hech qachon osonlikcha qo’lga kiritilmagan. Vatan erki, mustaqilligi va ozodligi yo’lida qurbon bo’lganlarni abadiy eslash, hotirlash har bir kishining xalq, millat, Vatan oldidagi imoni va vijdonidir 4 . Vatan muqaddasdir. Undan qimmat, undan aziz, undan shirin, undan ulug’ ne’mat, boylik yo’qdir. Shu boylikni qadrlagan, undan cheksiz faxrlangan insongina oilasi, xalqi, atrof muhiti, jamiyatiga mehr-muhabbatli bo’ladi. Insonni dunyoga keltirishdek mo’jiza yaratgan ona bilan Vatan hamohangdir. Vatan ona kabi inson taqdirida mo’jizalar makonidir. Shuning uchun ikki mo’jizakor yonma-yon Ona-Vatan deb yuritiladi. Inson ona uchun qanchalik jonfidolik qilsa, Vatan uchun ham shunchalik qayg’uradi, uni ardoqlaydi, sevadi, avaylab-asraydi, turli ofatlardan, dushmanlardan qo’riqlaydi. Kerak bo’lsa, Ona-Vatan uchun jonini qurbon kiladi. Munis va mo’tabar Ona insonni shu yorug’ dunyoga keltirsa, Vatan uni hayot belonchagida o’stiradi, ulg’aytiradi, shaxsni shaxs sifatida namoyon etadi. Shu boisdan inson uchun Ona - Vatandan ulug’roq, mo’tabarroq, qimmatliroq makon yo’q. Xalq ichida Ona degonda - Vatan, Vatan deganda esa Ona tasavvur etilishida ham majoziy mano bor. Ba’zi bir sabablarga ko’ra, o’zga yurtlarda yashayotgan vatandoshlarimiz ham «Ona-yurtim», «Ota-yurtim», «Kindik qonim to’kilgan yurt» deb faxrlanadilar 5 . Yurtboshimizning vatanparvarligi, millatparvarligi evaziga 1991 yilning 31 avgustida O’zbekistonning davlat mustaqilligi e’lon qilingach, o’zbek millatining qaddi tiklandi, Vatan qadri ortdi, zo’rovonlik yo’li bilan yo’q qilingan milliy qadriyatlarimiz, dinimiz («Navro’z» bayrami, Ramozon va Qurbon hayitlari va hokozo) xalqqa yana qaytarildi. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, O’zbekiston Respublikasining yangi davlat ramzlari qabul qilindi, ya’ni davlat bayrog’i, gerbi, milliy valyutasi, madhiyasi — davlat ramzlaridir. Prezidentimiz I. A. Karimov ta’rifiga ko’ra; Davlatimiz ramzlari — bayroq, tamg’a, madhiya O’zbekiston xalqlarining shon-sharafi, g’ururi, tarixiy 4 Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg`usi. T., O`zbekiston, 1997, 156-bet. 5 Yuqoridagi manba. 157-bet. xotirasi va intilishlarini o’zida mujassamlashtiradi. Mana shu ramzlarni e’zozlash, o’zining qadrqimmatini, o’z mamlakatiga va shaxsan o’ziga bo’lgan ishonchini mustahkamlash demakdir. Mazmun va mohiyatan tamomila yangi davlatimizning asosiy Qomusi — O’zbekistan Davlatining Konstitutsiyasi qabul qilindi. Darhaqiqat, davlatimiz ramzlarida o’zbek xalqi mentaliteti, g’ururi, hissiyoti, tarixiy xotirasi, porloq turmushga intilishi mujassam bo’lgan. Ushbu ramzlar - o’zbek xalqining g’ururlaridir. Ularni qadrlash, ko’z qorachig’idek asrash, umuminsoniy qadr-qimmatini oshirish har bir fuqaroning Vatan oldidagi burchidir. Vatanimiz ozodligi tufayli Vatan, xalq, millat, milliy qadriyatlar din, tarix, bugun va kelajak hayot haqida erkin fikr bildirish imkoniyati vujudga keldi. Vatanimiz o’z istiqlol yo’lini tanlab oldi. Dunyo maydonida o’z o’rni, o’z ovoziga ega bo’ldi. Vatanimiz osmonida erk quyoshi porlagach, o’zbek xalqi o’z tilida baralla e’zozlash, asrlar davomida shakllanib kelgan an’analari, qadriyatlarini qaytadan bilish, erkin fikrlash, o’z taqdirini o’zi hal qilish, o’zga yurtlarda Vatan sog’inchida bo’zlab yurgan vatandoshlarimiz ota yurtlariga qo’rqmasdan qaytish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Vatan, xalq bor joyda vatanparvarlik tuyg’usi paydo bo’ladi. Bu tuyg’u insonni jasoratga, ezgulikka halol mehnatga da’vat etadi. Millatni millat bo’lib shakllanishida turli hayot to’fonlaridan omon saqlab qoladigan ham vatanparvarlik tuyg’usidir. Vatanparvarlik - kishining o’zi tug’ilib o’sgan, kamol topgan joy, zamin, o’lkaga bo’lgan mehr-muhabbatini, munosabatlarini ifoda etadigan ijtimoiy va ma’naviy ahloqiy xislatlari, fazilatlaridir 5 . Vatanparvarlik — inson ma’naviy yetukligining yuksak mezonlaridan istiqlol mafkurasining negizini tashkil etuvchi qadriyatli va his-tuyg’ularidan biridir. Vatanparvarlik hissini o’z farzandi qalbiga singdira olgan ota-onaning, shunday ruh, bilan yashaydigan xalqning kelajagi porloqdir. Vatanparvarlik — Vatan osoyishtaligi, ota-ona, El- yurt, jigargo’shalar tinchligini saqlash, himoya qilish uchun jismoniy va ma’naviy tayyor bo’lish, harbiy 5 Mustaqillik: Izohli, ilmiy-ommabop lug`at, Toshkent, 1998, 34-bet vatanparvarlik sir-asrori bilan puxta qo’rollanish, bilim, malaka va ko’nikmaga ega bo’lishdir. Vatanparvarlik — halol mehnat qilish zamirida mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga munosib ulush qo’shish, el-yurt manfaatlarini o’z manfaatlaridan yuqori qo’yish demakdir. Vatanparvarlik — mamlakatimizda yashayotgan xalqlar, elatlar va millatlarniig tili, dini, madaniyati, urf-odatlari aa an’analariga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo’lish va ularni o’rganish, millatlararo do’stlik, hamkorlik o’rnatish yo’lida fidoyilik ko’rsatishdan iboratdir. Vatanparvarlik — Vatanni har qanday dushmanlardan (ichki va tashqi) himoya etish, millat, xalq, Vatan ozodligi, erkinligi yo’lida kerak bo’lsa jonini ham fido qilish demakdir. Vatanparvarlik — jamiyat ravnaqi yo’lida jasorat va qahramonlik ko’rsatish hissining mujassamligidir. Vatanparvarlik — har ishda tashabbuskorlik, ijodkorlik, tadbirkorlik ko’rsatish demakdir. Vatanparvarlik — insondagi mustahkam imon va e’tiqod, sog’lom tafakkur va sog’lom fikr birligidir, Vatanparvar inson g’iybat, loqaydlik, xiyonat, sotqinlik, illatchilik, mahalliychilik kabi illatlaridan yiroqdadir 6 . Vatanparvarlik jahondagi barcha xalqlarning donishmand va solih farzandlariga xs tuyg’u. Ularning bu haqda qator fikrlari bor 7 . Sitseron (Italiya faylosufi). Bizga ota-onalar, bolalar, yaqin xsh-aqrobalar qiymatlidir, lekin muhabbat bobidagi barcha tasavvurlarimiz birgina «Vatan» degan so’zda mujassamlangan. Vatanga nafi tekkudek bo’lsa, qaysi vijdonli odam uchun jon bermoqqa ikkilanar ekan. G. Gegel (nemis faylosufi), Ma’rifatli xalqlarning haqiqy jasorati vatan yo’lida qubon bo’lishiga hozir ekanlirida aks etadi. 6 Musurmonova O. Oila ma’naviyati.T., 1999, 120-121 betlar 7 Ibrohmov A. va boshqlar. Vatan tuyg`si. 1996, 147-148 betlar. J. Delil (franso’z shoiri). Eng maqbul fazilat - Vatanga va odomzodga ko’rsatilgan xizmatdir. J. Bayron (ingliz shoiri). Kimki o’z yurtini sevmasa, u hech nimani sevmaydi. J. Russo (franso’z mutaffakiri). Saxvatning eng buyuk jasurliklari Vatanga bo’lgan muhabbat tufayli vujudga keladi. V. Belinskiy (rus munaqqidi). Kimki o’z vataniga daxdor bo’lmasa, u insonyatga ham daxdor emas. P. Kornell (franso’z drammaturgi). Kimki Vatanni xor qilsa, u oilasidan ham, bor- budidan ham ayriladi. V. Gyugo, (franso’z adibi). O’z Vataniga dog’ tushurish - uni sotish degan so’z. Ya. Gallon (ukrain adibi). O’z yurtidan yo’z o’gurganlar, o’z vijdonlaridan ham yo’z o’giradi. M.Salmon Savajiy (fors shoiri). Vatanga nafi yo’q yashalgan har kun, inson hayotini qilar bemazmun. Haq gap! Har kunimiz Vatanga naf yetkazsin, umrimiz sermazmun bo’lsin. O’zbek xalqi azaldan o’z Vataniga - O’zbekistonga, Turkistoniga, Turoniga ega bo’lgan, hech qachon bevatan bo’lmagan. Bolalarimiz qalbida vatanparvarlik tuyg’usini shakllantirishni bolaning maktabgacha yosh davridan boshlash ota-onaning, tarbiyachi-murabbiylarning, jamoatchilikning Vatan oldidagi burchlaridir. Shunday qilib, Vatan muqaddasligini saqlash, vatanparvarlik tuyg’usi bilan xalq, davlat, mamlakat rivojiga ulkan ulush qo’shish har bir fuqaroning jamiyat, kelajak avlod oldidagi burchidir. Bu burchni halol, pok, fidoyilik va jasorat bilan bajargan insongina haqiqiy vatanparvar bo’la oladi. Buning uchun O’zbekiston hukumati tomonidan, shaxsan prezidentimiz Islom Karimov tashabbuslari va rahbarliklarida, inson shaxsi va manfaatlari, bolalar tarbiyasi, oila, sog’lom avlod va hokazo kabi bolalarimiz va xalqimizning manfaatlarini ko’zlovchi qator hujjat va qarorlar qabul qilindi. Endilikda hayotimizning barcha sohalarida respublikaning milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda, avlod ajdodlarimizning azaliy turmush tarzi, an’analari, urf odatlari va ko’nikmalarini hisobga olib, bolalarimizda xalqimizga, o’z vataniga mehr, samimiylik, histuyg’ularini shakllantirish, ularni rivojlanitirish, tarbiya nazariyasi va amaliyotiga tadbiq etish muhim dolzarb muammoga aylanmoqda. Vatanparvarlik, insonparvarlik va mehr-muruvvatlilikni shakllantirish tarbiyaning eng muhim qismlaridan biridir. Shuning uchun ham maktabgacha yoshdaga bolalar tarbiyasida eng avvalo ularning ruhiy jarayonlarini o’stirish, rivojlantirish va takomillashtirib borishga yordam beruvchi omillarni hisobga olish katta ahamiyatga ega. Vatan, Vatan tuyg’usi, vatanga sadoqatli bo’lish, vatanparvarlik, insonparvarlik va mehrmuruvvat his-tuyg’ularining naqadar yuksakligi, inson qalbiga yaqinligi, har bir insonni iymoni haqida islom dinimizning yuragi bo’lmish Qur’oni Karim, hadislarimiz va buyuk mutaffakir, hadisshunos va zamonasining huquqshunos olimlari hisoblanmish Imom AlBuxoriy, Az-Zamahshariy, al-Termiziy va boshqa ajdodlarimiz qarashlari va asarlarida Vatan, xalq, millat ozodligi, erkinligi haqidagi fikrlar o’z ifodasini topgan. Vatan, vatanparvarlik, insonparvarlik va insonda mehr tuyg’ularining naqadar yuqori tuyg’u ekanligi va unga sodiq bo’lib qolish, islom diniga e’tiqod qiluvchi har bir mo’min — musulmon hayotining mazmuni ekanligining alomalarimiz asarlarida qayd etilgan. Jumladan, U. Kaykovusning «Qobusnoma», Nosir Xisrovning «Saodatnoma», Nizomul mulkning «Siyosatnoma», Yusuf Xos Hojibning «Qutatg’u bilig», Ahmad Yugnakiyning «Hibatul haqoyiq», «Kalila va Dimna», A. Navoiyning «Mahbub ul Qulub», A. Temurning «Amur Temur o’gitlari» va h.k. asarlarida ko’rsatilgan. 8 Shunday ekan, o’smirlar tarbiyasida oliy his-tuyg’ularini shakllantirib, o’stirib borish– ularni ijtimoiy turmushning murakkab vaziyatlariga moslashtirib boruvchi kelajakdagi barkamol shaxs tarbiyasi uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlarni yaratish imkoniyatini beradi. Insonparvar, vataniga sodiq, mehr-muruvvatli insonga qator ijobiy his-tuyg’ular xos bo’ladi, ya’ni bunday inson mardlik, sahiylik, va’dasiga vafodor, pok bag’ri keng, birovlarga beminnat yordam beruvchi, adolat me’zonini bo’zmaslik, tilini yomon 8 Safo Ochil, Inson ziynati odobdur. Toshkent, 1996, 9-bet. so’zdan, qo’lini yomon ishlardan saqlash his-tuyg’ulariga ega bo’lib, bunday kishilar uchun sadoqat, e’tiqod, mehrlilik, rahmdillik hayotiy ehtiyojga aylanib qoladi. Prezidentimiz Islom Karimov o’z asarlarida vatanga va insonga sadoqat, vatanparvarlik, insonparvarlik, mehr his tuyg’ularini bolalar tarbiyasiga singdirib borish kerakligini doimo uqtiradilar. Prezidentimiz o’gitlariga amal qilmoq, kelajak avlodimiz burchi hisoblanadi. O’zbeklarning urf-odatlari bo’yicha, o’zi yashab turgan joy muqaddas hisoblanadi. Bu muqaddas tuproqqa nisbatan yovo’z niyat, yomon so’z aytilmaydi. Vatan, yurt, millat tushunchalari ulug’vor tushunchalar bo’lib, hamisha mehr- muhabbatdan quvvat oladi. Shu jihatdan qaraganda bu tuyg’ular egizak - qondoshu jondoshdurlar. Bu his-tuyg’ularni yosh murg’ak yuragida uyg’otish, uni rivojlantirish va takomillashtirib borish barcha ta’lim muassasalari xodimlari faoliyatlarida, ota-ona, mahalla fuqarolari va hokazolarning muqaddas burchlari hisoblanadi. Shunday ekan, ilk mehr saboqlari bolalar qalbiga eng avvalo oila, so’ngra maktabgacha ta’lim maskanlarida singdiriladi. Ta’lim-tarbiyaning maqsadi ham har jihatdan ana shunday shaxsni shakllantirishdan iborat. Boshlang’ich sinf o’quvchilarini vatanpavarlik ruhida tarbiyalashning milliy, tarixiy asoslari Vatanparvarlik yuksak e’tiqod, vatan va millat oldidagi mas’uliyat, yuksak burchni anglashdir. Ajdodlardan avlodlarga o’tib kelayotgan ―Vatanni sevmoq iymondandir , – degan hadis zamirida ham huddi shunday mazmun mujassam. Agar‖ uzoq tariximizga nazar tashlaydigan bo’lsak, vatanga e’tiqod tuyg’usi xalqimiz tomonidan qadimdan e’zozlanib kelinganining guvohi bo’lamiz. Ajdodlarimiz orasidan yetishib chiqqan mashhur insonlarning xatti-harakatlari, vatan ravnaqi yo’lida chekkan zahmatlarini, bizgacha yetib kelgan asarlari hamda xalq og’zaki ijodi orqali bilib olishimiz mumkin. Al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Umar Hayyom, Yusuf Xos Hojib, At-Termiziy, Ahmad Yassaviy, Imom Buxoriy, Bahouddin Naqshband, Amir Temur, Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Bobur, Uvaysiy, Nodirabegim, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Anbar Otin, Behbudiy, Cho’lpon kabilarning hayoti va ijodiy faoliyati, ayniqsa, vatanga e’tiqod haqidagi g’oyalari bugungi yangi jamiyatimiz taraqqiyoti uchun nihoyatda ahamiyatlidir. Millatimizni dunyoga mashhur qilgan adabiy va ilmiy meroslar sirasiga «Avesto», Imom Al-Buxoriyning «Al-jome’ as-sahih», Forobiyning «Fozil odamlar shahri», Beruniyning «Osor al-Baqiya», ibn Sinoning «Tib qonunlari», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asari, Mahmud Koshg’ariyning «Devoni lug’atit turk», Amir Temurning ―Temur to’zuklari , Alisher Navoiyning «Hamsa», ―Lisonut tayr , ‖ ‖ Mahbub-ul-qulub , Boburning ‖ ‖ «Boburnoma», Ahmad Yassaviyning «Devoni hikmat» kabi noyob asarlarini kiritish mumkin. Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan odob-o’gitlar, pand-nasixatnomalar, diniy- falsafiy kitoblarda vatanga e’tiqod qilishga keng o’rin berilgan. Keyingi yillarda yurtimizda bo’layotgan o’zgarishlar tufayli bu manbalarni o’rganishga va ta’lim- tarbiya jarayoniga tatbiq etishga e’tibor kuchaydi. Ayniqsa, asrlarga tengdosh yozma bitiklar va xalq og’zaki ijodida, ya’ni afsonalar, ertaklar, rivoyatlar, maqollarda yuksak insoniy tuyg’ular ulug’lanadi. Bu manbalarning yosh avlodni vatanga e’tiqod ruhida tarbiyalashda ahamiyati nihoyatda kattadir. O’’quvchilarini vatanparvarlik ruhida tarbiyalashni milliy tarixiy asoslarini o’rganib chiqar ekanmiz, eng avvalo, «Avesto»ning asrlar davomida insonlarni poklik, ilm egallash, mehnatsevarlik, tabiatni asrash kabi insonparvarlik g’oyalariga da’vat etib kelganligiga guvoh bo’lamiz. Bu bitikda vatanni sevish, o’zlari yashab turgan zaminni asrab-avaylash, unga e’tiborli bo’lish, vatanga e’tiqod haqidagi g’oyalar ham mavjudki, shubhasiz, bu g’oyalar o’smir yoshdagi o’quvchilarda vatanga e’tiqodni shakllantirishda katta ahamiyatga ega. ―Avesto da ona zamin, oila, vatan‖ tushunchalari muqaddas sanalgan, shuningdek, ular zaminni sof saqlash uchun murdalarni yerga ko’mishni qattiq qoralaganlar. Ular murdalarni maxsus mis idishlarda dafn qilishni yo’lga qo’yishgan. Shubhasiz, bu kabi qoidalarga ajdodlarimiz rioya qilganlar, ona yerni muqaddas deb bilganlar va uni ifloslanishdan asraganlar. «Avesto»da vatan deb o’zlari yashab turgan zamin, qabila, oila va chorva tushunilgan: ―Bunday joy Ashavon uy tiklagan makondir. O’sha uyda ro’zg’or tebratadi. Sigirlar galasi va uy bekasi, farzandlar va suruvlar yashaydi bu uyda. Sigirlar galasi yaxshi parvarish qilinadi. Tevalar xo’raki farovon, yaxshi itlarning rizqi serob, uy bekasi baxtiyor, farzandlar shodmon. Hamisha olov gurillab turadi. Tiriklikning go’zal har bir hodisasi yaxshilikka qovushadi . ‖ Bundan ko’rinib turibdiki, bu yozma bitikda inson oila bo’lib yashashi, farzandlar tarbiyalab voyaga yetkazishi, rizq va nasiba hisoblanmish sigir saqlashi, shu oilani qo’riqchisi itlarni parvarish qilish kabi oila an’analarini davom ettirish g’oyalari ilgari suriladi. Demak, ―Avesto da oila muqaddas sanalgan, oila esa vatan demakdir, ‖ vatandagina insonlar baxtiyor yashaydilar. ―Avesto ning bugungi davrimiz uchun qadriyat hisoblanishining boisi ham ‖ undagi g’oyalarning insonparvarligidadir, shu jumladan, o’smir yoshdagi o’quvchilarda vatanga e’tiqodni tarbiyalovchi manbalardan biri hamdir. Xalqimizning uzoq o’tmishi, dunyoqarashi, vatanga muhabbati va sadoqati, bosqinchilarga qarshi nafratidan bizga darak berib kelayotgan salnomalaridan biri Urxun-Enisey yodgorliklaridir. Bu turkiy tilda bitilgan yozma bitik VI-VIII asrlarda yaratilgan. Ushbu bitikda turkiylarning dushman qabilalariga qarshi mardonavor kurashlari, Tunyuquq kabi turkiy beklarning dovyurakligi, xalq oldidagi xizmatlari, jasur va mardligi, aqlli, tadbirkor inson ekanligi haqida hikoya qilinadi. Muqaddas islom dinida ham iymon tushunchasidan keyin «Vatan» tushunchasining ifodalanishi bejiz emas. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov Turkiston gazetasi muhbirining savollariga javoblarida: «Biz ota- bobolarimizning muqaddas dini bo’lgan islom dinini qadrlaymiz, hurmat qilamiz, odamzod ruhiy dunyosida iymon- e’tiqodni, insoniy fazilatlarni mustahkamlashda uning o’rni va ta’sirini yuksak baholaymiz», - deb ta’kidlagan edilar. Darhaqiqat, dinning xalqimiz ma’naviyati, ruhiyatiga o’tkazayotgan ijobiy ta’siri nihoyatda kattadir, chunki islom dini doimo barcha millat xalqlarini chin e’tiqod, ezgulik, ahloqiy poklik va ma’naviy yetuklikka da’vat etadi. O’zbek xalqi tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, ajdodlarimiz orasidan yetishib chiqqan haqiqiy vatanga e’tiqodli insonlarning siymosini ko’ramiz. Masalan, To’maris va Shiroq, Muqanna, Spitamen, Jaloliddin Manguberdi, Temur Malik, Behbudiy, Fitrat, Cho’lpon, Abdulla Qodiriy, ikkinchi jahon urushi yillarida halok bo’lgan ko’plab yigitlarning nomlarini keltirish mumkin. Bugungi kunda mustaqillik sharofati tufayli, ularning nomlarini g’urur va iftixor ila tilga olmoqdamiz, o’zbek xalqi ozodligi yo’lida chekkan zahmatlarini yuksak qadrlamoqdamiz. Bugun biz qadriga eta boshlagan vatanimizni otabobolarimiz, jahonga mashhur sarkardalar, ma’rifatparvar kishilar ko’z qorachig’iday asrashgan, millat sha’ni va or-nomusi uchun jang qilishgan. Shuning uchun ularning unutilmas nomlari tarixda qolib, og’izdan-og’izga o’tib, afsonaga aylangan bo’lsa ajab emas. To’marisning yengilmas Kir II day qonxo’r podshoh ustidan g’alaba qozonishi o’z xalqi, vataniga bo’lgan muhabbati, chin e’tiqodining natijasidir. Bu kabi voqealar ikki yarim ming yil oldin yo’z bergan bo’lsa-da, yosh avlodni vatanga e’tiqod ruhida tarbiyalashda o’z qadrini yo’qotgan emas. Aslida vatan tuyg’usi har birimizning qonimizda bor. Qayerda bo’lmaylik, avvalo, vatan sog’inchidan o’rtanamiz. Ota-onamiz, opa-singillarimiz, aka-ukalarimiz, qishlog’imiz, shahrimiz, vatanimiz tomon talpinamiz, ularning barisi vatanimizdir, vatanimizning bir bo’lagidir. Qadimda safarga otlangan, vatandan quvg’in qilingan kishilar doimo vatanining aziz tuprog’ini yonlarida olib yurganlar. Bu hol boshqa xalqlarda ham mavjud. Masalan, Hind afsonasi «Ramayana»da ham vatan eng aziz narsa sifatida tilga olinadi. Darveshlik sari otlangan Ram o’zi yashab turgan saltanat tuprog’idan bir siqim olib, uni doimo yonida saqlaydi. Yuqorida e’tirof etganimizdek, Shayh Najmiddin Kubro, Amir Temur, Ulug’bek, Alisher Navoiy va Bobur singari mutafakkirlarimizning vatanga e’tiqod, vatanparvarlik haqidagi ko’plab fikr-mulohazalari, vatan taraqqiyoti uchun qilgan ezgu ishlari bugungi kunda har bir vatandoshimiz, ayniqsa, yoshlarimiz uchun katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Millat taqdiri bilan yashash, vatanga e’tiqod, adolat, insoniylik tuyg’usi yuksak darajada shakllangan, milliy g’urur va iftixorimizga aylangan buyuk bobokalonlarimizning o’gitlarida o’z aksini topdi. Buni biz haqiqiy vatanga e’tiqodli yurtdoshlarimizdan biri Shayh Najmiddin Kubro faoliyatida ko’rishimiz mumkin. Shayh Najmiddin Kubro yoshlarning vatanga muhabbatini oshirish bilan birgalikda, bir-birlariga mehr-oqibatli bo’lishga undadi. U haqiqiy vatanga e’tiqodli, el va xalqini ardoqlovchi, butun Xorazm xalqini o’zining jigarbandlari qatorida ko’ruvchi inson edi. Shayh Najmiddin Kubro hayoti va asos solgan ―Kubroviya tariqati orqali uning‖ vatan, millat qadriyatlariga naqadar sodiq inson ekanligiga guvoh bo’lamiz. Shayh o’z e’tiqodida mustaqkam turib, islom tariqatidagi «og’ir kunda vatanni tashlab ketgan kishi iymonsizdir degan aqidaga amal qildi. ‖ O’z vatani ozodligi yo’lida qo’liga qilich olib, dushmanga qaqshatqich zarbalar keltira olgan Xorazmning mard o’g’loni Jaloliddin Manguberdidir. Jaloliddin Manguberdining hayoti va vatanga e’tiqod yo’lidagi faoliyatini chuqur tahlil asosida o’rganish o’smir yoshdagi o’quvchilarning vatanga e’tiqod, ona-Vatanga cheksiz muhabbat, g’urur va iftixor, vatan va xalq tinchligi yo’lida jon fido etish, insonparvarlik kabi qarashlarini tarkib toptirish va takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Jaloliddin Manguberdi butun hayoti davomida o’z xalqi va vatanini sevdi, tarixi va madaniyatini yuksak qadrladi, ona tabiat go’zalliklarini qalban his qildi, ardoqladi. Rivoyat qilishlaricha, Jaloliddin hayqirib oqayotgan Jayhunga kesak otgan ukasining chakkasiga tarsaki qo’yib yuboradi, – suvga kesak otmoq, tuproqqa tupurmoq gunohi azim, sen Xorazmni onang o’rnida ko’r! – deb xitob qiladi. Bu rivoyat orqali Jaloliddin Manguberdining vatan, ona zaminga bo’lgan mehri, e’tiqodi yuksak ekanligi ko’rinib turibdi. Jaloliddin bolaligiga xos yuqorida keltirilgan hulq-atvor, odob, ahloq ko’rinishlari, go’zal fazilatlari hozirgi va kelgusi avlod uchun namuna sifatida xizmat qiladi. Uning bu kabi fazilatlari; tanlagan yo’lidan qaytmasligi, ma’rifatparvarligi, vatanni qalban sevishi, islom dini, ustozlarini qadrlagani, mardligi, halolligini targ’ibot qilish, yosh avlod uchun har tomonlama namunali inson ekanini ko’rsatish bugungi kunda o’qituvchilarning muhim vazifalaridan biridir. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti va xotirasi xalqimiz uchun buyuk qadriyat sanaladi. Uning ibratli hayoti, millati va vataniga bo’lgan cheksiz muhabbati, mustahkam e’tiqodi har birimiz uchun namuna va o’rnakdir. Jangovor salohiyati va lashkarboshilik mahoratini o’rganish, ularni kelgusi avlodga targ’ib etish ta’lim-tarbiyaviy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Uning vatan ozodligi yo’lida chekkan zahmatlarini targ’ib va tashviq qilish yosh avlodni vatan, el-yurtga e’tiqod tomon etaklaydi. O’zbek millatini dunyoga tanitgan bobomiz Amir Temurdir. U nafaqat millatni dunyoga mashhur qildi, vatanning sarhadlarini kengaytirib, markazlashgan, cheksiz hududga ega bo’lgan mamlakat barpo etib, ilmu ma’rifatni rivojlantirdi, ajoyib va go’zal bog’u rog’lar, tog’lardek yuksak minora, obidalar barpo etdi. O’z millati qadriyatlarini ulug’ladi, ularning qadriga etdi. Millat taqdiri bilan yashash, vatanga e’tiqod, adolat, insoniylik uning butun hayotiy faoliyatini tashkil etdi. Shu bois Amir Temur «Kuch adolatdadir» degan hukmni chiqardi. Bu hikmat asrlar davomida xalqimiz uchun asosiy yo’riqnoma bo’lib kelmoqda. Amir Temur o’z vasiyatini ham millat va vatan qadr-qimmatini o’ylab bayon qilgan, farzandlari, nabiralariga millat va vatan ravnaqi haqida qayg’urish, kambag’al, yo’qsillarning boshini silashni vasiyat qildi, so’nggi daqiqalarida ham o’z xalqi va vatanining taqdirini o’yladi: «O’g’illarim, millatning ulug’ martabasini, saodatini saqlamoq uchun sizlarga qoldirayotgan vasiyat va to’zuklarni yaxshi o’qing, aslo unutmang va tatbiq eting. Millatning dardlariga darmon bo’lmoq vazifangizdir. Zaiflarni qo’ring, yo’qsillarni boylar zulmiga tashlamang. ―Adolat va Ozodlik» dasturingiz, rahbaringiz o’lsun. Men kibi o’zun saltanat surmak istasangiz, qilichingizni yaxshi o’ylab chekingiz. Bir da’fa chekkandan so’ngrada uni ustalikla qo’llangiz. Orangizga nifoq tuhumlar ekilmasligi uchun ko’p diqqat bo’ling. Ba’zi nodimlaringiz va dushmanlaringiz nifoq tuxumlari sochmakka, bundan foydalanmakka chalishajakdurlar. Faqat vasiyatimda sizga idora shaklini, uning ilkularini ko’rsatdim. Bularga sodiq qolsangiz toj boshingizdan tushmas . ‖ Amir Temur bu o’rinda millat deganda vatanni, unda yashaydigan elatlarni nazarda tutgan edi. Shoir Alisher Navoiy vatan tushunchasini ona yurt, o’rin, tug’ilib o’sgan joy, maskan, manzil ma’nolarida qo’llagan. U o’zining ―Hayrat ul-abror dostonida ‖ vatanga bo’lgan e’tiqodini, mehr-muhabbatini namoyon etgan. Shoir tug’ilib o’sgan vatani Xurosonni vatanlar ichra tengsiz vatandir, deya ta’riflaydi: Ziynat aro ravzai rizvondir ul, Ravzani qo’y, mulki Hurosondir ul. Shuningdek, shoir ona shahrini jannatga qiyoslaydi. Xuroson jahonning ko’ksi, Xirot esa uning yuragidir deb ta’kidlaydi. Xirot shahrining maftunkorligi, go’zal tabiatining tasviri shoir qalamida o’z jilvasini topadi. Shoir vatanining tasvirini keltirar ekan, uning go’zalligi oldida hayrati yanada oshadi: Alloh-Alloh, ne Hiri, bu Hiri. Bir-biridan turfa aning har biri. Navoiy butun hayoti davomida xalq g’ami, dardi, vatanni obodonlashtirish qayg’usi bilan yashadi, ijod qildi. Shu sabab uning barcha asarlarida vatanga muhabbat, e’tiqodning yuksak namunasini ko’rish mumkin. Vatan sog’inchi, musofirlik dardida kuyib-yongan, buyuk insonlardan biri shoh va shoir Boburdir. Bobur ruboiylaridagi nola, alamli faryod, ona yurtidan olisda g’urbat azoblarini tortgan kishining sog’inch-iztiroblaridan darak beradi: Yod etmas emish kishini g’urbatda kishi, Shod etmas emish ko’ngilni mehnatda kishi. Ko’nglim bu g’ariblikda shod o’lmadi, oh, G’urbatda sevinmas emish, albatta kishi. Bobur asarlarini o’qiganda, vatan, hayotga bo’lgan muhabbat ifodalanganligiga guvoh bo’lamiz. U vatanparvar shoir sifatida, har doim inson va uning erki, vatanga muhabbat va sadoqatni kuyladi, ilm-ma’rifat va yurtga e’tiqodni targ’ib qildi. Bobur asarlari va uning hayot yo’li bilan tanishar ekanmiz, har bir misrada uning vatanga e’tiqodi ifodalanganligini ko’ramiz. Tarixiy tajribalar shuni ko’rsatadiki, har bir shoir, olim o’z Vatanini ulug’lagan, uni o’z asarlarida madh etgan. Uning boyliklari, go’zalliklari bilan faxrlangan. Vatan azal-azaldan barcha musulmon xalqlari uchun muqaddas sajdagoh hisoblangan. Shuning uchun ham vatanparvarlik tuyg’usini o’quvchilarda shakllantirish uchun buyuk siymolar ijodini, ularga bosqichma-bosqich izchil tarzda o’rgatib borish muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi. O’quvchilarni darslar va darsdan tashqari mashg’ulotlarda vatanparvarlik ruhida tarbiyalash jarayonining mazmuni O’quvchilarda vatanga e’tiqodni shakllantirish uzoq davom etadigan murakkab jarayondir. Vatanga e’tiqod, vatanparvarlik tushunchalari xalqimizning o’tmish tarixi va bugungi kunda amalga oshirayotgan olamshumul ishlarining o’ziga xos talqinini o’quvchilarning ongiga ularning o’zlashtirish xususiyatlarini hisobga olgan holda yetkazish orqaligina shakllanishi mumkin. Bunday tushunchalarni shakllantirishda xalqimiz ma’naviyatining asosini tashkil qiladigan qadriyatlarning o’rni beqiyosdir. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, yosh avlodda azaliy qadriyatlarga hurmat uyg’otishga asosiy e’tibor qaratildi. Qadriyatlarni chuqurroq anglash va anglatish qaror topmoqda. Bugungi kunda olimlar umuminsoniy va milliy qadriyatlar, ularning mohiyati, o’zaro aloqasi, qadriyatlarning inson hayotida tutgan o’rni, ularning tarbiyaviy ta’siri hamda ta’lim-tarbiya jarayonida ular vositasida o’quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish ustida keng ko’lamli tadqiqotlarni amalga oshirmoqdalar. O’zbekistonda hozirgi zamon sivilizatsiyasi talablariga javob beruvchi umuminsoniy demokratik qadriyatlar xalqimiz turmush tarziga kirib kela boshladi. Inson haq-huquqlariga rioya qilish, tadbirkorlik erkinligi, matbuot erkinligi ana shular jumlasidandir. ―Ushbu demokratik qadriyatlar jamiyatimiz uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi haqida gapirar ekanmiz, bu qadriyatlar tarixiy jihatdan ham xalqimizning o’ziga xos xususiyatlariga zid emasligini qayta-qayta ta’kidlashni istardik». Shu bilan birga o’tmish qadriyatlariga, an’analariga va turmush tarziga betartib ravishda orqa- ketini o’ylamay qaytish boshqa bir keskinlikka, jamiyatni yangilash zaruriyatini inkor etishga olib kelishi mumkin. Qadriyatlar inson ongi va faoliyatining, shu bilan birga jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma’naviy taraqqiyotining mahsulidir. Qadriyatlarda o’sha zamonda yashagan odamlarning orzu-umidlari, istaklari, hullas, moddiy va ma’naviy ehtiyojlari o’z ifodasini topadi. Vaqt va davr talablari o’zgargan sari qadriyatlarning mazmuni ham o’zgarib boradi. Bizning mamlakatimizda ham inson va uning hayoti eng oliy qadriyat hisoblanadi. Insoniyat mavjudki, uning qadr-qimmati ulug’lanib kelinadi. SHu boisdan insonning qadrqimmatini e’zozlash, uning turmushini yaxshilash, bilimi va madaniy saviyasini rivojlantirish, sog’ligini muhofaza qilish, hayotini himoya qilish davlat siyosatining asosiy yo’nalishini tashkil etadi. Jamiyatda bo’layotgan o’zgarishlar, islohotlar, qabul qilinayotgan qonun va nizomlarning mohiyati ham shundadir. Qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o’rni, ijtimoiy xarakteriga ko’ra milliy va umuminsoniy, sinfiy yoki diniy, shuningdek, kishilarning yoshi, kasbiy xususiyatlariga hos qadriyatlarga bo’lish mumkin. Bozor iqtisodiyoti tobora rivojlanayotgan hozirgi sharoitda inson o’zining individual xususiyatlarga tayanishi, o’z kelajagini barpo etishi lozim. Shuningdek, insonning ehtiyojlarini qondirishda tabiiy qadriyatlar ham katta ahamiyat kasb etadi. Shunday shaxsiy ehtiyojlardan biri vatanga e’tiqodning shakllanishi bilan belgilanadi. Bunday tushunchalarni shakllantirishda bir qator qadriyatlar muhim vosita bo’lib xizmat qiladi. Masalan, tabiiy qadriyatlar, ularga er usti va er osti boyliklari, konlar, suv, havo, o’rmonlar, o’simliklar, hayvonot dunyosi va boshqalar kiradi. O’zbekiston zamini xilma-xil qazilma boyliklarga ega. O’quvchilarga bu boyliklar haqida ma’lumot berish orqali ularda vatanga e’tiqodni shakllantirish muhim amaliy ahamiyatga ega. Yer yuzida mavjud bo’lgan barcha qazilma boyliklar, o’rmon, hayvonot olami va hokazolar moddiy boyliklar sanaladi. Qachonki, ular inson tomonidan o’zlashtirilganda, uning ahamiyati va qadr-qimmati yanada oshadi. Insonning aqliy va jismoniy mehnati natijasida yaratilgan turli- tuman moddiy boyliklar, zavod-fabrikalar, ishlab chiqarish kuchlari, transport vositalari, asbob- uskunalar, turar-joy, mol-mulk, noz-ne’mat va shu kabilar moddiy qadriyatlar hisoblanib, vatanga e’tiqodni shakllantirishda ular ham muhim ahamiyatga ega. Ma’naviy qadriyatlarga ilmiy-tehnikaviy va intellektual imkoniyatlar, maorif, ta’limtarbiya, tibbiy xizmat, milliy meros, turli shakllarda namoyon bo’ladigan madaniyat durdonalari, til, adabiyot, san’at, xalq hunarmandchiligi mahsulotlari, noyob tarixiy va madaniy yodgordiklar, arhitektura inshootlari va boshqalar kiradi. O’quvchi shaxsi taraqqiyotini ta’minlashda moddiy va ma’naviy qadriyatlarning o’rni katta. Ularni o’zlashtirish natijasida o’quvchilarda o’z xalqi, millati va vatanidan g’ururlanish, unga e’tiqod qo’yish tuyg’usi qaror topadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov ta’kidlaganidek, ―Biz barpo etayotgan yangi jamiyat yuksak ma’naviy va ahloqiy qadriyatlarga tayanadi va ularni rivojlantirishga katta e’tibor qaratadi. Bu jarayon milliy istiqlol g’oyasi va mafkurasiga, o’sib kelayotgan yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga asoslanadi . ‖ Xullas, yuqoridagi qadriyat haqidagi fikr va mulohazalarni o’rganib chiqqan holda, qadriyat tushunchasi haqida quyidagi izohni keltirib o’tmoqchimiz. Qadriyat – inson uchun ahamiyatli va qadr-qimmatga ega bo’lgan, kishilarning manfaatlari va maqsadlari yo’lida xizmat qiladigan, tabiat hamda jamiyat hodisalari majmuidan iborat dialektik birlikdir. Ma’lumki, xalq donishmandligi va odobnomasining nodir sohasi bo’lgan o’zbek xalq pedagogikasi ijtimoiy va maishiy-ahloqiy hayotning barcha tomonlarini, xalq og’zaki ijodi, qadrshunoslik, udumshunosligi va marosimshunosligining yetakchi yo’nalishlarini, diniyahloqiy ta’limotni qamrab olganligi bilan xarakterlanadi. U xalqimizning asrlar davomida to’plagan boy tajribalarini, ijtimoiy-siyosiy, jismoniy yetuklik borasidagi qarashlarini, ahloqiy, falsafiy, ma’rifiy, estetik, ma’naviy, xulosalarini lo’nda va donishmandona tarzda ifodalaydi. O’zbek xalqining milliy xususiyatlari: ahloqiylik, o’z-o’zini anglash, milliy tuyg’u, milliy madaniyat, milliy kiyinish va yurish-turishda o’z aksini topadiki, xalq milliy o’yinlarini o’rganishda bularni chetlab utish mumkin emas. O’zbek oilalari tuzilishiga quyidagi sifatlar hosdir: ko’p bolalilik; mehnatda jismonan chiniqish; oilada otaning bosh tarbiyachi sifatida namoyon bo’lishi; qarindoshchilik, bir necha avlodlarning birgalikda yashashi. Shu bois Respublikamizning shahar va qo’rg’onlarining axolisi o’rtasida spartakiadalar, xalq milliy o’yinlari musobaqalarini o’tkazilishi o’sib kelayotgan yosh avlodga ahloqiy fazilatlar: vatanparvarlik, matonat va qat’iyat, sabr va chidam, hamdardlik va mehr-oqibat kabilarni singdirishga zamin yaratadi. Bunda sportnining kurash, arqon tortish, tosh ko’tarish, futbol, engil atletika kabi turlari ommaviy tus olmoqda. Ma’lumki, ahloq, hulq va atvor so’zlari arabcha bo’lib, ular o’zbek tilida ham o’z ma’nosida ishlatiladi. Ahloq- ijtimoiy ong shakllaridan biri, ijtimoiy tartib-qoida bo’lib, bu tartib qoida ijtimoiy hayotning istisnosiz hamma sohalarida kishilarning xatti-harakatlarini tartibga solish funktsiyasini bajaradi. Ahloq bizning hayotimizga va ongimizga faol ta’sir qiladi, kishilik jamiyati nomidan yaxshilik bilan yomonlik, adolat bilan adolatsizlik, mehr bilan zulm o’rtasida va insoniy munosabatlardagi maqbul va nomaqbul, man etilmaydigan va man etiladigan ishlarni, xatti-harakatlarni belgilab beradi. Insonning jamiyatga, oilaga, vatanga, mehnatga bo’lgan munosabatlarida ahloq namoyon bo’ladi. Milliy-ma’naviy qadriyatlar moddiy qadriyatlarga nisbatan yashovchan xarakterga egadir. Milliy qadriyatlar jamiyat madaniyati, shaxs ma’naviyati va e’tiqodining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir xalq o’zligini o’tmish ma’naviy madaniyati orqali anglaydi. O’zining kelajakdagi yo’lini belgilab oladi va jahon tarixida o’z o’rniga ega bo’ladi. Shuning uchun inson ma’naviy madaniyati, dunyoqarashini ijobiy tomonga yo’naltirish bugungi kunda ta’lim-tarbiya oldida turgan asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Milliy-ma’naviy meros kelajak avlod uchun vorislik vazifasini o’taydi. O’quvchilarda vatanga e’tiqodni shakllantirish milliy qadriyatlarning har bir ko’rinishini uzoq tarixiy taraqqiyotning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganish orqali amalga oshiriladi. O’zbek milliy-ma’naviy qadriyatlari mazmunida vatanparvarlik g’oyalari yotadi. Shuningdek, o’zaro hamkorlik va hamdardlik, vafodorlik va o’zaro hurmat, bir-biriga suyanish va yaxshi qo’shnichilik, bolajonlik va ota-onaga hurmat, mehr-oqibat va sadoqat har tomonlama e’zozlanib kelinadi. Dars – ta’lim va tarbiya ishlarining markaziy qismi hisoblanib, o’quvchilarni bilim, ko’nikma, malakalar bilan qurollantirish bilan birga, ularni milliy qadriyatlarimiz haqida tushunchaga ega bo’lishida, milliy qadriyatlarda aks etgan ahloqiy sifatlarni o’quvchilarda hosil qilishda muhim ahamiyatga ega. Bizga ma’lumki, 5-7-sinflarda o’qitiladigan «Vatan tuyg’usi va ―Adabiyot , ―Odobnoma ,‖ ‖ ‖ ―Jismoniy tarbiya darslari ham umumiy didaktik talablarga javob berishi, jumladan‖ darsda mavzuning xarakteridan kelib chiqib, xalqimizning boy pedagogik merosiga tayanishi, undan foydalanish imkoniyatlarini izlashi lozim. Shubhasiz, mustaqillik yillarida ta’lim sohasidagi islohotlardan ko’zlangan maqsadlardan biri ham dars jarayonida milliy qadriyatlar namunalarini o’rganish hamda ularda ilgari surilgan insonparvarlik, vatanparvarlik g’oyalari orqali yosh avlodni barkamol insonlar etib tarbiyalashdan iboratdir. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti o’quvchilar umumta’lim tayyorgarligiga, saviyasiga qo’yiladigan majburiy minimal darajani belgilab beradi. Darslarda faqat ta’lim tarbiya vazifalari emas, balki insoniy fazilatlar, ya’ni diqqat e’tiborlik, intizomlilik, iroda, saranjomlik, buyumlarni ehtiyot qilish, shuningdek mehnatsevarlik, qat’iyatlilik, sabot, matonat, maqsadga intiluvchanlik, mustaqillik va qiyinchiliklarni engishda qat’iylik, vatanparvarlik, vatanga sadoqat tarkib toptiriladi. Dars jarayonida o’quvchilarining dunyoqarashi shakllana boradi, mustaqil fikrlashga o’rganadi, dunyoviy bilimlar bilan tanishadi va ularning uzluksizligi rivojlanib boradi. Har bir darsning muvaffaqiyati uning oldiga qo’yilgan maqsadiga bog’liqdir. Qachonki, maqsad aniq va puxta, o’quvchini har taraflama rivojlantirishga qaratilgan bo’lsa, darsning samaradorligi ta’minlanadi. Mustaqil O’zbekistonni rivojlantirishning ma’naviy-ahloqiy negizlari hisoblangan umuminsoniy qadriyatlarga sadoqatlilik, xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish, insonning o’z imkoniyatlarini erkin ro’yobga chiqarishi, vatanparvarlik kabilar pedagoglar madaniyatining asosini tashkil etishi bilan birga umumiy o’rta ta’lim maktablarining umumta’lim maktablarning 5-7 sinfidagi ta’lim-tarbiya jarayonida to’liq o’z ifodasini topishi kerak. Bu esa o’qituvchilarining ma’naviy-ahloqiy qiyofasi, ta’limtarbiya jarayonining samaradorligini oshirishdagi sa’y-harakati, madaniyati, ma’naviyati va o’z sohasini yetuk bilimdoni bo’lishiga bog’liq. Darslarni qiziqarli uyushtirish uchun o’qituvchilar yangicha dars turlaridan, turli- tuman interfaol usul va vositalardan foydalanishlari lozim. Umumta’lim maktablarining Davlat ta’lim standartlari talablarida darslar jarayonida ta’limning turli metodlari qo’llanilishiga alohida e’tibor qaratilgan. Turli metodlarning qo’llanilishi o’zaro chambarchas aloqadadir. O’qituvchi ularni turli birikmalarda qo’llab, ta’limning to’laqonli jarayonini ta’minlaydi. Metodlarni quyidagicha mumtoz (klassik) ravishda uch guruhga bo’lish mumkin: a) og’zaki (tushuntirish, hikoya, suhbat, buyruq, ko’rsatma) b) ko’rgazmali (ko’satish, ko’rsatma qurollardan foydalanish) v) amaliy (mashqlar, musobaqalar) Halq pedagogikasi chinakam o’zbekcha ahloq, odob va tarbiyaning barcha qirralarini o’zida mujassamlashtirgan. Unda turli hil tarbiya metodlari va vositalaridan foydalaniladi, bu metod, vositalar nihoyatda rang-barang bo’lib, ko’p tomonlari bilan ilmiy pedagogikadan ustunlik qiladi. Chunki bu metodlar ilmiy pedagogikaning shakllanishida ham o’z ta’sirini o’tkazgan. Halq pedagogikasida qo’llanilgan juda hima-hil tarbiya metodlari quyidagi tarzda umumlashtirish mumkin. 1. Tushuntirish (o’rganish, odatlantirish, mashq qildirish). 2. Namuna (maslahat berish, uzr so’rash, yahshiliklar haqida so’zlash, o’rnak bo’lish). 3. Nasihat berish, o’git (undash, ko’ndirish, iltimos qilish, yolvorish, tilak- istak bildirish, ma’qullash, rahmat aytish, duo qilish, oq yo’l tilash va hokazolar). 4. Qoralash va jazo (ta’qiqlash, ta’na, gina, tanbeh berish, majbur qilish, koyish, ayblash, uyaltirish, qo’rqitish, nafratlantirish, ont-qasam ichirish, urish, kaltaklash va hokazolar). Agar sinchiklab qaralsa, yuqorida keltirilgan to’rt hil metod umum bir yahlitlikni ifodalaydi. Oldin o’quvchiga umumiy manzara tushuntiriladi. O’quvchilar narsa va hodisalarga tushunmaganlarida tarbiyachi namuna metodidan foydalanadi, yoshlarning mustaqil kuzatuvchanligiga e’tibor beriladi. Unda ham tushunmaganlar kattalarning nasihati, o’giti orqali narsa va hodisalarning mohiyatiga etadigan bo’lishadi. Bordi-yu unda ham o’quvchilar tushunishmasa, yoki tushunishni istashmasa, unda qoralash va jazolash metodlaridan foydalanishga to’g’ri kelgan. Lekin bu so’ngi chora ekanligini halq yahshi tushungan. Hozirgi zamon ilmiy pedagogikasi qoralash va jazoni so’nggi chora, aniqrog’i kam samara beradigan chora ekanligini isbotlagan. Halq pedagogikasining nodir namunalari, tarbiya metodlari va tarbiyaviy ta’sirlar muayyan vositalar orqali amalga oshirilgan. Mehmon kutish, mehmonga borish, turli mehnat jarayonlari, hasharlar, turli gurunglar (choyhona, to’y marosimlari) sayllar, turli nishonlashlar (tug’ilgan kunni nishonlash, yigitlar bazmi, qizlar bazmi), musobaqalar, turli marosim va boshqalar o’ziga hos tarbiya vositasi vazifasini bajargan. Inson qalbiga bugun ekilgan yahshilik urug’i oradan o’n yillar o’tgach unib chiqadi, buni ilmiy asoslab oldindan ko’ra bilish kerak. Tarbiya metodlarini o’rganish, tahlil qilish, bu metodlardan pedagogik jarayonda foydalanish ko’nikma va malakalarni egallashni osonlashtirish uchun ularni shartli ravishda bir necha guruhga bo’lib olamiz: ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar, faoliyat jarayonida ijtimoiy hulq va tajribalarni shakllantirish metodlari, o’z-o’zini tarbiyalash metodlari hamda rag’batlantirish usullari, jazolash metodlari. O’quvchilarni darslar va darsdan tashqari mashg’ulotlarda vatanparvarlik ruhida tarbiyalash shakli, vosita va usullari Mamlakatimiz kelajagi bo’lgan yoshlarni barkamol insonlar qilib tarbiyalashda ta’limtarbiyaning uzluksizligini ta’minlash va uni tizim shaklida tashkil etish asosiy masalalardan biridir. Shuningdek, umumta’lim maktablariga tashkil etiladigan darsdan va sinfdan tashqari mashg’ulotlarga e’tiborni kuchaytirish bilan ham ta’lim-tarbiya jarayonining o’zviyligiga erishiladi. Darsdan va sinfdan tashqari ta’lim-tarbiyaviy ishlarning vazifasi faqat bolalarni band qilish emas, balki ancha murakkab, ya’ni ularning darslarda olgan bilimlarini mustahkamlash, milliy qadriyatlarimizga nisbatan qiziqishini uyg’otish, qolaversa, ularning hayotini zavq va shavqqa to’ldirishdan iboratdir. Huddi dars jarayonida bo’lgani kabi tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishda ham sinf o’qituvchisining vazifasi mas’uliyatli va ahamiyatlidir. Bu mas’uliyat ulardan doimiy ravishda o’z ustida ishlash, ijodiy mehnatni talab qiladi. O’quvchilarning faoliyatini tashkil qilishga yo’naltirilgan sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarning asosiy xususiyati-o’quvchini ijtimoiy hayotga tayyorlashdan iboratdir. O’quvchi kundalik ishlarining davomi sifatida sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarda bevosita turli mazmundagi suhbatlar, savol-javoblarda qatnashadi, kechalarni tashkil qilishda ishtirok etadi, rollarni bajaradi, tinglaydi, qolaversa, bular orqali bilimi va ma’naviy dunyosi boyib boradi. Ayniqsa, ular bugungi kunda o’quvchilarning milliy merosimizga nisbatan qiziqishlarini o’stirish maqsadida tashkil qilinadi. Har qanday sinfdan tashqari mashg’ulot oldiga turli tarbiyaviy vazifalarni qo’yishi shart. Ularning har biri o’ziga hos belgilar, bir-biridan farq qiluvchi shakllar, vositalar, ijodiy mehnatni talab qiladi. Sinfdan tashqari ta’lim-tarbiyaviy ishlar o’qituvchilarning yillik ish rejalarida aniq ko’rsatilgan, maqsad va vazifalari belgilangan bo’lishi lozim. Umumta’lim maktablariga tashkil etiladigan ta’lim-tarbiyaviy tadbirlar o’quvchilik hayoti, ya’ni ularning maktab ostonasiga ilk qadam qo’ygan kunlaridan boshlanadi. Mustaqillik bayrami, 2 sentyabr, Ko’z bayrami, Konstitutsiya kuni, Alifbo bayramlari, Yangi yil, Harbiylar kuni, mashhur allomalarning tug’ilgan kunlari, 8 mart, Navro’z bayrami, gullar, mehrjon, hosil bayramlari kabilar. Mana shunday tadbirlar bevosita o’quvchilarda vatanga e’tiqodni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu tadbirlar uchun xalq og’zaki ijodi, badiiy adabiyot namunalari muhim manba hisoblanadi. O’qituvchi ta’lim-tarbiyaviy tadbirlarni uyushtirishda quyidagi pedagogik talablarga amal qilishi kerak: O’quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda uyushtiriladigan sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar ma’lum talablarga javob berishi lozim. Ya’ni; - tarbiyaviy tadbirning rejali, maqsadli, izchil, sistemali o’tkazilishi; - tarbiyaviy tadbirni hamkorlik pedagogikasi asosida tashkil etish; - o’quvchi yoshlarni, psixologik va fiziologik xususiyatlarini hisobga olish; - tarbiyaviy tadbirlarning o’quvchilarning qiziqishi, mayli, intilishlariga javob berishi; - hayotiy muammolarning echimini topishga yo’naltirilganligi; - ta’lim jarayonida olingan ahloqiy-ma’naviy bilim, malaka va ko’nikmalarni mustahkamlash, to’ldirish va rivojlantirish; - Vatan himoyachisi, oila boshlig’i, jamiyatning faol fuqarosi bo’lishga tayyor turish. Umumta’lim maktablarida sinfdan tashqari tadbirlar quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Tadbirni rejalashtirish. 2. Tadbir yo’zasidan o’quvchilarga tushuncha berish. 3. Tadbirni tashkil qilish jarayonida sinf o’quvchilarining barchasi ishtirok etishini ta’minlash. 4. O’quvchilarning imkoniyatlari darajasidan kelib chiqqan holda ishlarni taqsimlash. 5. Tadbirni amalga oshirish. 6. Tadbir natijalarini tahlil qilish va baholash. Bosqichlarning har biri o’qituvchi tomonidan oldindan chuqur o’rganilgan bo’lishi lozim. Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirish uchun yordam beradigan quyidagi metodik tavsiyalarni bayon etishni lozim topdik: 1. O’quvchilarning sinfdan tashqari tadbirlariga rahbarlik qilishda, avvalo milliy qadriyatlar, ularning ahamiyatliligi, ijtimoiy xarakteriga e’tibor berish kerak. 2. Yaxshi ishtirok etgan o’quvchilarni sinf va maktab jamoasi oldida rag’batlantirish. 3. Darsdan tashqari tadbirlar orqali o’quvchi shaxsidagi ahloqiy sifatlarni rivojlantirish yo’llarini izlash. 4. Sinfdan tashqari mashg’ulotlarga rahbarlik qilish jarayonida ba’zi o’quvchilarda mavjud salbiy xususiyatlarni bartaraf qilib borish. Mazkur ishlarni amalga oshirishda har bir boshlang’ich sinf o’qituvchisi, eng avvalo, tashkil qilinadigan tarbiyaviy tadbirlarning mazmunini chuqur o’rganishi, uning natijalariga jiddiy e’tibor berishi va bu bilan o’quvchi shaxsiga ijobiy ta’sir etishga intilmog’i, vatanga e’tiqod, milliy g’urur, vatan ravnaqi uchun xizmat qilish, qolaversa, ona tabiatni asrash kabi sifatlarni yanada rivojlantirish yo’llarini izlamog’i lozim. O’qituvchisi o’quvchilarga vatanparvarlik tuyg’ularini singdirar ekan, Vatan ostonadan, oiladan, mahalladan boshlanishini, Vatan tushunchasi har bir insonning yuksak darajadagi his-to’yg’ulari, sadoqatli, fidoiy mehnati, o’zaro izzat-hurmat kabi insoniy fazilatlarida namoyon bo’lishini anglatib bormog’i lozim. Bu o’rinda respublika sportchilarining Xalqaro sport maydonlaridagi, ayniqsa, Olimpiya o’yinlaridagi ishtiroki, g’alabasi ana shu hislatlar tufayli ustuvor ekanligini anglatib borish joiz. Ayniqsa, yurtimiz bayrog’ini uzoq o’lkalarda viqor bilan ko’tarilishi, madhiyamizning baland yangrashi, sportchilarning onaVatan sharafi uchun kurashgan va hissa qo’shganligining timsoli ekanligini bolaga yoshligidanoq o’rgatib borish zarur. Buning boisi shundaki, o’shanday g’olib sportchilar, ularning murabbiylari, qolaversa sport tashkilotlari, jamiyatlari xodimlari hamda jismoniy tarbiya va sport sohasida mutahassislarga taqlid qilish hissini shakllantirish kichik maktab yoshidagi bolalar tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tarbiya va sport o’qituvchilarining turli an’anaviy sport bayramlarida qatnashishlari, ma’ro’zalar o’qishi, o’z ta’ssurotlari bilan o’rtoqlashishi sportni targ’ib qilib, yoshlarni sportga jalb etishda kuchli vosita bo’lib xizmat qiladi. O’quvchilar bilan bu kabi ishlarga tayyorgarlik ko’rishda o’quvchilar xalq og’zaki ijodi namunalariga murojaat qilishlari, (albatta o’qituvchi va ota-onalar ko’magida) shoirlarning vatan haqidagi she’rlarini yod olishlari, o’lkashunoslik mo’zeylariga sayohat qilishlarini uyushtirish lozim. Chunki, mana shu ishlar orqali o’quvchilarning vatanga e’tiqod haqidagi tushunchalari kengayadi. O’quvchilarni vatanga e’tiqodli insonlar etib tarbiyalashning muhim shakllaridan yana biri milliy xalq o’ yinlaridir . Maktab sharoitida o’yinlarni tashkil qilish bolalarni yanada maktabga yaqinlashtiradi, ular o’zlarining sevimli mashg’uloti, ya’ni o’yinlarda ishtirok etishdan katta zavq oladilar. Shu bilan birga dars jarayonida bolalarda hosil bo’lgan zerikish va toliqish holatlarining oldi olinadi. Bizga ma’lumki, ushbu yoshdagi bolalarning diqqati beqaror bo’ladi, tez-tez qaytariladigan o’yinlar ham ularning zerikishiga olib keladi. O’zbek xalq o’yinlari qadimiy va turli-tuman bo’lib, bolalarning jismoniy va ma’naviy kamolotida asosiy rolni o’ynaydi. Pedagoglar o’yin ta’lim-tarbiya vositasi sifatida muhim pedagogik ahamiyatga ega ekanligi, avvalo, bolaning hayoti, qiziqishlarini yaqqol ko’rsatishini ta’kidlaydilar. Ularning ta’kidlashicha, bolada o’yinga kuchli ishtiyoq bo’ladi va mana shu ishtiyoq o’yin orqali qondirilishi mumkin. S. Mahmudov o’zining «O’zbek udumlari» kitobida milliy o’yinlarning ahamiyati haqida to’htalar ekan, quyidagi fikrlarni bildirib o’tadi: «Darhaqiqat, o’yinlar butun avlodajdodlarimiz, ota-bobolarimiz hozirgi zamon siz kabi avlodlarning jismoniy, aqliy, ma’naviy kamol topishlariga beqiyos katta hissa qo’shgan va bundan keyin ham shunday bo’lib qolaveradi. Chunki, yosh avlod uchun o’yin bu hamma zamonlarda turmush tarzi, hayot omili, uning o’lchovi bo’lib qoladi. O’yinning mazmuni boyib, shakllari ko’payib boraveradi. Taraqqiyot shuni taqozo etadi. Chunki, bugungi bola - ertangi kunning ijodkor yaratuvchisidir. O’yin bu ijod, o’yin bu hayotdir». Darhaqiqat, o’yin bola uchun yashash tarzi, asosiy faoliyat jarayonidir. O’yinlar jarayonida bolaning dunyoqarashi shakllanadi, u o’zini o’yin jarayonida kashf qilib boradi. O’zbek xalq o’yinlarining ahamiyati haqida to’htalar ekanmiz, ularning bolaga ko’rsatadigan ta’lim-tarbiyaviy ta’sirini quyidagicha ifodaladik: - milliy xalq o’yinlari orqali o’quvchilar milliy qadriyatlar bilan yaqindan tanisha boradilar; - milliy xalq o’yinlari orqali o’quvchilarning so’z boyligi yanada oshadi; - milliy xalq o’yinlari orqali jismoniy sog’lom, haqiqiy vatanga e’tiqodli insonlar etishib chiqadi; - milliy xalq o’yinlari orqali o’quvchilarda chaqqonlik, topqirlik, mardlik, epchillik kabi ijobiy sifatlar shakllanadi; - milliy xalq o’yinlari yordamida bolalarda jamoa atrofida birlashish ko’nikmasi shakllanadi. O’zbekiston Respublikasi hududida bir vaqtlar asosan ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi elatlar yashagan. Ularning asosiy mashg’uloti chorvachilik bo’lgan. CHorvachilik bilan faqat yarim o’troqlar emas, balki o’troq dehqonlar ham shug’ullangan. Dehqonlar mollardan er haydashda, bug’doyni yanchishda, daryo va quduqlardan suv tortishda foydalanishgan. Shuningdek, chorva mollaridan savdogarlar va hunurmandlar ham foydalangan. Mana shular tufayli «Podachi», «Oqsoq bo’ri va qo’ylar», «Echkilar va cho’ponlar», «Oq tuya» va «Bo’ri keldi» singari qator o’zbek xalq o’yinlari kelib chiqqan. Xalqimiz orasida hayvonlar va qushlar mavzuidagi juda qiziqarli raqslar «Kaptar o’yini», «Chag’alak», «Yumronqoziq», «Ot o’yini» va hokazolar keng rasm bo’lgan. Shuningdek, o’zbeklar orasida Karnaymi, surnay, «Nina, in va tuguncha», «Tapir- to’pur qayrag’och», «Qovoq ekish», «Xo’rozlar jangi», «Xo’roz va tovuq», «Qoch bolam, kalhat keldi», «Oq terakmi-ko’k terak» kabi o’yinlar ham mashhur bo’lgan. Milliy xalq o’yinlari juda qadim zamonlarda vujudga kelgan, rivojlanishining har bir tarixiy bosqichida mazmunan o’zgarib, turli ijtimoiy vazifalarni bajargan. An’analar, udumlar shu jumladan, xalq milliy o’yinlari, millatimiz hayoti bilan bog’liq bo’lib, avloddan - avlodga meros bo’lib o’tib kelgan. Avlodlar egallagan bilim va tajribalar amaliy hayotda sinalgan, keyingi avlodlar tomonidan mustahkamlangan va takomillashtirilgan. Ularning mazmunini har bir avlod, jamiyat rivojlanishining har bosqichi yangilab borgan. Bolalar jamiyat rivojlanishining o’sha bosqichida kattalar o’ynagan xalq milliy o’yinlarini o’ynaganlar. Xalq milliy o’yinlarida xalqning ijtimoiy hayoti, mehnat faoliyati va turmush tarzi o’ziga xos shakllarda aks etgan. Ulardagi juda boy hissiyot va kechinmalar orqali o’z Vataniga sadoqatlilik, mardlik, matonat, sabr-chidam kabi sifatlar shakllantiriladi. Quyida sinfdan tashqari o’tkaziladigan jismoniy tadbirlar jarayonida o’quvchilarni Vatanga sadoqat, e’tiqod ruhida tarbiyalovchi o’yinlardan namunalar keltiramiz: «Chir aylanma» O’yinning borishi: Bu o’yin kengroq joyda o’ynaladi. 12-15 bola ishtirok etishi mumkin. O’yinda bir bola «Burgut», bir bola ―Onaboshi , qolganlari esa «Jo’ja» bo’ladi.‖ Maydon o’rtasiga katta aylana chiziladi. Barcha jo’jalar bir–birlarining bellaridan ushlab oladilar. Eng oldingisi onaboshining belidan ushlaydi. «Burgut» kelib onaboshiga: «bir bolangdan qarz berib tur», deydi. Kechagi bolam qanideydi onaboshi. Burgut esa «bolangni to’zlashdi, qalampir sepishdi, piyozga qorishdi, qarg’a «qag’» dedi, mushuk «miyov» dedi, oldi, qochdi, ketdi», deydi-yu, birdan jo’jalarga tashlanadi. Onaboshi: «qoch bolam, burgut keldi», deb qichqiradi. Burgut ohirgi jo’jaga qo’l tekkizishga harakat qiladi. Onaboshi jo’jalarni himoya qiladi. Jo’jalar bir-birlarini qo’yib yubormagan holda, burgutdan qochadilar. Agar burgut ohirgi jo’jaga qo’l tekkizsa, qush asir tushgan hisoblanadi va chizilgan aylana ichiga borib turadi. Onaboshi o’z jo’jalaridan ajralmagan holda bolasini qutqarishi mumkin. Buning uchun onaboshi aylanaga yaqinlashib, asir jo’jaga qo’l tekkizadi. Ozod bo’lgan jo’ja darrov boshqalar qatoriga qo’shilib oladi. O’yinning shartlari: «Burgut» faqat eng keyingi «Jo’ja»ni ushlaydi. O’yin davomida burgut va onaboshini almashtirib turish mumkin. Asirlikdan ozod bo’lgan jo’ja qatorning istagan joyida tura oladi. «Kosa, kosa, ne kosa» O’yinning borishi: bu o’yinda bolalar teng ikki guruhga bo’linib, bir-birlariga paralel holda tizilib o’tirishadi va h ar ikki guruhdan guruh boshlig’i saylanadi. Har ikki guruh boshlig’i guruhidagi o’quvchilarga narigi guruhga eshittirmasdan nom qo’yib chiqadi. Masalan, gullarning nomini qo’yishi: atirgul, rayhon, gulsapsar, karnaygul, nomozshomgul va boshqa gullar nomi bilan atashi mumkin. Birinchi guruh boshlig’i narigi guruhdagi bir o’quvchining ko’zini bog’lab turadi, so’ng o’z guruhining bir o’quvchisi nomini, ya’ni masalan: «Atirgul»ni chaqiradi, «Atirgul» esa ko’zi bog’langan o’quvchini chertib ketadi. O’quvchi borib joyiga o’tirgach, bolalar «Kosa, kosa ne kosa» deb baqirishadi. Keyin ko’zi bog’langan o’quvchi chertib ketgan o’quvchini topsa, uni o’z guruhiga oladi, topolmasa, o’zi o’sha guruhga qo’shilishi kerak. Bu o’yin o’quvchilar qolmaguncha davom etadi. Yutib olgan guruh g’olib hisoblanadi. O’yinning qoidasi: o’quvchilar nomlanayotgan paytda ikkinchi guruh ularning nomlarini eshitib qolmasligi kerak. O’zaro kelishgan holda guruh boshliqlari almashtirilishi mumkin. O’zbek xalq o’yinlarining turlari hilma-hil bo’lib, ulardan o’qituvchilar o’z faoliyatlari davomida samarali foydalanishlari mumkin. Umumiy o’rta ta’lim maktab o’smir o’quvchilarida harakat malakasi va sport tehnikasiga ega bo’lganlik yuqori o’zlashtirish ko’rsatkichini quyidagilarda ko’rish mumkin: insoniy fazilatlar: vatanparvarlik, hamdardlik, mehr-oqibatlilik kabi sifatlar shakllanganligi. Mustahkam irodali, sog’lom fikrli, ahloqiy normalarga rioya qiluvchi, qat’iyatli, shijoatkor, printsipial shaxslarni rivojlantirishga erishilishida. Jamiyatimizdagi yoshlarni jismoniy sog’lom, ma’nan boy, hur fikrli, kuchli bilimdon sohiblari qilib tarbiyalash ota-bobolarimizning asriy orzu-umidlariga hamohangdir. Yoshlarni diniy ekstremizm, aqidaparastlik, deviant hulqlilik, giyohvandlik, fohishabozlik kabi jamiyatimizga yot illatlardan asrab-avaylashimiz uchun ularni ommaviy sport ishlariga jalb qilish, tizimli tarbiyaviy metodikalardan foydalanish zarur. Bunda ta’lim muassasasalari, oila, mahalla-kuy, keng jamoatchilik bilan hamkorlikda tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish lozim. Buning uchun yoshlar orasida sport ishlarini jonlantirish, ma’naviy-ma’rifiy qarashlar ko’lamini kengaytirish, sayqallashib qolgan uslublardan voz kechib, yangi, zamon talablariga mos keladigan tizimli metodikani, pedagogik treninglarni ishlab chiqish kerak. Tizimli reja asosida olib boriladigan tarbiyaviy ishlarda «Kamolot» yoshlar harakati, «Hotin-qizlar qo’mitalari, «Mahalla oqsoqollari», mahallalarda diniy ma’rifat, ma’naviyat va ahloqiy tarbiya bo’yicha mutasaddilar faol ishtirok etishlari kerak. «Yosh sportchilar», «Liderlar», «Faxriy sportchilar», ―Alpomish , ―Barchinoy kabi sport klublari‖ ‖ tashkil qilinib, unda sport ishlarini takomillashtirishga qaratilgan ma’naviy, ma’rifiy, siyosiy o’qishlar, turli sport tadbirlarining o’tkazilishini ta’minlash zarur. Bu klublar faoliyati viloyat, shahar, tumandagi pedagoglar, sport jamoalari mutasaddilari, keng jamoatchilik tomonidan nazorat ostida bo’lishlari kerak. Jismoniy tarbiya ishlari o’quvchilarda ma’naviy-ahloqiy fazilatlar, mustahkam iroda va sport tehnikasining darajasi (nazariy, metodik saviyasi) barcha qirralarini qamrab olishi va uning malakasini o’zluksiz takomilashib borishiga xizmat qilmog’i kerak. Ushbu metodik xizmatda o’quvchilarning sportchilik mahorati, mustahkam irodasi va insoniy fazilatlari yahlit mujassam ob’ekt sifatida tadqiq qilinadi. Shu asosda rivojlantiruvchi tadbirlar belgilanib amalga oshiriladi. Demak, metodik ishlarda asosiy mezon o’quvchilarda sport tehnikasi va malakasini oshirish orqali ma’naviy- ahloqiy fazilatlar, bilim, ko’nikma va malakalarining takomillashuvi, madaniy saviyasining o’sishida ularga aniq faol yordam berish, pirovard natijada ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirishdir. Bunday metodik xizmat tizimi o’qituvchi faoliyatini ham inobatga olishni nazarda tutadi va quyidagilar asosida amalga oshadi: - darslar, sinfda va sinfdan tashqari ishlarni oldindan loyihalash; -darsning maqsadi, shu jumladan, sinfda va sinfdan tashqari ishlarni va mazmunini oydinlashtirgan holda rejalashtirish, belgilash (ishlab chiqish); -darslarining maqsadi va vazifalaridan kelib chiqqan holda o’quvchi shaxsini tarbiyalash, natijalarni tahlil qilish (interpretatsiya); -metodik xizmat qilish mazmunini belgilash va amalga oshirish (harakatli uyinlar orkali); Xulosa Davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri- ma’naviy jihatdan barkamol, jismoniy va ruhiy jihatdan sog’lom, Vatan sarhadlarini himoya qilish uchun jismonan chiniqqan, fidoyi insonni tarbiyalash, ta’lim va maorif tizimini takomillashtirish, milliy istiqlol g’oyasi asosida ma’naviy va ruhiy jihatdan yangi avlodni voyaga etkazishga ijtimoiy zarurat tug’ilishi tabiiy bo’lib, uning aksi ta’lim-tarbiya jarayonida aks etmoqda. Ma’naviy ma’rifiy tadbirlar, sinfdan va maktabdan tashqari to’garaklar, sport o’yinlari, jismoniy mashqlar orqali o’quvchilarida ahloqiy fazilatlarni shakllantirish, tizimli didaktik ta’minotlar, ahborot resurslari yordamida, shuningdek. turli jismoniy chiniqtiradigan musobaqalar, jismoniy, sog’lom turmush tarzini reklama qiluvchi tarbiyaviy tadbirlar: milliy o’yinlarni reklama qiluvchi suhbatlar, kechalar, sport- shoular uyushtirilib, o’quvchilarning qiziqishlari inobatga olingan holda to’garaklarga jalb qilinganlarida; o’quvchilarning jismoniy, intellektual rivojlanishlari va qobiliyatlari, oiladagi, sinf va maktabdagi muhitning atroflicha o’rganilishi, maktab va oilaning jismoniy chiniqtirishdagi hamkorligi rivojlantirilishi ijobiy natijalarga olib kelishi misollar asosida tasdiqlandi. 1. O’quvchilarni ta’lim jarayonida mashg’ulotlarda vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash muhim bo’lib, ma’naviy-ahloqiy jihatdan o’zbek milliy qadriyatlari asosida o’quvchi yoshlarni vatanparvarlik ruhuda tarbiyalashda tarixiy merosimizga tayanish muhim ahamiyat kasb etadi. 2. O’zbekiston milliy istiqlolga erishganidan keyin sport va jismoniy tarbiya mashg’ulotlarining mazmun-mohiyatiga ham e’tibor kuchaydi. Bu boradagi ijobiy o’zgarishlarning tashabbuskori va rahnamosi sifatida Prezident I. Karimov ko’plab yangi g’oyalarni ilgari surdi. Jahonning eng ommalashgan jismoniy tarbiya va sport sohalari bilan bir qatorda, xalqimiz boy madaniy merosining ajralmas qismi bo’lgan o’zbek milliy o’yinlari tiklandi va dunyo bo’ylab katta qiziqish bilan tarqalib boshladi. Zamonaviy jismoniy tarbiya majmualari, sport inshoatlari barpo etildi va yoshlarimizning eng yuqori saviyada shug’ullanishlariga sharoit yaratildi. Jismoniy tarbiya mashg’ulotlari yoshlarimizga milliy va umuminsoniy tarbiya berish, ularda vatanparvarlik tuyg’usini rivojlantirishning zarur shartlaridan biri bo’lib qoldi. O’quvchi yoshlarni darslar va sinfdan tashqari tadbirlar jarayonida vatanpavarlik ruhida tarbiyalash muammosi mazmun mohiyati bilan yigitlarni vatan himoyasiga tayyorlash asosida har tomonlama barkamol, talabchan, jamiyatga kerakli inson qilib shakllantirish hamda o’quvchilarni yomon illatlardan holi bo’lishiga e’tibor qaratish lozim. Shu maqsadda ta’lim jarayonida o’quvchilarni vatan himoyasiga tayyorlashning samarali usul, metod va dasturdan unumli foydalanish maqsad muvofiqdir. 3. O’quvchirlarni ta’lim jarayonida vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ta’limning innovatsion usullaridan, ta’limiy-ahloqiy, jismoniyi, ko’rgazmali-targ’ibot ishlarida foydalanish samarali natijalar beradi. 6. Darslar va sinfdan tashqari mashg’ulotlar jarayonida o’quvchilarni vatanini sevibardoqlashi borasidagi mashg’ulot mazmuni ilmiy asosda tashkil etilganda o’quvchi yoshlarning aqliy, ahloqiy, mehnat, nafosat, vatanparvarlik va boshqa tarbiya yo’nalishlariga kuchli ta’sir ko’rsatishi aniqlandi. Ular o’rtasidagi uzviy bog’liqlik yoshlarning jismoniy kamolotlarini takomillashtiradi. Bu o’z navbatida jamiyatimiz a’zolarini har taraflama ulg’aygan, komil insonlar bo’lib etishishlari uchun zamin hozirlaydi. 7. Mashg’ulotlarining ilmiy asoslarda tashkil etilishi jamiyatimizning barcha a’zolarini sog’lom, faol, g’ayrat shijoatli bo’lishlariga ta’sir etish bilan birga barkamol erkin fikrlovchi romil inson bo’lishini, O’zbekistonni dunyoga tanitishga hissa qo’shishini amalga oshiradi. Faqat mashg’ulotlar metodik jihatdan to’g’ri tashkil etilishi, pedagogika, psixologiya metodikasi qonun-qoidalariga qat’iy rioya etilishi zarur bo’ladi. O’zbekiston jamiyatining hozirgi taraqqiyot bosqichida o’quvchi yoshlarni vatanparvarlik ruhida shakllantirishning ahamiyati katta. Chunki «Bugungi kunda xalqimizga azaldan xos bo’lgan hamjihatlik va bag’rikenglik, mehmondo’stlik kabi sifatlar bilan farzandlarimizni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, milliy ong, milliy g’urur tushunchalarini singdirish uchun ular ma’naviy jihatdan sog’lom bo’lishlariga erishishimiz zarur. Ma’naviy sog’lomlik esa jismoniy va ruhiy sog’lomlik bilan chambarchas bog’liq. ―Vatanni xurjunga solib tashib ketib bo’lmaydi. Agar uni tashib ketish mumkin bo’lganda edi, u sariq chaqaga ham arzimasdi . ‖ Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Hasanboyeva O., Hasanboyev J., Hamidov H. Pedagogika tarixi. - T.: 2. O’qituvchi, 1997.- 248 b. 3. Ma’naviyat yulduzlari: (Markaziy Osiyolik mashhur siymolar, allomalar, adiblar) - T.: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi, 1999.- 395 b. 4. Nurmuhammedova K.I. Jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiy-iqtisodiy muammolari, T., O’zDJTI nashri. 1991. 5. Rajabboy ota turk. Vatan deya vatansiz o’tdik. Xalq so’zi. 1991. 25 yanvar.

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida vatanparvarlik tuyg’usini shakllantirish

Купить