Boshlang’ich sinflarda sifat so’z turkumini o’rganish
![I BOB. SIFAT SO’Z TURKUMINI O’RGANISHNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Sifat so’z turkumining lingvistik xususiyatlari va ta’limdagi o’rni
Ona tilida sifat so’z turkumi buyum yoki shaxsning turli belgilarini, ya’ni
rang, shakl, kattalik, xususiyat, ta’rif kabilarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Sifat
so’z turkumi insonning atrofdagi borliqni aniq va mazmunli ifoda qilishida muhim
o’rin tutadi. Ular orqali buyum va hodisalarga bo’lgan qarashlar, ularning
xususiyatlarini aniqlash imkoniyati yuzaga keladi. Sifatlarning so’z turkumi sifatida
belgilarni ifodalash xususiyatiga ega bo’lishi o’quvchilarning qiziqishini uyg’otadi,
ularni atrofdagi narsalarni turli xususiyatlari orqali idrok qilishga o’rgatadi[2].
Boshlang’ich sinf o’quvchilari bilan sifat so’z turkumini o’rganish jarayonida
o’qituvchi o’quvchilarga so’z boyligini kengaytirish uchun qiziqarli usullardan
foydalanadi. Bu o’quvchilarda fikrlash va tasavvur qilish imkoniyatini kengaytiradi.
Sifat so’z turkumining xususiyatlari, masalan, ranglar (qizil, ko’k), shakl (katta,
kichik), ta’rif (yaxshi, shirin) kabi belgilar o’quvchilarning kundalik hayotiga juda
yaqin, shuning uchun sifat so’z turkumi haqida bilim olish ularning qiziqishlarini
oshiradi va ularni darsda faol qatnashishga undaydi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilariga sifatlarni o’rgatish ularning nutqiy
madaniyatini rivojlantirishda asosiy ahamiyat kasb etadi. Sifat so’z turkumining
bolalar nutqida keng qo’llanishi esa ularni o’z fikrlarini ifodalashda ko’maklashadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan qaror va
farmonlarida yosh avlodning lingvistik bilimlarini oshirish, o’z ona tilida aniq va
mazmunli nutq qila olish qobiliyatini rivojlantirish muhim yo’nalish sifatida
belgilangan.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun sifat so’z turkumini o’rganish
jarayonida quyidagi qator ahamiyatli omillar mavjud:
Nutqiy rivojlanish : Sifatlar yordamida o’quvchilar so’z boyligini
kengaytiradi va o’z nutqida yangi so’zlarni qo’llashni o’rganadi.
Tasavvur va idrokni rivojlantirish : Sifat so’zlari o’quvchilar tasavvurini
boyitadi, narsalar va hodisalarni aniqroq va batafsil idrok etish imkonini beradi.](https://docx.uz/documents/8892024d-bd45-4aae-8cd0-3423d3b5a00f/page_5.png?v=1)
![4. Shaxsiy daftar yuritish : O’quvchilarga har bir yangi o’rgangan sifat
so’zini yozib borish uchun maxsus daftar yuritish topshiriladi. Bu daftar orqali
o’quvchilar o’z bilimlarini mustahkamlaydilar va yangi sifatlarni muntazam
ravishda qo’llashga o’rgatadilar.
5. Topshiriqlar va ijodiy ishlar : O’quvchilarga kundalik hayotda duch
kelgan narsalarni turli sifatlar bilan ta’riflash vazifasi beriladi. Masalan, o’z uyidagi
buyumlarni rang, shakl, kattalik va xususiyatlariga qarab tavsiflash orqali
o’quvchilar sifatlarni amaliyotda ishlatishni o’rganadilar.
Amaliy mashg’ulotlar orqali o’quvchilarda sifat so’z turkumiga oid bilimlar
mustahkamlanadi va ular sifatlarni o’z nutqida to’g’ri va mazmunli qo’llashga
o’rganadilar.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining sifat so’z turkumi bo’yicha bilim olish
jarayoni ularning nutqiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Sifatlar yordamida
o’quvchilar atrofdagi narsalarni aniqroq ifoda qilishga, o’z fikrlarini to’g’ri va boy
tarzda ifodalashga o’rganadilar. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’lim sifatini
oshirish, yoshlarning savodxonligini oshirish va o’z ona tilida nutq qilish
ko’nikmalarini rivojlantirish borasida ta’limda yangi yondashuvlarni joriy etishni
ta’kidlagan[3].
Nutqiy rivojlanish uchun qo’llaniladigan usullar
1. Sifatlarni gaplarda qo’llash : O’quvchilarga turli sifatlarni gaplarda
to’g’ri ishlatishni o’rgatish orqali ularning nutqiy rivojlanishi mustahkamlanadi.
Masalan, “Bu daraxt baland va yam-yashil” kabi gaplar orqali o’quvchilar sifatlarni
ta’riflash imkoniyatiga ega bo’ladilar.
2. Tushuntirish va ko’rgazmalilik : Har bir sifatning mazmunini
o’quvchilarga tushuntirib, ularning mazmunini qiziqarli vositalar yordamida
ko’rsatish o’quvchilarning nutqiy idrokini rivojlantiradi. Bu usul o’quvchilarda
sifatlarni nutqda to’g’ri qo’llashga ko’nikma hosil qiladi.
3. So’z birikmalari va gap tuzish : O’quvchilarga sifatlarni qo’llagan
holda so’z birikmalari va gaplar tuzdirish orqali ularning nutqiy savodxonligini](https://docx.uz/documents/8892024d-bd45-4aae-8cd0-3423d3b5a00f/page_9.png?v=1)
![4. Amaliy mashqlar orqali mustahkamlash : Har bir darsdan so’ng
o’quvchilarga uyga sifatlarni ishlatgan holda kichik matn yoki hikoya yozish
topshirig’i beriladi. Bu usul orqali o’quvchilar o’z o’rgangan bilimlarini
mustahkamlash va o’zlashtirish darajasini oshirish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
5. Refleksiya va qayta tahlil : Dars oxirida o’quvchilar bilan dars
davomida o’rgangan bilimlarini tahlil qilish uchun qisqa refleksiya o’tkaziladi.
Misol uchun, o’quvchilardan “Bugungi darsda nimalarni o’rgandingiz?” yoki
“Qaysi sifatlarni eslab qoldingiz?” kabi savollar berish orqali ularga o’z bilimlarini
mustahkamlash va tahlil qilish imkonini yaratish mumkin.
Baholash va bilimni mustahkamlash usullari yordamida o’quvchilar mavzuni
puxta o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Bu usullar ularga sifat so’zlarini
aniqroq idrok qilish va ulardan nutqda to’g’ri foydalanishni o’rgatadi, shu bilan
birga o’quvchilarning mustaqil fikrlash va tanqidiy yondashuv ko’nikmalarini
rivojlantiradi.
Lingvistik materiallar sifat so’z turkumini o’rganishda o’quvchilarning
mavzuni yanada aniqroq tushunishlariga yordam beradi. Lingvistik materiallar
orqali o’quvchilar sifatlarning o’ziga xos xususiyatlarini, ularning gapda tutgan
o’rnini va ularning nutqdagi ahamiyatini yaxshiroq anglab oladilar[4].
Lingvistik materiallardan foydalanishning ahamiyati
1. Izohli lug’atlar va tushuntirishlar : O’quvchilarga yangi sifat so’zlarini
izohli lug’atlar yordamida tushuntirish orqali ularning so’z boyligi va mazmunni
to’g’ri idrok qilish qobiliyati rivojlantiriladi. Masalan, “katta” va “kichik” kabi
so’zlar izohlanib, ularning ma’nosi o’quvchilarga tushuntiriladi.
2. Sifatlar haqida misollar va qoidalar : Har bir qoidani o’quvchilarga
turli misollar orqali tushuntirish, ularning lingvistik bilimlarini oshiradi. Qoidalarni
misollar yordamida tushuntirish o’quvchilarning sifatlarni eslab qolishini
osonlashtiradi va ularda mavzuga oid tahliliy fikrlash ko’nikmalarini rivojlantiradi.
3. O’quvchilarning nutqiy rivojlanishi uchun lingvistik mashqlar :
Lingvistik mashqlar yordamida o’quvchilarga sifatlarni nutqiy faoliyatda qanday
qo’llash kerakligini o’rgatish mumkin. Masalan, o’quvchilarga sifatlar ishtirokida](https://docx.uz/documents/8892024d-bd45-4aae-8cd0-3423d3b5a00f/page_11.png?v=1)
![5. O’yin shaklidagi interaktiv mashg’ulotlar : Sifat so’z turkumini
o’rganishda turli interaktiv o’yinlar o’quvchilarning darsga bo’lgan qiziqishini
oshiradi. Masalan, “Sifatni top” kabi o’yin dasturlari orqali o’quvchilar o’rgangan
sifat so’zlarini mustahkamlaydilar va ularni turli so’zlar yoki rasmlar bilan
bog’lashga o’rganadilar.
Texnologik yondashuvlar orqali o’quvchilarning sifat so’z turkumi haqidagi
bilimlari chuqurlashadi va ularda mavzuga qiziqish ortadi. Shu bilan birga,
texnologiyalar orqali o’rgangan bilimlarini mustaqil amaliyotda qo’llash
imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Sifat so’z turkumini o’rganishda loyiha va ijodiy topshiriqlardan foydalanish
o’quvchilarning mavzuga bo’lgan qiziqishini oshirib, ularning mavzuni amaliyotda
o’zlashtirishiga yordam beradi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun kichik
loyihalar va ijodiy vazifalar ular uchun darsni qiziqarli qilish bilan birga sifatlarni
to’g’ri qo’llash ko’nikmasini shakllantiradi[5].
Loyiha va ijodiy topshiriqlar samaradorligi
1. Rang va shakl bo’yicha kartochkalar yaratish : O’quvchilarga rang va
shakllarni ifodalovchi sifatlarni aks ettiruvchi kartochkalar tayyorlash topshirig’i
beriladi. Masalan, o’quvchilar “yashil yaproq” yoki “katta uy” kabi so’z
birikmalarini ko’rsatadigan rangli kartochkalarni tayyorlab, sinf oldida taqdim
etadilar. Bu topshiriq orqali ular sifatlarni o’rganish jarayonida o’zlari kashf etuvchi
va ijodiy ishtirokchiga aylanadilar.
2. Sifatlar albomini tuzish : O ’ quvchilarga sifatlarni ifodalovchi suratlar
va so ’ zlardan iborat kichik albom tayyorlash topshiriladi . Masalan , har bir betga
rang yoki shaklni ifodalovchi surat joylashtiriladi va o ’ quvchilar unga mos sifat
so ’ zlarini yozib qo ’ yadilar . Bu usul orqali o ’ quvchilar sifatlarni turli kontekstlarda
ko ’ rishni o ’ rganadilar va ularni kundalik hayotda qo ’ llashda puxta bilimga ega
bo ’ ladilar .
3. Sifat bilan bog ’ liq hikoyalar yozish : O ’ quvchilarga turli sifatlarni
qo ’ llagan holda qisqa hikoyalar yozish topshirig ’ i beriladi . Masalan, ular o’zlari
sevgan narsalar, tabiat yoki do’stlari haqida sifat so’zlari yordamida ta’rif berishadi.](https://docx.uz/documents/8892024d-bd45-4aae-8cd0-3423d3b5a00f/page_14.png?v=1)
![4. O ’ z - o ’ zini baholash kartochkalari : Har bir dars yakunida o ’ quvchilar
o ’ zlarini baholash uchun kartochkalarda mavzuga oid bilimlari darajasini
ko ’ rsatadigan belgilar qo ’ yib boradilar . Bu usul o ’ quvchilarning o ’ z bilimlarini
muntazam kuzatib borishlariga va kerak bo ’ lsa , mavzuni takrorlashga undaydi .
Mustaqil ishlash usullari orqali o ’ quvchilarning sifat so ’ z turkumi bo ’ yicha
bilimlari mustahkamlanadi va ularda o ’ z - o ’ zini baholash , o ’ z ustida ishlash
ko ’ nikmalari shakllanadi . Shu tariqa o ’ quvchilar mavzuni yanada chuqur
o ’ zlashtiradilar va mustaqil ishlashga o ’ rganadilar .
Rolli va muloqotga asoslangan o ’ yinlar sifat so ’ z turkumini o ’ rgatishda
o ’ quvchilarning mavzuni qiziqarli tarzda o ’ zlashtirishiga xizmat qiladi . Ushbu
usullar orqali o ’ quvchilar sifatlarni nutqiy faoliyatda samarali ishlatishga va ularni
turli vaziyatlarda qo ’ llashga o ’ rganadilar . O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining
yoshlarni bilimga va zamonaviy ta ’ lim texnologiyalaridan foydalanishga undashga
qaratilgan qarorlari o ’ quvchilarning ta ’ lim jarayonida faol ishtirokini oshirishning
muhimligini ta ’ kidlaydi [6].
Rolli va muloqotga asoslangan o’yinlarning afzalliklari
1. Rolli o’yinlar yordamida ta’riflash : O’quvchilarga turli rollar berilib,
ular sifat so’zlarini qo’llagan holda narsalarni ta’riflaydilar. Masalan, bir o’quvchi
“do’konchi”, boshqasi esa “xaridor” bo’lib, mahsulotlar haqida turli sifatlarni
qo’llab ta’riflashadi. Bu o’yin o’quvchilarning nutqiy rivojlanishini oshiradi va
ularning mavzuni yanada puxta o’zlashtirishlariga yordam beradi.
2. “Qanday?” o’yini : O’quvchilar juft-juft bo’lib, turli buyumlar yoki
predmetlarni ta’riflaydilar. Masalan, biri boshqa o’quvchiga bir so’z beradi,
ikkinchisi esa unga “Qanday?” savoliga javoban sifat orqali javob beradi. Ushbu
muloqotga asoslangan o’yin o’quvchilarni sifatlarni to’g’ri qo’llashga o’rgatadi va
ularning nutqiy faoliyatini rivojlantiradi.
3. Dialog shaklida mashqlar : Sifatlarni nutqda to’g’ri qo’llash uchun
o’quvchilar juft bo’lib muloqot qilishlari va bir-birlariga turli predmetlar haqida
sifat so’zlari yordamida ta’rif berishlari mumkin. Masalan, “Qanday gul senga](https://docx.uz/documents/8892024d-bd45-4aae-8cd0-3423d3b5a00f/page_16.png?v=1)
Boshlang’ich sinflarda sifat so’z turkumini o’rganish