Boshlangich maktab yoshidagi bolalarda xavotir
![20qolgan shunga o'xshash qo'rquvlarni jonlantirishga qodir. Kattalar qo'rquvi oiladagi
bolalarga o'tadi. Bu qo'rquvni etkazishning eng tipik psixologik metodi. Bolalarda
qo'rquv paydo bo'lishi ehtimoli har doim ota-onalar sababchi bo'lsa, ayniqsa, agar
odamda yuqori asabiylikning umumiy xususiyatlari bo'lsa, shuningdek, ota-onalar
obro — etiborga ega bo'lshi va ular o'rtasida yaqin hissiy aloqaning mavjudligi
bo'lmasa bu xolat bolishi mumkin.
1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarning xavotiri muammosi bo'yicha
zamonaviy tadqiqotlar tahlili.
Bugungi kunda o'qishga tayyorgarlik masalasi psixologik, pedagogik, tibbiy va
ota-onalar doiralarida eng ko'p muhokama qilinadigan masalalardan biridir. “ Bola
maktabga tayyormi? ” , “ Bolalarni maktablarga tekshirish va tanlash uchun testlar ” ,
“ bolalarni maktabga tayyorlash bo'yicha maslahatlar ” va boshqalar. Shunga qaramay,
biz yana bir bor bolalarning o'qishga tayyorligi va ushbu tayyorgarlikni pedagogik
diagnostika qilish metodlariga murojaat qilamiz.
Umuman olganda, xavotir muammosi psixologik muammo sifatida birinchi
bo'lib Z.Freydning asarlarida paydo bo'lgan va maxsus ko'rib chiqilgan bo'lib, u
xavotirni tushunish insonning aqliy hayotini tushuntirishda juda katta ahamiyatga ega
deb hisoblaydi ( “ tormozlanish semptomi. Xavotir ” (1926)). Freyd xavotirni oldindan
sezilgan xavf belgisi bo'lgan yoqimsiz tajriba sifatida aniqlagan. Xavotirning
mazmuni-noaniqlik va nochorlik hissi. Freydning fikriga ko'ra, xavotir bizning
xayolotimizda o'tmishdagi tajribalarda boshdan kechirgan nochorlik tajribalari bilan
bog'liq vaziyatlarni takrorlashdir [18, 176-bet].
Xavotir muammosi neofreydizmga, birinchi navbatda G.S.Sallivan, K.Xorni va
E.Fromm asarlarida yanada rivojlandi. Xorni asarlarida shaxslararo ishonchlilikka
bo'lgan ehtiyojni qondirishning roliga alohida e'tibor qaratilgan. O'zini anglash
istagini inson rivojlanishining asosiy maqsadi deb bilgan xorni xavotirni ushbu
tendentsiyaga qarshi asosiy qarshilik sifatida baholaydi. Xornining asarlarida eng](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_10.png?v=1)
![20muhimi, shaxslararo xavfsizlikka bo'lgan ehtiyojni qondirishni, ishonchlilikni
xavotirlanishning asosiy manbai sifatida ajratish - birinchi navbatda bolalar uchun
[24, p. 32].
E.Fromm ta'kidlashicha, xavotirning asosiy manbai bu odamning o'zini tabiat
va jamiyat kuchlari oldida ojizligini his qiladigan shaxs sifatida tasavvur qilish bilan
bog'liq bo'lgan begonalashish tajribasidir. Ushbu vaziyatni hal qilishning asosiy
metodi Fromm odamlar o'rtasidagi muhabbatning eng xilma-xil shakllarini ko'rib
chiqdi [18, 127-bet].
Psixologiyada xulq-atvor yo'nalishi vakillari xavotir muammosiga mutlaqo
boshqacha tarzda murojaat qilishdi. O'rganish nazariyasi klassiklari va uning
zamonaviy tarmoqlari vakillarining qarashlariga ko'ra, xavotir va qo'rquv juda yaqin
hodisalardir. Xavotir ham, qo'rquv ham shartli refleks asosida yuzaga keladigan hissiy
reaktsiyalardir. Ular, o'z navbatida, instrumental qochish reaktsiyalarining keng
repertuari uchun zamin yaratadilar, buning asosida shaxsning sotsializatsiyasi sodir
bo'ladi, nevrotik buzilishlar paydo bo'ladi (moslashuvchan bo'lmagan shakllar
mustahkamlangan taqdirda) [41, 11-bet].
1970 yilda C.Spilberger va uning hamkasblari Xavotir xususiyati va xavotir
holati o'rtasidagi farqni empirik o'rganish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan
so'rovnomani nashr etdilar [21, 18-bet].
Brel, R. V. Kislovskaya, B. I. Kochubey, E. V. Novikova, A. M. Parishionerlar
va boshqalar.
Xavotir-bu qo'rquvga tegishli reaktsiyani ta'minlaydigan mumkin bo'lgan xavf
sharoitida hissiy e'tibor va vosita zoriqishining tegishli tayyorgarlik o'sishi holati.
Shaxsning xavotirlanishni boshdan kechirishga moyilligi, xavotir paydo bo'lishining
past chegarasi bilan tavsiflanadi; individual farqlarning asosiy parametrlaridan biri
(Parishionerlar A. M.) [38, 27-bet].](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_11.png?v=1)
![20Umuman olganda, xavotir-bu shaxsning disfunktsiyasining sub'ektiv
namoyonidir.
Xavotir-bu odamning yuqori xavotir holatiga tushish, muayyan ijtimoiy
vaziyatlarda qo'rquv va xavotirni boshdan kechirish xususiyati (Nemov R. S.).
Xavotir-asosan xayoliy tabiatning noaniq, ob'ektiv bo'lmagan tahdidi tajribasi
sifatida korinadi (Imedadze N. V.).
Xavotir - bu odamning doimiy yoki vaziyatli ravishda namoyon bo'ladigan
xususiyati bo'lib, u yuqori xavotir holatiga keladi , imtihon sinovlari bilan bog'liq yoki
boshqa sabablarga ko'ra yuzaga kelgan hissiy va jismoniy zo'riqishning kuchayishi
bilan bog'liq bo'lgan muayyan ijtimoiy vaziyatlarda qo'rquv va xavotirni boshdan
kechiradi (R. S. Nemov).
Xavotir-bu ko'pincha o'z shaxsi bilan bog'liq bo'lgan xavf va tahdidni oldindan
sezish natijasida yuzaga keladigan o'ziga xos tajriba (B. B. Aysmontas) [37, 29-bet].
Rus psixologiyasida xavotir an'anaviy ravishda neyropsikik va og'ir somatik
kasalliklar tufayli yuzaga kelgan yoki ruhiy travma natijasida yuzaga kelgan
muammolarning namoyon bo'lishi sifatida qaraldi [18, 117-bet].
Xavotir ruhiy xususiyat sifatida uning mazmuni, manbalari, namoyon bo'lish
shakllari va kompensatsiyasida mavjud bo'lgan aniq yoshga bog'liq xususiyatlarga
ega. Har bir yosh uchun haqiqatning ma'lum sohalari mavjud bo'lib, ular barqaror
ta'lim sifatida haqiqiy tahdid yoki xavotirdan qat'i nazar, ko'pchilik bolalarda
xavotirni kuchaytiradi. Ushbu “ xavotirlanishning yoshga bog'liq cho'qqilari ”
rivojlanishning yoshga bog'liq vazifalari bilan belgilanadi (A.M.Prixojan).
Maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarda xavotirlanishning eng keng tarqalgan
sabablari orasida:](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_12.png?v=1)
![20ichki qarama-qarshilik ichida, birinchi navbatda, faoliyatning turli sohalarida
o'z muvaffaqiyatlarini baholash bilan bog'liq (Kochubey B.I., Novikova E.V. va
boshqalar).;
oila ichidagi va maktab ichidagi o'zaro munosabatlarning buzilishi, shuningdek
tengdoshlar bilan o'zaro munosabatlar (Zaxarov A.I., Parishionan A.M.,
Spivakovskaya A.S. va boshqalar).;
somatik kasalliklar (Sherbatov Yu.V., Ivleva P. I. va boshqalar).
Ko'pincha, xavotir bola sabab bo'lgan mojaro holatida bo'lganida rivojlanadi:
uni kamsitilgan yoki qaram holatga keltirishi mumkin bo'lgan salbiy talablar;
meyorida bolmagan, ko'pincha ortiqcha talablar;
ota-onalar, maktab, tengdoshlar tomonidan bolaga qo'yiladigan qarama-qarshi
talablar (Kochubey B.I., Novikova E.V.) [38, p.119].
Shunday qilib, yosh rivojlanishining har bir bosqichida bolalarning xavotiri
o'ziga xosdir va rivojlanishning ma'lum bir yosh muammosini hal qilish bilan bog'liq.
Maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshida oiladagi vaziyat, yaqin kattalar
bilan munosabatlar bolaning doimiy psixologik mikrotraumalar tajribasini qo'zg'atadi
va tabiattan reaktiv bo'lgan affektiv keskinlik va xavotir holatini keltirib chiqaradi.
Bola doimo ishonchsizlikni, yaqin muhitda qo'llab-quvvatlanmasligini va shuning
uchun nochorlikni his qiladi. Bunday bolalar himoyasiz, sezilgan xafagarchilikka
nisbatan sezgir bo'lib, boshqalarning ularga bo'lgan munosabatiga keskin
munosabatda bo'lishadi. Bularning barchasi, shuningdek, ular asosan salbiy
voqealarni eslab qolishlari, salbiy hissiy tajribani to'plashga olib keladi, bu “ yopiq
psixologik doira ” qonuni bo'yicha doimiy ravishda o'sib boradi va xavotirlanishning
nisbatan barqaror tajribasida o'z ifodasini topadi [15, 6-bet].](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_13.png?v=1)
![20suhbatlari uning ruhiyatiga ta'sir qiladi, uni ruxuy ezadi. Bularning barchasi
qo'rquvning refleksli tabiati haqida gapirishga asos beradi, hatto bola to'satdan
taqillatish yoki shovqin natijasida qo'rqsa (titrasa), bu bir vaqtlar juda yoqimsiz tajriba
bilan bogliqligini bilish mumkin. Bunday kombinatsiya xotirada ma'lum bir hissiy iz
shaklida saqlanib qolgan va har qanday to'satdan tovush ta'siri bilan takrorlanadi.
Maktab qo'rquvi nafaqat bolani psixologik qulaylikdan, o'rganish quvonchidan
mahrum qiladi, balki bolalik nevrozlarining rivojlanishiga ham hissa qo'shadi. Turli
sabablarga ko'ra o'quv yuklamasiga bardosh berolmaydigan birinchi sinf o'quvchilari
vaqt o'tishi bilan muvaffaqiyatsizlikka uchraydilar, bu esa o'z navbatida nevrozga,
maktab fobiyasiga ham olib keladi.
Xavotirli bolalarni shartli ravishda to'rt guruhga bo'lish mumkin: “ nevrotik ” ,
“ tormozlanib qoladigan ” , ” uyatchan ” , “ yopiq ” .
“ Nevrotiklar ” . Somatik namoyon bo'lgan bolalar (tiklar 1
, enurez 2
, duduqlanish
va boshqalar). Bu maktabda ishlash kerak bolgan eng qiyin bolalar toifasi, chunki
muammo faqat psixologik doirada emas. Bundan tashqari, xavotirlanishning
psixosomatik ko'rinishlari bilan ishlashda sabr-toqat va o'ziga ishonch talab etiladi, bu
odatda maktab psixologiga eng etishmaydigan xususiyat. Bunday bolalar ko'pincha
nevropatolog va ba'zan psixiatr bilan maslahatlashishga muhtojdirlar. Afsuski,
zamonaviy ota-onalar “ psixiatr ” so'zidan shunchalik qorqishadiki, ular har doim ham
uning qabuliga borishga rozi bo'lmaydilar. Agar siz ularga o'zingiz ishonadigan
mutaxassisni tavsiya qila olsangiz yaxshi bo'ladi. Ushbu turdagi xavotirli bolalar bilan
ishlashda, birinchi navbatda, ularga gapirish, ularga bolgan munosabatimni va
qo'rquvlariga qiziqishni his qilish imkoniyatini berish kerak. Shuningdek, ota-onalarni
tinchlantirish, ulardan somatik ko'rinishlarga e'tibor bermasliklarini so'rash kerak [17,
36-bet].
1
Tik-tana azolarining bir-bir uchishi
2
Enurez - bu “ ongsiz, beixtiyor harakat ” .](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_15.png?v=1)
![20Psixologning vazifasi bolaga qulaylik va qabul qilish holatini yaratish, shikast
etkazuvchi omilni topish va minimallashtirishdir. Bunday bolalar qo'rquvni
otkazishdan foyda ko'rishadi, faoliyatning har qanday namoyon bo'lishi ularga
yordam beradi, masalan, yostiqlarni “ qoqish ” , yumshoq o'yinchoqlar bilan
quchoqlashish.
“ Tormozlanib qoladiganlar ” . Ular juda faol, hissiy jihatdan hayajonli, chuqur
qo'rquvga ega bolalardir. Avvaliga ular yaxshi o'qish uchun juda ko'p harakat
qilishadi, lekin ular buni qila olmaydilar. Keyin ular intizomni buzuvchilarga
aylanishadi. Ular o'zlarini sinf masxarabozi sifatida korishlari mumkin, chunki ular
muvaffaqiyatsizliklari tufayli rostdan shu korinishda bo'lishdan juda qo'rqishadi. Ular
faollikni oshirib, qo'rquvni bostirishga harakat qilayotgandek tuyuladi. Ular
muvaffaqiyatli o'qishga xalaqit beradigan engil organik kasalliklarga ega bo'lishi
mumkin (xotira, diqqat, ayrim qobiliyatlari bilan bog'liq muammolar) [17, 53-bet].
“ Uyatchan ” . Ular odatda tinch, maftunkor bolalardir. Ular partada javob
berishdan qo'rqishadi, qo'llarini ko'tarmaydilar, tashabbus ko'rsatmaydilar,
tengdoshlari bilan aloqa qilmaydilar, o'qishda juda tirishqoq va tirishqoq. Ular
o'qituvchidan biror narsa so'rashdan qo'rqishadi, agar u ovozini ko'tarsa, juda
qo'rqishadi (ularga kerak emas). Agar biror narsa qilinmagan bo'lsa, ular
xavotirlanadilar, ko'pincha kichik muammolar tufayli yig'laydilar. Barcha xatolar
ehtiyotkorlik bilan qoplanadi yoki o'chiriladi. Belgilangan hamma narsani
qilmaguncha tinchlanmang. Ular psixolog bilan bajonidil muloqot qilishadi, o'zlari
haqida gapirishadi, vazifalarni bajaradilar [25, 13-bet].
Bunday bolalarga qiziqish asosida tanlangan tengdoshlar guruhi yordam beradi.
Agar qiyinchilik tug'ilsa kattalar ularga yordam berishlari va xotirjamlik bilan chiqish
yo'lini taklif qilishlari, bolaga xato qilish huquqini tan olishlari va ko'proq maqtashlari
kerak.](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_16.png?v=1)
![20“ Yopiq ” . G'amgin, yoqimsiz bolalar. Ular tanqidga hech qanday munosabat
bildirmaydilar, kattalar bilan aloqa qilmaslikka harakat qilishadi, shovqinli
o'yinlardan qochishadi, alohida o'tirishadi. Ular akademik muammolarga duch
kelishlari mumkin, chunki jarayonga hech qanday qiziqish va qo'shilish yo'q. Ular
hammaga har doim ov qilinayotgan olja kabi qaraydilar [5, 19-bet].
Bunday bolalar bilan ishlashda ularning manfaatlaridan boshlash, ishtirok etish
va xayrixohlik ko'rsatish kerak. Shuningdek, ular uchun gapirish va keyin o'xshash
qiziqishlarga ega bo'lgan tengdoshlar guruhiga qo'shilish foydalidir.
“ O'quvchining hissiy barqarorligi ” kitobining mualliflari B.I.Kochubey va
E.V.Novikovalar, xavotir bolada ichki mojaro mavjudligi sababli rivojlanadi, deb
hisoblashadi:
Etarli bo'lmagan talablar (ko'pincha haddan tashqari oshirilgan). Masalan, ota-
onalar bolaga u, albatta, a'lo oquvchi bo'lishi kerakligini bir necha bor takrorlaydilar,
o'g'li yoki qizi maktabda nafaqat “ besh ” olishini va sinfning eng yaxshi o'quvchisi
emasligini qabul qila olmaydi va bunixohlamaydi.
Bolani kamsitadigan salbiy talablar uni qaram holatga keltiradi. Masalan,
o'qituvchilar bolaga: “ agar siz mening yo'qligimda kim o'zini yomon tutganini
aytsangiz, onamga janjal qilganingizni aytmayman ” , deyishadi [19, 53-bet].
Bolalarda xavotirlanishning o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq bo'lgan xulq-
atvor xususiyatlarini ta'kidlaymiz. Xavotirga tushgan bolalar tezda charchashadi,
boshqa faoliyatga o'tishlari qiyin. Bu doimiy zoriqish tufayli yuzaga keladi. Xavotirga
tushgan bolalar o'zlarini etarli darajada yuqori baholamasliklari odatiy hol emas. Ular
qabul qilishni, maqtashlarini shunchalik xohlaydilarki, buning uchun ular ko'pincha
yaxshi korgan narsalarini berishga tayyor boladilar. Buni hatto aldash deb ham atash
mumkin emas-bu mudofaa reaktsiyasi. Xavotirga tushgan bolalar sodir bo'layotgan
barcha narsalar uchun javobgarlikni kuchaytiradilar, ular yaqinlari bilan yuzaga](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_17.png?v=1)
![20keladigan barcha muammolar uchun o'zlarini ayblashga moyildirlar. Agar u tashqi
tomondan hech qanday tarzda ko'rinmasa ham, u suhbatda buziladi. Bola o'z
javobgarligining chegaralarini bilishi kerak. Bir tomondan, kimdir uchun javobgar
bo'lganingizda, siz qo'rqishni to'xtatasiz va harakat qila boshlaysiz, lekin boshqa
tomondan, bu chidab bo'lmas stressni keltirib chiqaradi, shuning uchun xavotir
kuchayadi [20, 74-bet].
Xavotirga tushgan bolaning psixologik portretini quyidagicha tasvirlash
mumkin: guruh bolani o'z ichiga oladi, u atrofdagi hamma narsaga diqqat bilan
qaraydi, uyatchan, deyarli jimgina salom aytadi va eng yaqin stulning chetiga noqulay
o'tiradi. U har qanday muammolarni kutayotganga o'xshaydi. Bu xavotirli bola.
Bolalar bog'chasida bunday bolalar juda ko'p va ular bilan ishlash “ muammoli ”
bolalarning boshqa toifalariga qaraganda osonroq emas, lekin hatto qiyinroq, chunki
giperaktiv va tajovuzkor bolalar har doim ko'z o'ngida, xavotirli bolalar ham o'z
muammolarini o'zlarida saqlashga harakat qilishadi. Ular haddan tashqari xavotir
bilan ajralib turadi va ba'zida ular voqeaning o'zidan emas, balki uning oldindan aytib
berishidan qo'rqishadi. Ko'pincha ular eng yomonini kutishadi. Bolalar o'zlarini
nochor his qilishadi, yangi o'yinlar o'ynashdan, yangi tadbirlarni boshlashdan
qo'rqishadi. Ular o'zlariga yuqori talablarga ega, ular o'zlarini juda tanqid qiladilar.
Ularning o'z-o'zini hurmat qilish darajasi past, bunday bolalar haqiqatan ham o'zlarini
eng xunuk, aqlsiz, noqulay bo'lgan hamma narsada boshqalardan ko'ra yomonroq deb
o'ylashadi. Ular barcha masalalarda rag'batlantirishni, kattalarning roziligini izlaydilar
[27, 51-bet].
Bolada xavotirni aniqlash uchun quyidagi mezonlarni ajratish mumkin:
doimiy xavotir;
qiyinchilik, ba'zida biror narsaga diqqatni jamlay olmaslik;
mushaklarning zoriqishi (masalan, yuz, bo'yin sohasida);](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_18.png?v=1)
![20asabiylashish;
uyqu buzilishi.
Agar yuqorida sanab o'tilgan mezonlardan kamida bittasi uning xatti-
harakatlarida doimiy ravishda namoyon bo'lsa, bola xavotirli deb taxmin qilish
mumkin.
Shunday qilib, xavotirli bolalarning xatti-harakatlari xavotir va qorquvning tez-
tez namoyon bo'lishi bilan ajralib turadi, bunday bolalar doimo keskinlikda
yashaydilar, har doim tahdidni his qiladilar, har qanday vaqtda ular
muvaffaqiyatsizliklarga duch kelishlari mumkinligini his qiladilar.
Adabiyotda xavotirlarni engish uchun ikkita asosiy yondashuv mavjud, shu
jumladan bolalarda. Ulardan biri odamda qiyin vaziyatlarda o'zini tutishning
konstruktiv metodlarini shakllantirishga, shuningdek, haddan tashqari hayajon,
xavotir bilan kurashish metodlarini o'zlashtirishga qaratilgan [17, 16-bet]. Boshqa
tomondan, insonning o'ziga bo'lgan ishonchini mustahkamlash, ijobiy o'zini o'zi
qadrlash va o'z-o'zini anglash g'oyalarini rivojlantirish, shaxsiy o'sishga g'amxo'rlik
qilish Markaziy o'rin tutadi.
Tabiiyki, amalda va ko'pincha nazariy jihatdan bu yondashuvlar sof shaklda
nisbatan kam uchraydi, biz faqat asosiy e'tiborni, asosan nimaga e'tibor
qaratilayotgani haqida gapiramiz kerak.
Xavotirga tushgan bolalar bilan psixologik ishlashning umumiy tamoyillari:
bolaga gapirish, qo'rquv, xavotirni u bilan bo'lishish;
qo'rqinchli vaziyatlarni korsatish va o'ynash;
muvaffaqiyat, kompetentsiya holatini yaratish;
bolaning faoliyatni ozi bajarishga yo'l qo'yish;](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_19.png?v=1)
![20ota-onalarni tinchlantirish;
ular bilan bolaning ahvoli, xavotiri haqida ma'lumot almashish [4, 138-bet].
Xavotir ijtimoiy voqelikning buzilgan talqini va o'zaro ta'sir sheriklarining
reaktsiyalarini etarli darajada bashorat qila olmaslik va voqea natijasini bashorat
qilish bilan bog'liq bo'lganligi sababli, xavotir darajasini pasaytirish uchun quyidagilar
zarur: Xavotirga tushgan bolalarning stereoskopik psixologik qarashlarini
rivojlantirish. Xavotirga tushgan bolalar bilan korreksiya ishlari bolani hayot
hodisalariga yondashishda yangi imkoniyatlar haqida tasavvurga ega bo'lishga, ularni
tushunish istiqbollarini kengaytirishga, voqealarga yangi nuqtai nazarlarni anglashga
o'rgatishi kerak.
O'z-o'zini bilish, “ men ” imidjini kengaytirish va chuqurlashtirish. Xavotirga
tushgan bolaga o'zida yangi narsalarni ko'rishga, shaxslararo munosabatlar
makonidagi o'rnini o'rganishga va rivojlanayotganlarda o'z harakatlarining rolini
anglashga yordam berish orqali psixolog bolaning muvaffaqiyatli ijtimoiy
moslashuviga xalaqit beradigan to'siqlarni engishga yordam beradi.
Bolaning o'zaro munosabatlarning yangi nuqtai nazarlari va imkoniyatlarini
kashf etishi, shaxslararo makonda chuqurroq yo'nalish va o'z xolati va xulq-atvoriga
refleksiv munosabat asosida yangi xatti-harakatlarning rivojlanishi [5, 117-bet].
Affektiv-shaxsiy va xulq-atvorni tuzatish metodlaridan foydalanish kognitiv
jarayonlarning shakllanishiga ham hissa qo'shishi mumkin bular:
tashqi stimullarni tahlil qilish (vizual, eshitish, kinestetik);
xavfsiz stereotipik xatti-harakatlar shakllari va reaktsiyalarini izlash (xulq-atvor
istiqbollarini hisobga olgan holda);
individual ravishda afzal korilgan ijobiy shakllar, reaktsiyalarni tanlash va
birlashtirish; ularning xohish-istaklarini, “ men ” nini anglashga imkon berish;](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_20.png?v=1)
![20tabiati haqidagi g'oyalar foydasiga qo'shimcha dalil bo'lib xizmat qiladi. Shunday
qilib, maktabgacha yoshdagi bolalar va boshlang'ich maktab o'quvchilarida xavotir
ishonchlilik, yaqin atrof-muhit tomonidan xavfsizlikka bo'lgan ehtiyojning
umidsizligi tufayli yuzaga keladi va bu yoshda etakchi deb hisoblanishi mumkin
bo'lgan ushbu ehtiyojning noroziligini aks ettiradi. Ushbu davrlarda xavotir hali
shaxsiy ta'lim emas, bu yaqin kattalar bilan noqulay munosabatlarning funktsiyasidir.
Maqsadlarni amalga oshirish uchun xulq-atvor va o'yin terapiyasi, Art-terapiya,
ertak terapiyasi, musiqa terapiyasi, psixoko rrektsiya o'yinlari va psixoregulyatsion
mashg'ulotlar, nafas olish mashqlari, mushaklarning gevşemesi mashqlari va hissiy
stressni engillashtiradigan mashqlar, psixogimnastika metodlarini o'z ichiga olgan
integral yondashuv qo'llaniladi [15, 120-bet].
2-bob. Maktabgacha yoshdagi bolalarda maktabga tayyorgarlikning
psixologik shartlariga xavotir ta'sirini empirik o'rganish
2.1. Tadqiqotni tashkil etish, otkazish va natijalarini tahlil qilish
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, bolalar bog'chasi guruhlarining maktabgacha
yoshdagi bolalari, shuningdek ularning ota-onalari misolida xavotirlanishning
maktabga tayyorgarlikning psixologik shartlariga ta'siri bo'yicha amaliy tadqiqotlar
o'tkazildi.
Namuna: Fargona shaxar 30-MTMning maktabgacha yoshdagi bolalarining 30
nafari. Guruhda 6-7 yoshdagi 14 qiz va 16 o'g'il bor.
Batafsil tahlil qilish uchun biz maktabgacha yoshdagi bolalarning ota-onalari
bilan suhbatlashdik.
Xavotirning bolalarni maktabga tayyorligi shartlariga ta'sirini o'rganish uchun
biz quyidagi diagnostika metodlarini tanladik:
3,5 - 7 yoshli bolalar uchun xavotir testi. (R.Tamml, M.Dorki, V.Amen)](https://docx.uz/documents/4912b628-f939-4190-92c1-7302d5255e9c/page_22.png?v=1)
Boshlangich maktab yoshidagi bolalarda xavotir Katta maktabgacha yoshdagi xavotir muammosining nazariy jihatlari Bolalarda xavotir rivojlanishining tushunchasi, sabablari va dinamikasi Maktabgacha yoshdagi bolalarning xavotiri muammosi bo'yicha zamonaviy tadqiqotlarni tahlil qilish Xavotirga tushgan bolalarning xatti-harakatlarining xususiyatlari Maktabgacha yoshdagi bolalarda maktabga tayyorgarlikning psixologik shartlariga xavotir ta'sirini empirik o'rganish Tadqiqotni tashkil etish, otkazish va natijalarini tahlil qilish
-
Похожие документы
- Diqqatning psixologik nazariyalari
- “Trening”, “Guruhiy psixologik faoliyat”, “Guruhiy psixoterapiya”, “Psixoterapevtik guruh” tushunchalarining mazmuni va bog‘liqligi
- Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
- Психолого-педагогические средства развития эмоционального интеллекта у подростков
- Vaqtning psixologik idroki