Boshlang`ich sinf o`quvchilarini mehnat darslari jarayonida o`zbek xalq amaliy san`atiga bo`lgan qiziqishlarini oshirish - Труд - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	84.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Труд

Boshlang`ich sinf o`quvchilarini mehnat darslari jarayonida o`zbek xalq amaliy san`atiga bo`lgan qiziqishlarini oshirish

Купить

Kirish……………………………………………………………….…… 3 I bob. Xalq amaliy san`atining nazariy asoslari. I.1. O`zbek xalq amaliy san`ati turlari…………………………….… 8 I.2. Amaliy bezak san`ati va uning o`ziga xos xususiyatlari……....29 II bob. Sinfdan tashqari ishlarda xalq amaliy san`atidan foydalanishning metodik asoslari. II.1. Xalq amaliy san`ati naqqoshlik to`garagining ahamiyati……...43 II.2. O`zbek xalq amaliy san`atining kashtachilik sohasidan foydalanish……………………………………………………………...56 Xulosa…………………………………………………………………...72 Izohli lug`at……………………………………………………..……..74 Ilovalar………………………………………………………………....77 Adabiyotlar ……………………………………………………………85

Kirish. Mavzuning dolzarbligi: O`zbekiston mustaqillikka erishgandan so`ng mamlakatimizning iqtisodiy-siyosiy faoliyatida, ijtimoiy hayotida, xalqlar, millatlar ongida, ruhida, ma`naviyatida buyuk o`zgarishlar ro`y berdi. Asrlar mobaynida xalqimiz saqlab kelayotgan umuminsoniy, milliy va ma`naviy-axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishda yangi davr boshlandi. Madaniy merosimiz, ma`naviy boyligimizni har tomonlama ilmiy o`rganishga, uni tahlil qilishga keng imkoniyatlar yaratildi. Yoshlarni milliy ruhda ma`naviyatli, axloqli-odobli qilib tarbiyalash masalalariga bo`lgan e`tibor yanada kuchaydi. Chunki, ma`naviy kamol topgan insonlargina barkamol jamiyat qurishlari mumkin. O`zbekiston mustaqilligini mustahkamlashda va uni rivojlantirishda ma`naviy sog`lom avlodni voyaga yetkazish va ularda axlo

maqsadida shaxsga ta`sir etish jarayonidir. Demak, tarbiya jarayonida shaxsga jamiyat talablari asosida ta`sir qilinar ekan, bu talablar O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasida I.A.Karimov so`zlagan nutqida va shu sessiyada qabul qilingan ikkita tarixiy hujjat — "Kadrlar Tayyorlash Milliy dasturi" va "Ta`lim to`g`risida"gi qonunda bayon etilgan. Bugungi kunda oldimizga qo`ygan buyuk maqsadlarimizga erishishimiz, jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli amalga oshirilayotgan islohotlarimiz, rejalarimizning samarali taqdiri— bularning barchasi, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan malakali, ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog`liq. Tarbiyachilar tarbiya jarayonini tashkil etar ekanlar, tarbiyalanu

Bitiruv malakaviy ishining predmeti: umumiy O`rta ta`lim maktablarida boshlang`ich sinf mehnat darsi muammolari. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: umumiy o`rta ta`lim maktablarida boshlang`ich sinf o`quvchilarini mehnat darslari jarayonida o`zbek xalq amaliy san`atiga bo`lgan qiziqishlarini oshirish. Bitiruv malakaviy ishining vazifasi: 1. Boshlang`ich sinf o`quvchilarda estitik didni shakllantirish va xalq amaliy san`ati bilan yaqindan tanishtirish. 2. Boshlang`ich sinf o`quvchilarini xalq amaliy san`ati turlariga qiziqishini oshirish. 3. Boshlang`ich sinf o`quvchilarini xalq amaliy san`ati bilan tanishtirishda sinfdan tashqari ishlardan foydalanish. 4. Boshlang`ich sinf o`quvchilarida buyumlarni bezashda xalq amaliy san`atining naqqoshlik turidan oqilona foydalanish 5. Boshlang`ich sin

Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati: umumiy o`rta ta`lim maktablari o`quvchilarini mehnat tarbiyasi va o`zbek xalq amaliy san`atdan foydalanishga oid ishlab chiqarilgan uslubiy qo`llanma va tavsiyanomalar uzluksiz ta`lim tizimining respublika, viloyat pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutlaridagi mehnat ta`limi o`qituvchilari, to`garak rahbarlari, ixtisoslashgan guruhlari hamda umumiy o`rta ta`lim maktablari mehnat va kasb ta`limi murabbiy - o`qituvchilari ish faoliyatida foydalanilmoqda. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi: tadqiqot kirish, 2 bob, 4 bo`lim, xulosa, izohli termenlar lug`ati, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va ilovalardan iborat.

I BOB. XALQ AMALIY SAN`ATINING NAZARIY ASOSLARI I.1. O`ZBEK XALQ AMALIY SAN`ATI TURLARI Ganchkorlik qadimiy san`at turlaridan biri bo`lib, o`z aksi husn- jamolini dunyo me`morchiligida, shu jumladan O`rta Osiyo, Eron, Turkiya, Arabiston, Afg`oniston va boshqa Sharq mamlakatlari me`morchiligida namoyon etib kelmoqda. Ayniqsa, O`rta Osiyoda yaratilgan asarlar o`ziga xos badiiyligi kompozitsiiyasi va ishlanish uslubi bilan farq qiladi. Hozirgi kunda ganch serquyosh O`zbekistonimizda ardoqlanib, avaylab muhofaza qilinayotgan ko`pgina yodgorlik obidalariga ko`rkamlik, go`zallik baxsh etib turibdi. U Samar qand, Buxoro, Toshkent, Qo`qon, Marg`ilon, Xiva, Shahrisabz va boshqa shaharlardagi tarixiy obidalarni qurish va bezatishda ishlatilgan. Ganch qorishmasi yangiligida oson kesiladi, undan xoxla

III asrda Tuproqqal`aning serhasham saroy mehmonxonalari o`yma ganch bilan bezatilgan. Varaxsha shaharchasida juda katta ahamiyatga ega bo`lgan va eramizdan avvalgi III-IV asrlarda ishlangan ganch o`ymakorligi namunasi topilgan. Unda o`simliksimon naqshlar, palmetta, geomet rik shaklli naqshlar ganchdan ishlangan. Ayniqsa gorelyefli ishlangan baliq tasvirida o`yilgan ganch namunasini ko`rsatish mumkin. Varaxshadagi topilmalardan VII-VIII asr lardagi Buxoro saroyi qoldiqlaridan namunalar topilgan. Bu topilmalarda qushlar, hayvonlar, baliqlarni, o`simliksimon va geometrik shakllarning o`yma namunalarini ko`rish mumkin. O`rta Osiyoni arablar bosib olgandan keyin islom dini hukmron bo`lib qoldi, u tirik mavjudotni tasvirlashni ta`qiqladi. Buni O`rta Osiyodagi arxitektura yodgorliklaridan ko`ri

o`simlik geometrik va boshqa elementlarni ma`lum tartibda takrorlanishidan hosil qilingan bezakdir. Ganchkorlik kandakorlik, kashtado`zlikda, zardo`zlik, kulolchilik, zargarlik, gilam to`qish, to`qimachilik, inkurustatsiyal, panjaralar va hokazolarda har xil yo`llar bilan naqshlar ishlanadi. Masalan, o`yib, chizib, chok yordamida, zarb bilan, qadab va boshqa usullarda naqsh solinadi. Naqqoshlik san`ati tarixi insoniyat madaniyati bilan bir qatorda qadimiydir. Madaniyatning rivojlanishi natijasida rassomlik va naqqosh- lik ajralib chiqdi hamda rivojlandi. Har xil arxeologik qazilmalar shuni ko`rsatadiki, naqqoshlik jahondagi barcha xalqlarda qadimdan mavjud ekanligi bizga ma`lum bo`ldi. Chunonchi, Xitoyda, Qadimgi Eronda, Hindistonda va bosh qa joylarda naqshning har xil turlarini ko`rish m

bilan bezatilgan. Tantanali marosimlarga mo`ljallangan xonalardagi dabdabali ajoyib naqsh, rasmlarni ko`rib hayron bo`ladi kishi, ularning birini qarasangiz devorlarda bazmi jamshid, ov, rasmlar, urush, manzaralar hamda diniy rasmlar tasvirlangan. Jonli mahluqlar qizil va ko`k ranglar bilan bo`yab tasvirlangan. VII asrning oxiri VIII asrning boshlarida O`rta Osiyoni arablar bosib olishi natijasida qaror topgan islom dini o`zidan oldingi ma daniyatning ildiziga bolta urdi. Yangi din hamda yangi g`oya O`rta Osiyo tasviriy san`atiga ta`sirini o`tkazdi. Jonli mavjudotlarni aks ettirish man etildi. “Keyinchalik yuzaga kelgan diniy qarashlar va hodisalar ko`proq murosasiz yo`l tuta borib, qat`iy ravishda shunday der edi: «Tangri yoki odamzod suvratini chizishdan tiyiling, faqatgina daraxtlar, gu

yuksak darajada rivojlandi, binolarning ichki tomoniga ganch, yog`och o`ymakorligini qo`llash yuksak rivoj topdi. Ayniqsa, maqbaralarning peshtoqlari devor va ravoqlar ganch-naqshlar bilan juda nafis bezatiladi. Naqshlar murakkablashib bordi. Ularning yangi nusxalarida ramz, tasvirlar, timsol, duo-afsunlar, tasbih va boshqalar naqadar mo`lligini ko`ramiz. Ramziy naqshlar dunyoda sodir bo`layotgan voqeliklar, tilaklarni aks ettirgan. Har bir chizilgan naqshda o`ziga xos ma`no bo`lgan. Chunonchi, o`simliksimon naqsh gulsapsarni olaylik u osoyishtalik va umr uzoqlik timsoli, «pechak islimiy» naqshi boylik va farovonlikni, novda va yaproqlar esa to`kinchilik hamda bahor chog`ida uyg`onishni bildiradi. Musavvirning tasvirlari bu uning ona tabiatga bo`lgan muhabbatini bildiradi. Uning ranglari o

dunyoga mashhur bo`lgan (YUNESKO muhofazasidagi) Somoniy maqbarasi qurildi. U 1127-yili me`mor Arslon Muhammadxon boshchiligida pishirilgan oddiy g`ishtni har xil kombinatsiya- lashtirib qurilgan. G`ishtlar yoz faslida eng toza ganch bilan terilib ishlangan. Yog`och o`ymakorligi san`ati. Yog`och o`ymakorligi o`zbek xalq amaliy bezak san`atining keng tarqalgan bir turi. Bunda biror naqsh yoki tasvir taxta yoki yog`och buyumlarga chizib, kesib, o`yib, ishlanadi. Badiiy san`atning bu turi deyarli barcha xalqlarda bo`lib, qadimgi Sharqda antik dunyo mamlakatlari arxitekturasida keng ishlatilgan. Asrlar davomida Yevropa va Osiyo mamlakatlarida yog`och o`ymakorligining rivojlanib o`ziga xos badiiy uslublari kelib chiqqan. Shu singari O`rta Osiyoda ham yog`och o`ymakorligi qadimdan rivojlanib kis

u juda yaxshi rivojlanganligi isbotlangan. Bunday noyob topilmalar Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz va boshqa shaharlardagi arxeologik qazilmalardan topilmoqda. VII asrning oxirigacha mahalliy o`zbek xalqi ichida yog`och o`ymakorlik juda tez sur`atlar bilan rivojlangan edi. «...arablar O`rta Osiyoni zabt etgunlariga qadar mahalliy xalq ma`budalari topilgan. Har bir xonadonning jamoada tutgan o`rni va boyligiga qarab o`z ma`budasi (Xudosi) bo`lgan. Odatda bu ma`buda eshik tepasiga qo`yilgan. Xonadon sohibi mavridi bilan yog`ochdan o`yilgan yangi ma`budani harid qilib, almashtirib turgan. Bunday jarayon yog`och o`ymakorligi san`ati qadimiy bo`lganligidan dalolat beradi. Arablar istilosi oqibatida tasviriy san`atning ko`p turlari qatori yog`och haykallar ishlash ham butkul barham topdi. Bi

Tosh o`ymakorligi. Tosh o`ymakorligi xalq amaliy bezak san`atining noyob turlaridan biri. Bu san`at kishidan iste`dod va intilishdan tashqari mehnatsevarlik va g`oyatda zo`r sabr-toqat talab qiladi. Bu san`atni toshtaroshlik va sangtaroshlik deb ham yuritiladi. Tosh o`ymakorligi toshni o`yib, yo`nib, tirnab naqsh yoki biror tasvir ishlash kasbidir. Toshni o`yib ishlashning chiziqli o`yma, zanjirga o`yma, yassi o`yma, chuqur o`yma, panjarasimon o`yma va hajmli o`yma turlari bor. Tosh o`ymakorligida ishlatiladigan materiallar o`rni, maqsadi hamda vazifasiga qarab yumshoq, o`rtacha qattiqlikdagi va qattiq toshlar ishlatiladi. Yumshoq toshlarga gipstosh, talkoxlorit, ohaktosh, o`rtacha qattiqlikdagi toshlarga marmar, por fir, ohakli marmar, oniks va qattiq toshlarga lazurit, amozon, agat, mala

u yerda yozda suzayotgan qayiqchalar va oqqushlarning ovi tasvirlangan. Sibirda esa oqqushlar o`rniga bug`ular va chang`i uchayotgan ovchilar tasvirlangan. O`rta Osiyo sharoitida esa yovvoyi echki, buqa va boshqa yovvoyi hayvonlarning ovi tasvirlangan. Qizilqumda ko`pincha tuyalar tasvirini ko`rish mumkin. Namangan viloyati Chadak posyolkasida juda ko`p qiziqarli shakllar tasvirlangan qoyalar bor. Ulardan biri oltita echkining shaklini misol tariqasida olaylik. Bu tasvirda bitta echkining tasviri juda qunt bilan ishlangan, qolganlari shoshilib ishlangan bo`lib, ularni shakli geomet rik shakllarni eslatadi. Yana bir toshga 12 ta echkidan iborat echkilar podasiga kamalakdan o`q-yoy otayotgan ovchi tasvirlangan. Bu kompozitsiya echki bolalarining ovchidan qochib ketishi, ovchi itining tasvirl

Geografik sharoit taqozosi bilan me`morchilikda bezak sifatida toshlardan juda kam foydalanilgan. Bundan tashqari islom dini jonli mavjudotni tasvirlashni man etganligi haykaltaroshlikni rivojlanishiga katta to`siq bo`lgan. Ammo yirik monumental binolarni bezashda asosan marmar va harsangtoshdan foyda lanib kelganlar. Kandakorlik san`ati. O`zbek xalq amaliy bezak san`atining eng keng tarqalgan turlaridan biri kandakorlikdir. Kandakorlik deganda metalldan yasalgan badiiy buyumlarga o`yib yoki bo`rtiq qilib naqsh ishlash tushuniladi. O`zbekiston hududida joylashgan O`rta Osiyo shaharlarida metalldan yasalgan badiiy buyumlar ishlab chiqarish qadimdan rivojlanib kelayotgan san`at bo`lib, bu san`at o`zining qadimiyligi bilan kulolchilikdan keyin ikkinchi o`rinda turadi. Savdo-sotiqda qadimdan k

IV asrda O`rta Osiyo janubiy viloyatlarining Aleksandr Makedonskiy tomonidan bosib olinishi tasviriy va amaliy san`atning mahalliy an`analarining tarqalishiga imkon yaratdi. III-VIII asrlarda, ya`ni so`nggi antik va ilk o`rta asr davrida O`rta Osiyoda kandakorlik juda yuqori darajada rivoj topdi. Qimmatbaho metallardan hokimlar hamda ayollar uchun har xil nihoyatda chiroyli bezak buyumlari ishlatildi. Bu oltin yoki kumush buyumlarda to`y-tomosha, taxtga o`tirish marosimlari, dunyoviy mavzular, shikor va kurash manzaralari, mifologik hamda epik qahramonlar, hayotiy mavjudot, parranda va boshqa tasvirlarni ko`rish mumkin edi. VI-VII asrlarda badiiy metall buyumlar yuksak texnik sifatda bajarilganligiga Anikov lagani misol bo`la oladi. Bu laganda qal`a darvozasi oldidagi sahna tasvirlangan, «

dunyosining ko`pgina burchaklarida urf bo`lib qolgan edi. Oltindan juda ko`p narsalar ishlanar, binolarning bezaklariga oltin suvi yugurtirilar edi. Keyinchalik esa xom ashyo sifatida birgina qimmatbaho metallarning o`zi kifoya qilmay hiyla arzon materiallar mis va uning turli qotishmalari ish latildi. Qizil misdan har xil ko`zalar, dekchalar, idish-tovoqlar, jezdan va sariq misdan shamdonlar, poymonlar, oq mis hamda brinjidan ko`zalar, kir tog`oralar, katta-kichik piyola va shu kabilar yasalar edi. Kulolchilik san`ati. Kulolchilik qora loydan mo`jizakor go`zallik yaratgan Sharqning eng qadimiy hamda navqiron san`atidir. Bu qora loy, saxovat, halollik, ezgulik timsolidir. Tuproq insonlarning barcha ehtiyojini o`z zimmasiga olgan farovonlik, to`kinlik, rizq-ro`z, go`zallikning eng oliy ko`r

maxsus o`choq hamda xumdonlarda pishirganlar. Neolit davrida idishlarni tagi uchli qilib tayyorlanib yerga sanchib qo`yilgan. Eneolit davri da esa Sharq mamlakatlarida hamda Qadimgi Gretsiyada nafis kulolchilik idishlari rivoj etgan va me`morchilikda sopoldan foydalana boshlangan. VIII—XII asrlarda kulolchilik O`rta Osiyoda yaxshi rivojlangan. Buni Afrosiyobda va O`rta Osiyoning boshqa yerlarida topilgan kulolchilik buyumlari isbotlab berdi. O`sha davrda O`rta Osiyo madaniyati tez sur`atlar bilan rivoj landi. Yangi ko`tarilish davri bo`ldi. Ko`pgina olim, yozuvchi va mutafakkirlar, ya`ni Abu Ali ibn Sino, Beruniy, Firdavsiy, Rudakiylar yetishib chiqdi. Butun dunyoga mashhur bo`lgan me`morchilik yodgorliklari bunyod etildi. Buxoroda Ismoil Somoniy maqbarasi qurildi. XIII asrda mo`g`ullar bo

chinni idishlarni ko`plab olib keltirilishi O`rta Osiyo hududida sopol buyumlar ishlashni birmuncha pasaytirib yubordi. Lekin arzon sopol idishlarni me`morchilikda keng foydalanilishi kulolchilikning rivojlanishiga to`sqinlik qila olmadi. XIX asrda O`rta Osiyoda tojik va o`zbek xalqlari O`rtasida kulolchilik juda keng rivojlanib G`ijduvon, Panjikent, Samarqand, Shahrisabz, Toshkent, Rishtonda kulolchilik markazlari paydo bo`ldi. Ular sopol idishlarini sirlab bezatishning o`ziga xos uslublarini vujudga keltirdilar. Ayniqsa, ishlab chiqarilayotgan kulolchilik mahsulotlarining sifatliligi, chiroyliligi, naqshlarining nafis va ta`sirchanligi bilan shuhrat qozondilar. Pichoqchilik san`ati. Pichoqchilik san`ati deganda biz pichoq yasash kasbini tushunamiz. Pichoq bobolarimiz uchun qadimdan tirik

VI-XII asrlarda pichoq yasash rivojlanib uni bezash texnologiyalari o`zgargan. XV-XVII asrlarda yonga osib yuriladigan pichoqlarning turli xillari paydo bo`ldi. Buni Navoiy, Bobur asarlarida ishlangan miniatyuralardan ko`rish mumkin. Keyinchalik pichoqchilikning o`ziga xos maktablari paydo bo`ldi. Farg`ona vodiysi, Samarqand, Buxoro, Toshkent, Xorazm, Qashqadaryo, Surxon- daryo qadimdan pichoqchilik markazlari bo`lib, ular o`zining ishlash texnologiyasi, shakli, katta-kichikligi va bezaklari bilan farq qilgan. O`rta Osiyoda qadimdan metallni qayta ishlash, ya`ni hunar- mandchilik qurollari ishlab chiqarish uchun sharoit deyarli mavjud edi. Misning tabiiy qoldiqlari, kumush, qo`rg`oshin, alyuminiy kabi materiallar juda ko`p edi. Hunarmandlar qadimdan bir-biri bilan birikib bir mahallada yas

xo`jalar tomonidan hatto Eron, Arabiston, Hindistonga olib borilar va o`z mahalliy joyidan ko`ra, chet ellarda pichoqlar 3-4 baravar qimmat sotilar edi. Zargarlik san`ati. O`zbek xalq amaliy san`ati turlari ichida zeb- ziynat san`ati bo`lmish zargarlik alohida o`rin egallaydi. Musulmonlarda feruza, marvarid, zumrad va boshqa toshli zargarlik buyumlari nihoyatda qadrlangan. Chunki ular inson uchun faqat bezak buyum lari bo`lib qaralmay, balki sog`liq uchun, inson ruhiyati uchun ijobiy ta`sir etgan. Masalan, mar varid inson organizmini mustah- kamlaydi, yurakdagi tushkunlik va iztirobni haydaydi, ko`z qobiliyatini oshiradi, jinlardan saqlaydi, og`izdagi qo`lansa hidlarni yo`qotadi, oshqozondagi va jigardagi toshlarni maydalaydi, shamollash, bavosil va boshqalarni tuzatadi. Feruza esa uni qud

rivojlanganligidan dalolat beradi. Ikki daryo oralig`iga joylashgan Yunonistonda ajoyib va qimmatoaho zargarlik buyumlari ishlangan. Mis davriga tug`nag`ich, zirak baldoq, bilaguzuk, shildiroq va boshqalar metalldan, hattoki oltindan ishlanadigan bo`ldi. Xorazmdagi Tuproqqal`a devorlardagi tasvirlardan o`sha davrlardagi ayollar quloqlariga nafis zirak taqqanliklari ma`lum bo`lgan (bu tasvir III asrga taalluqli). Bulardan tashqari bronzadan o`yib ishlangan bir qancha osma taqinchoqlar ham topilgan. Bu osma taqinchoqlar I-IV asrga mansub bo`lib, Xorazmning Ayozqal`a, Yetti asar, Burgutqal`a va boshqa joylaridan topilgan. IV-V asrlarda zargarlik buyumlari kam ishlangan. Ular tosh, shisha, pastalardan qilingan. Masalan, Xorazmda shishadan qilingan she`r va qurbaqa shaklidagi munchoqlar topilga

Kashtachilik san`ati. O`zbek milliy kashtachiligi (kashtado`zlik) amaliy san`atning eng qadimiy turlaridan bo`lib, u xalqning o`z turmushini go`zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan. Kashtachilik san`ati nafaqat mam- lakatimizda, balki chet ellarda ham shuhrat qozongan. O`zbek xalq ustalari qo`llari bilan to`qilgan kirpech, so`zana, zardevor, gulko`rpa, choyshab kabilar Germaniya Federativ Respublikasi, Belgiya, Amerika Qo`shma Shtatlari, Hindiston, Afg`oniston kabi xorijiy, shuningdek, mam- lakatimizning Farg`ona vodiysida faqat xonadonlarda emas, balki muzeylarda doimiy ekspozitsiyaga aylanib qolgan. Hozirgacha buyumlar o`ziga xos go`zallik, nafis bezaklarning rang-barangligi bilan kishilarni hayratga solib kelmoqda. Badiiy kashtachilik uzoq tarixga ega, buni arxeologik topilmalar v

lozim edi. Kashtalar qanchalik nozik, chiroyli bo`lsa, qayliq shun- chalik yuqori baholanar edi. Qizlar 7-9 yoshidan boshlab kashta tikishga o`rgatilardi. Ular uch, to`rt yildan keyin mustaqil kashta tika boshlaydilar. Yetishib chiqqan kashtachilar o`zining san`ati va tabiatiga ko`ra go`zallik haqidagi orzularini ifodalashga harakat qilganlar. Zardo`zlik san`ati. Zardo`zlik—hunarmandchilikning qadimiy turlaridan biri zar ip bilan naqsh (kashta) tikish kasbi. U forscha “zar” - (tilla), “do`zi” - (tikmoq) so`zini anglatadi. Zardo`zlik san`ati uzoq tarixga ega. Zardo`z likning vatani Vaviloniya bo`lib, u Rim imperiyasiga qarashli bo`lgach, zar, ipak va jun ip qo`shib tikilgan rang-barang kashtachiligi bilan butun dunyoga mashhur bo`lgan. Vizantiyada zardo`zi kiyim-kechaklarni faqat imperator

aholining turli tabaqalari o`rtasida keng tarqalgan. Bu kiyim-kechaklar asosan amir saroyidagilar, shahar boylari uchun tikilgan. Yuzlab qo`li gul ustalar hammasi amir saroyining ehtiyoji uchun ishlagan. Bu ustalarning ko`pchiligi ota-bobosidan meros bo`lgan kasbi saroy ayollari uchun kamzul, chakmon, chalvor, poyafzal, belbog`, salla, quloq va jul tikishdir. Bu kiyimlar xon buyurtmasi yoki yaqinlari tomonidan bironta oilaviy tantana yoki bayram munosabati bilan tayyorlash buyuriladi. Hech kim, hatto eng katta amaldorlardan birortasi ham yuqorida aytib o`tilgan kiyimlardan hech birini o`ziga buyurtirishga haqqi yo`q edi, ular zarbof kiyimlarni amir sovg`a qilgandagina kiyishlari mumkin edi. Ayollar va bo- lalarning zardo`zi kiyimlari faqat badavlat xonadonlarning an`analaridagina kiyilgan,

Osiyoda ham rivojlanganligini tasdiqladi. V-VII asrlarda O`rta Osiyodagi ko`pgina shaharlardan Xitoyga har xil gi lamlar olib kelingan. Masalan, Qarshi va Nashebodan to`qilgan gilamlar Xitoyga olib borib sotilgan. O`rta Osiyo va Afg`oniston adabiyotlarida ko`rsatilishicha, VII-XI asrlarda Xorazm hamda Samarqand bilan Buxoro o`rtasidagi ba`zi shaharlardan kichik-kichik joynamoz gilamchalar to`qilib, chet mamlakatlarga sotilgan. XI-XII asrlarda O`rta Osiyoda shu jumladan, O`zbekiston hududida gilam to`qish san`ati juda rivojlangan. XIV asrda esa O`zbekiston hududida gilam to`qish san`ati rivojlanmay qoldi, chunki mo`g`ul bosqinchilari O`rta Osiyoni egallab olgan edi. XIV asrning ikkinchi yarmida O`rta Osiyoning Amir Temur qo`liga o`tishi bilan bu soha yana rivojlanib ketdi. Har xil xorijiy m

I. 2. AMALIY BEZAK SAN`ATI VA UNING O`ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Amaliy - badiiy bezak san`ati - san`atning teatr, kino, musiqa, tasviriy san`at turlari qatori mustaqil ahamiyat kasb etadi. U o`z nomiga ko`ra amaliyotda, ya`ni turmushda qo`llaniladigan bezak san`ati ma`nosini anglatadi. Amaliy-badiiy bezak san`ati turli xil buyumlar, kuchalar, maydonlar, istiroxat bog`lari, ishlab chiqarish korxonalari, o`quv-tarbiyaviy muassasalar, sport va madaniy inshootlarni bezatish bilan bog`liqdir. Shuningdek, u kiyim-kechaklar, zargarlik buyumlari bezagini ham o`z ichiga oladi. Amaliy-bezak san`ati kishilar turmushida shunchalik keng qo`llaniladiki, usiz turmushni tasavvur etish qiyin. Amaliy-badiiy bezak san`ati idish-tovoqlar, kiyim-kechaklar, mebel, interyer, eksteryer bezagi, gazmollar bezagi va bo

Jahondagi har bir xalqning o`ziga xos amaliy-bezak san`ati bor. Masalan, Xitoyda chinnisozlik, Rossiyada matreshka o`yinchoqlar yasash, Turkmanistonda gilamchilik, Boltiq bo`yi mamlakatlarida dasturxon va sochiqlar tikish, O`zbekistonda esa kulolchilik, misgarlik, chinnisozlik, kashtachilik taraqqiy etdi. Shunisi diqqatga sazovorki, amaliy-bezak san`atida har bir buyumni tayyorlashda har bir xalq o`z materiali, o`z texnologiyasi, ish uslublari, bezak gullari va ranglarini qo`llaydi. Amaliy-bezak san`atining asosiy maqsadi kishilar yashaydigan muhitni va o`zini o`rab olgan buyumlarni chiroyli qilishdan iborat. San`atning bu turida go`zallik va qo`llanish (foydalilik) birligi degan ibora bor. U buyumlarni faqat turmushda qo`llanilgandagina go`zal bo`lishi mumkinligini bildiradi. Xatto, ayrim

olishi lozim. Usta lagan tayyorlaydigan bo`lsa, uni metalldan yoki toshdan tayyorlamaydi. Chunki, lagan metalldan tayyorlansa birinchidan og`ir bo`ladi, ikkinchidan unga suzilgan ovqat tez sovub qoladi. Uni yuvish va tozalash ham ma`lum qiyinchiliklarga ega. Amaliy san`atda ustalar yasaladigan buyumning vazifasiga qarab, mavjud barcha materiallardan foydalanadilar. Ular tuproq tosh, suyak, yog`och, gazmol, ganch, metall va boshqalar. So`nggi vaqtlarda sintetik materiallar ham keng qo`llanilmoqda. Amaliy-bezak san`atini rangsiz tasavvur etish qiyin. Ayrim ustalar buyum materialiga (masalan, yog`ochga) ishlov berib, ularning ta`sir kuchini oshirsalar, boyitsa ustalar bo`yoqlar yordamida buyumlarga rang berib ularning ko`rkini ochadilar. Amaliy-bezak san`ati buyumlariga rang berishda ustalar

Amaliy - bezak san`ati buyumlarida yana bir muhim jixati ularning o`lchovlari hisoblanadi. Bu degan so`z amaliy-bezak san`ati buyumini yaratuvchi har bir usta yaratilajak buyumning vazifasini e`tiborga olib, uning o`lchovini to`g`ri olishligini bildiradi. Hususan, choynakni xumdek kattalikda, so`zanani dastrumoldek yoki ayollar taqinchoqlari solinadigan qutichani sandiqdek o`lchovda yasash mumkin emas. Aks xolda, ular foydalanish uchun yaroqsiz bo`lib qoladi. Shunday qilib, amaliy san`at buyumlari ularning vazifasi, shakli, bezagi, materiali, rangi, o`lchovlariga rioya qilishni talab etadi. Shundagina, bu buyumlar kishilarni hayajonlantiradi, to`lqinlantiradi va ularga zavq bag`ishlaydi. Hozirda amaliy-bezak san`ati ikki yo`nalishda rivojlanmoqda: 1. Badiiy hunarmandchilik. Bu yo`nalishga

tasvirlarini ishlaydilar. Asar materialiga esa o`zbek ustalari ganch, loy, mis kabilarni, shimoliy xalqlar yog`och va hayvon suyaklarini ko`proq ishlatadilar. Yuqorida qayd qilganimizdek, asar koloritiga iqlim ham ta`sir ko`rsatadi. Shimoliy o`lkalar iqlimi sovuq bo`lgani uchun u yerdagi ustalar ko`proq sovuq ranglarni, issiq iqlimli O`zbekiston ustalari ko`proq iliq ranglarni qo`llaydilar. Shunday qilib, har bir xalqning amaliy-bezak san`atida o`z an`analari shakllanadi. Xalq amaliy san`ati asarlari odamlarning kundalik turmush ehtiyojlarni qondirish, tevarak-atrofga, bog`-rog`lar, uylarni tashqi va ichki ko`rinishiga go`zallik kiritishga xizmat qiladi. Bu san`at dastgoh san`atdan o`zining bevosita xalq ehtiyojlariga moslanganligi bilan farq qiladi va inson hayotida ishlatiladigan buyumla

quyosh, ba`zan daraxt shoxchasiga qo`ngan qushchalar, hatto hayvon va odam tasvirlarini ham uchratamiz. O`zbekistonning eng qadimiy madaniyat o`choqlari hisoblangan Buxoro va Samarqand so`zanalari o`zining rangdorligi, shakllarining turli-tumanligi va nihoyatda nozik tikilishi bilan farqlanadi. Shahrisabzlik ayollar tikkan kashtachilik buyumlari esa ko`proq gilamni eslatadi. Dorpechlar o`zbek xonadonlarida uyning ichki devorlarining yuqori qismiga aylantirib ilib qo`yiladigan bezak sifatida foydalaniladi. Ularning past qismida shokila-shokila bo`lib, osilib turgan kokilalari bo`ladi, dorpechlardagi bir shakl qayta takrorlanaveradi. Bu esa gulli daraxt yoki guldastani qator qilib safga tizib qo`ygandek manzarani beradi. O`zbek kashtachiligida do`ppi alohida o`rin egalaydi. Shahrisabzning gi

Avvallari devorlar o`yma gulli pannolar bilan bezatilar, taxmonlar qirrasiga naqshlar o`yilardi. Tokchalar bo`lsa o`ymakor yoki jim -jimador bezaklar bilan yasatilar, xonaga nur va havo kirib turishi uchun deraza va eshik ustidan tuynuk qilib, unga ganch va yog`ochdan panjara o`rnatilar edi. Hozirda qandil, navo, ship kabi me`morchilik detallari ganchdan tayyorlanmoqda. Shuningdek, madaniyat saroylari va ma`muriy binolarning ichki va tashqi qismini bezatishda ganchkorlikdan keng foydalanilmoqda. O`zbek ganchkorligining ajoyib sahifasini Buxoro yaqinidagi Sitorai Moxi Xossadagi "Oq uy" da, Toshkentdagi Navoiy nomli katta opera va balet teatrida ko`rish mumkin. San`atning bu ajoyib va murakkab turida ustalardan Usta Shirin Murodov (Buxoro), Toshpo`lat Arslonqulov, A.Po`latov, A.Samad

misdan ishlangan turli xil xo`jalik va uy-ro`zgor buyumlari nozik shakllar bilan bezatiladi. Bezatilgan mis asboblar Buxoro, Qo`qon, Samarqand, Qarshi va Xiva shaharlarida ko`proq yasaladi. Misgarlikda bu shaharlar ustalarining o`ziga xos ishlash uslubi bor. Lagan, patnis, choyidish, oftoba va obdastalar misgarlik buyumlari ichida eng ko`p tarqalganlari hisoblanadi. Amaliy san`atning bu turida buxorolik M.Muhsinov, S.Podchayev, N.Solihov, S.Xamidov, L.Fozilov, xorazmlik X.Saidov, M.Jonbekov, B.Yoqubov, S.Xudoyberdiyev, toshkentlik R. Soibovlar samarali mehnat qilganlar. Qadimdan uy-ro`zgor buyumlariga bo`yoqlar bilan ajoyib naqshlar ishlanib kelingan. Uni naqqoshlik san`ati deb yuritiladi. Respublikamizda amaliy san`atning bu turi qadimdan rivojlangan bo`lib, unda o`zbek ustalari faqat uy-

nurlarining soni 5 tadan 16 tagacha boradi. Naqshning uchinchi turi hisoblangan gulli girih naqshda esa naqsh geometrik va o`simlik elementlarning bir-biriga qo`shib ishlatilishi natijasida hosil bo`ladi. Bunda geometrik element doimo naqsh o`rtasida joylashadi. Naqqosh A.Qosimjonov, Yo.Raufov, T.To`xtaxo`jayev, J.Hakimov (Toshkent), A.Boltayev (Xiva), S.Norqo`ziyev (Qo`qon) va boshqa ustalar san`atning bu turida mehnat qilib, shuhrat qozonganlar. Tabiiy loydan turli idishlar yasash va ularni tegishli ranglarda bo`yash kulolchilik hisoblanadi va u O`zbekistonda juda qadim zamondan rivojlangan. Kulolchilik san`ati buyumlariga lagan, tovoq, choynak, piyola, sopol va chinni idishlar, shuningdek, loydan ishlangan o`yinchoqlar kiradi. Kulolchilik san`atida bezatishning turli usullari qo`llanila

R.Matchonov (Xorazm), K.Turobov, Y.Ziyomuhamedov, A.Raxmatov, M.Rahimov, R.Orifjonov, T.Miraliyev, A.Aminov (Toshkent), T.Tillaxo`jayev (Namangan), A.Xudoynazarov (Kattaqo`rgon), B.Xalilov (Denov), M.Obloqulov (Urgut), aka-uka Hojimirovlar (Andijon), X.Raximova (Buxoro), Sh. Qalandarov (Xujayli) va boshqa ustalar katta hissa qo`shganlar. O`rta Osiyo xalqlari qadimdan o`zlarining zardo`zlik san`atlari bilan faxrlanadilar. Zardo`zlik uchun asosiy material zar, ipak, baxmal kabilardir. Ustalar zar to`qishning ikki turini qo`llashadi. Birinchisi -zaminni zar bilan tikib to`ldirish va ikkinchisi naqshlarni zar bilan tikish. Chevarlar naqshli va syujetli kompozitsyalarda ko`pincha o`simliklarni tasvirlashadi: gullar, barglar, bodom gullari, paxta shular jumlasidandir. Keyingi vaqlarda zardo`zlik

uchun har tomonlama shart sharoitlar yaratib borilmoqda, ma`naviy va moddiy yordam ko`rsatilmoqda. Uyushmaning deyarli barcha viloyatlarda bo`linmalari ochilgan bo`lib, u yerdagi ustalar mahalliy amaliy san`atni milliy badiiy an`analarini rivojlantirib yuksak badiiy saviyali asarlar yaratmoqdalar. Hozirgi zamon xalq ustalaridan A.Akbarov, A.Abdullayev, A.Umarov, S.Raxmatullayev, A.Karimov, M.Murodov, B.Rahmonberdiyev, N.Oblaqulov va boshqa ustalar xorijiy mamalakatlarda o`tkazilgan qator ko`rgazmalarda o`z asarlari bilan qatnashib kelmoqdalar. Jumladan, Fransiyaning Parij shahrida, Olmoniyaning Berlin shahrida, Malayziyaning Kuala Lumpur shahrida, Yaponiyaning Tokio shahrida, Hindistoning Dexli shahrida, Moskva va Olmaota shaharlarida o`tkazilgan ko`rgazmalar shular jumlasidandir. Mustaqil

ustalarni kiritish mumkin. Yog`och o`ymakorligi san`ati qadimdan Xorazm, Buxoro va Samarqandda rivoj topgan bo`lsada, hozirga kelib Toshkentlik ustalar bu yo`nalishda karvonboshilik qilmoqdalar. O.Fayzullayev, S.Rahmatullayev, A.Abdurahmonov, A.Azlarov, X. Odilovlar shular jumlasidandir. Xorazmlik X.Bogibekov, Andijonlik Y.Utaganov, Qo`qonlik X. Umarov, A. Abdullayev ham yog`och o`ymakorligi bo`yicha yuksak badiiy saviyali asarlar yaratmoqdalar. O`zbek kashtachilik san`atining asosini tashkil etadigan so`zana, joynamoz, do`ppi, nimcha, zarchopon kabilar tikish sobiq Ittifoq davrida tanazzulga yuz tutgan bo`lsa, hozirda bu sohada keskin burilish ro`y berdi. Kashtachi ustalardan X. G`ulomova (Samarqand), Z.Obloberdiyeva (Shofirkon), S.Rahmatullayev (Surxondaryo), M.Atayeva ( Sirdaryo), Sh.Ob

Raximov, chinni haykaltaroshligi bo`yicha toshkentlik Sh.Mo`minova, misgarlik san`ati bo`yicha M.Madaliyevlarning milliy amaliy san`atni bu turlarini tiklash va rivojlantirishdagi xizmatlari katta bo`lmoqda. Shuni ham alohida qayd qilish lozimki, xalq amaliy san`atini rivojlantirish maqsadida Milliy rassomchilik va dizayn institutida Nukus, Buxoro, Namangan, Toshkent davlat pedagogika universitetlarida amaliy san`atdan malakali ustalar tayyorlaydigan guruhlar tashkil etilgan. Bu o`quv yurtlarini bitirganlar Respublikamizda amaliy san`at turini rivojlantirishda katta rol o`ynaydi. Amaliy san`atdan yuqori malakali ustalar yetkazib chiqaradigan o`rta maxsus o`quv yurtlari san`at litsey va kollejlari Toshkent, Buxoro, Navoiy, Samarqandda ochilgan. Xullas, O`zbekistonning mustaqillik yillarida

2. Avvallari yetarlicha e`tibor berilmagan amaliy san`atning qaysi turlari qayta tiklandi va gurkirab o`sa boshladi? 3. Sobiq Ittifoq davrida unitilgan amaliy san`atning qaysi turlari paydo bo`ldi ? 4. Mustaqillik yillarida amaliy san`atning qaysi yangi turlari paydo bo`ldi? 5. Mustaqillik yillarida shuhrat qozongan qaysi ustalarni bilasiz va ular amaliy san`aning qaysi turlari bilan shug`ullanadilar ? 6. Xalq amaliy san`ati rivoj topgan markazlar Respublikamizning qaysi shahar va qishloqlarida bor ? Uyda. Mustaqillik yillarida ijod qilgan xalq ustalarining hayoti va ijodi hamda ularning asarlari yuzasidan materiallar to`plash va albomga yopishtirish vazifa qilib topshiriladi.

II bob. Sinfdan tashqari ishlarda xalq amaliy san`atidan foydalanishning metodik asoslari. II.1. Xalq amaliy san`ati naqqoshlik to`garagining ahamiyati. O`rta Osiyo naqqoshlik san`ati qadimdan dunyoga mashhur. O`tmishda ota-bobolarimiz qurgan muhtasham binolar hozirgi kungacha maftunkor jilvasini yo`qotmagan. Yuksak did bilan ishlangan naqshlar bizni hayratga solib kelmoqda. Milliy ishlarimiz g`oyatda boy mazmunga ega. Oddiy qoshiq, lagan, quticha, sandiq, belanchak, cholg`u asboblari, uy-ro`zg`or buyumlaridan tortib turar joy va jamoat binolarining devor hamda shiftlariga solingan naqshlar insonni hayratga soladi, uni o`ylantiradi. Bu go`zal naqshlar ajoyib naqqoshlar tomonidan yaratilgan bo`lib, asrlar davomida bunyod topdi, rivojlandi, me`morchilik hamda tasviriy san`at rivoji bilan bog

arman va gruzinlarda uzum va uzum bargi, shimoliy xalqlarda archa va har xil hayvonlar, qirg`iz va qozoqlarda mol shoxi, tojiklar va o`zbek xalqlarining naqshlariga qarasak anor, bodom, gullar, qalampir va boshqalarni ramziy naqsh tariqasida ishlatilganligini ko`rasiz. Yevropada barokko, gotika, roman, klassizim uslublari har xil davrlarda hukmron bo`ldi. Bu esa o`z- o`zidan naqqoshlik san`atining rivojlanishiga ta`sir etdi. O`zbekiston hududidagi arxeologik qazilmalardan Xorazm, So`g`d, Baqtriya va boshqa viloyatlarda naqsh san`atining rivojlanganligi ma`lum. Olimlarimiz Surxondaryo viloyatidagi Fayoztepa (I-II asr), Dalvarzintepa (I asr), Budda ibodatxonalari qazilmalaridan topilgan rasm, naqsh qoldiqlari orqali isbotlab berganlar. Xorazmdagi Tuproqqal`a zallari monumental naqshlar bilan

keltirgan bo`ladi. Azimov I. “O`zbekiston naqshu nigorlari”. G`. G`ulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti. Toshkent. 1987-yil 6-bet 1 . Islom talablariga bo`ysunish oqibatida jonivorlar, parrandalar va odamlarni tasvirlash yo`qolib borib naqqoshlik rivoj topdi. Arab yozuvi o`zlashtirildi. Natijada naqshlar bilan unvonli yozuv (epigrafika) uslubi paydo bo`ldi. Arab yozuvi ham bezak, ham duo-afsunlar vazifasini bajardi. Xullas tasviriy san`at rivojlanmadi. Buning hisobiga xalq amaliy bezak san`ati naqqoshlik hisobiga rivoj topdi. IX-X asrlarda O`rta Osiyoda naqqoshlik san`ati avj olib rivojlandi. Arxitekturada g`isht qalab naqsh solish yuksak darajada rivojlandi, binolarning ichki tomoniga ganch, yog`och o`ymakorligini qo`llash yuksak rivoj topdi. Ayniqsa maqbaralarning peshtoqlari devo

naqshlar to`rtburchak, uchburchak va boshqa elementlardan tashkil topgan geometrik murakkab naqsh turi. Girix to`g`ri, egri va aralash chiziqlarga bo`ysundirilgan bo`lib, o`ziga xos shartlilikka ega. Bu naqsh turining keng tarqalishi bezak san`atining rivojlanishiga yangidan-yangi imkoniyat ochib berdi. O`zbek madaniyatining rivojlanishiga butun dunyoga mashhur olimlar – Abu Ali ibn Sino (Avitsena), Beruniy, Firdavsiy va Rudakiylar yetishib chiqdilar. O`sha vaqtda butun dunyoga mashhur bo`lgan (YUNESKO muhofazasidagi) Somoniylar maqbarasi qurildi. U 1127-yili me`mor Arslon Muhammadxon boshchiligida pishirilgan oddiy g`ishtni har xil kombinatsiyalashtirib qurilgan. G`ishtlar yoz faslida eng toza ganch bilan terilib ishlangan. Xalq rivoyatiga ko`ra, me`mor bu minorani qurgan-u, ko`zdan g`oyi

oqibatida hozirgacha qasrlardagi, turar joylardagi va jamoat binolaridagi tabiat rasmlari bizgacha yetib kelmagan, qoldiqlarigina saqlanib qolgan. Ayniqsa, oppoq ganch ustidan chizilgan gullar, manzaralar, qushlar tasviri nihoyatda nafis ifodalangan. “Tabiat manzaralari musavvir tomonidan shu qadar ustalik va chaqqonlik bilan ado etilgan-ki, uning qo`li bamisoli qush parvoziday erkin harakat qilgan, shoir tili bilan aytganda, tutgan mo`yqalami musavvirning o`z barmoqlariday aniq harakat qilgan, usta bilan qil o`tmas do`st mo`yqalam go`yo uning amriga mahtalday” 1 . XIV-XV asrlarda koshinkorlik rivojlandi, qurilgan binolarni koshin va parchinlar bilan bezatish avj oldi. Koshin va parchinlardan ajoyib naqshlar hosil qilishga erishildi. Chunonchi, Samarqanddagi Shohi-Zinda kompleksi, Ashratxo

harakatchanligi, o`ziga xos originalligi bilan kishini hayratga soladi. Naqshlarning har biri bir katta asar bo`lib voqelikni naqqosh tili bilan kuylayotgandek tuyuladi. Lekin XVII asrning oxiriga kelib, bir necha joyda takrorlanadigan naqshlar va mavzularning bir xilligi, tillaning haddan tashqari sarf etilganligi ko`zga tashlanadi. Ayniqsa bu sohada ijodiy izlanishlar kam bo`lganligi seziladi. XVI-XVII asrlar orasida o`zaro ichki urushlar va nizolar madaniyatning rivojlanishiga salbiy ta`sir etdi. Bu esa milliy naqqoshlik san`atining rivojlanishiga ham katta ta`sir etdi. Buxoro, Xiva, Qo`qon xonliklari vujudga kelishi bilan san`atkorlar bu shaharlarga yig`ila boshladi. Shu vaqtdan naqqoshlik xalq amaliy san`at turlari kabi gullab yashnay boshladi. Xivadagi Tosh hovli, Qo`qondagi Xudoyorx

boshqalar bilan bezatilgan. Friz qismiga har xil geometrik va o`simliksimon naqshlar ishlangan. Devorning tepa qismi bilan shift o`rtasiga ganchdan ishlangan ajoyib karnizlar ishlatilgan, buni sharafa deb yuritiladi. Shiftning o`rtasi o`yib ishlangan ganchli qubbalar bilan bezatilgan, bunga hovuzak deyilgan. Bu hovuzaklarga islimiy yoki geometrik naqshlar yoki turunjlar ishlatilgan. Xonaning hovuzaklariga silliq qilib vassajuftlar yarim silindrsimon tayoqchalarni yonma-yon terib chiqish natijasida to`lqinsimon yuza hosil qilingan. U ko`pincha, umumiy rang yoki oddiy islimiy naqsh bilan bezatilgan. Bu bezaklar o`zbek xonadonining ziynati hisoblangan. Devordagi tokchalar, taxmonlar cheti, kitoblar ajoyib naqsh namunalari bilan bezatilgan. Tokchalar har xil idish-tovoqlar bilan bezatilgan. Uy

toshkentlik Tohir To`xtaxo`jayev, Olimjon Qosimjonov, Yoqubjon Raupov, Jalil Hakimov, xivalik Abdulla Boltayev, S.Xudoyberganov, X.Rahimov, samarqandlik Jalol va Bolta Jalilovlar, usta Madaminjon Husanov va boshqalar hamda ularning shogirdlari yaratgan asarlar hozir ham xalqqa xizmat qilyapti. Ular avloddan-avlodga meros bo`lib kelayotgan naqqoshlik san`atiga katta hissa qo`shdilar. Ular o`zbek naqshlarining elementlariga yangicha elementlar (o`roq va bolta, kabutar, paxta, yulduz va boshqalar) yangicha g`oyalar kiritdilar. Lekin o`zimizning an`anaviy o`zbek xalqining o`ziga xos milliy san`atini saqlab qoldilar. Ular zamonaviy binolarga moslab o`zbek milliy naqsh elementlari bo`lmish nozik majnuntol nihollari, anor butog`i, gulli butalar va boshqa o`simliklarni tasvirladilar. XX asrning o`

o`ziga xos rang majmuasi, koloriti, uslubi, kompozitsiyasi jihatidan farq qiladi. Agar biz XX asr orasida yaratilgan ishlangan naqshlarni kuzatsak, har bir tuman va viloyatning o`ziga xos naqqoshlik maktablari yaratilganligini ko`ramiz. FARG`ONA NAQQOSHLIK MAKTABI Farg`ona naqshi Xo`jand, Marg`ilon, Qo`qon, Farg`ona, Andijon, Namangan, Chust, Quva, Oltiariq va Rishton shaharlarida vujudga kelgan uslublardan iborat. XIX asr va XX asr boshlariga mansub bo`lgan naqshlar ko`plab osori atiqalarda saqlanib qolgan. Qo`qondagi Madalixon dahasi va Dahai Shohon, Xudoyorxon o`rdasidagi va boshqa naqshlar o`ziga xos ko`rinishga ega bo`lsa-da, Farg`ona naqshlarida ko`proq Buxoro va Xiva naqshlarining ta`siri bor. Hattoki rus naqqoshlarining uslubi ham unda-munda uchrab turadi. Chunki o`sha vaqtlarda us

naqqoshlardan. U 1883-yili Qo`qon shahrida naqqosh oilasida tug`ildi. Uning otasi Norqo`zi Nurmatov o`sha davrda qo`qon shahrida dong tartgan usta naqqoshlardan edi. Saidmahmud yoshligidan naqsh chizishga, rasm solishga qiziqib, bu san`at sirlarini o`rgana boshladi. U ko`pincha otasining naqsh andozalarini tamosha qilib ulardan nasxalar ko`chirar edi. Keyinchalik u har xil naqsh kompozitsiyalarini o`zi ijod qilib chiza boshladi. Borgan sari uning naqsh albomi har xil kompozitsiyalar bilan to`lib bordi. 1895-yildan boshlab Qo`qonda mashhur naqqosh Muhammad Soliga shogird tushib, ko`pgina boylarning uylarini bezashda qatnashdi. TOSHKENT NAQQOSHLIK MAKTABI Toshkent naqshlari o`zining nafisligi va ranglarning bir-biriga asta-sekin o`tishi, aniq bir koloritga qat`iy rioya qilinishi, geometrik v

usta sifatida bezak ishlarida mustaqil qatnashdi. U yoshlik chog`larida juda ko`p mutolaa qildi hamda arab yozuvini o`rganib oldi. Tinimsiz izlanishlari tufayli naqsh sirlarini o`rgana bordi. Usta shaharma-shahar yurib, turli machit, mehmonxona, uy va ayvonlarning shifti, peshtoqi va ustunlarini naqshlar bilan bezadi. U birinchi bo`lib, Farg`ona vodiysidagi binolarni mustaqil bezadi. Uning nomi tez orada ko`pchilikka tanildi. Yoqubjon Raupovni turli shaharlarga taklif qilishadigan bo`ldi. Birinchi vaqtlarda Tojikistonda, keyinchalik esa 1923-yilda Toshkentga ko`chib kelgan. U Toshkent xonadonlarida ishlash bilan birga amalda qo`llaniladigan uy-ro`zg`oz buyumlariga, ya`ni qutichalar, ko`p raxli xontaxta, kursi, qalamdon, stol va boshqa uy-ro`zg`or buyumlariga naqsh chizdi. Natijada san`atko

va sakkiz bargli gullar, ya`ni “Xitoy afsonalari” hamda oddiy gullardan foydalangan. Usta tumorcha naqsh tartibida naqsh kompozitsiya tuzib, har bir tumor gulni aniq oq chiziq bilan ajratib, ularning zaminini esa turli ranglar bilan bo`yagan. Ustaning naqshlariga nigoh tashlar ekanmiz, islimiy patnis, islimi gul, islimi mehrob, pechak islimi aroqi, chor islimi aroqi, qo`shtanob pechak islimi, yaktaftor islimi, turunji aroqi islimi va boshqa naqsh kompozitsiyalarni ko`p uchratamiz. Naqsh turlari ichida eng ko`p tarqalgan va murakkab turi girix bo`lib, uni hamma ustalar ham ishlay olmagan. Raupov esa girix naqshni qiynalmasdan chiza olgan ustalardan edi. XIVA NAQQOSHLIK MAKTABI Xiva naqshi Samarqand, Toshkent, Farg`ona, Buxoro naqshidan tubdan farq qiladi. Rangi jihatidan kelsak, naqshlarnin

naqshlarida murakkab girixlar aniq, puxta o`lchamda ishlatilishi o`simliksimon naqshlarning o`ziga xos san`at bilan ishlangan naqshlarning yaproq, meva, gul, barglar ritmiga alohida e`tibor berilishi bilan farqlanadi. SAMARQAND NAQQOSHLIK MAKTABI Samarqand naqshlari Toshkent, Farg`ona naqshlariga o`xshab ketadi. Samarqand naqshlari o`ta guldorligi, barg va gullarning badiiy harakatchanligi, jonliligi bilan farq qiladi. Unda murakkab girixlar, Farg`ona naqshlariga o`simliksimon naqshlari bilan aniq bir ritmik takrorlanuvchan naqshlar kompozitsiyasi bilan Toshkent naqshlariga o`xshash. Avval zangori rang gammasida ko`p naqsh bajarilgan bo`lsa, hozir esa yashil rang gammasida ko`proq naqshlar bajariladi. Samarqand naqqoshlik maktabini yaratishda usta Rahmonxol, usta Jaloliddin (Mirjalol), ust

II.2. O`zbek xalq amaliy san`atining kashtachilik sohasidan foydalanish. O`zbek xalqi ko`p asrlar davomida dunyoga shuhrati ketgan ajoyib dekorativ san`atni vujudga keltirdi. Bu san`at juda rang ba-rang, go`zal va boydir. Ganch o`ymakorligi va yog`och naqshkorligi, me`morchilik va kulolchilik metallga naqsh chizish va zargarlik matoga gul tikish va gul bosish, zardo`zlik va yo`rmado`zlik kabilar O`zbekistonda rivoj topgan dekorativ san`atning ayrim turlarinigina tashkil etadi. Ipakchilik qadim davrlardan taraqqiy etgan bu mamlakatda kashtachilik xalq ijodining eng ommaviy demokratik formasidan biri bo`lib kelgan. Agar buyumlarga, uylarga bezak berish san`atining barcha sohalarida tajribali ustalar ishlagan bo`lsalar, kashtachilik ko`proq xotin-qizlar hunari hisoblangan. Avvallari naqqosh u

va Kitobda keng tarqalgan o`ziga xos uslub bilan iroqi chokda tikilgan guldor buyumlar, har bir tumanda har xil tikiladigan do`ppilar va bir necha yuz yillik tarixiy an`anaga ega bo`lgan Buxoro zardo`zchiligi shular jumlasidandir. Kashtachilik san`atining har bir sohasi o`z tarixiga ega, shu bilan birga bu tarix maxsus o`rganishni ham talab qiladi. Dekorativ kashtalar savdo va hunarmandchilik yaxshi rivojlangan shaharlarda, O`rta Osiyo dehqonchilik madaniyatining qadimgi markazlari bo`lgan yirik qishloqlarda yaratilgan. XIX asrlarda ham O`rta Osiyo shaharlarida turli xalqlar yashardi: bular orasida XVI asrda O`rta Osiyoga kelgan va o`troqlashib qolgan o`zbek ko`chmanchi qabilalarining turli guruhlari, shuningdek qadimgi turk avlodlari ham bor edi. Shahar aholisining ko`pchilik qismini toji

yil bo`lgan kashtalarni aholi orasida kamdan-kam uchratish mumkin. Nodir va xilma-xil kashtalar Toshkentdagi O`zbekiston Davlat san`at muzeyida, Samarqanddagi O`zbekiston Madaniyat va san`at tarixi respublika muzeyida, Moskvadagi Davlat Sharq madaniyati muzeyida saqlanadi. Bir qator kamyob kashtalar Davlat Er mitaji, Davlat rus muzeyi, O`zbekiston tarix muzeyi, Buxoro tarixiy-o`lkashunoslik muzeyi va mamlakatimizning boshqa markaziy, respublika hamda o`lkashunoslik muzeylarida ham bor. O`zbek dekorativ kashtalari ba`zi G`arbiy Yevropa muzeylarida, jumladan, Berlin Xalqshunoslik muzeyda, shuningdek shaxsiy kishilar qo`lida ko`plab topilishi mumkin. Bu kashtalar XIX asrning oxiri, XX asrning boshlarida O`rta Osiyodan olib ketilgan. Ayrim kashtalarni XIX asrdan oldin tikilganligini isbotlovch

o`rta asr tarixchilarining kitoblaridan ko`plab ma`lumotlar olish mumkin. Ular Marv, Buxoro, Samarqand, shuningdek O`rta Osiyoning boshqa savdo va hunarmandchilik markazlarida to`qiladigan hamda boshqa mamlakatlarga olib borib sotiladigan ip va jun gazlamalar haqida hikoya qiladilar. Manbalarda, xususan, kashtachilik haqida alohida to`xtalinmaydi. Shuning uchun ham Noin-Uladadagi (Shimoliy Mo`g`uliston) gunnliklar sarkardasining maqbarasidan topilgan chavandoz gavdasi, odam basharasi va o`simliksimon ornamentli gul tikilgan qadimgi jun chodirlar katta e`tiborga sazovordir. Undagi tasvir juda jonli va katta mahorat bilan ishlangan, Tadqiqotchilarning fikricha, chodirlar bizning eramizgacha ikkinchi asrlarda ti kilgan bo`lib, hozirgi janubiy O`zbekiston va Tojikiston yerlarida yashagan qadim

O`rta Osiyo xalqlarining o`zbek, tojik, qoraqalpoq, qozoqlarning to`qimachilik ornamentlarini eslatadi. Biz bu kabi umumiy o`xshashlikni Xivaning bosma gul solingan paloslarida, o`zbek va tojiklarning so`zanalarida, qoraqalpoqlarning namatlarida ham ko`ramiz». Albatta, III-VIII asrlar ornamentlarini hech o`zgarishsiz XIX asr xalq ijodiga ko`chgan deb bo`lmaydi. Ornament shakllarining turg`un bo`lishi ham buni isbotlay olmaydi. O`xshashlik ayrim ornamentlarning ba`zi motivlarida, kompozitsion tuzilishlarda va asrlardan asrlarga, avlodlardan avlodlarga o`tib kelayotgan ranglarning bir-biriga uyg`unligida ko`rinadi. Keyinroq XIX asr kashtalari haqida gapirganimizda, ularning ayrim ornamentlari III-VIII asrlar kashtalari ornamentlariga o`xshashligini ko`ramiz. XIX-XX asr xalq san`atining qadim

qiladi. O`rta Osiyo saroy hayoti, jumladan, dekorativ matolar bezagi XV-XVI asr Hirot va Buxoro miniatyuralarida ma`lum darajada o`z aksini topgan. Mashhur naqqosh Behzod va Hirot naqqoshlik maktabi ustalari yaratgan miniatyuralarda serhasham gulli chodirlar, shiy ponlar, darpardalar, gilamlar, ot va tuya egar-jabduqlari tasvir etilgan. Masalan, Behzodning «Zafarnoma»ga ishlagan (1467) «Temur taxtda» nomli miniatyurasida chodir xuddi medalyonlarni bir-biriga ulangandek; u rango- rang guldor matodan tikilgan. Tasvirining yirik qismlari o`z navbatida qayrilma bandlik gul va barglar bilan bezalgan. 1486-yilda chizilgan «Temur raqs tomosha qilmoqda» (Istambuldagi Evkaf muzeyi) nomli Hirot miniatyurasida ham tasvir etilgan chodirning tepasi va devorlari ham xuddi shu shakldagi medalyonlar bi la

kuzatish mumkin. XIX asr kashtalari badiiyatini tahlil qilganimizda, bu masalaga kengroq to`xtalamiz. Muzeylarda yig`ilgan, ayrim kolleksionerlarda saqlanib kelinayotgan, aholi orasida mavjud bo`lgan ajoyib o`zbek kashta lari haligacha yaxshi o`rganilmagan va ular haqidagi ma`lumotlar deyarli nashr etilmagan. O`zbekiston kashtachiligi haqida kitoblar juda kam. XIX asrdagi san`at masalalari bilan shug`ullanuvchi kishilar O`rta Osiyo san`ati haqida juda kam ma`lumotga ega bo`lishlariga qaramay, xalq san`atiga hurmat bi lan qaraganlar. Masalan, rus tanqidchisi V. V. Stasov 1883-yildayoq bu sohada ilmiy ishlar yozish lozim degan edi (Bu fikr N. Simakovning «O`rta Osiyo san`ati» albomining nashr etilishi munosabati bilan aytilgan edi). «... Tikma, to`qima va yo`rma buyumlarga kelsak, fikrimizch

ilmiy tekshirish ishlari tadqiqotchilar tomonidangina boshlandi. O`rta Osiyo san`ati haqidagi B.P.Denike, B.V.Veymarn asarlarida va V. L. Voroninaning O`zbekiston arxitekturasiga bag`ishlangan ishida kashtachilik to`g`risida ma`lumotlar beriladi. O`zbekiston kashtachiligini asosli va chuqur tekshirganlardan biri etnograf O.A. Suxarevadir. Suxareva bu san`atni yaratuvchilar—kashtachilar va xalq rassomlari —suratkash xotin-qizlar bilan birga uzoq vaqt ishladi. Bu hol unga ko`p kashtalarning sanasini aniqlashga va ularning taraqqiy etish xronologik detallari dasturini tuzishga imkon berdi. Shuningdek, kashtalarning rasm-rusm bo`yicha ishlatilishi va gullarining xalq tomonidan qanday ta`riflanishiga doir materiallar ham to`pladi. Suxareva Samarqand muzeyida ishlagan vaqtlarida ajoyib kashtalar

R.Rasulova o`zbek kashtalarini tikish texnikasi bo`yicha kashtachilik to`garaklariga atab maxsus qo`llanma yozgan. YE.M.Pesherovaning «Buxoro zardo`zchiligi» asari Buxoro zardo`zilari va XIX-XX asrlarda u yerda zardo`zchilik rasm bo`lishiga doir qimmatli ma`lumotlar beradi. O`zbekiston Davlat san`at muzeyi P.A.Goncharovaning so`z boshisi bilan boshlanadigan «Buxoro zardo`zchiligi» degan ajoyib albomni nashrga tayyorladi. O`zbekiston kashtachiligiga G.Grigor yev maqolasi ham taalluqlidir. Maqola muallifi xalq san`atida «bodom» deb yuritiluvchi tuxum shaklidagi motivning keng yoyilishi sababini yoritib berishga harakat qiladi. Buning uchun u etnografiya, ar xeologiya, tarixiy manbalar hamda O`rta Osiyoning qadimgi boy afsonalaridan foydalanadi. Keyingi yillarda xalq san`atini, jumladan, kash

xalq amaliy san`at asarlari namunalarini ko`rish mumkin. Ular turmushda turli maqsadlarda ishlatiladi. Uyni bezashda boshqa buyumlarga qara ganda kashta buyumlar ko`proq ishlatiladi. Kashtachilikning ko`p asrli taraqqiyot tarixi xalq turmushi va milliy an`anaviy uy qurilishlari bilan yaqindan bog`liqdir. Kashtalarning qaysi maqsadda ishlatilishi, uyni bezatishda boshqa buyumlar bilan bir qatorda, qanday o`rinlarga tutilishini bilib olish uchun kashtalarni tikish san`ati haqida gapirishdan oldin, uylarni milliy ruhda yasatish uslubi ustida to`xtalib o`tsak, maqsadga muvofiq bo`ladi. Uylarni bezash haqida umumiy tarzda to`xtalinadi, chunki eskicha bezash hozirda kam qo`llaniladi, uylarda avvalgicha bezashning ba`zi elementlarigina uchrab turadi. Tashqi—ko`cha tomoni paxsa devor bo`lgan uylar

milliy arxitekturalardan farqlab turadi. Xonada dekorativ buyumlar ko`p bo`lgan taqdirda ham, ularni did hamda ornament va ranglarning bir-biriga monand kelishiga qarab joylashtirilaveriladi. Kashtalar chiroyli joyi ko`zga yaqqol tashlanadigan va bir-birlari bilan uyg`unlashadigan qilib osiladi. Hatto rangiga qarab bir-birlaridan aniq bir oraliqda devorga osilgan shoyi ro`mol va do`ppilar ham chiroyli bezakka aylanib ketadi. Ganchkorlik va naqqoshlik bilan bezatilgan uylarda ham ro`zg`or buyumlari o`z o`rniga qarab qo`yib chiqiladi. Bunda buyumlar joylashishi arxitektura bezaklariga monand kelishi kerak. Yorqin ishlangan naqshlar shift, navo, muqarnaslarni bezaydi. Devorlarga bo`lsa gullab turgan daraxt va guldasta tasviri ishlangan o`yma va naqsh pannolar ishlanadi. Chor atrof pannolar ta

bi lan mashhur. Nurota va Buxoroda katta uylarning devorlariga qo`shimcha tarzda nimso`zana ham tutiladi. Ba`zida uy devorida gul tikilgan kichik-kichik buyumlarni ham uchratish mumkin. Masalan, ko`zgu uchun oyna xalta, taroq uchun shona xalta, qiyiqcha, miyonband, chorsi, belbog`, shular jumlasidandir. Shuningdek, qoziqlarga ikki chetiga gul tikilgan sarpokkun, tanpokkun, qoziqlungi kabilar ham osib qo`yilardi. Kashtachilik kishilarga estetik zavq bag`ishlashi, uylarni bezatishdagi ahamiyati bilangina emas, balki asrlar davomida shakllangan odat va rasm- rusumlar sababli ham omma ichiga keng tarqalgan edi. Yirik dekorativ kashtalar inson, ayniqsa, xotin-qizlar hayotidagi quvonchli hodisalar bilan bog`liqdir. Ularni asosan kelin tomon to`yga atab tikar va beriladigan qiz sepining majburiy

belgilaydi. Bayram kunlari devorlarga osiladigan yoki yoshlar o`rni ustiga yopiladigan so`zana tipidagi eng yirik kashtalar (bo`yi 230-280 sm va eni 170-200 sm), bir yaxlit manzara kashf etadi. Shuning uchun bu tipdagi kashtalar markaziy gulga va hoshiyaga ega bo`lgan bir butun pannodek ko`rinadi. Taxmonga tutiladigan takyapo`sh kabi kashtalar va xuddi shuningdek, yangi turmush qurgan yoshlar o`rnining bosh tomoniga yoziladigan kashtalar turmushda qo`llanilishiga qarab, to`g`ri burchakli va kichikroq o`lchovda bo`lardi (bo`yi 170- 250 sm, eni 120-150 sm). Ularning kompozitsiyasi esa so`zananikiga o`xshashdir. Sandalpo`sh bo`lsa chop-chorsi bo`ladi. Uning o`rtasiga gul tikiladi, chetida esa jiyagi bo`ladi; gohi tumanlarda yolg`iz jiyagi bo`ladi, xolos. Joynamoz va nikoh choyshabi ro`yjo (yo

O`zbek xalqi chiroyli, yorqin kashtalarni va dekorativ san`atning boshqa turlarini zo`r havas bilan ishlatib kelgan. Go`zallikka intilish, undan ta`sirlanish xalq badiiy didini shakllantiradi. Narsani milliy xarakterning o`ziga maftun etuvchi belgilaridan biri desak mubolag`a qilmagan bo`lamiz. Bu bebaho milliy harakter hozirgi kunlarda ham rivojlanmoqda. Qadimiy odatga ko`ra, bayram kunlari ishlatiladigan kashtalar endi jamoat ishlarida ham keng qo`llanilmoqda. Kashtalarning O`zbekistonining hozirgi turmushida katta o`rin tutishi bu san`atning hayotiyligi va kelajagi porloq ekanini ko`rsatadi. O`zbekistonda ajoyib nafis kashtalarni yaratuvchilar xotin-qizlardir. Xotin- qizlar orasida bu san`atning qadimiy an`anasi avloddan avlodga o`tib, rivojlanib keldi. XIX va XX asrning boshlarida—feo

kashtalar tikardi. So`zana tikish uchun bir yarim-ikki yil, undan ham ko`proq vaqt ketardi. Ona qiziga atab uning yoshligidanoq so`zana tika boshlardi. Agar biron oilada to`y bo`lib qolsa-yu, so`zanasi bitmay qolsa, qo`ni-qo`shni va qarindosh urug`lari qarashib yuborishardi. Gul bosilgan mato bo`lak-bo`lak bo`lib, har biri alohida tikilar va keyin yaxlit xolga keltirilardi. Gohi so`zana gullari ulanganda bir-biriga to`g`ri kelmasligi yoki bir ornamentning biror qismi boshqarangda tikilib qolishi shuning natijasidir. Kashtalarga «qalamqosh» yoki «chizmakash» deb nom olgan qobiliyatli xalq rassom-chizmakash ayollari gul chizardilar. Ular uchi ingichka qamish qalam bilan matoga gul chizishardi. Chizmakashlar ko`pdan-ko`p milliy ornamentlarni yod bilishar, ularni har turda o`zgartirib, yangi k

bo`lgan kashtachilik uslubiga yangi-yangi bezak sifatida qo`shilib bora berardi. Borliqni obrazli his etish, qunt bilan kuzatish xalq ustalariga predmetlarni kashtachilik san`atiga xos uslubda aks ettirishga imkon beradi. Hozirgi zamon xalq san`atida voqelik aksini do`ppilarda kuzatish mumkin. Unda Sovet Ittifoqi qahramonlariga beriluvchi oltin yulduzni ham, tinchlik kabutarini ham, parashyut va boshqa shu kabi narsalarning tasvirini ham ko`rish mumkin. Bu ifodalar kashta ornamentiga monand tikiladi. Ular mavjud bo`lgan kashtadan aynan ko`chirishmas, balki mavjud syujet va kom pozitsiya sxemasi asosida har safar ijodiy izlanishlari va mahoratlarini ko`rsatadigan yangi asarlar yaratardilar. Eng yaxshi o`zbek kashtalarining o`ziga xos xususiyati hammani maftun etib olishida, ularda bir xil e

IZOHLI TERMINLAR LUG`ATI Anor — ornament bezagining nomi. Bosma — matoga gul bosish, muhr. Dekorativ kashtalarda qo`llaniladigan chokning nomi. Bigiz — kashta tikish asbobi. Bodom — ornament bezagining nomi. Gulibaxmal — ornament bezagining nomi. Guli haft rang — yetti rangli gul. Ornament bezagining nomi. Joypo`sh — kuyov-kelin yopinib yotadigan gulli choyshap. Dorpech — devorning yuqori qismini bezash uchun qo`llaniladigan bezakli mato. Zaboncha — tilcha, ornament bezagining nomi. Zardevor — xonaning turini bezash uchun ishlatiladigan bezakli mato. Ilmoq — kashta tikishda qo`llanadigan chokning nomi. Iroqi — butsimon bahiya qilib yoki yarim butsimon shaklda tikish. Islimi — jimjima chiziqli bezak. Qalamfur — (tojikcha: qalampir, qizil garimdori.) Ornament bezagining nomi. Kandaxayol — (t

Majnuntol — ornament bezagining nomi. Miyonband —(miyon — bel, band — bog`lamoq), erkaklar belbog`i. Moh —(tojikcha) «oy». Kashtada qo`llaniladigan doirasimon bezak nomi. Nimso`zana — (nim — yarim). Nurota va Buxoroda devor bezagi uchun ishlatiladigan kichik deko rativ kashta. Oy — doirasimon shakldagi kashta bezagi. Oypalak — katta doirasimon ornamenti bo`lgan palakning nomi. Oftobacha — ko`zacha, ornament elementining nomi. Palak — Toshkent va Pskentda doirasimon bezak va yulduzlar bilan tikilgan dekorativ kashtaning atalishi. XIX asr oxiri XX asr bosh laridagi Samarqand kashtalari bezagining nomi. Ro`yjo — (tojikcha: ro`y — yuz, jo — o`rin). Kuyov-kelinlar ustiga yopiladigan choyshap. Sarpokkun — (tojikcha sar — bosh, pok — toza, kun — qilmoq) sochiq, xona devorlarini bezash uchun qo`ll

Chindaxayol —1. Ikki tomonli bahiya; 2. Nurota kashtasi ornamentining gul bezagi. Choyshappalak — XX asr boshlaridagi bezakli va ustki qismi palak singari sidirg`a qilib ti kilgan choyshap. Chorchiroq — kashta bezagining nomi. Chorshoxu yakmoq — (tojikcha: to`rtta shox va bitta oy). Nurota dekorativ kashtasi kompozitsiyalaridan birining nomi. Shox — o`simliksimon tasvirlar. Shox-shox — Nurota dekorativ kashtalari kompozitsiyasining nomi. Shonaxalta — Taroq xalta. Yulduz — ornament elementlari. Yurma — yurma chok.

Купить

Похожие документы
Ma'lumotnoma
Argos test javoblari 2025-2026. 1000 ta savolga javob
Hududiy mehnat taqsimotini o’rganish
Mehnatni ratsional tashkil etishda jismoniy tarbiyaning ahamiyati
Izolan materialidan atirgul yasash