Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda modellarning roli

Купить
KURS ISHI MAVZU: BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHDA MODELLARNING ROLI M U N D A R I J A KIRIS H …………………………………………………… …….. 3 I BOB BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING ILMIY ASOSLARI…………….. 1.1 § Boshlang‘ich tushuncha va uning mohiyati……………………... 5 1.2 § Tushunchalarni shakllantirishning psixologik- pedagogik……… .xususiyatlari 10 I BOB yuzasidan xulosalar …………………………………………… 15 II BOB. MODELLARNING BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHDAGI ROLI….. 2.1 § Model tushunchasi va uning turlari……………………………… 17 2.2 § Modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati 21 II BOB yuzasidan xulosalar ……………………………………………. 25 XULOSA …………………………………………………… ….. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………… 30 PAGE \* MERGEFORMAT2 PAGE \* MERGEFORMAT2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi zamon ta’lim tizimida o‘quvchilarda mustahkam bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida beriladigan bilimlar keyingi o‘quv jarayonining poydevorini tashkil etadi. Shu sababli boshlang‘ich tushunchalarni to‘g‘ri va samarali shakllantirish dolzarb pedagogik muammo sifatida qaraladi. Zamonaviy ta’limda an’anaviy usullar bilan bir qatorda innovatsion yondashuvlar, jumladan modellardan foydalanish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Modellar yordamida o‘quvchilar murakkab tushunchalarni osonroq anglaydi, bu esa ularning tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuning uchun boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda modellarning rolini o‘rganish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish va ta’limda modellardan foydalanish muammosi ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Psixologiya va pedagogika sohasida olib borilgan tadqiqotlarda tushuncha shakllanishining nazariy asoslari, uning bosqichlari hamda ta’lim jarayonidagi o‘rni keng yoritilgan. Shuningdek, modellardan foydalanishning didaktik imkoniyatlari, ularning o‘quvchilarning bilish faoliyatiga ta’siri haqida ham ilmiy izlanishlar mavjud. Biroq, ushbu muammo hali ham to‘liq yechim topmagan bo‘lib, ayniqsa boshlang‘ich ta’lim jarayonida modellardan samarali foydalanish metodikasi yanada chuqur o‘rganishni talab etadi. Shu jihatdan mazkur kurs ishi muammoning ayrim jihatlarini yoritishga qaratilgan. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi- boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish jarayonida modellarning o‘rni va ahamiyatini nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilish, ularning ta’lim samaradorligini oshirishdagi rolini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:  boshlang‘ich tushuncha va uning mohiyatini ochib berish; PAGE \* MERGEFORMAT2  tushunchalarni shakllantirishning psixologik va pedagogik asoslarini tahlil qilish;  model tushunchasi va uning turlarini o‘rganish;  modellardan foydalanishning ta’lim jarayonidagi o‘rnini aniqlash;  mavjud muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti sifatida boshlang‘ich ta’lim jarayonida tushunchalarni shakllantirish hamda ushbu jarayonda modellardan foydalanishning pedagogik-psixologik xususiyatlari qaraladi. Kurs ishining metodologiyasi va metodlari. Kurs ishining metodologik asosini pedagogika va psixologiya fanlarining asosiy qonuniyatlari, ta’lim jarayonining umumiy prinsiplari tashkil etadi. Kurs ishini bajarishda quyidagi metodlardan foydalanildi: ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish, kuzatish, suhbat va pedagogik tajriba metodlari. Ushbu metodlar orqali mavzuning nazariy va amaliy jihatlari chuqur o‘rganildi. Kurs ishining nazariy ahamiyati. Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundan iboratki, unda boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish jarayonining nazariy asoslari tizimlashtirildi hamda modellarning ushbu jarayondagi o‘rni ilmiy jihatdan asoslab berildi. Olingan natijalar pedagogika va psixologiya fanlarini rivojlantirishda muayyan darajada hissa qo‘shishi mumkin. Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishining amaliy ahamiyati shundaki, unda ishlab chiqilgan tavsiyalar va xulosalar boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari faoliyatida qo‘llanilishi mumkin. Modellardan samarali foydalanish orqali o‘quvchilarning bilim darajasini oshirish, ularning tafakkurini rivojlantirish hamda ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa qismlari va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi hajmi jami 31 betni tashkil etadi. PAGE \* MERGEFORMAT2 I BOB. BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 § Boshlang‘ich tushuncha va uning mohiyati Boshlang‘ich tushuncha-bu inson ongida atrof-muhitdagi narsa va hodisalar haqidagi eng sodda, umumlashtirilgan va tizimlashtirilgan bilimlar shaklidir. Tushunchalar bilish jarayonining muhim natijasi bo‘lib, ular orqali inson borliqni anglaydi, tahlil qiladi va unga nisbatan munosabat bildiradi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida shakllanadigan tushunchalar keyingi bilimlarni egallashda asosiy poydevor vazifasini bajaradi. Shu sababli ularning to‘g‘ri va izchil shakllanishi ta’lim samaradorligini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Psixologik nuqtai nazardan tushuncha- bu tafakkur mahsuli bo‘lib, u predmet va hodisalarning muhim, umumiy va zarur belgilarini aks ettiradi. Tushuncha oddiy tasavvurlardan farqli ravishda chuqurroq va mazmunan boyroq bo‘ladi, chunki u umumlashtirish va abstraksiyalash jarayonlari natijasida yuzaga keladi. O‘quvchi dastlab predmetlarni sezgi organlari orqali idrok etadi, ya’ni ko‘radi, eshitadi, ushlab ko‘radi. 1 Keyinchalik ushbu sezgi ma’lumotlari asosida tasavvurlar shakllanadi. Tasavvurlar esa tafakkur orqali qayta ishlanib, umumlashtiriladi va natijada tushunchaga aylanadi. Boshlang‘ich tushunchalarning shakllanishi murakkab psixik jarayon bo‘lib, u bir nechta bosqichlarda amalga oshadi. Dastlabki bosqichda o‘quvchi aniq predmet va hodisalarni kuzatadi, ularning tashqi belgilarini farqlaydi. Keyingi bosqichda u o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash orqali taqqoslash jarayonini amalga oshiradi. So‘ngra umumlashtirish bosqichida muhim belgilar ajratib olinadi va ortiqcha, ikkinchi darajali xususiyatlar chetga suriladi. Natijada o‘quvchida muayyan tushuncha shakllanadi. Mazkur jarayonda psixik funksiyalarning o‘rni alohida ahamiyatga ega. Idrok o‘quvchiga predmetni yaxlit holda qabul qilish imkonini beradi. Xotira esa olingan ma’lumotlarni saqlash va qayta tiklash vazifasini bajaradi. Tafakkur esa eng muhim bosqich bo‘lib, aynan shu jarayonda umumlashtirish, tahlil va sintez 1 Krutetskiy V.A. – Pedagogik psixologiya. Moskva, 1980y. PAGE \* MERGEFORMAT2 amalga oshiriladi. Tasavvur esa mavjud bilimlarni kengaytirib, yangi bilimlarni shakllantirishga yordam beradi. Shu bois tushuncha shakllanishi barcha psixik jarayonlarning o‘zaro uyg‘un faoliyati natijasidir. Boshlang‘ich ta’lim yoshidagi o‘quvchilarda tafakkur asosan konkret-obrazli xarakterga ega bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, ular abstrakt tushunchalarga qaraganda aniq, ko‘rgazmali va sezgi orqali qabul qilinadigan ma’lumotlarni osonroq o‘zlashtiradi. Shu sababli boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda ko‘rgazmali vositalar, modellar, chizmalar va amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu vositalar o‘quvchiga murakkab bilimlarni sodda va tushunarli shaklda yetkazib beradi. Tushunchalarni shakllantirish jarayonida tilning ham o‘rni beqiyosdir. Har bir tushuncha ma’lum bir so‘z yoki atama orqali ifodalanadi. O‘quvchi yangi tushunchani nafaqat idrok etadi, balki uni so‘z orqali ifodalashni ham o‘rganadi. Bu esa nutq rivoji bilan tafakkur rivoji o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Agar o‘quvchi tushunchani to‘g‘ri nomlay olsa, demak u uni ma’lum darajada anglagan bo‘ladi. Shuningdek, tushunchalarning shakllanishi ijtimoiy omillar bilan ham bog‘liqdir. O‘quvchi bilimni mustaqil ravishda emas, balki o‘qituvchi rahbarligida, jamoadagi o‘zaro munosabatlar jarayonida egallaydi . 2 Ta’lim jarayonida berilgan topshiriqlar, savollar va muammoli vaziyatlar o‘quvchini faol fikrlashga undaydi. Bu esa tushunchalarning yanada chuqurroq va mustahkamroq shakllanishiga olib keladi. Boshlang‘ich tushuncha inson tafakkurining asosiy shakllaridan biri bo‘lib, uning shakllanishi murakkab psixologik jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon sezgi, idrok, xotira, tafakkur va tasavvur kabi psixik funksiyalarning o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritishi natijasida amalga oshadi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida tushunchalarni to‘g‘ri shakllantirish o‘quvchilarning keyingi bilimlarni o‘zlashtirishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich tushuncha inson ongida atrof-muhitdagi narsa va hodisalar haqidagi eng sodda, 2 Vygotskiy L.S. – Tafakkur va nutq. Moskva: Pedagogika, 1982y. PAGE \* MERGEFORMAT2 umumlashtirilgan bilim shakli hisoblanadi. U bilish jarayonining natijasi bo‘lib, insonning fikrlash faoliyatida muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida shakllanadigan tushunchalar keyingi bilimlarni egallash uchun asos vazifasini bajaradi. Shu sababli ushbu bosqichda tushunchalarni to‘g‘ri, izchil va puxta shakllantirish pedagogik jarayonning eng muhim vazifalaridan biridir. Psixologik nuqtai nazardan tushuncha tafakkur mahsuli bo‘lib, u predmet va hodisalarning muhim va umumiy belgilarini aks ettiradi. Tushuncha oddiy tasavvurlardan farqli ravishda chuqurroq mazmunga ega bo‘ladi, chunki u umumlashtirish va abstraksiyalash jarayonlari orqali shakllanadi. O‘quvchi dastlab predmetlarni sezgi organlari orqali qabul qiladi, ya’ni ularni ko‘radi, eshitadi yoki his qiladi. Keyinchalik ushbu ma’lumotlar tasavvur darajasida qayta tiklanadi va tafakkur yordamida umumlashtirilib, tushunchaga aylantiriladi. Tushuncha shakllanish jarayoni bir necha bosqichlarda amalga oshadi. Dastlab o‘quvchi predmet va hodisalarni bevosita kuzatadi hamda ularning tashqi belgilarini ajratadi. Keyingi bosqichda u o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlab, taqqoslash jarayonini bajaradi. So‘ngra umumlashtirish orqali muhim belgilar ajratib olinadi va shu asosda tushuncha shakllanadi. Bu jarayon oddiydan murakkabga, konkretlikdan abstraktlikka o‘tish qonuniyatiga asoslanadi. Mazkur jarayonda psixik funksiyalarning o‘rni muhimdir. Idrok o‘quvchiga predmetni yaxlit holda qabul qilish imkonini beradi. Xotira olingan bilimlarni saqlash va qayta tiklash vazifasini bajaradi. Tafakkur esa umumlashtirish, tahlil va sintez jarayonlarini amalga oshiradi. Tasavvur mavjud bilimlarni kengaytirib, yangi bilimlar hosil qilishga yordam beradi. Shu bois tushuncha shakllanishi barcha psixik jarayonlarning o‘zaro bog‘liq faoliyati natijasida yuzaga keladi . 3 Boshlang‘ich yoshdagi o‘quvchilarda tafakkur asosan konkret-obrazli xarakterga ega bo‘ladi. Ular abstrakt tushunchalarga qaraganda aniq, ko‘rgazmali va amaliy faoliyat orqali berilgan bilimlarni osonroq o‘zlashtiradilar. Shu sababli boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda ko‘rgazmali vositalar, amaliy 3 Krutetskiy V.A. – Pedagogik psixologiya. Moskva, 1980y PAGE \* MERGEFORMAT2 mashg‘ulotlar va modellar muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday vositalar o‘quvchilarga murakkab bilimlarni sodda va tushunarli shaklda yetkazishga yordam beradi. Tushunchalarni shakllanishi va pedagogik usullar. Tushunchalarning shakllanishi insonning bilish faoliyatida muhim va murakkab jarayon hisoblanadi. Bu jarayon oddiy sezgi va idrokdan boshlanib, asta-sekin tafakkur orqali umumlashtirilgan, mantiqiy tizimga ega bilimga aylanish bilan yakunlanadi. Ya’ni, o‘quvchi avval predmet yoki hodisani bevosita kuzatadi, uning tashqi belgilarini idrok etadi, keyinchalik esa ushbu belgilarni tahlil qilib, muhim va umumiy xususiyatlarini ajratib oladi. Shu asosda umumlashtirish jarayoni yuzaga keladi va natijada tushuncha shakllanadi. Tushunchaning shakllanishi bir necha bosqichlarda amalga oshadi. Birinchi bosqichda o‘quvchi konkret tasavvurlarni hosil qiladi, ya’ni u real obyektlar bilan tanishadi. Ikkinchi bosqichda esa u bu obyektlarning o‘xshash va farqli tomonlarini taqqoslaydi. Uchinchi bosqichda muhim belgilar ajratib olinadi va umumlashtiriladi. Oxirgi bosqichda esa o‘quvchi ushbu umumiy belgilar asosida aniq tushunchaga ega bo‘ladi va uni turli vaziyatlarda qo‘llay boshlaydi. Demak, tushunchaning shakllanishi oddiy kuzatuvdan ilmiy tafakkurgacha bo‘lgan bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon samarali kechishi uchun pedagoglar turli metod va usullardan foydalanadilar. Eng avvalo, ko‘rgazmali metodlar muhim o‘rin tutadi. Chunki boshlang‘ich bosqichda o‘quvchilar ko‘proq konkret obrazlar orqali fikrlaydi. Shu sababli rasmlar, sxemalar, modellardan foydalanish tushunchalarni tezroq va aniqroq shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, tushuntirish va suhbat metodi keng qo‘llaniladi. O‘qituvchi mavzuni oddiy va tushunarli tarzda izohlaydi, savol-javoblar orqali o‘quvchilarni fikrlashga undaydi. Bu metod o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlab, tushunchalarni ongli ravishda o‘zlashtirishga yordam beradi. Amaliy metodlar ham muhim ahamiyatga ega. Turli mashqlar, tajribalar, laboratoriya ishlari orqali o‘quvchilar bilimni amalda sinab ko‘radi. Bu esa tushunchalarni yanada mustahkam qiladi va ularni real hayot bilan bog‘lash imkonini beradi. Bundan tashqari, muammoli PAGE \* MERGEFORMAT2 ta’lim metodi tushunchalarni chuqurroq shakllantirishda samarali hisoblanadi. Bu usulda o‘qituvchi o‘quvchilar oldiga muammo qo‘yadi va ularni mustaqil ravishda yechim topishga yo‘naltiradi. Natijada o‘quvchilar faqat tayyor bilimni emas, balki uni mustaqil ravishda egallaydi, bu esa tafakkur rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Interfaol metodlar ham zamonaviy ta’limda keng qo‘llaniladi. Guruhli ishlash, bahs-munozaralar, “aqliy hujum” kabi usullar o‘quvchilarning faolligini oshiradi, fikr almashish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa tushunchalarning yanada chuqurroq va mustahkam shakllanishiga olib keladi. Pedagoglar, shuningdek, individual yondashuv tamoyiliga ham amal qiladilar. Bu esa har bir o‘quvchining bilimni samarali o‘zlashtirishiga yordam beradi. Umuman olganda, tushunchalarning shakllanishi murakkab va bosqichma- bosqich amalga oshadigan jarayon bo‘lib, unda psixologik va pedagogik omillar o‘zaro uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. O‘qituvchining to‘g‘ri tanlangan metodlari, o‘quvchilarning faol ishtiroki va ta’lim jarayonining samarali tashkil etilishi natijasida tushunchalar puxta va ongli ravishda shakllanadi. Bu esa o‘quvchilarda mustahkam bilim, mantiqiy fikrlash va mustaqil tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich tushuncha inson tafakkurining asosiy shakllaridan biri bo‘lib, uning shakllanishi murakkab psixologik jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon sezgi, idrok, xotira, tafakkur va tasavvur kabi psixik funksiyalarning o‘zaro uyg‘un faoliyati asosida kechadi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida tushunchalarni to‘g‘ri shakllantirish o‘quvchilarning kelajakdagi bilimlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tushunchalarning shakllanishida til va nutq ham muhim rol o‘ynaydi. Har bir tushuncha ma’lum bir so‘z yoki atama orqali ifodalanadi. O‘quvchi tushunchani anglash bilan birga uni to‘g‘ri nomlashni ham o‘rganadi. Bu esa tafakkur va nutq o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Tushunchani so‘z orqali ifodalash uning mazmunini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 4 4 Vygotskiy L.S. – Tafakkur va nutq. Moskva: Pedagogika, 1982y. PAGE \* MERGEFORMAT2 1.2 § Tushunchalarni shakllantirishning psixologik-pedagogik xususiyatlari Model tushunchasi ilmiy bilishning nazariy asoslaridan biri bo‘lib, u real dunyoni anglash, uni tahlil qilish va izohlash jarayonida muhim metodologik vosita sifatida xizmat qiladi. Ilm-fanda har qanday hodisa yoki jarayonni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘rganish har doim ham mumkin bo‘lavermaydi, chunki u murakkab, ko‘p omilli yoki bevosita tajriba uchun noqulay bo‘lishi mumkin. Shu sababli model yaratish zaruriyati yuzaga keladi. Model yordamida tadqiqotchi real obyektni soddalashtirilgan shaklda tasvirlab, uning asosiy xususiyatlarini ajratib oladi va shu asosda ilmiy xulosa chiqaradi. Nazariy jihatdan model bilish jarayonining oraliq bosqichi hisoblanadi. U empirik kuzatuvlar va nazariy umumlashtirishlar o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in vazifasini bajaradi. Ya’ni, avval real voqelik kuzatiladi, so‘ngra uning asosida model yaratiladi va model orqali yangi bilimlar ishlab chiqiladi yoki mavjud nazariyalar tekshiriladi. Bu jarayon ilmiy tadqiqotning uzluksizligini ta’minlaydi. Modelning nazariy asoslari falsafa va metodologiya bilan ham chambarchas bog‘liq. Falsafiy jihatdan model haqiqatni bilishning vositasi sifatida qaraladi. U obyektiv reallikni to‘liq aks ettirmasa ham, uning muhim tomonlarini ifodalash orqali bilim olish imkonini beradi. Shu bois model har doim nisbiy xarakterga ega bo‘lib, u doimiy ravishda takomillashtirilib boriladi. Ilmiy bilishda model bir nechta muhim funksiyalarni bajaradi. Birinchidan, u murakkab tizimlarni soddalashtirish orqali ularni tushunarli qiladi. Ikkinchidan, model yordamida hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar aniqlanadi va ularning ichki qonuniyatlari ochib beriladi. Uchinchidan, model kelajakdagi jarayonlarni bashorat qilish imkonini yaratadi, bu esa ilm-fan va amaliyot uchun katta ahamiyatga ega. Modelning nazariy asoslaridan yana biri-abstraksiyalash va ideallashtirish jarayonidir. Abstraksiyalash orqali tadqiqotchi real obyektning PAGE \* MERGEFORMAT2 ikkinchi darajali xususiyatlarini chetga surib, faqat asosiy jihatlarini ajratib oladi. Ideallashtirish esa real voqelikni mukammal, lekin soddalashtirilgan ko‘rinishda tasavvur qilishni anglatadi. Bu ikkala jarayon model yaratishning asosiy metodlari hisoblanadi. Shuningdek, model ilmiy nazariyani shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Har qanday ilmiy nazariya dastlab model shaklida paydo bo‘ladi, keyinchalik tajriba va kuzatuvlar orqali tekshiriladi va rivojlantiriladi. Masalan, fizika, biologiya, iqtisodiyot va psixologiya fanlarida ko‘plab nazariyalar avval model sifatida ishlab chiqilgan va keyinchalik kengaytirilgan. Model tushunchasining nazariy asoslari ilmiy bilish jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, u orqali murakkab voqelikni tushunish, tahlil qilish va prognoz qilish mumkin bo‘ladi. Model nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki amaliy faoliyatda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy fan va texnologiyalarning rivojlanishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. 5 Model tushunchasi ilmiy bilish nazariyasida markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. U real voqelikni anglashning maxsus usuli bo‘lib, murakkab tizimlarni soddalashtirilgan, lekin mazmunan muhim jihatlarini saqlab qolgan holda ifodalash imkonini beradi. Model orqali inson ongida mavjud bo‘lgan tasavvurlar tartibga solinadi va ilmiy bilim shakliga keltiriladi. Ilmiy bilish jarayonida model bevosita kuzatish va tajriba hamda nazariy umumlashtirish o‘rtasida vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Dastlab real obyekt haqida empirik ma’lumotlar yig‘iladi, so‘ngra bu ma’lumotlar asosida model quriladi. Keyingi bosqichda esa model orqali yangi xulosalar chiqariladi yoki nazariy farazlar tekshiriladi. Shu sababli model ilmiy bilishning dinamik va uzluksiz jarayonini ta’minlaydi. Modelning eng muhim nazariy xususiyatlaridan biri uning abstrakt xarakterga ega ekanligidir. U real obyektni to‘liq emas, balki uning asosiy, tizim uchun muhim bo‘lgan jihatlarini ajratib ko‘rsatadi. Bu esa murakkab hodisalarni tahlil qilishni yengillashtiradi. Masalan, inson psixikasini o‘rganishda barcha biologik va ijtimoiy omillarni bir vaqtning o‘zida hisobga 5 Nemov R.S. – Psixologiya: 3 jildlik. Moskva, 2003y. PAGE \* MERGEFORMAT2 olish qiyin, shuning uchun turli psixologik modellar orqali jarayon soddalashtiriladi. Model yaratishda abstraksiyalash bilan birga ideallashtirish ham muhim o‘rin tutadi. Ideallashtirish jarayonida real tizim mukammal va ideal holatda tasavvur qilinadi. Bu ilmiy tahlilni aniqroq qilishga yordam beradi, chunki ideal sharoitda qonuniyatlarni aniqlash osonlashadi. Keyinchalik bu natijalar real sharoitga moslashtiriladi. Modelning yana bir muhim nazariy jihati uning sistemali yondashuv bilan bog‘liqligidir. Har qanday model tizim sifatida qaraladi, ya’ni unda elementlar va ularning o‘zaro aloqalari mavjud bo‘ladi. Shu sababli model yordamida nafaqat alohida obyekt, balki butun tizimning ishlash mexanizmi ham o‘rganiladi. Birinchidan, kognitiv (bilish) funksiyasi-model orqali inson murakkab voqelikni tushunadi va uni ilmiy jihatdan tahlil qiladi. Bu funksiya bilim olish jarayonining asosini tashkil etadi. Ikkinchidan, eksperimental funksiya-model real tajribani to‘liq yoki qisman almashtirishi mumkin. Ayniqsa, xavfli yoki juda murakkab jarayonlarni o‘rganishda bu juda muhimdir. Uchinchidan, prognoz (bashorat) funksiyasi-model asosida kelajakdagi jarayonlar haqida ilmiy taxminlar ishlab chiqiladi. Masalan, iqtisodiy o‘sish, aholi soni yoki ekologik o‘zgarishlar. To‘rtinchidan, tushuntirish funksiyasi-model murakkab hodisalarni oddiy va tushunarli shaklda izohlab beradi, bu esa ilmiy bilimni keng omma uchun ham tushunarli qiladi. Shuningdek, model ilmiy nazariyani rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Har bir ilmiy nazariya dastlab model sifatida shakllanadi, keyin esa tajribalar va kuzatuvlar orqali boyitiladi. Model va nazariya o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilm-fanning rivojlanishida asosiy harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi. Model tushunchasi ilmiy bilishning metodologik asosi bo‘lib, u orqali inson murakkab dunyoni soddalashtirib, tizimli ravishda o‘rganadi. Model nafaqat nazariy bilimlarni shakllantirish, balki ularni amaliyotga tatbiq etishda ham muhim vosita hisoblanadi. Zamonaviy fan rivojlanishi bilan model tushunchasi PAGE \* MERGEFORMAT2 yanada kengayib, yangi ilmiy yondashuvlar va texnologiyalar bilan boyib bormoqda. shunchalarni shakllantirish jarayoni inson bilish faoliyatining murakkab va ko‘p bosqichli psixologik-pedagogik jarayoni hisoblanadi. Bu jarayon bevosita o‘quvchining kognitiv rivojlanishi, ya’ni idrok, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkur kabi psixik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Tushunchalar faqat ma’lumotni eslab qolish orqali emas, balki uni tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va tizimlashtirish orqali shakllanadi. Psixologik jihatdan qaralganda, tushunchaning shakllanishi avval sezgi va idrok bosqichidan boshlanadi . 6 O‘quvchi avval ob’ekt yoki hodisani bevosita kuzatadi, uning xususiyatlarini sezadi va idrok qiladi. Keyingi bosqichda esa bu ma’lumotlar xotirada saqlanib, tafakkur jarayonlari yordamida qayta ishlanadi. Aynan shu bosqichda umumlashtirish va mavhumlashtirish jarayonlari yuzaga keladi. Natijada o‘quvchida alohida misollardan umumiy tushuncha hosil bo‘ladi. Diqqat ham tushunchalarni shakllantirishda muhim psixologik omil hisoblanadi. Barqaror va yo‘naltirilgan diqqat o‘quvchiga asosiy belgilarni ajratib olish va muhim bo‘lmagan elementlarni chetga surish imkonini beradi. Xotira esa olingan bilimlarni saqlash va keyinchalik qayta qo‘llashda asosiy rol o‘ynaydi. Agar xotira jarayonlari yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa, tushunchalar yuzaki va mustahkam bo‘lmagan shaklda qolishi mumkin. Tafakkur esa tushunchalarni shakllantirishning markaziy psixologik komponenti hisoblanadi. U orqali o‘quvchi tahlil qiladi, taqqoslaydi, sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlaydi va xulosalar chiqaradi. Aynan shu jarayonlar natijasida oddiy tasavvurdan ilmiy tushunchaga o‘tish amalga oshadi. Pedagogik nuqtai nazardan esa tushunchalarni shakllantirish o‘qituvchining maqsadli va tizimli faoliyatini talab etadi. O‘qituvchi o‘quv materialini bosqichma-bosqich, oddiydan murakkabga tamoyili asosida tashkil qilishi lozim. Ta’lim jarayonida ko‘rgazmalilik, amaliy faoliyat, muammoli ta’lim va interfaol metodlardan 6 Yo‘ldoshev J.G‘. Ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llari. – Toshkent, 2001y. PAGE \* MERGEFORMAT2 foydalanish tushunchalarning samarali shakllanishiga yordam beradi. Shuningdek, individual yondashuv ham muhim ahamiyatga ega. Har bir o‘quvchining psixologik rivojlanish darajasi turlicha bo‘lgani sababli, tushunchalarni shakllantirish jarayonida ularning imkoniyatlarini hisobga olish zarur. Amaliy hayotda ham modellar juda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa inson uchun katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Ta’lim jarayonida modellar murakkab bilimlarni osonroq tushuntirish vositasi sifatida qo‘llaniladi Bu esa ta’lim samaradorligini oshiradi va har bir o‘quvchining faol ishtirokini ta’minlaydi . 7 Umuman olganda, tushunchalarni shakllantirishning psixologik- pedagogik xususiyatlari shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon faqat bilim berish emas, balki o‘quvchining intellektual rivojlanishini ta’minlovchi murakkab faoliyatdir. Shu sababli u psixologik qonuniyatlar va pedagogik tamoyillar uyg‘unligida tashkil etilishi kerak. Shu bilan birga, o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va individual farqlarini hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. Pedagogik jihatdan esa tushunchalarni shakllantirish o‘qituvchidan puxta metodik yondashuvni talab qiladi. Dars jarayonini to‘g‘ri tashkil etish, ko‘rgazmali vositalardan foydalanish, interfaol metodlarni qo‘llash hamda o‘quvchilarni faol ishtirok etishga jalb qilish tushunchalarning samarali shakllanishini ta’minlaydi. Ayniqsa, oddiydan murakkabga, konkretlikdan abstraktlikka o‘tish tamoyiliga amal qilish muhim hisoblanadi. 7 Nemov R.S. – Psixologiya: 3 jildlik. Moskva, 2003y. PAGE \* MERGEFORMAT2 PAGE \* MERGEFORMAT2 I bob yuzasidan xulosa Xulosa qilib aytganda, ushbu bobda boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishning nazariy asoslari keng va tizimli ravishda yoritib berildi. Xususan, “boshlang‘ich tushuncha”ning mohiyati, uning inson kognitiv faoliyatidagi o‘rni hamda bilimlarni egallash jarayonidagi asosiy birlik sifatidagi ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tushunchalar inson tafakkurining eng muhim elementlaridan biri bo‘lib, ular orqali atrof-muhitdagi voqea-hodisalar umumlashtiriladi, tizimlashtiriladi va ongli ravishda anglanadi. Shu sababli boshlang‘ich tushunchalarning to‘g‘ri shakllanishi keyingi bilimlarni o‘zlashtirish jarayonining poydevori hisoblanadi. Bob doirasida, shuningdek, tushunchalarni shakllantirishning psixologik va pedagogik xususiyatlari ham atroflicha ko‘rib chiqildi. Ma’lum bo‘ldiki, bu jarayon bevosita bolaning idrok, diqqat, xotira va tafakkur kabi psixik jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning rivojlanish darajasi tushunchalarning shakllanish sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Pedagogik nuqtai nazardan esa o‘qituvchining metodik yondashuvi, o‘quv materialining tuzilishi va ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan usullar muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, vizual materiallar, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol metodlar orqali tushunchalarni mustahkamlash samarali natija beradi. Umuman olganda, bu bobda keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u psixologik, pedagogik hamda metodik omillarning uyg‘unlashgan holda ishlashini talab etadi. Tushunchalar to‘g‘ri shakllansa, o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash, mantiqiy fikrlash va mustaqil tahlil qilish qobiliyati rivojlanadi. Shu bois ushbu jarayon ta’lim tizimida Bobning ikkinchi qismida modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati chuqur o‘rganildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, modellar o‘quv jarayonini faollashtiradi, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantiradi hamda dars jarayonini yanada qiziqarli va interfaol qiladi. Shuningdek, model asosida o‘qitish o‘quvchilarda tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish kabi mantiqiy ko‘nikmalarni PAGE \* MERGEFORMAT2 rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.alohida ahamiyat kasb etadi va o‘qituvchilardan puxta yondashuvni talab qiladi. Bobda, shuningdek, tushunchalarni shakllantirishning psixologik-pedagogik xususiyatlari ham ko‘rib chiqildi. Tahlillar natijasida ma’lum bo‘ldiki, bu jarayon o‘quvchining idrok, diqqat, xotira va tafakkur kabi psixik jarayonlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning rivojlanish darajasi tushunchalarning sifatli shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, tafakkur jarayonlari orqali tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirish amalga oshirilishi tushunchalarning ilmiy darajada shakllanishiga olib keladi. Pedagogik jihatdan esa tushunchalarni shakllantirish o‘qituvchidan aniq maqsad, tizimli yondashuv va samarali metodlardan foydalanishni talab etadi. Ko‘rgazmali vositalar, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol metodlar o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq va tezroq o‘zlashtirishiga yordam beradi. Shu bilan birga, individual yondashuv ham muhim bo‘lib, har bir o‘quvchining imkoniyatlarini hisobga olish zarur. Umuman olganda, birinchi bobda olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish murakkab, ko‘p bosqichli va psixologik hamda pedagogik omillarga bog‘liq jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayonning muvaffaqiyatli amalga oshishi ta’lim sifatini oshirish va o‘quvchilarda mustahkam bilimlar tizimini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bob davomida tushuncha mohiyati keng ochib berilib, uning bilimlarni egallash jarayonidagi o‘rni asoslab berildi. Tushunchalar orqali o‘quvchilar nafaqat ma’lumotlarni eslab qoladi, balki ularni tahlil qiladi, taqqoslaydi va umumlashtiradi. Bu esa o‘z navbatida mantiqiy fikrlashning rivojlanishiga olib keladi. Demak, tushunchalar bilimning oddiy yig‘indisi emas, balki ongli ravishda qayta ishlangan va tizimlashtirilgan shaklidir. Shuningdek, tushunchalarni shakllantirishning psixologik-pedagogik xususiyatlari ham atroflicha o‘rganildi. Bu jarayon o‘quvchilarning idrok, diqqat, xotira va tafakkur kabi psixik jarayonlari bilan uzviy bog‘liq ekani aniqlandi. Ayniqsa, tafakkur operatsiyalari-tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish-tushunchalarning chuqur va mustahkam PAGE \* MERGEFORMAT2 shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va individual farqlarini hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. II BOB MODELLARNING BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHDAGI ROLI 2.1 § Model tushunchasi va uning turlari Model-bu real obyekt yoki hodisaning soddalashtirilgan, umumlashtirilgan va ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan ifodasidir. Ta’lim jarayonida modellar murakkab bilimlarni osonroq tushuntirish vositasi sifatida qo‘llaniladi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun modellar muhim didaktik ahamiyatga ega, chunki ular abstrakt tushunchalarni konkret shaklda idrok etishga yordam beradi. Modellar turli xil bo’lishi mumkin:moddiy (maket, predmetlar), grafik (chizma, sxema), ramziy (belgilar, formulalar) va aqliy modellar. Har bir model turi o‘ziga xos funksiyani bajaradi. Masalan, moddiy modellar ko‘proq ko‘rgazmalilikni ta’minlasa, grafik modellar tizimlashtirish va umumlashtirishga xizmat qiladi . 8 Model tushunchasi ilmiy bilish jarayonining eng muhim metodologik vositalaridan biri hisoblanadi. U real hayotdagi obyekt, hodisa yoki jarayonlarni to‘liq emas, balki ularning asosiy xususiyatlarini aks ettirgan soddalashtirilgan ko‘rinishda ifodalashga xizmat qiladi. Model orqali murakkab tizimlar o‘rganilishi osonlashadi, chunki u real voqelikni tushunishga qulay shaklga keltiradi. Model aslida inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, u kuzatuv, tajriba va tahlil natijasida shakllanadi. Har qanday model muayyan maqsad uchun tuziladi va shu maqsadga muvofiq ravishda real tizimning faqat kerakli jihatlarini o‘z ichiga oladi. Shu sababli model har doim nisbiy bo‘lib, u to‘liq haqiqatni emas, balki uning soddalashtirilgan tasvirini beradi. Ilm-fanda model yaratishning asosiy vazifasi-murakkab jarayonlarni tushunarli qilish, ularni tahlil qilish va oldindan bashorat qilish imkonini yaratishdir. Masalan, iqtisodiyotda bozor 8 Tolipov O‘., Usmonboeva M. – Pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2006y. PAGE \* MERGEFORMAT2 munosabatlarini tushuntirish uchun talab va taklif modeli ishlatiladi, biologiyada esa hujayra tuzilishini o‘rganish uchun turli vizual modellar qo‘llaniladi. Modellarning asosiy xususiyatlari Model bir nechta muhim xususiyatlarga ega: Soddalashtirilganlik -real tizimning faqat asosiy jihatlari olinadi Ideallashtirish-ba’zi ikkinchi darajali omillar e’tibordan chetda qoldiriladi Ma’lum maqsadga yo‘naltirilganlik-har bir model aniq vazifa uchun yaratiladi Tahlil qilish imkoniyati-model orqali tizimni chuqur o‘rganish mumkin Ilmiy adabiyotlarda modellar turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Eng keng tarqalgan tasnif quyidagicha: 1. Material modellar Bu modellar real obyektning fizik ko‘rinishdagi nusxasi bo‘lib, ularni ko‘rish va ushlash mumkin. Masalan, Yer sharining modeli globus, yurak yoki miya maketlari, binolar maketlari shular jumlasidandir. 2. Abstrakt modellar Abstrakt modellar faqat fikriy yoki belgilar tizimi orqali ifodalanadi. Ular real obyektni bevosita aks ettirmaydi, balki uning g‘oyaviy tasvirini beradi. Matematik formulalar, mantiqiy sxemalar va konseptual diagrammalar bunga misol bo‘la oladi. 3. Matematik modellar Matematik modelda jarayonlar tenglamalar, funksiyalar va statistik ifodalar orqali tasvirlanadi. Bu turdagi modellar aniq hisob-kitoblar va ilmiy prognozlar qilishda juda samaralidir. Fizika, iqtisod, muhandislik va biologiyada keng qo‘llaniladi. 4. Kompyuter modellar Kompyuter modellar zamonaviy texnologiyalar asosida yaratiladi va murakkab jarayonlarni virtual muhitda simulyatsiya qiladi. Ular real hayotdagi tizimlarni tez va xavfsiz tarzda tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, iqlim o‘zgarishini modellashtirish yoki iqtisodiy jarayonlarni prognoz qilish. 5. Strukturaviy modellar PAGE \* MERGEFORMAT2 Bu modellar tizimning ichki tuzilishini, uning elementlari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ifodalaydi. Masalan, psixologiyada shaxs tuzilishi modeli yoki organizm organlari o‘rtasidagi bog‘lanishlar strukturaviy modelga kiradi. 6. Funktsional modellar Funktsional modellar tizimning qanday ishlashini, ya’ni uning funksiyalarini ko‘rsatadi. Bu model tizimning ichki tuzilishidan ko‘ra, uning faoliyat mexanizmiga ko‘proq e’tibor qaratadi. Model ilmiy tadqiqotlarda nazariya yaratish va uni tekshirish uchun muhim vosita hisoblanadi. U orqali olimlar murakkab tizimlarni tajriba qilmasdan turib ham o‘rganishi mumkin. Bundan tashqari, model yordamida yangi g‘oyalar sinovdan o‘tkaziladi va ularning amaliy samaradorligi baholanadi . 9 Amaliy hayotda ham modellar juda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, tibbiyotda kasalliklarni tashxislash va davolash jarayonlarida, iqtisodiyotda esa bozor holatini bashorat qilishda modellashtirish keng qo‘llaniladi. Model tushunchasi ilm-fan va amaliyotning ajralmas qismi bo‘lib, u murakkab voqelikni soddalashtirib, uni tushunarli shaklga keltiradi. Har bir model turi o‘zining vazifasi va qo‘llanish sohasiga ega bo‘lib, ular birgalikda inson bilimini kengaytirishga xizmat qiladi. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan modellashtirish usullari ham takomillashib, yanada aniq va samarali bo‘lib bormoqda. Model yaratish inson tafakkurining muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, u kuzatish, tajriba va mantiqiy xulosa chiqarish asosida shakllanadi. Har bir model ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan bo‘ladi va shu maqsadga mos ravishda real tizimning faqat kerakli jihatlarini o‘z ichiga oladi. Shu sababli model har doim nisbiy xarakterga ega bo‘lib, u haqiqatning to‘liq nusxasi emas, balki uning soddalashtirilgan ko‘rinishidir. Model yordamida murakkab jarayonlarni tahlil qilish, ularning ichki qonuniyatlarini aniqlash va kelajakdagi holatini bashorat qilish mumkin. Masalan, iqtisodiyotda inflyatsiya jarayonlarini 9 Levitov N.D. – O‘qitish psixologiyasi. Moskva, 1972y. PAGE \* MERGEFORMAT2 o‘rganish uchun matematik modellar tuziladi, psixologiyada esa inson xulq- atvorini tushuntirish uchun turli nazariy modellar ishlab chiqiladi.  Model bir nechta muhim vazifani bajaradi.  Tushuntirish funksiyasi- murakkab jarayonlarni sodda shaklda izohlash  Bashorat qilish funksiyasi-kelajakdagi holatlarni oldindan aniqlash.  Tahlil qilish funksiyasi -tizimning ichki tuzilishini o‘rganish Eksperiment qilish funksiyasi-real sharoitda sinash qiyin bo‘lgan jarayonlarni modellashtirish. Model ilmiy tadqiqotlarda nazariyani tekshirish va yangi bilimlarni hosil qilish uchun muhim vosita hisoblanadi. U orqali olimlar real tajriba o‘tkazmasdan turib ham turli jarayonlarni o‘rganishi mumkin. Shuningdek, model yangi g‘oyalarni sinovdan o‘tkazish va ularning samaradorligini baholash imkonini beradi. Amaliy jihatdan model tibbiyot, iqtisodiyot, muhandislik, psixologiya va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llaniladi. Masalan, tibbiyotda kasalliklarni tashxislash va davolash jarayonlarini yaxshilash uchun modellar ishlatiladi, iqtisodiyotda esa bozor holatini prognoz qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ta’lim jarayonida model o‘quvchilarning abstrakt tafakkurini rivojlantirish, tushunchalarni ongli o‘zlashtirish va bilimlarni tizimlashtirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa, boshlang‘ich bosqichda o‘quvchilar uchun real obyektlarni to‘liq anglash qiyin bo‘lganligi sababli, modellar orqali ular soddalashtirilgan va ko‘rgazmali shaklda taqdim etiladi. Bu esa o‘quvchilarning tasavvurini kengaytiradi va bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.Umuman olganda, model tushunchasi ta’lim jarayonida bilimlarni samarali yetkazish va o‘zlashtirishda muhim vosita bo‘lib, uning turli ko‘rinishlari o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va o‘quv materialining mazmuniga qarab tanlanadi. Modellardan to‘g‘ri va maqsadli foydalanish o‘quvchilarning bilimni chuqur anglashiga, mantiqiy fikrlashining rivojlanishiga hamda tushunchalarning mustahkam shakllanishiga xizmat qiladi. PAGE \* MERGEFORMAT2 2.2 § Modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati Ta’lim jarayonida modellardan foydalanish o‘quvchilarda boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Model-bu real obyekt, hodisa yoki jarayonning soddalashtirilgan ko‘rinishi bo‘lib, u murakkab bilimlarni oson tushunishga yordam beradi. Ayniqsa boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, tasavvur va tafakkurining konkret-obrazli shaklda rivojlanganligi sababli modellardan foydalanish katta samaradorlik beradi. Modellarning samaradorligi, avvalo, o‘quv materialining tushunarli va qiziqarli bo‘lishini ta’minlashida namoyon bo‘ladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari abstrakt tushunchalarni bevosita qabul qilishda qiynaladilar. Shu sababli model yordamida mavzu ko‘rgazmali tarzda ifodalanadi va o‘quvchi uni tezroq anglaydi. Masalan, tabiat hodisalari, matematik shakllar yoki til birliklarini modellashtirish orqali o‘quvchilarda mavzu haqida aniq tasavvur hosil bo‘ladi. Modellardan foydalanish o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi. O‘quvchi model asosida kuzatadi, tahlil qiladi, taqqoslaydi va xulosa chiqaradi. Bu esa ularning mantiqiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa interfaol metodlar bilan birgalikda qo‘llanilgan modellar o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. Natijada ta’lim jarayoni faqat tinglash emas, balki amaliy faoliyat orqali o‘rganishga aylanadi. Modellarning yana bir muhim jihati-bilimlarni uzoq muddat xotirada saqlashga yordam berishidir. Psixologlarning ta’kidlashicha, inson ko‘rish orqali olgan ma’lumotni eshitish orqali olgan ma’lumotga nisbatan yaxshiroq eslab qoladi. Shu sababli dars jarayonida turli diagramma, sxema, jadval, maket va tasviriy modellardan foydalanish o‘quvchilarning bilimini mustahkamlaydi. Boshlang‘ich ta’limda modellarning amaliy ahamiyati juda kengdir. Masalan, matematika darslarida geometrik shakllar modellari orqali o‘quvchilar shakl, hajm va o‘lcham tushunchalarini oson o‘zlashtiradilar. Ona tili darslarida gap tuzilishi, so‘z turkumlari yoki tovush-harf munosabatlarini sxematik modellar orqali tushuntirish samarali natija beradi. Tabiiy fanlarda esa globus, xarita, o‘simlik va hayvonlarning maketlari orqali real hayotdagi obyektlar haqida aniq PAGE \* MERGEFORMAT2 tushunchalar hosil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy ta’limda axborot- kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan virtual modellardan ham keng foydalanilmoqda. Multimediali taqdimotlar, animatsiyalar va elektron platformalar o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Virtual modellar yordamida murakkab jarayonlarni harakatli tarzda ko‘rsatish mumkin bo‘ladi. Bu esa ta’lim sifatini oshirish bilan birga o‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini ham rivojlantiradi. Modellardan foydalanish o‘qituvchining pedagogik mahoratini ham oshiradi. Chunki model asosida tashkil etilgan dars o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda olib boriladi. O‘qituvchi model orqali mavzuni sodda, aniq va tizimli tarzda bayon qiladi. Natijada o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik kuchayadi. Bundan tashqari, modellardan foydalanish differensial ta’limni tashkil etishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. 10 Har bir o‘quvchining bilim darajasi turlicha bo‘lganligi sababli modellar yordamida mavzuni turli murakkablik darajasida tushuntirish mumkin. Bu esa barcha o‘quvchilarning dars jarayoniga faol jalb qilinishiga yordam beradi. Modellardan foydalanish boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda samarali pedagogik vosita hisoblanadi. U o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiradi, mavzuni tushunishni osonlashtiradi, mustaqil va mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi hamda bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Shu sababli zamonaviy ta’lim jarayonida turli xil modellardan maqsadli va samarali foydalanish muhim pedagogik vazifa hisoblanadi. Modellarning samaradorligi ta’limning natijadorligida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, model asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilarning mavzuni o‘zlashtirish darajasi an’anaviy usullarga nisbatan yuqori bo‘ladi. Chunki model o‘quvchining bir vaqtning o‘zida bir necha sezgi organlari orqali bilimni qabul qilishiga imkon yaratadi. Ko‘rish, eshitish va amaliy harakatning birgalikda qo‘llanishi bilimni chuqurroq anglashga yordam beradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ayniqsa 10 Vygotskiy L.S. – Tafakkur va nutq. Moskva: Pedagogika, 1982y. PAGE \* MERGEFORMAT2 predmetli va tasviriy modellar muhim ahamiyatga ega. Chunki bu yoshdagi bolalarda konkret fikrlash ustun bo‘ladi. Masalan, matematikada sonlarni tayoqchalar, geometrik shakllar yoki rangli kartochkalar yordamida tushuntirish o‘quvchilarda abstrakt tushunchalarni shakllantirishni yengillashtiradi. Shu bilan birga, o‘quvchilar model bilan ishlash jarayonida tajriba orttiradilar va bilimni amaliy faoliyat orqali egallaydilar . 11 Modellar o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. O‘quvchi tayyor modeldan foydalanish bilan bir qatorda, mustaqil ravishda model yaratishga ham o‘rganadi. Bu esa unda yangicha fikrlash, muammoni hal qilish va izlanish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Masalan, tabiatshunoslik fanida o‘simlikning tuzilishini model shaklida yasash yoki texnologiya darslarida turli maketlar tayyorlash o‘quvchilarning ijodkorligini oshiradi. Ta’lim jarayonida modellashtirish usulidan foydalanish fanlararo integratsiyani ham kuchaytiradi. Bir model yordamida bir nechta fanlarga oid bilimlarni bog‘lash mumkin bo‘ladi. Masalan, globus modeli geografiya bilan birga astronomiya va tabiatshunoslik fanlari bilan ham bog‘liq tushunchalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘quvchilarda borliqni yaxlit holda idrok etish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida yaratilayotgan elektron modellar va interaktiv dasturlar ta’lim samaradorligini yanada oshirmoqda. Elektron darsliklar, 3D modellar, virtual laboratoriyalar va animatsion dasturlar o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq o‘rganishiga yordam beradi. Ayniqsa masofaviy ta’lim jarayonida virtual modellar muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ular orqali o‘quvchilar murakkab jarayonlarni real vaqt rejimida kuzatish va tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Modellarning amaliy ahamiyati shundan iboratki, ular nazariy bilimlarni real hayot bilan bog‘lashga yordam beradi. O‘quvchi model orqali kundalik hayotda uchraydigan hodisa va jarayonlarni yaxshiroq tushunadi. Bu esa bilimlarning hayotiyligini ta’minlaydi. 11 Tolipov O‘., Usmonboeva M. – Pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2006y. PAGE \* MERGEFORMAT2 Masalan, yo‘l harakati qoidalarini o‘rgatishda yo‘l maketlari va belgilar modellari qo‘llansa, o‘quvchilar qoidalarni nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham tushunib oladilar. Shuningdek, modellashtirish metodidan foydalanish o‘quvchilarda kommunikativ ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi. Guruhlarda model yaratish yoki uni tahlil qilish jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bayon qilish, boshqalarni tinglash va hamkorlikda ishlashni o‘rganadilar. Bu esa jamoada ishlash madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi . 12 Pedagogik nuqtai nazardan qaraganda, modellar ta’lim jarayonini rejalashtirish va boshqarishda ham muhim vosita hisoblanadi. O‘qituvchi model yordamida darsning asosiy mazmunini tizimli ravishda ifodalaydi, murakkab mavzularni bosqichma-bosqich tushuntiradi va o‘quvchilarning bilim darajasini nazorat qiladi. Shu sababli modellashtirish bugungi kunda innovatsion ta’lim texnologiyalarining ajralmas qismiga aylangan. Umuman olganda, modellardan foydalanish boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishning samarali usullaridan biri bo‘lib, u o‘quvchilarning bilim olish faoliyatini faollashtiradi, ta’lim sifatini oshiradi va nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Shu bois boshlang‘ich ta’lim tizimida modellashtirish metodidan keng va maqsadli foydalanish zamonaviy pedagogikaning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. 12 Nemov R.S. – Psixologiya: 3 jildlik. Moskva, 2003y. PAGE \* MERGEFORMAT2 PAGE \* MERGEFORMAT2 II bob yuzasidan xulosa Ushbu bobda modellarning boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishdagi o‘rni va ahamiyati nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, model tushunchasi ta’lim jarayonida murakkab bilimlarni soddalashtirish, tizimlashtirish va o‘quvchilar ongida aniq tasavvur hosil qilishda muhim didaktik vosita hisoblanadi. Modellar yordamida real ob’ekt va hodisalar shartli ko‘rinishda ifodalanib, ularni o‘rganish va tushunish jarayoni yengillashtiriladi. Bobning birinchi qismida model tushunchasining mazmuni va uning turlari ko‘rib chiqildi. Modellar fizik, matematik, grafik, sxematik hamda konseptual ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkinligi aniqlandi. Har bir model turi o‘ziga xos funksiyani bajarib, o‘quv materialining mazmuniga mos ravishda qo‘llanilganda yuqori samaradorlik beradi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda vizual va sxematik modellar bolalarning tasavvurini kengaytirish va abstrakt fikrlashni rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchi qismda esa modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati tahlil qilindi. Ma’lum bo‘ldiki, ta’lim jarayonida modellarni qo‘llash o‘quvchilarning faolligini oshiradi, o‘rganilayotgan mavzuni tez va chuqur anglashga yordam beradi hamda bilimlarni uzoq muddatli xotirada saqlash imkoniyatini kuchaytiradi. Bundan tashqari, modellar o‘qituvchiga murakkab mavzularni oddiy va tushunarli tarzda yetkazish imkonini beradi, bu esa ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Umuman olganda, bu bobda olib borilgan tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, modellar boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish jarayonida muhim didaktik vosita bo‘lib, ular o‘quvchilarda bilimni tizimli qabul qilish, mantiqiy fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bobning birinchi qismida model tushunchasi va uning asosiy turlari yoritildi. Tahlillar natijasida modellarning turli ko‘rinishlari – fizik, matematik, grafik, sxematik va konseptual modellar mavjudligi aniqlanib, har biri ta’lim jarayonida o‘ziga xos funksional ahamiyatga ega ekani asoslab berildi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ko‘rgazmali va sxematik modellar PAGE \* MERGEFORMAT2 o‘quvchilarning tasavvur doirasini kengaytirib, ularning bilimni obrazli qabul qilishiga imkon yaratadi. Bu esa tushunchalarning ongda mustahkam shakllanishiga xizmat qiladi.maqsadli foydalanish zamonaviy pedagogikaning dolzarb talablaridan biri hisoblanadi. O‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, model ta’lim jarayonida murakkab bilimlarni soddalashtirish, tizimlashtirish va ko‘rgazmali shaklga keltirish orqali ularni o‘quvchilar tomonidan oson va tez o‘zlashtirilishiga xizmat qiluvchi muhim didaktik vosita hisoblanadi. Bob davomida model tushunchasi va uning asosiy turlari yoritildi. Fizik, matematik, grafik, sxematik va konseptual modellar o‘quv jarayonida turli vazifalarni bajarishi aniqlandi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ko‘rgazmali va sxematik modellar o‘quvchilarning tasavvurini rivojlantirish, abstrakt tushunchalarni aniq obrazlar bilan bog‘lash hamda bilimlarni ongda mustahkam shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi . 13 Shuningdek, modellardan foydalanishning samaradorligi ham tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, ta’lim jarayonida modellarni qo‘llash o‘quvchilarning faolligini oshiradi, darsga qiziqishini kuchaytiradi va mustaqil fikrlash jarayonini rivojlantiradi. Model asosida o‘qitish o‘quvchilarga tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish imkonini beradi.Pedagogik nuqtai nazardan esa modellar o‘qituvchining ishini yengillashtiradi, murakkab mavzularni bosqichma-bosqich va tushunarli tarzda yetkazishga yordam beradi. Bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi va har bir o‘quvchining mavzuni chuqurroq anglashiga sharoit yaratadi. Umuman olganda, bu bobda olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, modellar boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish jarayonida muhim didaktik vosita bo‘lib, u o‘quvchilarning bilimni ongli o‘zlashtirishi va intellektual rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli zamonaviy ta’lim tizimida modellardan tizimli va maqsadli foydalanish yuqori samaradorlikka erishishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. 13 Levitov N.D. – O‘qitish psixologiyasi. Moskva, 1972 y . PAGE \* MERGEFORMAT2 XULOSA Umumiy xulosa qilib aytganda, bobning birinchi qismida model tushunchasi va uning asosiy turlari yoritildi. Tahlillar natijasida modellarning turli ko‘rinishlari-fizik, matematik, grafik, sxematik va konseptual modellar mavjudligi aniqlanib, har biri ta’lim jarayonida o‘ziga xos funksional ahamiyatga ega ekani asoslab berildi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida ko‘rgazmali va sxematik modellar o‘quvchilarning tasavvur doirasini kengaytirib, ularning bilimni obrazli qabul qilishiga imkon yaratadi. Bu esa tushunchalarning ongda mustahkam shakllanishiga xizmat qiladi. Bobning ikkinchi qismida modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati chuqur o‘rganildi. Kurs ishi natijalariga ko‘ra, modellar o‘quv jarayonini faollashtiradi, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantiradi hamda dars jarayonini yanada qiziqarli va interfaol qiladi. Shuningdek, model asosida o‘qitish o‘quvchilarda tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish kabi mantiqiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu kurs ishida boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish jarayonining nazariy asoslari hamda ushbu jarayonda modellarning didaktik ahamiyati har tomonlama tahlil qilindi. O‘rganilgan nazariy manbalar va pedagogik yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich tushunchalar o‘quvchilarning bilish faoliyatida asosiy tayanch birlik bo‘lib, ular orqali inson borliqni anglaydi, tasniflaydi va mantiqiy tizimga soladi. Shu sababli tushunchalarning to‘g‘ri shakllanishi ta’lim jarayonining eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Kurs ishi davomida tushunchalarni shakllantirish jarayoni psixologik va pedagogik jihatdan murakkab ekanligi aniqlandi. Bu jarayonda o‘quvchining yosh xususiyatlari, idrok qilish darajasi, diqqat va xotira imkoniyatlari, shuningdek tafakkur operatsiyalari (taqqoslash, umumlashtirish, tahlil qilish) muhim rol o‘ynaydi. Pedagogik jihatdan esa o‘qituvchining metodik mahorati, darsni tashkil etish usullari va qo‘llaniladigan ko‘rgazmali vositalar tushunchalarning sifatli shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kurs ishining ikkinchi bobida modellarning ta’lim jarayonidagi o‘rni alohida o‘rganildi. PAGE \* MERGEFORMAT2 Tahlillar natijasida shuni aytish mumkinki, modellar murakkab bilimlarni soddalashtirish va tizimlashtirish orqali ularni o‘quvchilar uchun tushunarli shaklga keltiradi. Bu esa abstrakt tushunchalarni real tasavvur bilan bog‘lash imkonini yaratadi. Natijada o‘quvchilarda bilimni anglash, eslab qolish va amaliy qo‘llash darajasi oshadi. Shuningdek, modellar o‘quvchilarning faolligini kuchaytiradi, dars jarayonini interfaol va qiziqarli qiladi hamda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida vizual va sxematik modellar o‘quvchilarning tasavvur doirasini kengaytirib, ularning mantiqiy fikrlashiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ta’lim sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, o‘tkazilgan tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish ko‘p omilli va tizimli jarayon bo‘lib, unda psixologik, pedagogik va metodik yondashuvlarning uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Modellar esa ushbu jarayonni samarali tashkil etishda eng muhim didaktik vositalardan biri hisoblanadi. Shu sababli zamonaviy ta’lim tizimida modellardan keng va maqsadli foydalanish o‘quvchilarda chuqur bilim, mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv va ijodiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa barkamol shaxsni shakllantirish va ta’lim sifatini oshirishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot jarayonida tushunchalarni shakllantirishning psixologik- pedagogik jihatlari chuqur o‘rganildi. Ma’lum bo‘ldiki, bu jarayon o‘quvchining individual psixologik xususiyatlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, idrok, diqqat, xotira va tafakkur jarayonlarining rivojlanish darajasi tushunchalarning sifatli shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, pedagogik muhit, o‘qituvchining metodik yondashuvi va dars jarayonida qo‘llaniladigan vositalar ham muhim omil hisoblanadi. Kurs ishining ikkinchi bobida modellarning boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishdagi roli tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, modellar murakkab bilimlarni soddalashtirish, ularni vizual va tushunarli shaklga keltirish orqali o‘quvchilarning bilimni tez va samarali o‘zlashtirishiga yordam beradi. Model asosida o‘qitish jarayoni abstrakt tushunchalarni aniq tasavvurlar bilan PAGE \* MERGEFORMAT2 bog‘laydi, bu esa bilimning ongda mustahkam saqlanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, modellar o‘quv jarayonining faolligini oshiradi, o‘quvchilarning qiziqishini kuchaytiradi va ularni mustaqil fikrlashga undaydi. Modellardan foydalanish orqali o‘quvchilar tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini yanada rivojlantiradilar. Bu esa ularning intellektual salohiyatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Umumiy xulosa sifatida aytish mumkinki, boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish murakkab, ko‘p bosqichli va tizimli jarayon bo‘lib, unda psixologik, pedagogik va metodik omillar uyg‘un holda ishlashi zarur. Modellar esa ushbu jarayonni samarali tashkil etishda eng muhim vositalardan biri bo‘lib, ta’lim sifatini oshirishga bevosita xizmat qiladi. Shu asosda zamonaviy ta’lim tizimida modellardan oqilona va maqsadli foydalanish o‘quvchilarda chuqur bilim, mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va mantiqiy tafakkurni shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Bu esa kelajakda raqobatbardosh va intellektual salohiyati yuqori shaxslarni tarbiyalashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida modellarni qo‘llash o‘qituvchiga murakkab mavzularni oddiy va tushunarli shaklda yetkazish imkonini beradi, natijada o‘quv jarayoni samaradorligi ortadi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirish murakkab, tizimli va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, unda psixologik, pedagogik va metodik yondashuvlar uyg‘un holda qo‘llanilishi zarur. Modellar esa ushbu jarayonni samarali tashkil etishda muhim didaktik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich tushunchalarni shakllantirishda modellardan keng va maqsadli foydalanish o‘quvchilarda chuqur bilim, mantiqiy tafakkur, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa ta’lim sifatini oshirish hamda barkamol, intellektual rivojlangan shaxsni shakllantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. PAGE \* MERGEFORMAT2 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi.-Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021.40-bet II. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.-Toshkent, 2020.52-bet 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarga oid davlat siyosati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. – Toshkent, 2021.76-bet III. Asosiy adabiyotlar 4. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya.-Toshkent, 2006.205-bet 5. G‘oziyev E.G‘. Psixologiya.- Toshkent: O‘qituvchi, 2002.62-bet 6. Juraev T.S. O‘smirlar aqliy taraqqiyotiga maktab ta’limining ta’siri. - Toshkent, 2005.362-bet 7. Kadirova A.T. O‘smir bolalarda ijtimoiy tasavvurlar // Tarbiya. -2006.85-bet 8. Kadirova A.T. O‘smir bolalarda nizolar bo‘yicha ijtimoiy tasavvurlar shakllanishida oilaning roli // Xalq ta’limi. -2001.- №1. 9. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya asoslari. -Toshkent, 2008.50-bet 10. Kevish N.M. O‘quvchilarning kasbga yo‘naltirish va mehnat ta’limining psixologik-pedagogik jihatlari to‘plami. -Toshkent, 1987.223-bet 11. Krutetskiy V.A. -Pedagogik psixologiya. Moskva, 1980 209-bet 12. Leontev A.N. Faoliyat. Ong. Shaxs. -Moskva, 1975.155-bet 13. Levitov N.D. -O‘qitish psixologiyasi. Moskva, 1972. 178-bet 14. Mamedov K.M., Juraev T.S. O‘quvchilar aqliy rivojlanishida bilimlarni o‘zlashtirishning ahamiyati. -Toshkent, 2004.184-bet 15. Mamedov K.Q., Samarova Sh.R. Diagnostika muammolariga oid tadqiqotlar. - Toshkent, 2002.231-bet PAGE \* MERGEFORMAT2 16. Nishanova Z.T. Mustaqil fikrlash- ijodiyot sari qo‘yilgan qadam // Xalq ta’limi. -1998.522-bet 17. Nishanova Z.T. Mustaqil ijodiy fikrlash shaxs xislati sifatida. Xalq ta’limi.- 2001.10-bet 18. Nishonova Z.T. Pedagogik psixologiya.-Toshkent, 2007.23-bet 19. Nemov R.S. -Psixologiya: 3 jildlik. Moskva, 2003. 45-bet 20. Petrovskiy A.V. Yosh va pedagogik psixologiya. -Moskva, 1998.15-bet 21. Postovalova A.I., Shakurova Z.A. Yoshlarning kasbiy o‘zini o‘zi belgilash muammosi.-Toshkent, 2003.145-bet 22. Postovalova A.I., Shakurova Z.A. Yo‘l harakati xavfsizligini oshirish - ijtimoiy-psixologik muammo sifatida. - Toshkent, 2005.132-bet 23. Rubinshteyn S.L. Osnovi obshey psixologii. -Moskva, 1989.423-bet 24. Sherimbetova Z.Sh. Bolalarning psixik rivojlanishini tuzatishda zamonaviy usullardan foydalanish. -Nukus, 2004.225-bet 25. To‘laganova G.K. O‘smirlar psixologiyasi. -Toshkent, 2010.523-bet 26. Tolipov O‘., Usmonboeva M. -Pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2006. 195-bet 27. Vigotskiy L.S. Pedagogik psixologiya.-Moskva, 1991.323-bet 28. Vygotskiy L.S. -Tafakkur va nutq. Moskva: Pedagogika, 1982. 216-bet 29. Xrulnova G.V. Bolalarda posttravmatik stressning xususiyatlari // Maktab va hayot.-2003. -№5. 30. Xrulnova G.V. O‘smirlarning stressni boshdan kechirish psixologiyasi // Xalq ta’limi.- 2005. -№1. 31. Yo‘ldoshev J.G‘. Ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llari.-Toshkent, 2001. 86-bet 32. Ziyamuhamedov B. Pedagogika asoslari.-Toshkent, 2009.45-bet 33. Zufarova M.E. Umumiy psixologiya.-Toshkent, 2010. 92-bet Internet manbalari: www.lex.uz-O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. PAGE \* MERGEFORMAT2 www.ziyonet.uz- O‘zbekiston ta’lim portal PAGE \* MERGEFORMAT2

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING ILMIY ASOSLARI

1.1 § Boshlang‘ich tushuncha va uning mohiyati

1.2 § Tushunchalarni shakllantirishning psixologik-pedagogik

I BOB yuzasidan xulosalar

II BOB. MODELLARNING BOSHLANG‘ICH TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHDAGI ROLI

2.1 § Model tushunchasi va uning turlari

2.2 § Modellardan foydalanishning samaradorligi va amaliy ahamiyati

II BOB yuzasidan xulosalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить