Информация о документе

Цена 14999UZS
Размер 293.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Июнь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Baxtiyor

Дата регистрации 03 Май 2024

28 Продаж

Boshlang‘ich ta’lim didaktikasining maqsad va vazifalari

Купить
«BOSHLANG‘ICH TA’LIM VA GUMANITAR FANLAR» KAFEDRASI Mutaxassisligi: “ Boshlang‘ich ta’lim ” bakalavr yo‘nalishi sirtqi bo‘lim” II - kurs ____________-guruh KURS ISHI MAVZU: “BOSHLANG‘ICH TA’LIM DIDAKTIKASINING MAQSAD VA VAZIFALARI” Tayyorlagan: Qabul qilgan: Nukus - 2024 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………..……...………3 I.BOB: BOSHLANG ICH TA LIM TA LIM DIDAKTIKASINING ʻ ʼ ʼ MOHIYATI VA QONUNIYATLARI……..……………………..........................6 1.1. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasining predmeti va uning vazifalari…………..6 1.2. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasining asosiy kategoriyalari……………….....11 II.BOB: BOSHLANG‘ICH TA’LIM DIDAKTIKASI VA UNING PAYDO BO‘LISH NAZARIYASI ……………………………………………………......24 2.1. Boshlang ich ta lim didaktikasining yaratilishi va rivojlanishi haqida…...….24 ʻ ʼ 2.2. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasi nazariyasi va o‘qitish jarayonida asosiy bosqichlari …………………………………………………….………………….28 XULOSA………………………………………………….....................................32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………..……...33 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzaribligi : O‘zbekiston mustaqillik yillarida iqtisodiy hamda ijtimoiy-madaniy rivojlanishning o‘ziga xos yo‘liga ega bo‘ldi. Bu yo‘ldagi chuqur o‘zgarishlar barcha jabhalarga shiddat bilan kirib bormoqda. Prezident I.A.Karimov ta’kidlab o‘tganidek: «Bu murakkab dunyoning azaliy va abadiy muammolari, shu bilan birga, har bir davrning dolzarb masalalariga har tomonlama asosli ilmiy javoblar topilgan taqdirdagina ma’naviyat olami yangi ma’no-mazmun bilan boyib boradi. Boshqacha aytganda, har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot - bu yangicha fikr va dunyoqarashga turtki beradi, ma’naviyatning shakllanishida o‘ziga xos ta’sir o‘ tkazadi». Ta’lim-tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni shakllantirish ertangi taqdirimizni belgilab beruvchi dolzarb masalalardan biriga aylandi. Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov Oliy MajlisningXIVsessiyasida «yangi darsliklarni, zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘z vaqtida ishlab chiqish va joriy etishni ta’minlashni nazorat ostiga olish zarur»- ligini alohida ta’kidladilar.Shu o‘rinda bizga milliy pedagogikamizning jadal sur’atlarda taraqqiy etishi, ta’lim-tarbiya jarayonining rivojlanishida o‘zining boy meroslarini qoldirgan qomusiy olimlardan al-Buxoriy, at-Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, az- Zamaxshariy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Ogahiy, Abdulla Avloniy singari ulug‘ olim-u adiblarning betakror asarlaridan foydalanish imkoniyati yaratildi. Ular ta’limdagi milliy xususiyatlarga alohida e’tibor berishgan.Mustaqillik yillariga qadar ularning pand-o‘gitlari yetarli darajada o‘rganilmadi. Tarixdan ma’lumki, bir vaqtlar Sharq pedagogikasi nihoyatda gullab- yashnagan. Olmon olimi Xerler «Sharq Yevropaning muallimidir» deganida ana shu rivojlanish davrlarini ko‘zda tutgandir, ehtimol.Bobokalonlarimiz yosh avlod tarbiyasi borasida dorilfunun yaratib qoldirganlar. Zardushtiylik dinining 3 muqaddas kitobi sanalmish «Avesto»dan tortib to hozirgi kunda yashab ijod etayotgan pedagog-olimlar asarlarida nekbin pedagogik mafkura o‘z aksini topgani bejiz emas.Bugungi kun o‘zbek pedagogikasi millat ruhiyatidagi nozik jihatlarni hisobga olgan va dunyo tarbiyashunosligidagi eng so‘nggi yutuqlarga tayangan holda taraqqiy etmoqda. Zamonaviy o‘zbek pedagogikasida barkamol insonni shakllantirish rasmiy ravishda bosh maqsad qilib belgilangan.Prezidentimiz I.A.Karimovning «Barkamol avlod orzusi» va «Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch» nomli asarlarida «Kelajak bugundan boshlanadi. Hozir tarbiya masalasiga e’tibor qilinmasa, kelajak boy beriladi. Tarbiyadan hech narsani ayamaymiz. Ma’naviy va axloqiy poklanish, imon, insof, diyonat, or-nomus, mehr-oqibat va shu kabi chinakam insoniy fazilatlar o‘z-o‘zidan kelmaydi, hammasining zaminida tarbiya yotadi», degan fikrlarni ta’kidlaydi. Ma’lumki, pedagogika jamiyatning rivojlanish qonun-qoidalariga tayangan holda taraqqiy etadi. Bugungi kunda esa ana shu jarayon avj pallasiga kirdi. Inson ongi taraqqiy etmas ekan, ijtimoiy hayot jabhalarida hech bir o‘zgarish sezilmaydi. Modomiki, zamon jadal sur’atlarda o‘zgarayotibdimi, demak, pedagogika ham shu o‘zgarishlarga hamohang bo‘lmog‘i darkor. Shularni nazarda tutgan holda biz ushbu darslikni Sharq mutafakkirlari asarlaridan unumli foydalangan holda yaratdik. Asosiy tushunchalar: didaktika, ta’lim, ijtimoiy tajriba, jarayon.  Kurs ishining maqsadi: O qitish (o qituvchi faoliyati) va bilim ʻ ʻ olish(o quvchining o rganish faoliyati) o z aro bog liqligi va aloqadorligi ʻ ʻ ʻ ʻ jihatlarini o rganishdan iborat ʻ  Kurs ishining vazifalari: Darsning asosiy vazifasi, yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko‘nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirishdan iborat. -o qituvchining ta limiy, tarbiyaviy rivojlantiruvchi vazifalarini amalga oshirish ʻ ʼ 4 -o qitish jarayonida pedagogning o rgatuvchanlik faoliyatini tashkil etishʻ ʻ -ta lim oluvchida dunyoqarash va ahloq me yorlarini hosil qilib qiziqish, qobiliyat, ʼ ʼ va bilish faolligini oshirish  Kurs ishining ob’yekti: O‘qitish jarayonida bilim oluvchilarining bilim faoliyatini, qobiliyatlarini shakllantirish va ularning faoligini oshirish.  Kurs ishining predmeti: Ta’lim didaktikasining predmeti dars o‘tish va bilim olishning o‘zaro bog‘liqligi va aloqadorligi hisoblanadi.  Kurs ishining tarkibiy qismlari: Kirish, 2-bob, 4-paragraf, xulosa va foydalangan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. 5  I.BOB: BOSHLANG ICH TA LIM TA LIM DIDAKTIKASININGʻ ʼ ʼ MOHIYATI VA QONUNIYATLARI 1.1. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasining predmeti va uning vazifalari Didaktikaning predmeti ta’lim-tarbiya muassasasi sharoitida muallimning rahbarligi ostida amalga oshadigan o‘quv jarayonidir. Didaktikada ana shu jarayonning qonuniyatlari tadqiq qilinadi, har xil tipdagi ta’lim-tarbiya muassasalarida u yoki bu darajada beriladigan ta’lim mazmunini belgi- lashning ilmiy asoslari, о ‘qitish vositalari va metodlarining samaradorligini oshirish yo‘llari hamda ta’limning tashkiliy shakllari ishlab chiqiladi. Didaktika pedagogikaning ta’lim va o‘qitish nazariyasini ishlab chiqadigan tarmog‘idir. Didaktika yunoncha «didaktikos» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, o‘qitish, o‘rganish ma’nosini bildiradi. Yaqin va O‘rta Sharqda Xorazmiy, Kindiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Umar Xayyom kabi mutafakkirlar ilmiy didaktikaga asos solgan bo‘lsalar, Amos Komenskiy, shveysariyalik pedagog I. G. Pestalossi, nemis pedagogi A. Disterveglar Yevropada didaktikaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdilar.Xorazmiy, Kindiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Tusiy va ularning izdoshlari qarashlarining muhim xususiyati shundan iborat ediki, mazkur olimlar doimo predmetning qiyofasi inson ongida mavhumlashuvi jarayoniga mana shu predmetning mohiyati va o‘ziga xosligini tushunish sodir bo‘lishi hamda shakllanishiga e’tibor berganlar. Ular bilishning predmeti va manbalariga, bilish jarayoni qanday bosqichlardan tarkib topishiga, bilish faoliyati bilan amaliy faoliyat o‘rtasidagi munosabatlarga qiziqqanlar.Xorazmiy shaxsning uzluksiz kamol topishi nazariyasini rivojlantirish borasida muhim xizmat qildi, induktiv va deduktiv tafakkurdagi alohidalik hamda umumiylikning birligi prinsipini muayyanlashtirdi.[2] 6 Kindiy substansiyani barcha ilmiy bilimlaming bosh predmeti sifatida ko‘rib chiqishda, eng avvalo, miqdor va sifatni hissiy idrok etish zarurligini tasdiqladi. Kimki miqdor va sifatni bilmasa, u substansiyani bilishdan ham mahrumligini uqtirdi. Olim o‘zining didaktik g‘oyalarida hissiy va ratsional bilishni ifodaladi. Hissiy bilish - yakka narsalarni bilishdan iborat bo‘lsa, oqilona bilish - umumiy narsalarni bilish ekanini ta’kidladi. Uning fikricha, hissiy bilish faqat aql uchun material beradi. Sabablar haqiqatni bilishda va o‘zining ana shu haqiqatga muvofiq xatti- harakatlarini anglashda insonning aqliga ko‘maklashadi. «Haqiqat, - deb yozgan edi Kindiy, - har qanday narsani va uning barqarorligini bilishning sababidir, binobarin, hayotdagi mavjud hamma narsa haqiqiyligi bilan mavjuddir. Haqiqatni bilish zarur va shunga ko‘ra mavjud narsalarni bilish mumkin». Forobiy o‘qitish metodlarining tasnifini ishlab chiqqan. Ularni amaliy va nazariy metodlarga ajratgan, shu tariqa o‘qitishning amaliy yo‘nalishi va kishilarning hayoti hamda kundalik faoliyati bilan bog‘liqligi g‘oyalarini olg‘a surgan. Olim o‘qitishning tajriba ko‘rsatmali, induktiv va deduktiv, amaliy metodlariga alohida e’tibor bergan. Barcha metodlami o‘quvchining hayotiy tajribasiga, mantiqiytafakkurigatayangan holda birlashtirgan. O‘quv jarayonini tashkil etishga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqishda deduktiv metodni ustun qo‘yib, o‘quvchilarga materialni tushuntirishda nimalarga alohida e’tibor berish haqida, eng muhim narsalarni fanga ishonchli bilimlar beradigan va shubhalantirmaydigan dalillar bilan yoritish va hokazolar bo‘yicha o‘qituvchilar uchun qimmatli tavsiyalarini bayon qilgan. Forobiy matematika fani misollari asosida o‘qitishning ilmiylik, ko‘rsatmalilik, tushunarlilik va izchillik prinsiplarini ishlab chiqqan. Bilish jarayoni va fandagi bilim shakllarining mohiyatini yoritgan. Uning fikricha, ana 7 shu jarayonlar qonunlar sifatida shakllanadi va ularga rioya qilish fikrlashni takomillashtiradi hamda murakkab bilish jarayonida qo‘pol xatolarning oldini oladi. Bilish jarayoni fikrlash mantiqi orqali amalga oshadi. Mantiq obyektni anglashga qaratilgan va aql yetadigan mohiyatlar tahlil etiladigan fikrlash jarayonining to‘g‘riligini belgilashga xizmat qiladi. Mantiq quroldir va u narsalarni aniq bilishga yordam beradi. Forobiy bilish faoliyatini tashkil etish masalalari bo‘yicha ham anchagina mufassal tavsiyalarni ishlab chiqqan. Uning yozishicha, yaxshi nazariyotchi bo‘lish uchun nazariya qaysi fanga taalluqli bo‘lsa-da, quyidagi uchta shartga rioya qilishi shart: 1. Mazkur fan asosidagi hamma prinsiplarni to‘liq bilish. 2. Mana shu prinsiplardan va mazkur fanga doir ma’ lumotlardan tegishli xulosalar chiqara bilish. 3. Noto‘g‘ri nazariyani rad eta bilish va haqiqatni yolg‘ondan farqlash, xatolarni to‘g‘rilash uchun boshqa mualliflarning fikrlarini tahlil qila bilish. 4. Borliqning aks etishi sifatidagi hissiy bilish muammosi va eng asosiy masala - bilishning manbalari masalasi doimo Beruniy nazariy bilish faoliyatining diqqat markazida turdi. Olim bilishning nazariy asosini cheksiz va uzluksizjarayon sifatida tahlil va talqin qildi. U o‘zidan oldingi olimlar ishlab chiqqan bilishning ilmiy metodlarini rivojlantirib, didaktik yo‘sinda muhim xulosalar chiqardi: «O‘qish va takrorlash orqali, - deb yozgan edi Beruniy, - dunyoning tuzilishini, osmonning va Yeming shakllarini bilish astronomiya fani uchun g‘oyatda foydalidir. Binobarin, ana shu tariqa ta’lim oluvchi malaka hosil qiladi va mazkur san'at ahli ishlatadigan so‘zlami o‘rganadi, bu so‘zlaming ma’nosini anglaydi. 5. Keyinchalik astronomiya fanidagi turli sabablar va isbotlarni o‘rganishda ana shunday so‘zlar uchrasa, ularni bemalol tushunib boraveradi va u yoki bu narsalarni o‘zlashtirishda charchamaydi». 8 6. Beruniy ta’kidlaganidek, o‘qitish izchil, ko‘rsatmali, maqsadga muvofiq bo‘lishi va ma’lum tizimda olib borilishi lozim. Binobarin, ko‘rsatmalilik ta’limning tushunarliroq, muayyanroq va qiziqarliroq boMshini ta’minlaydi, tafakkurni rivojlantiradi. Abdulla Avloniy o‘zining barcha tadqiqotlarida ilm muammosini birinchi o‘ringa qo‘ygan. «Alhosil, - deb yozgan edi u, - butun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilm bilan bog‘liqdur... Shuning uchun o‘qimak, bilmak zamonlarini qo‘ldan bermay, vujudimizning dushmani bo‘lgan jaholatdan qutulmakkajonimiz boricha sa’y qilmagimiz lozimdur».A.Avloniy, ilm tarbiya jarayonida o‘zlashtiriladi va u yaxshini yomondan, ezgulikni yovuzlikdan, joizni nojoizdan farqlash imkonini beradi, deb hisoblaydi. U tarbiya bilan ta’limning birligi muammosini ishlab chiqdi. Garchi Avloniy ta’lim bilan tarbiya o‘rtasida ozgina farq borligini aytgan bo‘lsa ham, ular tana vajon singari bir-biriga chambarchas bog‘liqdir, deydi. Hamza Hakimzoda Niyoziy 1 sinf uchun «Yengil adabiyot», 2 sinf uchun «O‘qish kitobi» va «Qiroat kitobi» kabi darsliklar yozgan. Ammo mazkur darsliklar qo‘lyozmaligicha qolib ketdi. O‘sha paytlarda nashr etish imkoni bo‘lmagan. Hamza Hakimzoda o‘z tadqiqotlarida tovushli savod o‘rgatish metodini ishlab chiqqan. Uning tadqiqotidagi asosiy g‘oya o‘qitish va tarbiyalashga kompleks yondashish, yoshlarning aqliy, axloqiy va estetik tarbiyasini o‘zaro bog‘liq holda amalga oshirishdan iborat edi. Yuqoridagi asarlarning nomlaridan va pedagogik fikrlardan ayon bo‘ladiki, mazkur mualliflar didaktikaga o‘qitish san’ati sifatida, shuningdek, o‘ziga xos amaliy ko‘nikma sifatida qaraganlar. Didaktika tushunchasini Yan Amos Komenskiy ham ana shu yo‘sinda sharhlagan. Uning bu boradagi fikr-mulohazalari 1657-yilda nashr etilgan «Hammaga hamma narsani O‘ qitishning universal san’ati 9 ifodalangan buyuk didaktika» nomli asarida bayon qilingan. Yan Amos Komenskiy didaktika faqat o‘qitish san’atidangina emas, balki tarbiyalash san’atidan ham iboratligini qayd qilgan va tarbiya har tomonlama axloqiylik yo‘nalishidagi fe’l-atvorni shakllantirishning zarur sharti ekanini ham uqtirgan. Didaktikani yuqoridagicha tushunish XIX asr boshigacha, ya’ni taniqli nemis pedagogi va faylasufi logan Genrix Gerbart didaktikaning asosiy nazariyasini ishlab chiqqunicha davom etgan. Binobarin, u didaktikani pedagogikaga bo‘ysunadigan tarbiyalovchi ta’limning yaxlit va ziddiyatsiz nazariyasi sifatida talqin qiladi. Gerbart va xususan, uning izdoshlari ana shu nazariyaning rolini hisobga olib, didaktikaning asosiy vazifasini - darsda bayon qilinadigan material ekanini rad etdilar. Gerbart konsepsiyasiga muvofiq, O‘ qituvchi, asosan, o‘quvchilarni yangi o‘quv materiali bilan tanishtirishga doir harakatlarini tahlil qilishi lozim edi. XVIII asrda shveysariyalik pedagog I.G.Pestalossi kamol toptiruvchi ta’limning prinsiplari tizimini asosladi. XIX asrda esa nemis pedagogi A.Disterveg o‘zining «Nemis o‘qituvchilari uchun» qo‘llanmasida o‘quv jarayonini faollashtiradigan talablarning butun bir kompleksini taklif qildi. Fan va texnika shunday tezlikda taraqqiy topmoqdaki, maktab ta’limi bilan ularning ketidan quvib yetish mumkin emas. Lekin maktabni bitirgan yoshlar, albatta, o‘zlari bilmaydigan ilmiy kashfiyotlarga, jamiyatni rivoj lantirishning bozor iqtisodiyotiga asoslangan yangi tizim iga duch keladilar. Lozim darajadagi aqlga, irodaga va hissiyolga ega bo‘lgan kishilargina notanish ma’lumotlami tezroq o‘zlashtirib olishi mumkin. Bilim va malakalarni tarkib toptirish naqadar zarur bo‘lsa-da, hozirgi didaktika ana shu soha bilangina chegaralanib qola olmaydi.[3] 10 1.2. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasining asosiy kategoriyalari Didaktikaning asosiy vazifasi yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko‘nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirishdan iborat. Bularning barchasi o‘qituvchining ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi vazifalarini amalga oshirishida o‘z aksini topmog‘i lozim. Ana Shu asosdan kelib chiqib aytish mumkinki, ta’lim jarayonida o‘qituvchi o‘z ta’lim oluvchilariga qo‘lga kiritilgan bilimlarni o‘rgatadi. O‘quv faoliyatida ularni ko‘nikma va malakalar bilan qurollantiradi. Shu bilan bir paytda u ta’lim oluvchilarda dunyoqarash va axloq me’yorlarini hosil qiladi, qiziqish va qobiliyatlarni shakllantiradi, ularning bilish faolligini oshiradi. O‘qituvchining faoliyati ta’lim oluvchi Shaxsining maqsadga muvofiq shakllanishiga katta imkoniyatlar ochib beradi. Yanada aniq qilib aytsak, butun o‘quv jarayonini rejalashtiradi, ushbu jarayonda ta’lim oluvchilar bilan birgalikdagi faoliyatni tashkil etadi. Ta’lim oluvchilarga qiyinchiliklarni engib o‘tishda yordam beradi hamda ularning bilimlarini va butun ta’lim jarayonini tashhis qiladi. O‘z navbatida ta’lim oluvchilarning faoliyati o‘quv jarayonida o‘rganishga, bilim, ko‘nikma hamda malakalarni egallashga, o‘zini jamiyatga foydali faoliyatga tayyorlashga yo‘naltiradi. Ta’lim jarayonida ta’lim oluvchilarning faoliyati ko‘p qirrali yo‘nalgan harakatni ifodalaydi va bu harakat bilishga doir vazifalarni hal qilishda ularga katta yordam beradi. Didaktikaning asosiy tushunchalariga ta’lim, ta’lim jarayoni, ta’lim tamoyillari, ta’lim metodlari, ta’lim shakllari, ta’lim vositalari, bilim,ko‘nikma, malaka, o‘qitish, o‘qish va Shu kabilar kiradi. Ta’lim- ta’lim oluvchiga maxsus tayyorlangan mutaxassislar yordamida bilim berish va ulardagi ko‘nikma hamda malakalarni shakllantirish jarayoni bo‘lib, kishining Shaxs sifatida hayolga va mehnatga ongli ravishda tayyorlash vositasi. Ta’lim deganda shaxsning jismoniy va ma’naviy kamol topishi, uning ongli ravishda ayrim ibratli faoliyatlari yo‘nalishlari tarihan maydonga kelishi, ijtimoiy 11 namuna bo‘lishga va har tomonlama barkamollikka intilish jarayoni tushuniladi. Ta’limning boshlang‘ich (dastlabki) vazifasi ta’lim oluvchini o‘qitishdan iborat. Shuning bilan birga oila, ishlab chiqarish va boshqa sohalarga ma’lumot berish vazifasini bajaradi. Ta’lim berish-ta’lim oluvchining intellektual salohiyatini yuksaltirishga qaratilgan pedagogik faoliyati bo‘lib, insonning aqliy faoliyatini rivojlantirish jarayonidir. Ta’lim berish ta’lim oluvchilarning o‘qish-o‘qitish jarayonining mazmun-mohiyatini ongli ravishda anglab etishlari orqali amalga oshiriladi. Ta’lim dasturi-o‘quv fanlarining bakalavriat yo‘nalishlari va magistratura mutaxassisliklariga qo‘yiladigan malaka talablariga muvofiq kadrlarning zaruriy va etarli darajadagi tayyorgarligini ta’minlovchi bloklarga jamlangan ro‘yxati. Ta’lim maqsadi-har bir pedagogik texnologiyani yaratishga asos bo‘lib hisoblanadi. Maqsadning zamonaviy ta’lim va tarbiya muammolarini yuqori samaradorlik bilan hal qilishga qaratilgan bo‘lishi zarur asos hisoblanadi. Biror pedagogik texnologiyani yaratish uchun eng zarur shart Shunday dolzarb maqsadni aniqlay olishdan iborat. Bunday maqsad zarur tadqiqotlar, ijodiy izlanishlar olib borish, o‘zining va boshqa mutaxassislarning ish tajribalarini chuqur tahlil qilish orqali aniqlanadi. Ta’lim metodi-bu ta’lim jarayonida o‘qituvchi va tinglovchilarning aniq maqsadga erishishga qaratilgan birgalikdagi faoliyatidir. Ta’lim metodi o‘qituvchi bilan tinglovchilarning o‘qish vazifalarini bajarishga qaratilgan nazariy va amaliy bilish faoliyati yo‘lidir. Ta’lim metodlari o‘qitishning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish usullarini hamda o‘quv materiallarini nazariy va amaliy yo‘naltirish yo‘llarini anglatadi. Ta’lim metodlari o‘quv materialini bayon qilishga va uni ta’lim oluvchilar yaxshi bilim olishga qaratilgan faoliyatning yo‘li, usulidir. Ta’lim jarayoni va natijalari o‘qituvchini ta’lim oluvchilar bilish faoliyati harakatini belgilovchi ish 12 usullariga bog‘liqdir. Shu sababli doimo pedagogikada ta’lim metodlariga o‘qituvchining ish usullari va ta’lim oluvchilarning bilish faoliyati usullari deb qaraladiki, bu usullarning har ikkalasi o‘quv vazifalarini bajarishga qaratilgandir. Ta’lim monitoringi-pedagogik tizim faoliyati haqida axborotlar yig‘ishni tashkil etish, saqlash, qayta ishlash va ularni sinflarga ajratish tizimidan iborat bo‘lib, kuzatilayotgan ob’ekt holatini va kelgusida uning rivojlanishi dinamikasini oldindan bashorat qilish jarayoni.[4] Ta’lim monitoringi ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish darajasini nazorat qilish uchun ma’lumotlar yig‘ish texnologiyasi, ta’lim natijalari darajasini taqqoslash uchun kerak bo‘ladigan ma’lumotlar majmuasini tayyorlashdni amalga oshirishga imkon yaratadi. Ta’lim monitoringi pedagogik tizim faoliyatidan olingan daliliy xulosaviy natijalarni uning maqsadiga nechog‘lik mosligini ko‘rsatuvchi, tezkor aloqani ta’minlovchi mustaqil boshqaruvchi vazifalarini amalga oshirishning didaktik asosi hamdir. Ta’lim monitoringi tadqiqot natijalarini muntazam ilmiy asoslangan holda kuzatish (dinamik jarayonni kuzatish uchun) hamda ularni berilgan etolon bilan qiyoslash jarayonida muntazam ravishda rivojlanib boradi. Ta’lim sifati-bu ta’lim jarayonining turli qatnashchilarini o‘quv muassasasi tomonidan ko‘rsatilgan ta’lim xizmatlaridan qoniqish darajasi, yoki ta’limda qo‘yilgan maqsad va vazifalarga erishganlik darajasi. Maxsus ma’noda “Ta’lim oluvchi ↔ ta’lim beruvchi” darajasida ta’lim sifati- bu muntazam ravishdagi o‘lchamlar asosida ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilarning o‘zaro munosabatini, ta’lim oluvchilar faoliyati, ta’lim natijalarining ta’lim tarbiyasiga mosligini belgilovchi darajadir. Umumiy ma’noda “Ta’lim oluvchi ↔ ta’lim muassasi” darajasida ta’lim sifati- bu tizimli va kvalimetrik ko‘rinishlarda muntazam o‘lchamlar asosida aniqlanadigan ta’lim-tarbiya natijalarini moslik darajasidir.Ta’lim standarti- bu standart tekshirish 13 usullariga muvofiq keladigan va o‘qitish sifatining standart ko‘rsatkichlari bilan ifodalangan mazkur ta’lim turida ta’lim oluvchini o‘qitish va tarbiyalashda qo‘yiladigan talablar ko‘rsatkichlarining mazmuni. Ta’lim tamoyillari- bu o‘qituvchining faoliyatini va ta’lim oluvchining bilish faoliyati xususiyatini belgilovchi asosdir. Ta’lim tamoyillari ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi faoliyatining muhim ichki tomonlarini aks ettiradi hamda turli shaklda, turli mazmunda va har xil yo‘sinda tashkil etiladigan ta’limning samaradorligini belgilaydi. Shuning uchun ta’lim tamoyillari ta’lim berishning ma’lum ob’ektiv qonuniyatlarini o‘zida aks ettiradi. Didaktik tamoyillar- bu ta’lim jarayoni qonuniyatlari, mazmuni va metodlarini belgilab beruvchi o‘qitish tamoyillaridir. Shuning uchun ham o‘qituvchining pedagogik mahorati va ta’lim oluvchining o‘rganuvchanlik faoliyatini bir qolipga solib, belgilangan maqsadga erishishni ta’minlaydigan qoidalar majmuasi ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan didaktik tamoyillar mohiyatini tashkil etadi. Didaktik tamoyillar nazariy va amaliy ta’limida maqsad, mazmun, metodlar, tashkil etish shakllari, o‘qitish vositalari va usullari; mehnat va tarbiyaviy faoliyat; ta’limning turli bosqichlari hamda pedagogik va mehnat jarayonlari; ta’lim oluvchilarning jamoaviy rivojlanishi va har birining alohida rivojlanishi o‘rtasidagi aloqadorliklarni aks ettiradi. Ta’lim vositalari - o‘quv jarayonining tashkil etilishi va o‘tib borishini ta’minlaydigan xilma-xil o‘quv jihozlari, o‘quv qo‘llanmalari va boshqalar. Bilim - bu o‘quvchilar ongida muayyan tartibda mustahkamlangan, ularning Shaxsiy mulkini tashkil etadigan va bundan ular zaruratga ko‘ra foydalana oladigan faktlar, ma’lumotlar, ilmiy nazariyalar, qonunlar, tushunchalardir. Bilim- borliqni bilish jarayonining amaliyotda tasdiqlangan natijasi. Ob’ektiv reallikning inson ongida adekvat aks ettirilishi (tasavvur, tushuncha, mulohaza, nazariyalar). U kundalik, ilmiy, empirik, nazariy bilimlarga ajraladi. 14 Kundalik bilim sog‘lom fikrga va kundalik amaliy faoliyat shakllariga asoslanadi va insonning atrof-muhitga moslashuvchi, uning hatti-harakatlari va oldindan ko‘ra bilishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning vazifasi ta’lim- tarbiya jarayonini nazorat qilishga ko‘maklashish. Ta’lim-tarbiyani uyushtirishda nazariy, empirik va ilmiy bilimlar roli va o‘rni beqiyos. Ilmiy bilim ta’lim-tarbiyani takomillashtirish muammolari yechimlarini topishda qo‘l keladi va u tizimli, asosli narsa-hodisalar mohiyatiga chuqur kirib boradigan bo‘ladi. U empirik va nazariy darajada bo‘ladi. Bilimdan empirik va nazariy bilimlarni shakllantirishda foydalaniladi. Nazariy bilim-empirik holatlarni tushuntirish, ya’ni narsa va hodisalar mohiyatini bilish imkonini beradigan qonuniyatlarni ochishni nazarda tutadi. Bilim bilishni amalga oshiruvchi asosiy omil bo‘lib, dunyoni bilishning negizini tashkil etadi va u tufayli ilm, fan, texnika- texnologiyalar rivojlanishi ta’minlanadi. Demak, bilimni ob’ektiv mavjudod haqidagi yoki muayyan sohaga oid ma’lumotlar majmui, deb ham ifodalash mumkin. Bilimlar- bu odamlarning ijtimoiy-siyosiy amaliyot jarayonida to‘plangan umumlashgan tajribasidir. Ilmiy bilimlar, ob’ektiv olamni ancha to‘g‘ri (batafsil) ifodalaydi. Ular doimiy emas, ular o‘zgarib, rivojlanib, takomillashib boradi va natijada doimiy iste’moldagi bilimga aylanadi, ya’ni ular tadrijiy (evolyutsion) tarzda rivojlanib turadi. Bilimlar asosida tinglovchilarning kuzatuvchanlik, sinchkovlik, tafakkur, xotira singari bilish qobiliyatlari rivojlanadi, ularda e’tiqod hosil bo‘ladi, ilmiy dunyoqarashni shakllantiruvchi g‘oyalar tizimi tarkib topadi. Bilimlar banki-bu ma’lumotlar majmualarini bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashdagi o‘quv rejasidagi fanlar bloklari bo‘yicha tizimlarga ajratib, ular asosida shakllantirilgan bilimlar majmui. Shuningdek, bilimlar banki- bu izlanuvchilar tomonidan bir necha yo‘nalishlar bo‘yicha kompyuter xotirasiga 15 kiritilgan nazariy va amaliy ma’lumotlar to‘plami hamdir. Bilimlar bazasi-muayyan bir soha (yo‘nalish, fan, bob, bo‘lim, mavzu, tushuncha va Shu kabilar) bo‘yicha to‘plangan bilimlar va ularning kompyuter xotirasida mujassamlashtirilishi va qayta ishlangan axborotlarni saqlashga mo‘ljallangan bilimlar majmui. Ko‘nikma - bu o‘zlashtirib olingan bilimlar asosida amalga oshiriladigan va amaliy jihatdan maqsadga muvofiq harakatlarga tayyorlikda ifodalangan ongli faoliyat. “Ko‘nikma- bu malakaning tarkibiy qismi bo‘lib, harakatning ayrim qisimlarini nihoyatda tez, aniq va maqsadga muvofiq ravishda o‘z-o‘zidan bajarilish qobiliyatini ifodalaydi va u tinglovchilarda ko‘p marta takrorlanadigan mashqlar natijasida yuzaga keladi”. Ko‘nikma- ongli faoliyat (harakat) ni tez, tejamli, to‘g‘ri, kam jismoniy va aqliy kuch sarflangan holda bajarish jarayoni natijasi. U Shaxsning bilimlari asosida tarkib topadi. Dastlabki shakllanish bosqichlarida bunday harakatlar jiddiy diqqat bilan bajariladi, keyingi bosqichda diqqat bilan nazorat qilish kamayib boradi va natijada avtomatlashgan harakatga aylanadi. Ko‘nikmalar muntazam mashq qilish (takrorlash) orqali zarur darajada saqlanadi. Ana shu sababli uning ta’lim-tarbiyadagi ahamiyati beqiyos. Ma’lum vaqt takrorlanmaslik ko‘nikma darajasining pasayishiga olib keladi. U katta hajmdagi mashqlar bajarish va malaka oshirish orqali tiklanadi. Ko‘nikma-insonning ilgarigi tajribalari asosida muayyan faoliyat, yoki harakatni amalga oshirish qobiliyati. Ko‘nikma-bu Shunday aqliy va jismoniy harakatlar, usullar va yo‘l- yo‘riqlardan iborat bo‘lib, ular yordamida rejalashtirilgan maqsadga erisxiladi, yoki muayyan bir faoliyat amalga oshiriladi. Ba’zan ko‘nikmalar shaxsga malaka hosil qiladi va uning malakali ishlashiga yordam beradi, ba’zilari, aksincha, shaxsdagi malakalik sifatiga salbiy 16 ta’sir etadi va uni o‘zgartiradi. Bunday hol malaka va ko‘nikmalarning o‘zaro ta’siri deb yuritiladi.[5] Har qanday malaka ko‘nikma bo‘la oladi, lekin har qanday ko‘nikma malaka bo‘la olmaydi. Ko‘nikmalar avtomatlashgan mohiyat kasb etsagina, malaka bo‘ladi. Masalan, tinglovchining turli harakatlarini shakllarni yozish jarayoni avtomatlashgan bo‘lgani uchun ko‘nikilgan harakat bo‘lib qolgan. Shuning uchun tinglovchi harflarni chiroyli va soz yoza oladi. Bu harakat tinglovchining malakalashgan ko‘nikmalaridir. Juda ko‘p marta takrorlash tufayli tinglovchilarning harflar shakllarini yozishlar bilan bog‘liq harakatlari avtomatlashadi. Malaka - avtomatlashgan, o‘rganib qolingan, muayyan usul bilan bexato bajariladigan harakatdir. Malaka - bu shaxs harakatining amalga oshirilishi va boshqarilishining avtomatlashgan shaklidir. Shaxsning malakalari shu bilan xarakterlanadiki, uning harakatlari oson, tez, go‘yo o‘z-o‘zidan bajarilayotgandek bo‘ladi. Shu tufayli ham bir hajmdagi ishni malakali va malakasiz turli muddat va turli sifat bilan bajaradi. Shaxsning malakalari uning faoliyatining barcha sohalari uchun xosdir. Faoliyatning biror sohasi uchun hosil qilingan malaka Shaxsning faqat Shu sohadagi mehnatini osonlashtirib qolmasdan, faoliyatning boshqa sohalaridagi harakatning tezligi va samarali bo‘lishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Turli sohalarga nisbatan bo‘lgan malakalar Shaxsda birdaniga, qisqa muddatda vujudga kelmaydi. Shaxs malaka orttirishi uchun muayyan sohani tizimli ravishda takrorlab turishi talab qilinadi.Bundan tashqari malaka muayyan mehnat faoliyatini bajarish uchun lozim bo‘lgan nazariy va amaliy umumta’lim va kasbiy bilim hamda ko‘nikmalar majmuasining mavjudligi asosida ham shakllanadi. Malaka-ongli hatti-harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi hamdir. Malaka bir hatti-harakatning o‘zini bir xil sharoitlarning o‘zida ko‘p marta 17 takrorlash natijasida hosil qilinadi. Malaka qanchalik puxta bo‘lsa, odam ishni shunchalik tez va to‘g‘ri bajaradi. Ko‘nikma va malakalarning umumiy hamda farq qiluvchi tomonlari bor. Umumiyligi shundaki, ko‘nikma va malakalar ta’lim oluvchilarning olgan bilimlari asosida faoliyat usullarini tashkil etadi. Farqi shundaki, ta’lim oluvchilarning faoliyati har xil xarakterda bo‘ladi. Kasbiy nuqtai nazardan malaka bu xodimning kasbiy tayyorgarligi darajasi, undagi ma’lum ishni bajarish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning mavjudligi. U xodimning malakasini belgilovchi ko‘rsatkich bo‘lib, kategoriya yoki diplomning mavjudligi bilan belgilanadi. O‘qitish - o‘quvchilarni bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollantirish hamda ularning bilish faoliyati natijasida bu bilim, ko‘nikma va malakalarni egallab olishga doir maxsus tashkil etilgan va biror maqsadga qaratilgan faoliyatdir. O‘qitish-insonlar orasida yashash, hayotda turmush kechirish va faoliyat ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalalar yig‘indisini o‘zlashtirishga qaratilgan ongi faoliyat ifodasidir. Uning natijasida shaxs zaruriy bilimlar bilan ta’minlanib, kelgusida turli darajadagi maxsus ma’lumotni olish imkoniga ega bo‘ladi. O‘qitishda deyarli hamma vaqt uning tarbiyaviy jihatlari yaqqol bilinib turadi. Ta’lim maqsad, mazmun, o‘qituvchining Shaxsi, tinglovchilardagi o‘qitishning moddiy-texnik bazasi va boshqa omillar bilan belgilanadi. Xalq pedagogikasida inson aqlan barkamol bo‘lishining eng muhim sharti uni bolaligidan o‘qitish va tarbiyalash, deb hisoblaydi. O‘qish - bilim, ko‘nikma va malakalarni egallab olishning murakkab jarayoni bo‘lib, o‘quvchining intellektual, irodaviy va jismoniy kuch - g‘ayratini talab etadi hamda ularning rivojlanishini rag‘batlantiradi. O‘qish o‘z mazmun-mohiyati jihatidan maqsad, vazifa, tamoyil, mezon va 18 harakatlar bilan bog‘liq bo‘lib, ular yordamida tinglovchilar ma’lum bilimlarni o‘zlashtiradilar. O‘qish va uning samaradorligi tinglovchining har tomonlama faolligiga ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘ladi va bu jihatlar turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Ular: mehnat faoliyati, jamoatchilik faoliyati, kitobxonligi, kasbiy o‘yinlarni yaxshi ko‘rishligi, o‘z kasbiga oid yangi bilimlarni egallashga o‘chligi va shu kabi shakllarda namoyon bo‘ladi. Demak, o‘qish-bu tinglovchilarning voqelikni bilish davomida ma’lum bilimlar, ko‘nikmalar va malakalarni rejali o‘zlashtirish jarayonidir. O‘qish jarayoni ma’lum darajada kuchli motivlashtirishdan vujudga keladi va u shaxsning qarashlari, e’tiqodi, hatti-harakati, umumiy kamolotiga, pirovardiga esa uning xulqiga ta’sir etadigan bilimlar, ko‘nikmalar va malakalar majmuasining shakllanganligiga bog‘liq bo‘ladi. Pedagog tinglovchilar ishining borishini kuzatish va ular erishgan natijalarni baholash asosida o‘zining ko‘rsatmalari, yo‘naltiruvchi savollari, tegishli tushuntirishlari va hakozolar bilan ularning o‘quv faoliyati jarayoniga tuzatishlar kiritadi. Shunga ko‘ra ta’lim birinchidan, o‘qishni, ikkinchidan, o‘qitishni, ya’ni o‘qishni va Shu bilan birga uni nazorat qilish hamda tuzatish tadbirlarini o‘z ichiga oladi. O‘qish. O‘qish jarayonining asosiy g‘oyalari:  o‘qish-bevosita bajariladigan jarayon bo‘lib, uning yordamida odamlar butun hayotlari davomida yangi axborotlar oladi;  bolalarni o‘qishga o‘rgatishning o‘zi kamlik qiladi, ularni chuqur o‘ylanib o‘qishga o‘rgatish kerak va bular natijasida o‘quvchi- tinglovchilarda yangi fikr paydo bo‘lib, ularning ilmiy ijodga kirib kelishi ta’minlanadi;  o‘qish oddiy o‘rganish fani emas, balki fikrlash va dunyoni bilish qurolidir;  o‘qish va o‘qiganda javoban ta’sirlanish tanqidiy tahlilning asosiy yo‘lidir;  har xil fanlarni o‘rganish, odatda ta’lim oluvchidan juda ko‘p mustaqil o‘qishni talab qiladi, shuning uchun o‘qish jarayonini tushunish aniq fan bo‘yicha o‘qilganni o‘zlashtirishni va tahlil qilishni yaxshilash mumkin; 19  o‘qish va yozish orasida chambarchas aloqa bor. Bu aloqani tushunish o‘qitish jarayonini boyitadi va rag‘batlantiradi. O‘rgatish-ijtimoiy xulq-atvorni oddiy shaklga aylantirish maqsadida ta’lim oluvchilar bilan rejali va tizimli tarzda tashkil etiladigan turli harakatlar, tashkiliy va amaliy ishlarga undovchi faoliyatdir. O‘rgatish ta’lim oluvchilarni tarbiyalash va rivojlantirishning barcha bosqichlarida samarali vosita sanaladi. O‘rganish - anglash, mashq qilish va egallangan tajribalar asosida xulq- atvor va faoliyatning yangi shakllarini egallash jarayoni, oldin egallanganlari o‘zgaradi. O‘rganish-axborotdan foydalanish va turli harakatlarni ko‘rsatilgan tartibda mustaqil bajarish ko‘nikmalarini egallash. O‘qitish - qo‘yilgan maqsadga erishishga yo‘naltirilgan pedagog bilan o‘quvchilarning tartiblangan o‘zaro harakati. Maqsad (o‘quv, ta’limiy) - o‘qitish nimaga qaratilganligi, uning kuchlari kelgusida nimaga safarbar etilishi. Maqsad-qo‘yilgan muammo (maqsad) yechimiga intilishi yo‘nalishi va bu boradagi harakatlar natijasi. Maqsadlar ta’limni boshqaruv faoliyatiga qarab, aynan bir oddiy ta’limiy masala yechimiga qaralishidan tortib uzluksiz ta’lim tizimidagi turli faoliyatlargacha belgilanib berilaveradi. Maqsadga erishish belgilangan reja asosida olib boriladi va shu asosda maqsad sari harakatlar boshlanadi. Bundan harakat jarayoni monitoringi muhim rol o‘ynaydi, chunki bu harakatning borishi muntazam nazorat ostida boradi hamda kerakli rostlash ishlari olib boriladi. Maqsadga erishildi deyiladi, agarda ta’lim oluvchining bilim darajasi o‘qituvchining o‘rganilayotgan fanga taalluqli Davlat ta’lim standartlari asosida ifodalangan talabi darajasiga etib borsa. Mazmun (o‘qitish, ta’lim) - o‘quvchilar o‘qitish jaarayonida egallashi lozim bo‘lgan ilmiy bilim, amaliy ko‘nikma, malakalar, faoliyat va fikrlash usullari tizimi. Mazmun-ilmiy bilimlar yig‘indisi bo‘lib, amalda qo‘llash uchun beriladigan ko‘nikma 20 va malakalar jarayonida u ta’lim oluvchilarning fikrlash, o‘ylash, mulohaza yuritishi orqali amalga oshiriladi. Tashkil etish - qo‘yilgan maqsadni yaxshi amalga oshirish uchun unga zaruriy shaklni taqdim etadigan, aniq mezonlar bo‘yicha tartiblangan didaktik jarayon. Shakl - o‘quv jarayonining mavjudlik usuli, uning ichki mohiyati, mantiqi, mazmuni uchun qobiq. Metod - o‘qitishning maqsad va vazifalariga erishish (amalga oshirish) yo‘li. Metod (yunoncha-aynan nimagadir yo‘l) maqsadga erishish yo‘lini bildiradi. Muayyan ma’noda tartibga solinadigan faoliyat. Keng ma’noda qo‘llaniladigan “metod” terminini kishilarning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish, ma’lum ob’ektni o‘zlashtirish borasidagi nazariy va amaliy faoliyatlari usullarini anglatadi. Ta’lim jarayonidagi ma’lum bir maqsadni amalga oshirishga qaratilgan faoliyatning turlicha bo‘lishi yangidan-yangi usullarni metodlarni keltirib chiqaradi. Metod tanlashda albatta ayrim o‘quv predmetlarini o‘ziga xos xususiyatlariga amal qilinmog‘i lozim. Shu bilan birga ta’lim jarayonida ko‘pchilik o‘quv predmetlarini o‘qitishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan umumiy o‘qitish metodlari bilan birga ayrim o‘quv predmetlarini o‘qitishda qo‘llanilgan o‘ziga xos xususiy metodlar va metodik yondashuvlar ham bor. Ayrim predmetlarni o‘qitishda qo‘llaniladigan xususiy metodlar umumiy o‘qitish metodlari bilan mustahkam bog‘liqdir. Metodika-bu metodikaga tegishli, qat’iy ketma-ketlikka (algoritmik xarakterga), ilgarian o‘rnatilgan reja (qoida), tizimga aniq rioya qilishdir. Metodika-biror ishni maqsadga muvofiq o‘tkazish metodlari, yo‘llari majmuasi. Pedagogika fani sohasida ma’lum o‘quv fanini o‘qitish qonuniyatlarini tadqiq qiladi. Masalan, tillar metodikasi, matematika fanini o‘qitish metodikasi, tarbiyaviy ishlar metodikasi va shu kabilar.[6] Vosita - o‘quv jarayonini predmetli qo‘llab-qo‘vvatlanishi. Vositalarga o`qituvchining jonli nutqi, keng ma’noda uning mahorati, darsliklar, sinf jihozlari va 21 boshqalar. Natija - dars mashg‘ulotlari jarayonida rejalashtirilgan xulosaga kelingan va ta’limning ma’lum muayyan jarayonidan olingan yakuniy natijasidir. Natijalar (mahsullar)-o‘quv jarayonining so‘nggi natijasi, belgilangan maqsadlarni amalga oshganlik darajasi. Natijani o‘zlashtirish- olingan natijalarni amaliy o‘zlashtirilishiga tayyorlash jarayonida iboratdir, ya’ni, iste’mol uchun tayyorlash. Bunga tadqiqotchi ishtiroki muhim rol o‘ynaydi, chunki kerak bo‘lganda ayrim tuzatishlar kiritish har kimning qo‘lidan kelavermaydi. Didaktik vositalar va tarqatma materiallar-bu fanni o‘qitishda zarur bo‘lgan jihozlar, kompyuterli vositalar, modellar va maketlar, ko‘rgazmalar va texnik vositalar, asbob-uskunalar va mahsulotlardir. Shuningdek, o‘qitish jarayonida o‘qituvchi tomonidan qo‘laniladigan tarqatma materiallardir. Ular: kartochkalar, savolnomalar, yo‘riqnomalar, qiziqarli savol va topshiriqlar, amaliy ishni tashkil etish bo‘yicha texnologik haritalar va hakozalardir. [5.80-84- betlar] Prof. B.Ziyomuhammedovning ijod mahsulida didaktik materiallar- pedagog tomonidan har bir darsga alohida tayyorlangan, dars mazmunini to‘la ifodalash va o‘quvchi-tinglovchilar dars mazmuniga yaxshi tushunib yetishlari uchun xizmat qiladi, deb qayd etiladi. Bularga turli ko‘rgazmali qurollar, turli muammoli vaziyatlarni yaratuvchi moslamalar, o‘yinlar va hakozolar kiradi. Didaktik materiallar ham didaktikaning tamoyillariga mos ravishda yaratiladi. Dars jarayoni faqat usul va uslublar orqali amalga oshirilib, darsning ajralmas qismi hisoblanadi. Pedagogsiz va tinglovchisiz hamda o‘quv dasturi va rejasiz dars o‘tib bo‘lmagani kabi, pedagogik usullar va uslublarsiz darsni amalga oshirib bo‘lmaydi. Didaktik qobiliyat- o‘quv materiali, ko‘rgazmali qurollar va vositalarini tayyorlab qo‘yish, o‘quv materialini aniq, ifodali va izchil bayon qilish, o‘rganishga bo‘lgan qiziqish hamda ma’naviy, hissiy istaklarni rag‘batlantirish, o‘quv bilimini oshirish, faollashtirish mahoratlari majmuidan iboratdir. Didaktik qobiliyatga ega bo‘lgan rahbarlar turli vaziyatlarda sharoitdan kelib 22 chiqib, ta’lim muassasasida vujudga keladigan muammoli vaziyatlarda, muammolarni hal qilishga vaziyatli yondashuv asosida hamda rahbarlarga xos ravishda, o‘z vakolati darajasida faoliyat ko‘rsatadi, stereotiplarni, ya’ni jamoada mavjud bo‘lgan sun’iy to‘siq va muammolarni hal etishda, turli yo‘nalishlarda qarorlar qabul qilishda jamoa fikrini o‘rganadi. Bu qobiliyatlar asosida jamoaa psixologiyasiga (ruhiyatiga) xos doimiy yo‘naltirish yotadi va bunday qobiliyat egasi bo‘lgan rahbar o‘z xodimlarining bilim, ko‘nikma, malakasi, dunyoqarashini, qiziqishlarini, boshqaruv jarayonida tarbiyaviy munosabatlar mavjudligini hamda unda “rahbar- xodim” munosabatlarining ko‘p qirrali ekanligini, boshqaruv jarayonida o‘zaro bevosita ta’sirlar mavjudligini tasavvur qila oladi. Didakto sentrik texnologiyalar - bu o‘quv dasturidagi rejalashtirilgan materialni har qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham ta’lim oluvchilarga yyetkazishdagi pedagog faoliyati jarayonidir. [7] 23 II.BOB: BOSHLANG‘ICH TA’LIM DIDAKTIKASI VA UNING PAYDO BO‘LISH NAZARIYASI 2.1. Boshlang ich ta lim didaktikasining yaratilishi va rivojlanishi haqidaʻ ʼ Ta’lim va tarbiya masalalari pedagogikaning butun tarixi davomida qadim zamonlardan beri pedagogik tizimlarda muqaddaslikni topdi. So‘nggi to‘rt yuz yil ichida ular eng puxtalik va to‘liqlik bilan ishlab chiqilgan. Bolalarni tarbiyalash va tarbiyalash nazariyasini ishlab chiqish va tizimli ravishda taqdim etishga birinchi jiddiy urinish zamonaviy pedagogikaning asoschisi Ya. A. Komenskiy (1592-1670) tomonidan amalga oshirildi. Uning “Buyuk didaktikasi” jamiyatning bolalarga ta’lim berishning yangi mazmuni , yangi shakl va usullarini joriy etish ehtiyojiga javob bo‘ldi. Ya.A.Komenskiy o‘zining “Buyuk didaktikasi”ga hamma narsani hammaga o‘rgatish, ishonchli muvaffaqiyat bilan, tez, puxta o‘rgatish, o‘quvchilarni go‘zal axloq va chuqur taqvoga yetaklovchi umuminsoniy san’at deb ta’riflaydi. I. A. Komenskiy o‘zining ta’lim jarayoni haqidagi nazariyasini shov-shuvli falsafa pozitsiyasi asosida qurdi: «Intellektda ilgari sezgilarda bo‘lmagan narsa yo‘q». Bilimni esa inson his-tuyg‘ulari orqali egallaganligi sababli, bolalarga shunday o‘rgatish kerakki, ular imkon qadar atrofdagi narsalarni kuzatish orqali bilimga ega bo‘lsinlar. Shunday qilib, o‘rganish narsalarni og‘zaki talqin qilishdan emas, balki kuzatishdan boshlanishi kerak. Ta’limni vizuallashtirish tamoyili asosiy tamoyillardan biri sifatida Komenskiy tomonidan ilgari surilgan va uni «didaktikaning oltin qoidasi» deb atagan. Talaba tomonidan vizual tarzda idrok etilgan narsa yaxshi esda qolishi kerak, eng muhimi - tushunish va so‘z bilan ifodalay olish. Shu bilan birga , «ta’lim juda oson va yumshoq, go‘yo o‘z-o‘zidan - kaltaklarsiz va qattiqqo‘lliksiz yoki hech qanday majburlashsiz amalga oshirilishi kerak». 24 Boshlang ich maktab Ya.A.Komenskiy tizimidagi ikkinchi bosqich bo lib,ʻ ʻ ona tili maktabi yoki boshlang ich maktab (6 yoshdan 12 yoshgacha) deb atalgan. ʻ Bu maktabda har kimga hayotda amalga oshirib bo‘lmaydigan narsalarni o‘rgatish kerak edi: bosma yoki qo‘lyozma matnni ona tilida ravon o‘qiy olish, yozish, sanash va eng oddiy o‘lchovlarni amalga oshirish, kuylamoq. Bola qo‘llashni o‘rganishi kerak bo‘lgan namunali qoidalar shaklida belgilangan axloqni o‘rgandi; davlat va xo‘jalik hayoti haqidagi eng muhim tarixiy faktlar va elementar ma’lumotlarni o‘rgandi; turli hunarmandchilik bilan tanishdi. Ya.A.Komenskiyning “Buyuk didaktika” asarida o‘rganish uchun to‘rtta asosiy umumiy talablar belgilangan: - so‘zdan oldin narsalarni o‘rgatsangiz , o‘rganish muvaffaqiyatiga erishiladi; eng oddiy boshlang‘ichlardan o‘rganishni boshlash, murakkablikka erishish; ma’lum bir yosh uchun mo‘ljallangan kitoblardan o‘rganish; - o‘rganish erta yoshdan boshlangan bo‘lsa , o‘rganish qulayligiga erishiladi; o‘qituvchi ta’lim berishda osondan qiyinroqqa , umumiydan xususiyga o‘tishi kerak; o‘quvchilar bilim bilan ortiqcha yuklanmaydi, asta-sekin oldinga siljiydi; maktabda o‘rganilgan narsa hayot bilan bog‘liq; - o‘qitishning puxtaligi o‘quvchilarning haqiqatan ham foydali narsalarni qilishini nazarda tutadi; keyingisi avvalgisiga asoslanadi; barcha o‘quv materiallari bir- biriga bog‘langan bo‘lishi kerak va o‘rganilgan barcha narsalar bosqichma-bosqich mashqlar bilan mustahkamlanadi; - hamma narsa puxta, qisqa va aniq o‘rgatilganda o‘rganish tezligi mumkin bo‘ladi; hamma narsa ajralmas ketma-ketlikda, bugungi kun kechagi kunni kuchaytirganda sodir bo‘ladi va sinfdagi darslarni hamma bilan bitta o‘qituvchi olib boradi. Ya.A.Komenskiy ta’lim tamoyillari, qoidalari, uning shakl va usullarini dastlab asoslab berdi. 25 XI asrda ta’lim va tarbiyaga oid ilg‘or g‘oyalarning eng izchil rivojlanishini biz rus ilg‘or mutafakkirlari va pedagoglarining asarlarida uchratamiz. Rossiyada ilmiy pedagogika, jumladan, boshlang‘ich maktab didaktikasining rivojlanishiga K. D. Ushinskiy (1824-1870) juda katta hissa qo‘shgan. O‘zining fundamental asarida «Inson tarbiya ob'ekti sifatida. “Pedagogik antropologiya tajribasi” (1686) asarida u boshlang‘ich ta’limning psixologik-pedagogik asoslarini, uning tamoyillari, mazmuni, shakl va usullarini ochib berdi.[8] K. D. Ushinskiy aqliy faoliyatning boshlanishi va asosini hissiy idrok etishda ko‘rgan, bu borada bolaning dunyoni bilishida kuzatishga, birinchi navbatda, aniq materialni o‘zlashtirishga katta ahamiyat bergan. Bilish jarayonida faktik materialni o‘zlashtirishning ahamiyati shunchalik kattaki , agar o‘quvchilar aqliy mehnatda qiynalsa, uni qayta idrok etish zarur. Agar bolalar oldinga bora olmasalar, bu ularning qobiliyatsizligi bilan bog‘liq emas, balki ularda o‘ziga xos materiallar etarli emasligi va uning birlamchi qayta ishlanishi sifatli bo‘lmaganligidir. Muayyan materialni qayta ko‘rib chiqish, uni boyitish va qayta ishlash bo‘yicha qo‘shimcha ish olib borilishi bilanoq, bilimlarni o‘zlashtirishda keyingi taraqqiyot uchun zarur bo‘lgan aqliy harakat bolalar uchun qiyinchilik tug‘dirmaydi. K. D. Ushinskiy bu pozitsiyani katta psixologik qonuniyat deb hisoblagan. Bu qonuniyatni anglash va undan foydalana bilish, K.D.Ushinskiyning fikricha, didaktikaning asosini tashkil etadi, chunki o‘quvchilarning real materialni o‘zlashtirishi asosida turli aqliy faoliyat amalga oshiriladi. Tushunchalarning shakllanish jarayonini o‘quv jarayonining markaziy bo‘g‘ini sifatida e’tirof etib, ularni bolalarda shakllantirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqdi. K. D. Ushinskiy bilish jarayoni haqidagi qarashlariga to`la mos ravishda bolalar nutqining rivojlanish yo`llarini asoslab berdi. U kuzatish, tafakkur va nutqning birligi tamoyilidan kelib chiqib, o`quvchida til qobiliyati va fikrlash qobiliyatini rivojlantirish birgalikda borishi kerak, deb hisoblagan. Ushinskiy boshlang‘ich ta’limning mohiyati, mazmuni va metodikasi masalalarini 26 batafsil ishlab chiqdi. U ta’limning ushbu bosqichiga alohida e'tibor berdi, chunki u bu davrda bilim va g‘oyalar poydevori qanchalik mustahkam qo‘yilgan bo‘lsa, unda shunchalik hajmli va mustahkamroq bino qurish mumkinligiga ishongan. Ushinskiy didaktika asoslarini nazariy rivojlantirishni bolalar uchun o‘quv kitoblari va ota-onalar va murabbiylar tomonidan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar yaratish bilan birlashtirdi. Uning tarbiyaviy kitoblari: «Ona so‘z» (1864) «Bolalar dunyosi. O‘quvchi” (1861) asari yarim asr davomida qayta-qayta nashr etilgan. Ular maktab yoki oilaviy ta’limning boshida ona tilini qanday o‘rganish kerakligi haqidagi namuna edi. Boshlang‘ich ta’lim kitobi bilan ishlash bo‘yicha qo‘llanmada «Ona so‘z. Talabalar uchun kitob. “Ona tili” darsligidan foydalanib, ona tilini o‘rgatish bo‘yicha ota-onalar va murabbiylarga maslahatlar K. D. Ushinskiy boshlang‘ich ta’limning asosiy jihatlarini: tashkil etilishi, mazmuni va o‘qitish metodikasi , didaktik tamoyillari, o‘qitish metodikasi; o‘quvchilarning psixofizik xususiyatlariga ko‘ra rivojlanishi va hokazo.Bu boshlang‘ich ta’lim didaktikasiga bag‘ishlangan birinchi maishiy ish bo‘lib, ta’lim va tarbiya nazariyasiga asos solgan va boshlang‘ich sinf amaliyotiga tadbiq etilgan. K. D. Ushinskiyning pedagogik g‘oyalari ilmiy pedagogika va boshlang‘ich maktabning keyingi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. [9] 27 2.2. Boshlang‘ich ta’lim didaktikasi nazariyasi va o‘qitish jarayonida asosiy bosqichlari Har qanday jarayon harakatdir, moddiy dunyodagi narsalar yoki hodisalarning asta-sekin o‘zgarishidir. O‘qitish jarayoni ham yosh avlodda aqliy kuchlarni rivojlantirishga va axloqiy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan harakatdir. Biz o‘qitish jarayonini qanday tushunamiz? O‘qitish jarayoni - o‘qituvchining va u rahbarlik qiladigan o‘quvchilarning - ularda aqliy qobiliyatlarni o‘stirish, dialektik dunyoqarash asoslarini tarkib toptirish va hayolga tayyorgarlikni amalga oshirish maqsadida bilim, ko‘nikma va malakalar tizimini ongli hamda puxta o‘zlashtirishga qaratilgan ilmiy asosdagi ishlarning majmuyidir. Maktabdagi o‘qitish jarayoni qandaydir tasodifiy va, ayniqsa, pedagogning xususiy fikridan kelib chiqadigan narsa emas. O‘qitish jarayoni bilish nazariyasi asosida tarkib topadi va jamiyatning rivojlanish qonuniyatlaridan kelib chiqadigan talablarni aks ettiradi. Hozirgi ilg‘or pedagogika inson shaxsini maqsadga muvofiq shakllantirishga, o‘zini o‘zi tarbiyalash va ijtimoiy tajribadan iborat tizim sifatida qaraydi. O‘zini o‘zi tarbiyalash kichik tizimlar o‘rtasidagi bog‘lanish asosida tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishi orqali tashkil topadi va shu bilan insonning shaxsi shakllanadi. O‘quv jarayoni pedagogik jarayonning mag‘zi sifatida tarbiya, o‘zini okzi tarbiyalash va ijtimoiy tajribaning birligini o‘zida mujassamlashtiradi. O‘quv jarayonidagi tarbiya, asosan, o‘qitish shaklida, o‘zini o‘zi tarbiyalash va ijtimoiy tajribaning birligi shaklida namoyon bo‘ladi. Shunga ko‘ra o‘quv jarayoniga ta’lim (pedagogning faoliyati), o‘qish (o‘quvchining mustaqil o‘rganish ishi) va ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida qaraladi. O‘qitish o‘quv jarayonining professional tomonini tashkil qiladi. Inson shaxs sifatida shakllanishining ikki tomonlama tabiati (tarbiya va o‘zini o‘zi tarbiyalash), shuningdek, o‘quv jarayonining ichki strukturasi yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish va 28 o‘quvchilar o‘quv-bilish topshiriqlarini mustaqil holda bajarishidan iborat harakatdir. Buning yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish jihati muallim o‘quvchiga o‘quv material! bo‘yicha o‘rgatadigan narsalar va ular ustida ishlash metodlari bilan izohlanadi. O‘quvchilar ana shu asosda o‘zlarining ma’lumot mazmunini o‘zlashtirishga doir faoliyatlarini tashkil qiladilar. Shunday qilib, o‘quv jarayonining mohiyati o‘quvchi bilish faoliyatining mantiqi bo‘lib, u birinchidan, bilish bizdagi bilimlarning yagona manbayi doim ish amaliyotni o‘rganishdan boshlanishi va mavhum fikrlar asosida nazariy umumlashtirish kerakligidan; ikkinchidan, bilib olingan bilimlarni, nazariy umumlashtirishlarni, insondagi bilimlar haqiqiyligini yagona ob’yektiv mezonlari sifatida ham xizmat qiladigan amaliyotga taqqoslash zarurligidan kelib chiqadi. Bilish murakkab dialektik jarayon bo‘lib, jonli mushohadadan abstrakt tafakkurga va undan amaliyotga o‘tish yo‘lidir. Dunyoni bilishning, haqiqatni bilishning, ob’yektiv reallikni bilishning dialektik yo‘li shu. Bilish nazariyasi inikos nazariyasi ham deyiladi. O‘qituvchi maktab o‘quvchilarini yangi bilimlarni faol idrok qilishga, uni havotda qo‘lay olishga tavyorlaydi. Bu tasodifiy hodisa bo‘lmay, o‘quv jarayonining mantiqi shuni taqozo etadi. O‘quvchilarning o‘qituvchi sabog‘ini o‘zlashtirish jarayoni bilimlarni idrok qilish, tushunish, mustahkamlash hamda ularni amalda qo‘lash bosqichlaridan iborat bo‘ladi. Bilimlarni o‘zlashtirish voqelikdagi narsa va hodisalarni sezish va idrok qilishdan boshlanadi. Bilish faoliyatidagi ikkinchi bosqich - bilimlarni tushunish va umumlashtirish. Uchinchi bosqich - bilimlarni mustahkamlash va qo‘lashdir. O‘qituvchi faoliyatining muvaffaqiyati, avvalo, u ta’limning mazmuni, metodlari va tashkiliy shakllaridan iborat umumiy didaktik prinsiplarni qanchalik to‘g‘ri amalga oshirishiga bog‘liq. [10] Didaktik prinsiplar ta’limning bevosita bilish nazariyasidan, shuningdek, maktabdagi ta’limning maqsadlari va ilmiy mazmunidan, o‘quvchilar jamoasining 29 yoshi va psixologik xususiyatlaridan kelib chiqadigan qonuniyatlarni aks ettiradi. O‘qitish prinsiplari qandaydir doimiy va o‘zgarmavdigan narsa emas. Ularning ayrimlari boshqacha sharoitga bog‘liq holda o‘zining nomini saqlab, yangi mazmun kasb etadi va ba’zilari, masalan, A.Y. Komenskiy olg‘a surgan «tabiatga muvofiqlik prinsipi» singari opining ahamiyatini yo‘qotadi; yana boshqalari esa yangi sharoitda jamiyatning o‘qitish jarayoniga qo‘vadigan malum talablarini to‘laroq aks ettirishi sababli yetakchi prinsipga aylanadi. Hozirgi kunning vazifalarini amalga oshirishda o‘qitishning chuqur ijtimoiy e’tiqodlilik bilan uyg‘un ilmiyligiga qo‘yilayotgan talablar g‘oyatda muhimdir. Didaktikada o‘qitishning ilmiyligi nima ekani asosli ravishda bayon qilinadi. Malumki. maktab ta’limi mazmuniga kirgan barcha bilimlar voqelik qanday bo‘lsa, uni shundayligicha, hech bir qo‘shimchalarsiz aks ettiradi. Pedagogning vazifasi o‘quvchilarga ilmiy, haqqoniv bilimlarni asli holicha tushuntirishdan, ularni bilimlarni mustaqil o‘rganishlarida o‘zlashtirilgan haqiqatlar borliqdagi - inson ongidan tashqari ob’yektiv mavjud narsalarga muvofiqligini kafolatlaydigan yo‘lga solishdan iboratdir. Hatto bolalar ta’limning birinchi pog‘onasida olgan uz’viy bilimlar ham haqiqatni buzmasligi kerak. Ilmiy asosdagi to‘g‘ri o‘qitish natijasida o‘quvchilar ongida ob’yektiv olamning haqqoniv manzarasi hosil bo‘ladi. Pedagogika amaliyotida ba’zan g‘alati voqealar ham uchraydi. O‘quvchilar qiziquvchanligi sababli o‘qituvchiga savol beradilar va xuddi ana shu paytda o‘qituvchi asosli javob bera olmaydi, xijolat chekadi. Noto‘g‘ri javob bersam, keyinchalik obro‘yim ketadi, deb o‘ylaydi. Masalan, birinchi sinf o‘quvchilari o‘qituvchidan «Kosmos nima?» - deb so‘raydilar va u sarosimaga tushib qoladi. Darhaqiqat, buni birinchi sinf o‘quvchilariga qanday tushuntirish kerak? O‘qituvchi puxta o‘ylab olib, keyin, chunonchi, ertasiga javob berish o‘rniga, shu zahoti «Kosmos bizdan juda uzoq narsa», - deb javob qildi. Shunday javobdan keyin o‘quvchilarda kosmos haqida qandaydir tasavvur hosil bo‘ladimi? Chinakam ilmiylik doimo ijtimoiy rivojlanish va moddiy olam qonuniyatlarining 30 ob’yektivligini o‘z ichiga oladi. Bizning fan dialektik falsafa poydevoriga quriladi. U voqelikning sovuqqonlik, loqaydlik bilan yozilgan tavsifi emas, balki moddiy olam haqidagi qarama-qarshi tushunchalarning o‘zaro kurashish maydoni va qurolidir. Fanlar - e’tiqodlarni shakllantirishning kuchli omili. Shuning uchun yoshlarimiz olgan bilimlar ularning e'tiqodiga aylanishi juda muhimdir. Mana shu vazifalarni amalga oshirishda o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish muhim talabdir. Biz faqat ana shunga asoslanib bolalarni mustaqil o‘ylashga o‘rgatishimiz, ularda o‘zlarining qarashlari va nuqtayi nazari tizimini tarkib toptirishimiz mumkin. Agar bilimlarni bayon etish, ishning usullarini ko‘rsatish mumkin boisa, ijodiy faoliyatni o‘rgatish uchun o‘quvchilarni xuddi ana shu faoliyat jaravoniga bevosita jalb etish shart. Mana shu muammo bo‘yicha ayrim mulohazalarni ifodalashga harakat qilamiz. Avvalo, har qanday ijodkorlik, xususan, o‘quvchilarning ijodkorligi maxsus tayyorlangan sharoitlarda amalga oshishi mumkin. Bunda bilimlar, ko‘nikmalar va malakalar tizimi hal qiluvchi omil bo‘ladi. Ijodni, ijodkorlikni qanday tushunish kerak? Odatdagi tushunchaga ko‘ra, ijod ozchilik kishilarning, buyuk san’at asarlarini, yangi mashinalar, dastgohiar va hokazolarni yaratadigan iste'dodli odamlarning qismatidir. Lekin ijod buyuk asarlar yaratishdangina iborat emas, balki kishining fikr yuritishi, biror tadbirni o‘ylab topishi, ozgina bo‘lsada, qandaydir yangilik yaratishi ham ijoddir. Ijod jaravoniga tasodif sifatida emas, balki qoida sifatida qarash lozim. O‘quvchining ijodini qanday tushunish kerak? Bolalar hech qanday yangilik yaratmaydiku? O‘quvchining ijodkorligi, eng avval, uning har qanday faoliyat jarayonidagi: o‘ziga xos usul bilan masala yechishi, insho yozishi, tajriba ishlari, mehnat darslari va hokazolardagi mustaqil fikrlashida namoyon bo‘lishi lozim. O‘quvchining ijodi - uning olgan bilimlarini hayotda ko‘rgan hodisalarga bog‘lay olishi, ularni to‘g‘ri baholab, dastlabki ma’lumotlarni tahlil qila olishidan iborat. Har qanday ijoddan maqsad borliqni. rad etish emas, balki borliqqa to‘laroq kirib borishdir.[11] 31 XULOSA Xulosa qilib aytganda O zbekiston sharoitida umumiy didaktika masalalariʻ yaxshi tadqiq etilgan. Ayni paytda, boshlang ich ta lim didaktikasi bo yicha ilmiy ʻ ʼ ʻ ishlanmalar kam. Shu sababli oliy pedagogik ta lim jarayonida talabalarning ʼ boshlang ich ta lim didaktikasi muammolari bo yicha ilmiy tadqiqotchiligini ʻ ʼ ʻ kuchaytirish dolzarb bo lib turibdi. Boshlang ich ta lim didaktikasining umumiy ʻ ʻ ʼ samaradorligi 4-sinf bitiruvchilarining bilim va ko nikma darajasi bilan ʻ belgilanadi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning tashabbusi bilan ʻ boshlang ich ta lim bitiruvchilarini umumiy, Prezident va ixtisoslashtirilgan ʻ ʼ maktablarga tayyorlash vazifasi qo yildi. ʻ Shu ma noda boshlang ich ta limni bitiruvchilar ushbu ta lim maskanlarining ʼ ʻ ʼ ʼ qaysi birida ko p o qishiga qarab boshlang ich ta lim didaktikasining umumiy ʻ ʻ ʻ ʼ samaradorligi baholanishi tarkib topdi. Bu yangilik boshlang ich ta lim didaktikasi samaradorligida asosiy ʻ ʼ mezonlardan biri sifatida qaralmoqda. Shunday qilib, hozirgi zamon “Boshlang ich ʻ ta lim didaktikasi” mazmuni o ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan pedagogik ʼ ʻ fanlar tarkibida muhim o rin tutadi. ʻ Hozirgi kunning vazifalarini amalga oshirishda o‘qitishning chuqur ijtimoiy e’tiqodlilik bilan uyg‘un ilmiyligiga qo‘yilayotgan talablar g‘oyatda muhimdir. Didaktikada o‘qitishning ilmiyligi nima ekani asosli ravishda bayon qilinadi. Malumki. maktab ta’limi mazmuniga kirgan barcha bilimlar voqelik qanday bo‘lsa, uni shundayligicha, hech bir qo‘shimchalarsiz aks ettiradi. Pedagogning vazifasi o‘quvchilarga ilmiy, haqqoniv bilimlarni asli holicha tushuntirishdan, ularni bilimlarni mustaqil o‘rganishlarida o‘zlashtirilgan haqiqatlar borliqdagi - inson ongidan tashqari ob’yektiv mavjud narsalarga muvofiqligini kafolatlaydigan yo‘lga solishdan iboratdir. 32 Hozirgi ilg‘or pedagogika inson shaxsini maqsadga muvofiq shakllantirishga, o‘zini o‘zi tarbiyalash va ijtimoiy tajribadan iborat tizim sifatida qaraydi. O‘zini o‘zi tarbiyalash kichik tizimlar o‘rtasidagi bog‘lanish asosida tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishi orqali tashkil topadi va shu bilan insonning shaxsi shakllanadi. O‘quv jarayoni pedagogik jarayonning mag‘zi sifatida tarbiya, o‘zini okzi tarbiyalash va ijtimoiy tajribaning birligini o‘zida mujassamlashtiradi. O‘quv jarayonidagi tarbiya, asosan, o‘qitish shaklida, o‘zini o‘zi tarbiyalash va ijtimoiy tajribaning birligi shaklida namoyon bo‘ladi. Shunga ko‘ra o‘quv jarayoniga ta’lim (pedagogning faoliyati), o‘qish (o‘quvchining mustaqil o‘rganish ishi) va ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida qaraladi. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLARI 1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining O qituvchi va murabbiylar kuniʻ ʻ munosabati bilan so zlagan Murojaat nutqi.// ʻ “Xalq so zi”gazetasi 2020 yil 1 ʻ oktabr soni. 2. Prezident Shavkat Mirziyevning Oliy Majlis palatalari, sesiyasi partiyalar hamda O‘zbekiston Ekologik harakati vakillari bilan videoselektor yig‘ilishidagi ma’ruzasi 3 iyul 2017 yil Toshkent sh. 3. Abdullayeva B.S, Xoliqov A.A, Farsaxonova D.R, Muhammadiyeva S.V, Sheranova M.B, UMUMIY PEDAGOGIKA PEDAGOGIKA NAZARIYASI 4. Abdullayeva B. va boshq. Общая педагогика . – T.,2017. 5. Pedagogika/M.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida-T.Iqtisod-Moliya 2008 6. Hasanboyev J.va boshqalar .Pedagogika.-T.Fab 2006 7. Podlasiv I.P.Pedagogika-M.:Visshevi obrazovaniye 2008 8. Pedagogika.Pod.red.P.I.Pidkasistogo-M: Visshevi obrazovaniye 2008 9. Xodjayev B.O‘quvchilarning mustaqil fikrlashini shakllantirish yo‘llari - T:TDPU,2008 10. Musurmonov Raxmatulla, Musurmanova Maluda. O qituvchilarning kasbiy ʻ kompetentligini rivojlantirishda innovatsiyalar. Academic research in educational sciences, Issue 3, 2020, pp 777-783. 11. Baratov P.Tabiyatni muhafaza qilish.-T:O‘qituvchi,1991. 12. Egamberdiyev R.Ekologiya.-T:O‘zbekiston,1993 13. G‘afforova T.va boshqalar.Ta’limning ilg‘or texnologiyalari.–asri. Nasaf.2003. -112b. 34 14. Haydarova O.Q.Bo‘lajak o‘qituvchilarni innovatsion faoliyatga tayyorlash. Qarshi, Nasaf, 2008. 15. Nuritdinova M.Tabiyatshunoslik o‘qitish metodikasi.Toshkent:2005-yil 16. Sharipova D.Xodiyeva M.M.Sharipov Tabiatshunoslik va uni o‘qitish metodikasi: Darslik.-Barkamol fayz media : nashiryoti: Toshkent :2018 –yil 458b. 17. Buxoriy S. S. Buyuk Xorazmiylar. - T.: Yozuvchi. 1994. – 336 b. Bo‘riev M. Yoshlarda tabiatni muhofaza qilish hissini tarbiyalash. 18. Boshlang’ich ta’lim o’quvchilarida inovasion faoliyat ko’nikmalarini rivojlantirish yo’llari. //Uzluksiz ta’lim, 2010. – №3 46-49-betlar. 19. Ishmuhammedov R, Abduqodirov A. Tarbiyada innovatsion texnologiyalar. T.: Iste’dod. 2008. 180-bet. 20. Ishmuhammedov R. Tarbiyada innovatsion texnologiyalar. T.: Iste’dod. 2010. 141 bet. 21. Ishmuhammedov R.J. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yo’llari. – Toshkent 2004 y 22. Interfaol metodlardan foydalanish. //Boshlang’ich ta’lim, 2008. №11, 26 31 bet Kto yest kto v mire, Moskva-2005 23. Egamberdieva N.M. Madaniy-insonparvarlik yondashuvi asosida bo’lajak o’qituvchilarni shaxsiy va kasbiy ijtimoiylashtirish. – T.: “Fan va texnologuya” nashriyoti, 2009. – 135 b. 24. Davletshin M.G. Modul ь naya texnologiya obucheniya. – T: TGPU, 2000. Internet resurslari 1. www.ziyouz.com 3. www.tdpu.uz 4. www.pedagog.uz 35 Nukus innovatsion institutı Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi ____ kurs talabasi __________________________________ kurs ishini himoya qilish bo‘yicha 2024 yil «____» _____________ kungi № _________ sonli majlisining B A YO N N O M A S I Kurs ishining mavzusi_______________________________________________ __________________________________________________________________ Qatnashganlar: Komissiya raisi _______________________________ A’zolari __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ Ish rejasi bo‘yicha: Kurs ishi rahbari ________________________________ Kurs ishi bo‘yicha quyidagi materiallar tafsiya etildi: 1. Yozish va tahrirlash ___________ _______ ___________________________ 2. Himoya qilish vaqtidagi bayonot ___________________________________ 3. Berilgan savollarga javoblari ______________________________________ 4. Kurs ishi rahbarining yakuni _____________________________________ __________________________________________________________________ 36 Kurs ishining himoya qilgandan keyin talabaga quyidagi savollar berildi: 1. ________________________________________________________________ 2. ________________________________________________________________ 3. ________________________________________________________________ Komissiya qarori: 1.Talaba___________________________________kurs ishini bajargangan va _____bahoga himoya qilgan deb hisoblansin Komissiya raisi: ________________________________ Komissiya a’zoları: ________________________________ ________________________________ ________________________________ Kotib: __________________________ 37

KURS ISHI BOSHLANG‘ICH TA'LIM PEDAGOGIKA

Купить