Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 194.2KB
Покупки 14
Дата загрузки 29 Январь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Bohodir Jalolov

Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibi mavzusini o’rgatish metodikasi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI URGANCH INNOVATSION UNIVERSITETI “ Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibi mavzusini o’rgatish metodikasi ” mavzusida yozgan Kurs ishi MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………….2 I BOB. SO’Z TARKIBINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. So’zning ta’rifi va uning elementlari………………………………5 1.2. So’zning morfologik tahlili……………………………………….10 1.3. So’zning tarkibiy qismlari (tugunlar, qismchalar)………………..13 II BOB. O’QUV JARAYONIDA SO’Z TARKIBINI O’RGATISH METODLARI 2.1. Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibini o’rgatish dasturlari…………20 2.2. O’quvchilar uchun mo’ljallangan interfaol metodlar………………25 III. XULOSA ………………………………………………………….29 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………31 KIRISH Respublikamizda ta’lim va tarbiya sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar yuksak maqsadlarni ko’zlagan. Ularning asosiy mohiyati – jamiyatimizda bilimdon, aqlan rivojlangan, zamonaviy dunyoqarashga ega, jismonan sog’lom, axloqan pok, erkin va ijodkor shaxslarni shakllantirishdir. Ta’limning asosiy maqsadlaridan biri sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalash bo’lsa, bu jarayonning asosiy poydevori aynan boshlang’ich ta’limda yotadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, kelajakda XXI asr talablariga mos, intellektual salohiyati yuqori, o’z kasbiga mahorat bilan yondashadigan shaxslarni voyaga yetkazish – barchamizning eng muhim vazifamizdir. Boshlang’ich ta’lim – bu har qanday jamiyatning kelajagini belgilovchi muhim bosqichlardan biridir. Aynan shu davrda bolalarga bilimning asoslari, ijodiy fikrlash va intellektual qobiliyatlarni rivojlantirish bo’yicha dastlabki ko’nikmalar beriladi. Boshlang’ich ta’limda bolalar faqat o’qish va yozishni o’rganib qolmay, balki mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va o’z qobiliyatlarini ro’yobga chiqarish imkoniyatlariga ega bo’ladilar. Shu sababli, bu bosqichda ta’lim berish metodikasiga alohida e’tibor qaratilishi zarur. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ta’lim-tarbiya sohasidagi islohotlar doirasidagi chiqishlarida ham ta’limning boshlang’ich bosqichidagi ishlarni zamon talablariga moslashtirish, uni innovatsion uslublar bilan boyitish masalasi keng muhokama qilinadi. U kishi bir nutqida shunday degan edi: “Farzandlarimizning ta’lim-tarbiyasi, ularning dunyoqarashini shakllantirish va intellektual rivojlanishiga investitsiya kiritish – bu, aslida, xalqimizning va davlatimizning kelajagiga investitsiya kiritish demakdir. Aynan boshlang’ich ta’lim davrida ularning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish, ularni XXI asr talablariga mos shaxs sifatida voyaga yetkazish bizning eng yuksak vazifamizdir. “[1] Yuqorida aytib o’tilganidek, ta’limning boshlang’ich bosqichida amalga oshiriladigan metodik ishlar bevosita bolaning keyingi o’qish va rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun bu bosqichda ijodiy va innovatsion metodlardan foydalanish, bolalarning faolligini oshirish, ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish juda muhimdir. Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari doirasida boshlang’ich ta’limga qaratilayotgan e’tibor, shuningdek, pedagoglar uchun yaratilgan qulay sharoitlar natijasida, bu jarayon yanada samarali va sifatli bo’lishiga ishonchimiz komil. Boshlang’ich ta’limda asosiy vazifa o’quvchilarga o’zbek tilining boyliklarini, uning morfologik va sintaktik xususiyatlarini tushuntirish, tilning tuzilishi va qoidalarini o’rgatishdan iboratdir. Shuning uchun o’qituvchilarning bu yo’nalishda faol ishlashi va ilg’or pedagogik uslublardan foydalanishi dolzarb ahamiyatga ega. Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasida milliy o’zlikni anglash va yuksaltirish, yosh avlodga ona tilining boy merosini singdirish dolzarb vazifalardan biridir. Shavkat Mirziyoyevning davlat tiliga bag’ishlangan nutqlarida ham ushbu masala alohida ta’kidlanadi: “Ona tilimiz - millatimizning o’zligidir. Bizning eng katta maqsadimiz - bu tilni asrab-avaylash, yoshlarimizga o’rgatish va kelgusi avlodlarga to’liq va boy holatda yetkazishdir. Til bu xalqning boy madaniyati, tarixi va ruhiyatidir. Tilini yo’qotgan millat - o’zligidan ajraladi.“[2] Ushbu nutq, albatta, so’zning morfologik tuzilishini o’rgatish muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Til - bu nafaqat aloqa vositasi, balki millatning madaniy boyligi va tarixidir. Shu sababdan boshlang’ich sinflardan boshlab ona tili va uning morfologik tuzilishini o’rgatish, kelajak avlodga ona tilining sirlarini tushuntirish muhim hisoblanadi. Kurs ishining dolzarbligi: O’zbek tilining morfologik tuzilishini o’rgatish metodikasi bugungi kunda ta’lim tizimida dolzarb mavzulardan biridir. O’zbek tili o’quvchilarga nafaqat gaplashish yoki yozish uchun, balki ona tilining boyligini va qadimiy ildizlarini o’rganish uchun ham muhimdir. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishi o’quvchilarda morfologik bilimlarni rivojlantirish hamda o’zbek tilining so’z tuzilishi haqida to’liq tushunchani shakllantirish maqsadini ko’zlaydi. Kurs ishining vazifalari: 1. Boshlang’ich sinflarda morfologik tuzilishni o’rgatish metodlarini tahlil qilish; 2. So’zlarning ildiz, affiks va qo’shimchalarini to’g’ri ajratish yo’llarini o’rgatish; 3. Interaktiv va innovatsion metodlardan foydalanish orqali o’quvchilarda qiziqish uyg’otish. Kurs ishining obyekti: Boshlang’ich sinflarda o’quvchilarga o’zbek tilining morfologik tuzilishini o’rgatish jarayoni. Kurs ishining predmeti: Boshlang’ich sinflarda so’zning morfologik tarkibi va unga oid darsliklar va o’quv-uslubiy qo’llanmalarda qo’llaniladigan metodlar. Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, 4 qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan ʻ iborat . I BOB. SO’Z TARKIBINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. So’zning ta’rifi va uning elementlari Respublikamizda ta’lim va tarbiya borasida amalga oshirilayotgan islohotlarning tub mohiyati bilimdon, aqlan rivojlangan, ongli, zamonaviy dunyoqarashga ega, jismonan sog’lom, axloqan pok, erkin, ijodkor, komil insonni shakllantirishdan iboratdir. Mamlakatimizda sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalash, farzandlarimizni ijodiy va intellektual salohiyatini ro’yobga chiqarish, ularni XXI asr talablariga to’liq javob beradigan shaxslar qilib voyaga yetkazish – barchamizning ezgu vazifamizdir. Aynan boshlang’ich ta’lim jarayonida o’quvchilarga grammatik tushunchalarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang’ich sinflarda morfologiyadan “ot”, “sifat”, “son”, “fe'l”, “olmosh” tushunchalari; sintaksisdan “gap”, “ega”, “kesim”, “ikkinchi darajali bo’lak”, “uyushiq bo’lak, undalma” tushunchalari; so’z yasalishidan esa “o’zak”, “qo’shimcha”, “o’zakdosh so’zlar” kabi tushunchalarni shakllantirish ustida ish olib boriladi.[4] O’qituvchi tushunchalarni shakllantirish jarayonini boshqarish, o’quvchilar aqliy faoliyatini to’g’ri tashkil etish uchun u tushuncha nimaligini, tushunchani bilib olish jarayonining xususiyatlarini, tushunchani o’zlashtirish qanday sharoitda natijaliroq bo’lishini aniq bilishi lozim. Boshlang’ich sinf o’quvchilari ona tili darslarida ongli va savodli yozishga o’rganadilar, og’zaki va yozma nutqning qonun-qoidalarini egallaydilar. O’qituvchi imloviy malakaning psixologik tabiatidan kelib chiqib, kichik yoshdagi o’quvchilarda imloga oid malakani shakllantirish ustida ishlash metodikasini belgilaydi. Imloviy malaka – maxsus nutq malakasidir. To’g’ri yozuv – maxsus nutq faoliyati bo’lib, uning asosida nutq yotadi. Imloviy malaka nutq faoliyatining komponenti sifatida gapni sintaktik jihatdan to’g’ri tuzish, so’zni uslubiy jihatdan aniq qo’llashni ham o’z ichiga oladi. Grammatik-orfografik va leksik-orfografik tahlilda orfografiyaning grammatika va leksika bilan bog’liqligi, ko’chirib yozuv va diktantda o’quvchilar faoliyatini belgilaydigan omillar hisobga olinadi. Ko’chirib yozuv – ko’rib idrok qilingan so’z, gap va matnni yozma shaklda ifodalashdir. Boshlang’ich sinflarda husnixat va imlo qoidalariga rioya qilib, tuzatishlarga yo’l qo’ymay va tartibli yozuv ko’nikmasi shakllantirilishi kerak. Morfemalar. So’zning leksik ma’nosini aniqlash maqsadida uni morfemalarga ajratish til haqidagi fanda o’zining nazariy asosiga ega Morfema – so’zning eng kichik, bo’linmaydigan ma’noli qismi. Morfema ikki turga bo’linadi; 1. O’zak morfema – so’zda albatta qatnashadigan va leksik ma’no anglatadigan morfema 2. Affiksal morfema – mustaqil holda leksik ma’no anglatmay, so’zning leksik va ma’nolarining shakllanishi xizmat qiladigan morfema. Qo’shimchalar 2 turga bo’linadi: 1. So’z yasovchi qo’shimchalar. So’zning leksik ma’nosini shakllantirish uchun xizmat qiladigan. 2. Forma yasovchi qo’shimchalar so’zlarning grammatik formalarini shakllantirib, turli grammatik ma’nolarini ifodalaydi. So’zning morfemik tarkibi ustida ishlash bilan o’quvchilar so’zning leksik ma’nosini aniqlashning asosiy usullarini bilib oladilar. Bunda o’qituvchining vazifasi bolalar so’zlarining leksik ma’nosi va morfemik tarkibi bir-biriga bog’liqligini bilib olish uchun eng qulay sharoit yaratish, shu asosda ularning lug’atiga aniqlik kiritishga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish hisoblanadi.[1] So’z morfemani rolini anglash, shuningdek qo’shimchalarning semantik ma’nosini bilish o’quvchilarda nutqning aniq shakllanishiga ta’sir etadi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilar so’zning leksik ma’nosini tushunibgina qolmay, matnda aniq affiksli so’zlardan ongli foydalanishlarni oshirish hisoblanadi. So’zning morfemik tarkibini o’rganish orfografik malakalarni shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Morfologik tamoyil o’zbek orfografiyasining yetakchi tamoyili bo’lib, bunga binoan so’zlar va ularning tarkibiy qismi, (o’zak va qo’shimchalar) asliga muvofiq yoziladi. O’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini nazariy asosda shakllantirish fonetik so’z yasalishiga oid, grammatik bilimlarni maqsadga muvofiq tatbiq etishni talab qiladi. Shuning uchun so’zning morfemik tarkibini o’rganishning muhim vazifalaridan biri o’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish uchun zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar asosini yaratish hisoblanadi. So’zning morfemik tarkibini o’rganish o’quvchilarning aqliy qobiliyatini o’stirishda, xususan, til birligi sifatida so’zni umumiy bilib olish uchun zarur bo’lgan maxsus aqliy ko’nikmalarni shakllantirishda ham ahamiyatli. O’qituvchining vazifasi ta’lim jarayonida bilimni o’zlashtirish bilan o’quvchilarni aqliy faoliyatini o’stiradigan mavxumlashtirish, analiz, taqqoslash ko’nikmalarni shakllantiradigan sharoit yaratish hisoblanadi.[2] Boshlang’ich sinflar ona tili dasturiga muvofiq, so’zning morfemik tarkibi 2- sinfda o’rganiladi. 3-sinfda so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’zning tarkibi haqidagi bilimlarni takomillashtirish ko’zda tutiladi. Avvalo, til materialini o’rganish sistemasi nimaligi aniqlab olamiz. Til materialini o’rganish sistemasi deganda, ilmiy asoslangan izchillikdagi va o’zaro bog’lanishdagi bilimlar kompleksini o’zlashtirishni ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda amaliy ko’nikmalarni shakllantirish ko’zda tutiladi. Mavzuni o’rganishda 4 bosqich amalga oshiriladi: 1-bosqich – so’z yasalishini o’rganishga tayyorgarlik bosqichi. Bu bosqichning vazifasi-o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishiga ko’ra bog’lanishni tushunishga tayyorlash. 2-bosqich – bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari va barcha morfemalarning asosiy o’quv vazifasi so’zlarning ma’nolari qismlari sifatida o’zak, so’z yasovchi va forma yasovchi qo’shimchalar bilan tanishtirish. “O’zakdosh so’zlar” tushunchasini shakllanitirish; bir xil o’zakli so’zlarda o’zakning bir xil yozilishini kuzatish hisoblanadi. 1. Mustaqil morfemalar (bosh so’zlar): o O’z-o’zidan ma’noni anglatadi (masalan, “kitob”, “daryo”). 2. Bog’liq morfemalar (qo’shimchalar): o So’zning ma’nosini o’zgartiradi yoki uning ma’nosini kengaytiradi (masalan, “kitoblar” so’zidagi “-lar” qo’shimchasi). Morfemalarning turlari  Birinchi darajali morfemalar : Mustaqil so’zlar (masalan, “maktab”, “o’qituvchi”).  Ikkinchi darajali morfemalar : Qo’shimchalar (masalan, “o’qituvchi” so’zidagi “-chi” qo’shimchasi). 3. So’zlar va Ularning Turlari So’zlar turli kategoriyalarga bo’linadi: 1. Otlar : Nomi va ma’nosi bor narsalar (masalan, “kitob”, “daryo”). 2. Fe’llar : Harakatni ifodalaydi (masalan, “o’qimoq”, “yurmoq”). 3. Sifatlar : Narsalarning xususiyatlarini ifodalaydi (masalan, “go’zal”, “tez”). 4. Zarf : Harakatning joyi, vaqti, yoki shartini ifodalaydi (masalan, “tez”, “yuqorida”). 5. Bog’lovchilar : So’zlar va gaplarni bog’laydigan so’zlar (masalan, “va”, “lekin”). 1.2. So’zning morfologik tahlili Morfologik tahlil — bu so’zning morfemalardan iboratligini aniqlash jarayoni. Bu jarayon quyidagi bosqichlardan iborat: 1. So’zlarni ajratish : So’zni morfemalarga bo’lish (masalan, “o’qituvchi” = “o’qit” + “uvchi”). 2. Morfemalarning tahlili : Har bir morfemaning ma’nosini aniqlash. 3. Morfologik tahlil natijalarini baholash : Tahlil jarayonida olingan natijalarni tahlil qilish va ularning ma’nosini aniqlash. So’z tarkibini o’rganish metodikasining asosiy usullari 1. O’qitish maqsadlari : O’quvchilarni so’zning tarkibi va tuzilishini o’rganishga tayyorlash. 2. Nazariy ma’lumotlar : O’qituvchi tomonidan so’zning morfologik tuzilishi, morfemalar va ularning turlari haqida nazariy ma’lumot beriladi. 3. Amaliy mashg’ulotlar : O’quvchilarni mustaqil ravishda so’zlarni morfologik tahlil qilishga rag’batlantirish. O’qitish Usullari 1. Tushuntirish usuli : O’qituvchi so’zning morfologik tuzilishi va morfemalar haqida nazariy ma’lumot beradi. 2. Interaktiv o’qitish : O’quvchilar o’rtasida muhokamalar va guruh ishlarida ishtirok etish orqali o’qitish jarayonini jonlantirish. 3. Tajriba asosida o’qitish : O’quvchilar so’z tarkibini haqiqiy hayotda, matnlarda va amaliy vazifalarda qanday qo’llanilishini o’rganadilar. 4. O’yin usullari : O’quvchilarga qiziqarli o’yinlar orqali so’z tarkibini o’rganishga yordam berish. So’z tushunchasi. So’z — tilning eng asosiy va kichik ma’noli birligi. So’zning ta’rifi O’zbek tilida “ma’no anglatadigan va alohida o’z boshqaruviga ega bo’lgan birlik” sifatida ifodalanadi. Har bir so’zda quyidagi elementlar mavjud:  Ma’no: So’zning ifodalovchi mazmuni. Masalan, “kitob” so’zi o’quv materialini anglatadi.  Fonetik struktura: So’zning talaffuzi va tovush tuzilishi. O’zbek tilida so’zlar oddiy va murakkab tovushlardan iborat bo’lishi mumkin[11] (Rashidov, 2020, 15-bet).  Grafik struktura: So’zning yozilishi va ortografiyasi. O’zbek tilida yozuvda maxsus belgilar va qoidalar mavjud [7](Ishonov, 2019, 22-bet). Morfologik tahlil so’zning ichki tuzilishini, ya’ni morfemalar va ularning funksiyalarini o’rganishga qaratilgan. Bu jarayon quyidagi asosiy komponentlarni o’z ichiga oladi:  Morfemalar: So’zning ma’nosini ifodalovchi eng kichik birliklar. Morfemalar erkin (o’z-o’zidan ma’no anglatadi) va bog’liq (boshqa morfemalar bilan birga ishlatiladi) turlarga bo’linadi [8](Abdurahmonov, 2021, 45-bet).  Morfologik o’zgarishlar: So’zlarning turli shakllarini o’z ichiga oladi, masalan, otning ko’pligi, zamon, shaxs va boshqa grammatik ko’rsatkichlar (Xamidov, 2022, 30-bet) 1.3. So’zning tarkibiy qismlari (tugunlar, qismchalar) So’zlar tarkibida turli qismlar va tugunlar mavjud. So’zlarning strukturasini tushunish uchun quyidagilarni e'tiborga olish zarur:  Tugunlar: So’zning asosiy qismlari bo’lib, ularning har biri alohida ma’no anglatishi mumkin. Masalan, “o’yin” so’zida “o’y” va “-in” tugunlari mavjud.  Qismchalar: So’zning morfologik strukturasidagi kichik qismlar. O’zbek tilida qismchalar ko’pincha affikslar yordamida hosil bo’ladi [7](Nematov, 2020, 50-bet). So’zlar o’zgarish jarayonida quyidagi holatlarga uchraydi:  Affiksatsiya: So’zga affikslar qo’shilishi orqali yangi so’zlar yaratiladi. Misol: “yashamoq” so’ziga “-chi” affiksi qo’shilsa, “yashovchi” so’zi hosil bo’ladi.  Kompozitsiya: Ikkita yoki undan ortiq so’zni birlashtirib yangi so’zlar hosil qilish. Misol: “qizil kitob “ (Dilmurodov, 2022, 70-bet). So’zning o’zgarishi tilni boyitadi va nutq madaniyatini oshiradi. O’quvchilar bunday o’zgarishlarni o’rganish orqali so’zlarni yanada to’liq va chuqur tushunish imkoniyatiga ega bo’ladilar (Sharipov, 2021, 60-bet). Affikslar va ularning o’zgarishlari Affikslar, so’zlarning ma’nosini va strukturaviy shaklini o’zgartirishda muhim rol o’ynaydi. Ular quyidagi turlarga bo’linadi:  Prefikslar: So’zning oldiga qo’shiladi, masalan, “boshqar” → “boshqaruvchi”.  Suffikslar: So’zning oxiriga qo’shiladi, masalan, “kitob” → “kitobxon”. Affikslar orqali so’zlar ko’plab turli shakllarda paydo bo’ladi, bu esa tilning dinamikligini oshiradi (Rashidov, 2020, 15-bet). So’zning o’zgarishlari va ularning misollari So’z o’zgarishlari o’zaro bog’langan va ularni to’liq tushunish til o’rganuvchilar uchun muhimdir. Misollar:  “Boshqa” so’zi “boshqa-boshqa” shaklida ishlatilishi.  “Tug’ilmoq” so’ziga “-chi” qo’shilib “tug’iluvchi” so’zining hosil bo’lishi. Ushbu jarayonlar tilni rivojlantirishga, yangi so’zlar hosil qilishga va nutqning rang-barangligini oshirishga xizmat qiladi (Xamidov, 2022, 30-bet). So’z turkumlari ustida ishlash metodikasining lingvistik asosi so’zlarning leksik-grammatik, morfologik va sintaktik belgilariga ko’ra turli gruppalarga ajratilishi – so’z turkumlari haqidagi ilm hisoblanadi. So’zlarni leksik-grammatik turkumlarga ajratishda 3 belgiga: 1)leksik ma’nosi (nimani ifodalashi, ya’ni predmet, harakat yo holat, belgi kabilarning umumlashitirilgan ma’nolari); 2)morfologik (so’zning turli shakl tizimi); 3)sintaktik (turli morfologik shakllarning sintaktik vazifa bajarishi) belgilariga asoslanadi. Demak, so’z turkumlari ustida ishlash o’quvchilarning muayyan guruhlardagi so’zlarning umumlashtirilgan ma’nolari, kishilarning aloqa vositasi sifatidagi rolini tushunib olishlarga qaratilishi lozim. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida so’z turkumi bilan umumiy tanishtirilgandan so’ng har bir leksik-grammatik guruh alohida o’rganiladi. Bu so’z turkumlarini o’rganishning boshlang’ich bosqichidayoq ular taqqoslashga qulay sharoit yaratadi va bu bilan shakllantiradigan grammatik tushunchaning asosiy tomonlarini aniqroq ajratishga imkon beradi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari ot, sifat, son, fe’lning quyidagi xususiyatlarini bilib oladilar: 1)so’z nima bildirishi (predmet, predmet belgisi, predmet sanog’i va tartibi, predmet harakati yoki holati); 2)qanday so’roqlarga javob bo’lishi; 3)o’zgarish-o’zgarmasliligi; 4)gapda, asosan, qanday bo’lak vazifasida kelishi. O’quvchilar mana shu o’rgangan bilimlari asosida so’z turkumlarini taqqoslaydilar. O’quvchilar nimani o’rganganlariga qarab, har bir so’z turkumining grammatik belgilari haqidagi bilimlari asta kengaya, chuqurlasha boradi. Dasturga ko’ra, 1-2-sinflarda so’zlar javob bo’ladigan morfologik so’roqlarga qarab tasnif qilinadi. 3-sinfda “so’z turkumi” tushunchasi shakllantiriladi. O’quvchilar har bir so’z turkumiga xos ayrim belgilar (so’z turkumlarining umumlashtirilgan leksik ma’nolari, otlarning birlik va ko’plikda qo’llanilishi, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar, ot, sifat, son va fe’lning gapdagi vazifasi) bilan tanishtiriladi. 4-sinfda so’z turkumlarining morfologik-sintaktik xususiyatlari haqidagi bilim chuqurlashtiriladi: o’quvchilar otlaning egalik va kelishiklar bilan o’zgarishini, sifat va sonning gapdagi vazifasi, kishilik olmoshlari va ularning kelishiklar bilan turlanishini, fe’llarda shaxs-son va zamonni o’rganadilar. Quyidagi jadvalda boshlang’ich sinf o’quvchilarining so’z turkumlari yuzasidan bilimlarning hajmi ko’rsatilgan (1-jadval) O’quvchilarda so’z turkumlarini bilish ko’nikmasi ularning belgilari yig’indisini egallashlari asosida shakllantiriladi. Masalan, gul, guldor, guladi so’zlarining qaysi so’z turkumiga kirishini bilish uchun 3-sinf o’quvchisi quyidagicha fikr yuritadi: nima? –gul, bu so’z predmet bildirayapti, ko’plikda qo’llanadi – gullar, bu ot; guldor so’zi qanday? So’rog’iga javob bo’layapti, predmet belgisini bildirayapti, bu sifat; gulladi so’zi nima qildi? So’rog’iga javob bo’layapti, predmet holatini bildirayapti, bo’lishsiz shaklda qo’llaniladi – gullamadi, bu fe’l. Boshlang’ich sinflar dasturi o’quvchilarni so’z turkumlari mustaqil va yordamchi so’z turkumlariga bo’linishi bilan maxsuslashtirishni ko’zda tutmaydi, ammo o’qituvchi bolalarni so’z turkumlarining belgilari bilan amaliy tanishtiradi. Masalan, o’quvchilar ot, sifat, son, olmosh, fe’l gap bo’lagi vazifasida kelishini, bog’lovchi gap bo’lagi bo’lmasligini biladilar. So’z turkumlarini o’rganishdagi asosiy vazifa o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish, lug’atini yangi ot, sifat, son, fe’llar bilan boyitish, o’quvchilar shu vaqtgacha foydalanib kelayotgan so’zlarning ma’nosini aniq tushunishga erishish, bog’lanishli nutqda u yoki bu so’zdan o’rinli foydalanish malakasini o’stirish hisoblanadi. Bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun so’z turkumlarini o’rganish jarayonida sinonim, antonimlar (atamalar berilmaydi) ustida muntazam ish olib boriladi, o’quvchilar ko’p ma’noli so’zlar, ularning o’z va ko’chma ma’noda ishlatilishi bilan tanishtiriladi. Bunda ta’limni o’quvchilarning shaxsiy tajribalari, bevosita ko’rganlari, radiodan eshitganlari, kitobdan bilib olganlari bilan bog’lash muhim ahamiyatga ega. O’quvchilarda kuzatish, muhim narsalarni sezish ko’nikmalarini shakllanitrish, atrof-muhit haqidagi bilimlarni boyitish bilan bir vaqtda ularning nutqini o’stirish vazifasini ham amalga oshiriladi. 1-jadval Ot Sifat Son Fe’l 1.Predmet bildiradi. 1.Predmet belgisi bildiradi. 1.Predmetning sano-g’ini va tartibini bildiradi. 1.Predmet harakatini bildiradi. 2.Kim? yoki nima? so’rog’iga javob bo’ladi. 2. Qanday? qanaqa? so’rog’iga javob bo’ladi. 2. Necha? yoki ne- chanchi? so’rog’iga javob bo’ladi. 2. Nima qildi? Nima qiladi? Nima qila- yapti? Nima qilmoq- chi kabi so’roqlarga javob bo’ladi 3. Birlik va ko’p-likda qo’llanadi. 3. O’zgardi 3.Asosan o’zgarmaydi 3. Bo’lishli va bo’lish- siz shaklda qo’llani- ladi. 4.Egalik qo’shim- chalari bilan o’zgaradi. 4.Gapda ikkinchi darajali bo’lak vazifa-sida keladi. 4.Gapda ikkinchi darajali bo’lak vazi-fasida keladi. 4. Shaxs-son qo’shim- chalari bilan tuslana- di. 5.Kelishiklar bilan turlanadi. 5. Uch zamonni bildiradi. 6.Gapda ega yoki ikkinchi darajali bo’lak vazifasi keladi. 6.Gapda kesim vazifasida keladi. Otni o’rganish metodikasi Otni o’rganishga tayyorlov bosqichi savod o’rgatish davriga to’g’ri keladi. Bu bosqichda o’quvchilar predmetlarni va ularni nomi bo’lgan so’zlarni farqlashga o’rganadilar. So’zning lekik ma’nosi (har bir so’z ma’no bildirishi)ga e’tibori oshiriladi, ma’nolarni hisobga olgan holda so’zlar (qushlar, meva va sabzavotlar va hokazolarni bildirgan otlar)ni gruppalash ko’nikmasi shakllantiriladi. So’zlarni leksik ma’nosi asosida gruppalash mashqlari otlarni taqqoslash, o’xshash tomonlarini aniqlash, abstraklashtirish ko’nikmasini o’stiradi. Shunga qaramay, gramatik tushunchani shaklantirish uchun o’quvchilar so’zning aniq ma’nosini bilmaydilar, so’zning leksik ma’nosini bilish bilan birgalikda uning grammatik belgilarini ham o’zlashtirish zarur. Keyingi bosqichda otning leksik ma’nolari va grammatik belgilari ustida maxsus ishlanadi. (kim yoki nima so’rog’iga javob bo’lishi, predmet bildirishi tushuntiriladi) O’quvchilar kim? So’rog’iga javob bo’lgan otlardan farqlashni o’rganadilar. Bu bosqichda ular so’zlarni so’roq berish bilan farqlashni bilib oladilar, bolalarda mavxum grammatik tafakkur o’sib boradi. Bolalarda ko’pgina atoqli otlarni bosh harf bilan yozish ko’nikmasi shaklanib boradi. 2-sinfda otlarning leksik ma’nosi, atoqli va turdosh otlar haqidagi bilim chuqurlashtiriladi va sistemalashtiriladi bolalar otlarda son bilan tanishtiriladi. “Ot” tushunchasini shakllantirish uchun shu so’z turkumiga kiradigan otlarni asosiy leksik gruppalarga ajratish, barcha otlarga xos bo’lgan belgilarni ko’rsatish, ularning nutqimizdagi rolini ochish muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda mavzuni o’rganishga bag’ishlangan birinchi darslardayoq predmetlarni bildiradigan so’zlar sistemaga solinadi. Shu so’zlarning hammasi uchun umumiy bo’lgan belgilar aniqlanadi. Bu so’zlar predmetlarni bildirib, kim? Yoki nima? So’rog’iga javob bo’ladi. Dasturga ko’ra, boshlang’ich sinf o’quvchilarini sifat va boshqa so’z turkumlaridan yasalgan mavxum ma’nodagi (yaxshilik, go’zallik, ishonch, o’kinch kabi) otlar bilan tanishtirish talab etilmaydi. Ammo matnda uchrasa va o’quvchilar qiziqib so’rasalar, otlar bolalar o’rgangan belgilari asosida nima so’rog’iga javob bo’lishi, predmet nomini bildirishi tushuntiriladi. Otlarning nutqda katta ahamiyatga ega ekanini ko’rsatish uchun o’qituvchi o’qish kitobidan matn shu so’zlarsiz o’qishni topshiradi. O’quvchilar matn otlari tushirib qoldirilib o’qiganda, matn mazmunini tushunib bo’lmasligini anglaydilar. Xulosa chiqariladi: ot atrofimizni o’rab olgan predmetlarning nomi, bu so’zlarsiz bir-birimizga o’z fikrimizni tushuntira olmaymiz. II BOB. O’QUV JARAYONIDA SO’Z TARKIBINI O’RGATISH METODLARI 2.1. Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibini o’rgatish dasturlari So’z tarkibini o’rgatish metodikasi, o’z navbatida, tilni o’rganishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu metodika so’z tarkibiga, uning morfologik tuzilishiga va o’qitish usullariga qaratilgan. Quyida so’z tarkib va o’zdosh so’zlarni o’rgatish metodikasining asosiy jihatlari, usullari va qo’llaniladigan metodlar to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan. So’z tarkibi haqida tushuncha: “ so’z tarkibi ” tushunchasini shakllantirish ularning ikki muhim belgisini, ya’ni mazmuniy va mazmuniy umumiylikning (ma’nosida qandaydir umumiylik borligini) va tuzilishiga ko’ra umumiylikni (umumiy o’zak mavjudligini) o’zlashtirishga ta’lim jarayonida sharoit yaratish lozim. Ta’limning bu bosqichida o’quvchilarning morfema haqidagi bilimlarni yetarli emas, ularni bu tushunchalar bilan amaliy mashqlarni bajarish jarayonida endigina tanishtirilayapti. Shuning uchun o’qituvchi tarkibi va yasalish usuli o’quvchilarning yosh xususiyatlariga mos bo’lgan so’zlarni tanlaydi. Bu so’zlarni analiz va sintez qilishni boshqaradi, so’zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni o’quvchilar bilib olishlarga doimiy g’amxo’rlik qiladi. 3-bosqich – o’zak, so’z yasovchi va forma yasovchi qo’shimchalarning xususiyatlari va tildagi rolini o’rganish metodikasi. Bu bosqichning o’quv vazifasiga “o’zak”, “so’z yasovchi qo’shimcha”, “forma yasovchi qo’shimcha” tushunchalarini shakllantirish, so’zning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanish haqidagi tasavvurlarni o’stirish, o’zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshli so’zlarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish, nutqda so’z yasovchi qo’shimchasi bor so’zlarni ongli ishlatish ko’nikmasini o’stirish kiradi[14]. Bu bosqichning vazifasi bir-biri bilan ma’lum bog’lanishda hal qilinadi. Masalan, so’zda har bir morfemaning rolini o’zlashtirish asosida o’quvchilar so’zning leksik ma’nosi bilan uning morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni bilib oladilar. Bracha vazifalar bilan bog’liq holda, so’zlarning morfemik tarkibini hisobga olib, ulardan nutqda mumkin qadar aniq va ongli foydalanish vazifasi ham bajariladi. O’zakni o’rganishning xususiyatlari. “O’zak” tushunchasini shakllantirishda o’quvchilar o’zak o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi ekanini va u barcha bir xil o’zakli so’zlarning ma’nosidagi umumiylikni o’z ichiga olishi bilan tanishtiriladi. So’z yasovchi qo’shimchaning roli bilan tanishtirish va shu asosda so’z yasovchi qo’shimchali so’zdan o’z nutqida ongli foydalanish ko’nikmasini o’stirish hisoblanadi. O’quvchilar so’z yasovchi qo’shimcha yordamida yangi leksik ma’no tushunishi muhim ahamiyatga ega. Forma yasovchi qo’shimchalarni o’rganish xususiyatlari. Har bir morfemaning lingvistik mohiyatda o’ziga xos xususiyatlarga ega. Forma yasovchi qo’shimchada grammatik funktsiya yetakchi hisoblanadi, bu bilan u so’z yasovchi qo’shimchadan farqlanadi. 4-bosqich – so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’zning tarkibi ustida ishlash, (3-sinf). So’zning morfemik tarkibini o’rganish sistemasida bu bosqichning maqsadi so’z yasovchi qo’shimchaning so’z shaklini o’rganishdagi ahamiyati haqidagi bilimni chuqurlashtirish; o’quvchilarni ot, sifat, fe’llarning yasalish xususiyatlarini tushunishga tayyorlash hisoblanadi. So’z turkumlarini o’rganish jarayonida o’qituvchi o’quvchilarga so’z turkumidan boshqasini yoki shu so’z yasovchi qo’shimcha yordamida bir so’z turkumidan boshqasini yoki shu so’z turkumining o’zini yasash mumkinligini tushuntiradi. Masalan, ot ko’proq boshqa bir otdan (baliqchi, ishchi; sinfdosh, sirdosh; bog’bon, oshpaz, kitobxon) shuningdek fe’ldan (elak, kurak, yutuq); sifat ko’proq otdan (suvli, suvsiz, o’tli, o’tsiz) shuningdek fe’ldan (maqtanchoq, o’tkir, sezgir Fe’llar otdan (ishla, gulla, gapir) sifatdan (oqla, yaxshila, eskir, qoray) yasaladi. O’quvchilarni so’z yasalishi xususiyatlarini tushunishga tayyorlash uchun o’qituvchi ularga muayyan bir yangi so’z qaysi so’zdan va qaysi forma yordamida yasalganini aniqlashga qaratilgan topshiriq beradi. Masalan, o’qituvchi chegara otini aytadi va chegarani qo’riqlaydigan kishini bildiradigan o’zakdosh ot tanlashni topshiradi (chegarachi). Vazifani boshqacharoq berish ham mumkin: o’qituvchi so’zni va so’z yasovchi morfemani beradi. O’qituvchining vazifasi yangi so’zni to’g’ri yasash va leksik ma’nosini tushuntirish hisoblanadi. Masalan, baliq so’zidan –chi qo’shimchasi yordamida yangi so’z yasash, (baliqchi), uning leksik ma’nosini tushuntirish qaysi so’z turkumi ekanini aytish topshiriladi. Ikkala topshiriqda ham o’quvchilar so’zni morfemik taxlil qiladilar. Bunda o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini hosil bo’lgan so’z qaysi morfema yordamida, qaysi so’z turkumidan yasalganiga, qanday mashqlarda tilda mavjud bo’lgan so’zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibining o’zaro bog’liqligiga va biror so’z turkumiga xarakterli bo’lgan so’z yasalishi usuliga asoslaniladi[13]. Bunday mashq turlaridan ayrimlari: 1. O’zakdosh so’zlari bo’lgan matnni leksik-so’z yasalishi tomonidan taxlil qilish. Masalan, quyidagi kabi matn yozdiriladi: Hovlimizda gulzor bor. Gulzorga har xil gul ekilgan. Ularni gulchi akam parvarish qiladi. Gullar chamandek ochiladi. O’qituvchi rahbarligida bir o’zakdosh so’zdan boshqasi qanday, qaysi morfema yordamida yasalgani, u qaysi so’z turkumiga kirishi, qanday ma’no bildirishi aniqlanadi. 2. Leksik ma’nosi keng tushuntirilgan so’zni o’zakdosh so’z bilan almashtirish. Topshiriq. Ajratib ko’rsatilgan so’zga o’zakdosh bo’lgan bir so’z toping. Uning qaysi turkumiga kirishini ayting va uni so’z tarkibiga ko’ra taxlil qiling. Olma daraxti ko’p joy (olmazor). Paxta yetishtirish bilan shug’ullanadigan kishi (paxtakor). O’quvchilar o’qituvchi yordamida shu so’z qaysi so’zdan va qanday qo’shimcha yordamida yasalganini aniqlaydilar. 3. Har xil so’z turkumiga kiradigan o’zakdosh so’zlardan qatnashtirib gap tuzish. 4. So’z yasashga doir vazifalar. Oq, ish, so’zlardan –la, -chi qo’shimchalari yordamida yangi so’zlar yasang. Berilgan va siz yasagan so’zlar qaysi so’z turkumiga kirishini isbotlang. Ish, paxta, kolxoz otlaridan o’zakdosh otlar yasang. So’zlarni tarkibiga ko’ra taxlil qiling. Fe’ldan ot yasash uchun qanday qo’shimchalardan foydalandingiz? Bu vazifalar o’quvchilardan so’z yasalishi xususiyatlariga, so’zlarning morfemik tarkibiga e’tibor berishni talab etadi va so’zning morfemik tarkibi shu so’zning muayyan bir so’z turkumiga oid ekani bilan bog’liqligini aniqlashga qaratiladi. Quyidagi kabi savol va topshiriqlarni bajarish asosida o’quvchilar so’zning morfemik tarkibini qanday o’zlashtirganini aniqlash mumkin: 1. Savollarga javob berish: So’zda qaysi qism eng asisoysi hisoblanadi? Nima uchun? So’z yasovchi qo’shimcha qanday vazifani bajaradi? Misol bilan isbotlang. So’zda forma yasovchi qo’shimcha nima uchun xizmat qiladi? Isbotlang. Ikki so’zning ma’nosi va tarkibini taqqoslash. Buning uchun o’quvchilar o’zak va so’z yasovchi qo’shimchalarning semantik rolini qanchalik tushunganini aniqlashga imkon beradigan so’zlar tanlanadi. (ishladi va boshladi, paxtakor va paxtazor) 3. So’zlarni taqqoslab, o’zakdosh yoki o’zakdosh emasligini isbotlash (tuz, tuzdon, tuzli, tuzsiz, tuzladi) qaysi qism ularni o’zakdosh qilayapti? Savollariga javob berish. 4. Bog’bon, o’roq, bog’ni, ishchidan so’zlarini tarkibiga ko’ra taxlil qilish: O’zak va so’z yasovchi qo’shimchadan. O’zak va forma yasovchi qo’shimchadan. O’zak va so’z yasovchi, forma yasovchi qo’shimchalardan tuzilgan so’zlar tanlash.Tayanch so’zlar asosida o’qituvchi tavsiya etgan mavzuga oid kichik hikoya tuzish. 2.2. O’quvchilar uchun mo’ljallangan interfaol metodlar Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibini o’rgatish dasturlari talabalarning asosiy til ko’nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu dasturlar quyidagi jihatlarni o’z ichiga oladi:  Ta’lim maqsadlari: O’quv dasturlari o’quvchilarni so’zlarning ma’nosi, tuzilishi va o’zgarishlari bilan tanishtirishga, ularni kengaytirishga qaratilgan.  Dars rejalari: O’quv dasturlarida darslarni rejalashtirish, yangi so’zlarni o’rgatish va ularni amaliyotda qo’llash bo’yicha aniq ko’rsatmalar mavjud.  Integratsiya: O’qitishda ona tili, adabiyot, va boshqa fanlar bilan integratsiyalashish orqali o’quvchilarning til ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi (Abdurahmonov, 2021, 75-bet).  O’quvchilar uchun mo’ljallangan materiallar: O’quvchilar uchun mo’ljallangan materiallar o’quv jarayonini samarali tashkil etish uchun muhimdir. Bu materiallar:  Darsliklar va qo’llanmalar: O’quvchilarni so’z tarkibini o’rganishga yo’naltiruvchi to’liq ma’lumotlar, mashqlar va misollarni o’z ichiga oladi.  Interaktiv materiallar: Multimedia materiallar, video darslar, onlayn o’yinlar va ilovalar o’quvchilarni qiziqtiradi va ularning so’zlarni o’zlashtirishini osonlashtiradi.  Amaliy mashg’ulotlar: O’quvchilar uchun interaktiv topshiriqlar va amaliy mashg’ulotlar, masalan, so’zlarni bo’sh joylarga to’ldirish, so’zlarni to’g’ri tartibda joylashtirish kabi mashqlar (Xamidov, 2022, 45-bet) 2.2. Interaktiv o’qitish metodlar: a) O’yinlar va amaliy mashg’ulotlar O’yinlar va amaliy mashg’ulotlar o’quv jarayonini qiziqarli va samarali qilishda muhim rol o’ynaydi. Ular:  O’yinlar: So’zlarni o’rganish va ulardan foydalanishni qiziqarli qilish uchun turli xil o’yinlar (masalan, “so’z zanjiri”, “so’z topish” o’yinlari) foydalaniladi.  Amaliy mashg’ulotlar: O’quvchilar o’z bilimlarini amaliy ravishda qo’llash imkoniyatiga ega bo’lishadi, bu esa ularning so’zlarni yaxshi o’zlashtirishiga yordam beradi (Dilmurodov, 2023, 60-bet).  Guruhlarda ishlash usullari Guruhlarda ishlash o’quvchilarga bir-biri bilan muloqot qilish, fikr almashish va hamkorlikda ishlash imkonini beradi. Bu usullar:  Guruh faoliyati: O’quvchilar o’zaro fikr almashib, muammolarni birgalikda hal qilishadi. Masalan, so’zlar bilan bog’liq vazifalar guruhlar o’rtasida taqsimlanishi mumkin.  Guruhlarda muhokama: O’quvchilar o’quv materialini birgalikda muhokama qilish orqali yanada chuqurroq tushunishga erishadilar (Rashidov, 2021, 50-bet). 2.3. O’zlashtirishni baholash a) O’quv jarayonini baholash metodlari. O’quv jarayonini baholash uchun quyidagi metodlar ishlatiladi:  Formativ baholash: O’quvchilarni o’qitish jarayonida muntazam baholash, ularning o’zgarishlarini kuzatish va kerakli maslahatlar berish.  Summativ baholash: O’quvchilarni dars yakunida baholash, testlar, imtihonlar yoki loyihalar orqali o’zlashtirish darajasini aniqlash (Sharipov, 2022, 65-bet).  Natijalarni tahlil qilish  Baholash natijalarini tahlil qilish o’quv jarayonini yaxshilash uchun muhimdir. Bu jarayon:  O’zlashtirish darajasini aniqlash: O’quvchilar qanday bilim va ko’nikmalarni egallaganini aniqlash.  Tahlil natijalarini qo’llash: O’quv jarayonida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish va o’qitish metodlarini takomillashtirish (Ishonov, 2023, 80- bet). Interaktiv metodlar ta’lim jarayonida o’quvchilarning motivatsiyasini oshirish, bilimlarini yanada chuqurroq o’zlashtirish va kommunikativ ko’nikmalarini rivojlantirish uchun juda muhimdir. Ushbu metodlar o’quvchilarga faqat passiv qabul qilish bilan cheklanmasdan, o’z fikrlarini ifoda etish, muammolarni hal qilish va ijodkorlikni namoyon etish imkonini beradi. Interaktiv o’qitish usullari, masalan, rolli o’yinlar, guruhli muhokamalar va o’yin elementlari, o’quvchilarning faol ishtirokini ta’minlab, o’rganish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Bularning barchasi o’quvchilarda tanqidiy fikrlash va muammo yechish ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, shuningdek, o’zaro hamkorlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, interaktiv metodlar o’qituvchilarga ta’lim jarayonini boshqarish va individual yondashuvni ta’minlash imkonini beradi. Bu esa o’quvchilarni o’z qobiliyatlari va qiziqishlariga qarab rivojlantirish imkonini beradi. Bunday metodlar zamonaviy ta’lim tizimida o’z o’rnini egallab, ta’limning sifatini oshirish va o’quvchilarning kelajagi uchun zarur bo’lgan ko’nikmalarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa Boshlang’ich ta’limda so’z tarkibi, morfologiya va sintaksis asoslarini o’rgatish jarayoni o’quvchilarning nutq malakalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayoni davomida o’quvchilarga “ot”, “sifat”, “son”, “fe'l”, “olmosh” kabi morfologik tushunchalarni shakllantirish, shuningdek “gap”, “ega”, “kesim” kabi sintaktik tushunchalarni o’rganish orqali ularning tilga oid bilimlari kengayadi. Bu jarayon nafaqat o’quvchilarning yozma va og’zaki nutqida aniqlik va to’g’rilikni ta’minlaydi, balki ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini ham oshiradi. O’qituvchilar boshlang’ich sinf o’quvchilariga grammatika, imlo va leksikani o’rgatishda izchil yondashuvni amalga oshirishlari lozim. Ushbu jarayonda o’quvchilarning qobiliyatlari va xususiyatlarini inobatga olish, ularga individual yondashuv ko’rsatish, shuningdek, o’quvchilarni o’z bilimlarini amaliyotda qo’llashga o’rgatish juda muhimdir. O’qituvchilar turli metodikalar va interaktiv usullarni qo’llash orqali o’quvchilarning motivatsiyasini oshirib, ularni mustaqil o’rganishga rag’batlantirishlari kerak. Grammatik tushunchalarni shakllantirish jarayoni shartli ravishda to’rt bosqichga bo’linadi: 1. Tahlil bosqichi — o’quvchilar so’z va gaplarning leksik ma’nosini aniqlash orqali tushunchaning muhim belgilari bilan tanishadilar. 2. Umumlashtirish bosqichi — o’quvchilar tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishni aniqlab, atamalarni bilib oladilar. 3. Tushuncha ta’rifini ifodalash bosqichi — o’quvchilar tushunchaning mohiyatini va ularning bog’lanishini anglaydilar. 4. Aniqlashtirish bosqichi — yangi material asosida o’rganilayotgan tushunchani aniqlash va tajribaga tatbiq etish. Boshlang’ich ta’lim jarayonida ko’chirib yozuv ko’nikmalarini shakllantirish ham muhim ahamiyatga ega. O’quvchilarda ko’chirib yozuv ko’nikmasini shakllantirish uchun imloviy malakalar, so’zlarni bo’g’inlarga ajratish, va yozuvni tahlil qilish kabi qoidalar asosida mashqlar o’tkaziladi. O’qituvchilar bu jarayonda alifbe davridan boshlab o’quvchilarga ko’chirib yozuvni izchillik bilan o’rgatishlari lozim. Xulosa qilib aytganda, boshlang’ich ta’limda so’z tarkibi, morfologiya va sintaksis tushunchalarini o’rganish nafaqat tilshunoslik bilimlarini oshiradi, balki o’quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini ham rivojlantiradi. Bu jarayon o’quvchilarning nutq malakalarini rivojlantirish, ularni XXI asr talablariga mos shaxslar qilib voyaga yetkazish maqsadida amalga oshirilishi zarur. Har bir o’qituvchi o’z darslarini puxta rejalashtirib, o’quvchilarning qobiliyat va imkoniyatlariga mos keladigan metodlarni qo’llash orqali ularning bilim va ko’nikmalarini kengaytirishi lozim. Bu xulosalar boshlang’ich sinflarda tilshunoslikni o’rganish jarayonining naqadar muhimligini ko’rsatadi va ushbu sohada davom ettirilishi kerak bo’lgan ishlarga turtki bo’ladi. O’quvchilarning til malakalarini mustahkamlash va ularni zamonaviy talablar darajasida tayyorlash uchun ushbu jarayonni yanada takomillashtirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sh. Mirziyo y ev . Tanqidiy tahlil, qathiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. – T.:O zbekiston, ʻ ʻ 2017. 2. Sh. Mirziyo y ev . Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O zbekiston, 2017 ʻ . 3. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. – Toshkent: “O zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. ʻ 4. I.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2008. 5. Abdurahmonov, K. O’qitish metodikasi. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi, 2021, 75-bet. 6. Dilmurodov, R. O’yinlar va amaliy mashg’ulotlar. O’qituvchi, 2023, 60-bet. 7. Ishonov, B. Ona tili o’qitish metodikasi. Fan va texnologiya, 2019, 22-bet. 8. Nematov, S. So’z o’zgarishlari va tahlili. Ta’lim jurnali, 2020, 50-bet. 9. Rashidov, A. O’zbek tilida so’z tarkibi. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi, 2020, 15-bet. 10. Sharipov, T. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi, 2021, 60-bet. 11. Siddiqova, Sh. “Badiiy matnni shakllantiruvchi sintaktik vositalar”. Boshlang’ich ta’limning dolzarb masalalari: muammo va yechimlar, 2020. 12. Xamidov, M. Interaktiv o’qitish metodlari. Ta’lim va ilmiy tadqiqot, 2022, 45- bet. 9. Abdurahmonov, K. Morfologik tahlil nazariyasi. O’zbekiston Noshirlik, 2021, 45-bet. 10. Dilmurodov, R. Morfologiya va uning o’rni. Ta’lim va ilmiy tadqiqot, 2022, 70-bet. 11. Hamidov, M. Morfemalar va ularning o’zgarishi. O’qituvchi, 2022, 30-bet. 12. Ishonov, B. O’quv jarayonini baholash metodlari. Fan va texnologiya, 2023, 80-bet. 13. Nematov, S. O’zbek tilida affiksatsiya. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi, 2021, 60-bet. 14. Rashidov, A. Baholash metodlari. O’zbekiston Noshirlik, 2021, 50-bet. 15. Sharipov, T. O’zlashtirishni baholash va tahlil. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi, 2022, 65-bet 16. K. Qosimova. “Ona tili o’qitish metodikasi”. Toshkent; 2019. 17. Ziyo. net. (O’zbekiston tilshunosligi va ta’limi haqidagi ma’lumotlar). 18. O’zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi rasmiy sayti. (Ta’lim tizimi haqida yangiliklar). 19. Ta’lim va ilmiy tadqiqot portali. (O’zbekiston ta’limi bilan bog’liq ilmiy materiallar). 20. O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi sayti. (Ilmiy tadqiqotlar va nashrlar).

Boshlang’ich sinflarda so’z tarkibi mavzusini o’rgatish metodikasi

Купить